კუნძული უდაბური და უკაცრიელი იყო. ირგვლივ ყველაფერს ყინულის თეთრი სუდარა გადაჰფენოდა და სამარისებური სიჩუმე მეფობდა. ერთადერთი, რაც ამ თოვლის უდაბნოში ადამიანის არსებობას მოწმობდა, ძველი, ნახევრადდანგრეული ქოხი იყო. მეზღვაურები ქოხისაკენ გაეშურნენ და შიგ შევიდნენ. ქოხში მიხრწნილი ბერიკაცი კერას მისჯდომოდა და მბჟუტავ ცეცხლზე გაძვალტყავებულ, აცახცახებულ ხელებს ითბობდა. მოხუცს მარჯვნივ უზარმაზარი, არწივის მსგავსი ფრინველი ედგა. იქვე ბებერი თხა კიკინებდა. მატროსები გაოცებული მისჩერებოდნენ უცნაურ ბერიკაცს. მათ შორის ბერძნებიც ერივნენ. ერთმა მათგანმა უთხრა მეორეს - ეს ბერიკაცი ან მოჩვენება ან ბოროტი სულიაო. ბერძნულის გაგონებამ მოხუცი გამოაცოცხლა. იგი ამაყად წამოდგა და დახვეწილი ძველი ბერძნულით თქვა: არც მოჩვენება ვარ და არც ბოროტი სული. მე მხოლოდ მრავალჭირნახული, უბედური არსება ვარო.

მეზღვაურები ხედავდნენ, რომ, მიუხედავად ღრმა სიბერისა, ბერიკაცს ზვიადი, დიდებული, მეფური ბუნება არ დაეკარგა. მან ბერძენ მეზღვაურებს სამშობლოს ამბავი გამოჰკითხა და ფრიად გაიხარა, როცა გაიგო, რომ საბერძნეთში ჯვრები ყველგან ჩამოეხსნათ, მაგრამ სრულიად არ ესიამოვნა, ჯვრების მაგიერ, თურქთა მიერ ნახევარმთვარეთა აღმართვა. ეტყობოდა, ბერიკაცი საბერძნეთს ზედმიწევნით იცნობდა, მაგრამ გეოგრაფიულ ადგილებს, რომელთაც იგი ასახელებდა, უკვე კარგა ხანია ძველი სახელები აღარ ერქვა და მეზღვაურებს უჭირდათ მიმხვდარიყვნენ, მაინც კონკრეტულად რომელ პუნქტებს გულისხმობდა მოხუცი. ბოლოს, როგორც იქნა, ერთი მეზღვაურთაგანი მიხვდა, რომ მოხუცი სწორედ იმ სოფელზე ლაპარაკობდა, სადაურიც თავად მატროსი იყო. ოდესღაც ამ სოფელში მართლაც ყოფილა ძველთაძველი ტაძარი. ოღონდ ახლა ნანგრევებიღა დარჩენილა. და უამბო მეზღვაურმა ბერიკაცს, რომ ის დიდებული ძველი ტაძარი ამჟამად იავარქმნილი, წამხდარი და წაბილწულია. წვიმას გადაურეცხავს ფრესკები და ფრინველთა სკორეს დაუფარავს ისინი. ტაძრის მიდამოებში საქონელს აძოვებენ სოფლის გოგო-ბიჭები და ავდარში ნანგრევებს თავს აფარებენ. სამსხვერპლო ვარცლები, რომელშიც ოდესღაც შეწირულთა სისხლი იღვრებოდა, ახლა საქონლის ბაგად არის გამოყენებულიო.

ამის გამგონე ბერიკაცმა სახეზე ხელები აიფარა და მწარედ აქვითინდა. არწივი შემზარავად აყივლდა და უზარმაზარი ნისკარტითა და კლანჭებით იმუქრებოდა. თხა საწყალობლად აპეტელდა და, თითქოს პატრონს აწყნარებსო, ხელებს ულოკავდა.

შეწუხდნენ მეზღვაურები. მოხუცს ნუგეში ვერაფრით სცეს და ნირწამხდარნი იქაურობას გაეცალნენ.

გემზე რომ დაბრუნდნენ, ეს ამბავი ერთ თანამგზავრს, ძველი ბერძნული ფილოსოფიის პროფესორს უამბეს. პროფესორი მაშინვე მიხვდა ვინ იყო ის ბერიკაცი და მეზღვაურებს შემდეგი უთხრა: მარტოხელა, დავიწყებული მოხუცი ზევსია. მის მარჯვნივ რომ ფრინველი იდგა, ის არწივია, რომელსაც საზარელ კლანჭებით ოდესღაც ელვა ეჭირა. ბებერი თხა კი ამალთეაა, კრეტაზე, ბალღობაში რძით რომ გამოკვება ზევსი და ალბათ ახლაც ისევ თავის რძით ინახავს ღმერთების უპატრონოდ დარჩენილ უფალს.

ამის შემდეგ არც კუნძული და არც ბერიკაცი აღარავის უნახავს.

ამ ამბავს ჰაინრიხ ჰაინეს მისი მეგობარი ნორვეგიელი ვეშაპთმჭერი ნილს ანდერსენი მოუყვა. პოეტმა იგი აღწერა წერილში „გაძევებული ღმერთები“.¹

ასე ტრაგიკულად დაკარგეს ძველმა ღმერთებმა ფუნქცია და ძალაუფლება. მაგრამ მათ ისევ შერჩათ ლიტერატურული ხიბლი, ეშხი და მიმზიდველობა. ძველი მითები, სადაც მათი თავგადასავალია ნაამბობი, ადამიანის ფრთაგაშლილი ფანტაზიისა და პოეტური აზროვნების უმშვენიერესი ნიმუშებია. ისინი ერთდროულად არიან ხელოვნების ნაწარმოებნიც და წყაროსთვალიც შემოქმედებისა. ამან ათქმევინა კ. გამსახურდიას - „კრიზისი? უმითოდ ყოფნაა. ჩვენთვის - არყოფნა… პირველთაგანვე იყო მითი. ამ ქვეყნად ყოველივე მითით შეიქმნა, რაც კი რამ შეიქმნა… მითი იყო უპირველესი განზრახვა ღმერთკაცისა და ხელოვნებისა. და როცა ყოველივე არარად იქმნება, დარჩება ალბათ მითი“.² შეიძლება დაეთანხმო ან არ დაეთანხმო მწერალს მითის ესოდენ პარადოქსულ შეფასებაში, მაგრამ ერთი რამ ცხადია: უძველესი დროიდან დღემდე მწერლობასა და ხელოვნებას მითოლოგია დაულეველ მასალას აწვდის მხატვრული აზროვნებისათვის. მითოსმა შექმნა და დაგვიტოვა მარადიული მხატვრული სახეები სიკეთისა და ბოროტების, მხიარულებისა და მწუხარების, სიყვარულისა და სიძულვილის, მამაცობისა და სილაჩრის, მშვენიერებისა და სიმახინჯის, ერთგულებისა და ორგულობის. მითოსში ასახულია ადამიანური საქციელის, ურთიერთობის და კონფლიქტის ყოველგვარი გამოვლენა. აღწერილია ადამიანის სულის მოძრაობა, განწყობილება, მდგომარეობა.

პოეტურ თქმულებებად დამუშავებული მითები, ბუნებრივია, რომ ყოველ ეპოქაში იზიდავდა შემოქმედს და ისიც, ამა თუ იმ სახით, იყენებდა მათ. ამიტომ ამბობდა კარლ მარქსი, მითოლოგია ლიტერატურის და ხელოვნების ნიადაგიც არის და არსენალიცო.

არც ქართული ლიტერატურა დარჩენილა გულგრილი მითოლოგიის მიმართ. ამის საბუთად მარტო ვაჟა-ფშაველას შემოქმედებაც კმარა. მითოლოგიის გამოყენების ტრადიციას დღევანდელი ქართული მწერლობაც ერთგულად აგრძელებს. მე მინდოდა, ორი თანამედროვე ქართველი მწერლის კონსტანტინე გამსახურდიასა და დემნა შენგელაიას შემოქმედების მოშველიებით, მეჩვენებინა - როგორ იყენებს დღევანდელი ქართული პროზა მითოლოგიას.

ეს წიგნი ამის ცდაა.

________________

1. Г.Гейне. Полное собрание сочинений т. 9, 1900г.

2. კ. გამსახურდია, რჩეული თხზულებანი, ტ. 2, 1959 წ. გვ.92.

კონსტანტინე გამსახურდიას რომანის „დიონისოს ღიმილის“ გმირი კონსტანტინე სავარსამიძე რომიდან ალბანოს მატარებლით მიმავალი ასეთ სურათს ნახავს: „მატარებლის ორი ფანარის ელექტროს ზოლებს შორის, ზედ ლიანდაგზე მირბის კურდღელი. აუჩქარა ვატმანმა. ყურებდაწურული, დაფეთებული ნადირი გარბის. აჰა, საცაა, უნდა დაეწიოს მატარებელი.

კურდღელი გასაოცარ სალტომორტალებს აკეთებს და ისევ გარბის. სინათლისაგან რეტი დასხმია, ვერ მიმხვდარა განზე გახტომას. ისევ აუჩქარა ვატმანმა. ელექტროს მატარებელი მიჰქრის. ვატმანი ხარხარებს. მანქანად გადაქცეულ ვატმანშიაც იღვიძებს პირველყოფილი აღტაცება ნადირთან შეხვედრისას რომ აღეძვრება ადამიანს.

ვაგონში ჩოჩქოლი ატყდა. ლიანდაგის მოსახვევთან რომ მივაღწიეთ, კურდღელი სწორ გზას მიჰყვა და თავს უშველა. მგზავრები მოაწყდნენ ვაგონის მინებს.

„როგორ გააბრუა სინათლემ საცოდავი პირუტყვი!“ მეუბნება ვატმანი და იცინის.

„ასეა, დიდი სინათლე არეტიანებს როგორც ნადირებს, ისე ადამიანებს“, ვეუბნები“.¹

ამ ამბავს სიმბოლური მნიშვნელობა აქვს. სიმბოლო რომ სწორად ამოვიცნოთ, ორ მომენტს უნდა მივაქციოთ ყურადღება. ჯერ ერთი, კონსტანტინე სავარსამიძე თავისთავს სინათლისაგან რეტდასხმულ კურდღელს ეძახის (გვ. 776) და მეორეც, ბიანკას სიტყვით - ადამიანისათვის „ასეთივე ჰიპნოზია ღმერთი, როგორც იმ საცოდავი პირუტყვისთვის ელექტროს შუქი“ (გვ. 780).

კურდღელი და ელექტროშუქი

ადამიანი და ღმერთი

კურდღელი და ელექტროშუქი

მართლაც, კონსტანტინე სავარსამიძე თავად აღიარებს, რომ მისი ცხოვრება უსახელო ღმერთის ძიება იყო: „მრავალი კერპი მდგარა იქ, მათ შორის ყველაზე დიდი და სასურველი: ღმერთი უსახელო. მე მის ძებნაში დავლიე ჩემი სიჭაბუკე. გავთელე გზა გაუთავებელი“ (გვ. 672).

ღვთის მაძიებელი აზნაური კონსტანტინე სავარსამიძე რთული და მრავალფეროვანი ბუნების ადამიანია. მკვეხარა გუდამშიერი აზნაურის ნიღაბში იმალება ტრაგიკული სული.

კონსტანტინე სავარსამიძე გულზვიადი და ამაყი კაცია, რომელსაც არ ერიდება ღმერთთან თავის გატოლებაც კი. ჯერ კიდევ ბავშვი იყო, როცა ქრისტეს როლს ეპოტინებოდა: „მე ქრისტეს წარმოვადგენდი, ვითომ ქრისტე ვარ. ჩემი ძიძიშვილები ურიების როლს თამაშობდნენ. დაბალ ძეწნის ხეზე ჯამლეთმა ჯვარედინად მიაჭედა ფიცარი. მე გამიყვანეს და გამაკრეს“ (გვ. 665). ეს უბრალო ბავშვური თამაში არ არის. იგი კონსტანტინე სავარსამიძის შინაგანი სულიერი ლტოლვის სურათია. მისი ეს სულიერი მისწრაფება - ღმერთს ჰგავდეს და ღმერთს გაუტოლოს თავი - სხვა შემთხვევაშიაც ბევრჯერ დასტურდება. იგი ბიანკამაც ჯვარცმული დახატა: „ჩემი გალურჯებული სხეული შავი ძელის ჯვარზე გაკრული, წელზე უშველებელი გველი მარტყია“ (გვ. 796). ბიანკა მარტო სურათით არ დაკმაყოფილებულა. მან უთხრა კიდეც კონსტანტინე სავარსამიძეს: „რაც თქვენ ალბანოში მოხვედით, დოტორე, დღე-დღეზე ვრწმუნდებოდი, რომ თქვენ იყავით ახალი ქრისტე… ქრისტესაც დაძლეული ჰქონდა შიში. აკი თქვენ მიტომაც არ გეშინიათ გველების. როცა ადამიანი სიკვდილის შიშს დასძლევს, უკვე ღმერთია“ (გვ. 796-797). ამ მოტივს აგრძელებს და აძლიერებს პერუჯას გზაზე მომხდარი ამბავიც. აქ მორწმუნეთა მრავალრიცხოვან ბრბოში ერთი მათხოვარიც ერია, რომელიც ეტლში იჯდა და ცრუს თავი ქრისტედ მოჰქონდა. მათხოვარი ეტლიდან ჩამოვიდა და ბრბოში გაერია. როცა კონსტანტინე სავარსამიძემ ცარიელი ეტლი დაინახა, თვითონ ჩაჯდა შიგ. აღტკინებული ბრბო ეტლს გამოეკიდა ყვირილით - ჯესუ, ჯესუ, ჯესუ!.. ამის გამგონე კონსტანტინე სავარსამიძე აღიარებს - „მე წამიერად გამეხარდა, რომ, თუმცა მასხრობით, მაგრამ მაინც ქრისტეს სახელს რომ მიწოდებდნენ“ (გვ. 805). მერე ეტლის პატრონი მათხოვარი მოვიდა. გაბრაზებულმა სილა აჭამა სავარსამიძეს:

„- ვინ მოგცათ ნება ღმერთის ეტლში ჩამჯდარიყავით?

მეორე ყბა მივუშვირე და ვეუბნები:

- მე თვითონა ვარ ღმერთი“… (გვ. 805).

აქაც სულიერი წყურვილის გამოვლენაა, რაც თუ ნამდვილად არა, მოჩვენებითად მაინც აკმაყოფილებს კონსტანტინე სავარსამიძის პატივმოყვარეობას და უზენაესის მაძიებელ სულს. ღმერთთან კავშირი მას სიზმარშიაც არ აძლევს მოსვენებას. სავარსამიძემ ერთხელ სიზმრად ნიანგისტყავიანი კაცი და თევზისთვალიანი ქალი ნახა. ნიანგისტყავიანმა უთხრა თევზისთვალიანს: „ამ კაცს ღმერთივით სული ჰქონია, სამ წილად ღმერთია, ერთ წილად კაცი“ (გვ. 943).

როგორც ვხედავთ, კონსტანტინე სავარსამიძე თავისთავში ღმერთს ეძებს. მაგრამ საკითხავია - რომელ ღმერთს? აქ მისი პიროვნება ორად იყოფა. ერთი მხრივ, იგი ყოველთვის - როგორც ბავშვობაში ისე მოწიფულობაში - ქრისტეს უკავშირდება (ძიძიშვილებმა ჯვარზე გააკრეს, ბიანკამ ჯვარცმული დახატა და ა.შ.), თუმცა მას სძულს „ბინძურ პალესტინაში დაბადებული დურგლის ბუში“. ამ მძულვარების გამოხატვა იყო სავარსამიძის საქციელი ასიზის გზაზე. „მოვუქნიე ჩემი ხელჯოხი ამ სმარაგდისფერ სამოთხეში აღმართულ უდაბნოს ღმერთს. დაინგრა ჯვარცმა. ნაფშვენებად იქცა გიპსის ხატება, ფეხით გავთელე წაქცეული ჯვარი და უშვერი სიტყვებით ვგმე ქრისტე“ (გვ. 802). მეორე მხრივ ამ მტრული განწყობილების საპირისპიროდ, კონსტანტინე სავარსამიძე მთელი სულიერი არსებით მიელტვის და ეტრფიალება წარმართულ ღმერთს დიონისეს: „დარდითა და ვარამით სავსე იყო ჩემი სული, - შენ უდარდელი გამხადე. ეჭვებით დაღრღნილი იყო ჩემი გული, როგორც ჯინჭველებისაგან გამოხრული გოლეული და - შენ აავსე იგი იმედითა და სიტკბოებით. მე თევზივით ენადაბმული ვიყავ, - შენ გამახსნევინე დაუნჯებული ბაგე: ოქრონექტარი სიტყვები იფრქვევიან პირისა ჩემისაგან. თმახუჭუჭავ, ოქროსკულულებიანო, ჭაბუკო ღმერთო, შენი მონა და მეჯინგორე გამხადე, მე - ლაზისტანის ძველი აზნაური“ (გვ. 717).

ქრისტე თუ დიონისე?

მიუხედავად იმისა, რომ კონსტანტინე სავარსამიძე უპირატესობას დიონისეს ანიჭებს, მათ შორის მაინც ვერც ერთს ვერ აირჩევს. ჯერ ერთი, იმიტომ, რომ იგი ბუნებით გაორებული კაცია: „მუდამ გზაჯვარედინებზე ვირყევი. როცა შორს მივდივარ, ვერ გადამიწყვეტია: ზღვით თუ ხმელეთით? სასყიდელში ორნაირი ნივთი მომეწონება. ერთსა და იმავე დროს ორ კაცს ვემეგობრები. მუდამ ორ ქალზე ვარ შეყვარებული. როცა რამეს ვწერ, ორი სათაური ამეკვიატება. ხშირად, როცა ძლიერი გრძნობის გამოთქმა მინდა, ერთი ცნებისათვის ორი სიტყვა მომადგება პირზე“ (გვ. 678). მეორეც, იმიტომ, რომ ორივე ღმერთს მის სულში მტკიცედ აქვს ფესვი გადგმული და ფაქტიურად ვერცერთს ვერ უარყოფს. თუ ბავშვობაში ტაია შელია კონსტანტინე სავარსამიძის სულს წარმართული სამყაროს ლხენით, უშუალობით და უბრალოებით ავსებდა, უკვე მოწიფულ კაცს ევროპული აღზრდა-განათლება ქრისტიანული რწმენით, შეხედულებითა და წარმოდგენებით ბოჭავდა. ქრისტიანულმა ცივილიზაციამ კონსტანტინე სავარსამიძე ისე შეიპყრო, როგორც ლაოკოონი და მისი ორი შვილი გველებმა. იგი არჩევანს ვერ გააკეთებს, მაგრამ ვერც ამ ორ ღმერთს შეარიგებს. ქრისტე და დიონისე მტრები არიან, ერთმანეთის უარმყოფელი და გამომრიცხველი. ეს ორი ღვთაებრივი საწყისი ებრძვის ერთმანეთს კონსტანტინე სავარსამიძის სულში და ქმნის მის ტრაგედიას, რადგან „ბედნიერია მხოლოდ ის კაცი, ვინც ერთი ღმერთის მშვიდობიან კარავში შესძლებს ამ უდაბნოში გადაჩრდილებას“ (გვ. 793).

ქრისტესა და დიონისეს არსებობა და ბრძოლა სავარსამიძეში თევზის ალეგორიული სახითაც დასტურდება. როგორც ცნობილია, თევზი ქრისტეს სიმბოლური სახეც არის და დიონისეს ატრიბუტიც.² ალფრედ დე მიუსე პიესაში - „სიყვარულს არ ეხუმრებიან“ - ქრისტეს pecheur celeste უწოდებს („Theatre“, 1963 წ., გვ. 153).

ვ. ივანოვის სიტყვით, «по Гесихию, aspalos - рыба, aspalieus - рыбарь. «рыбарь» - одно из обрядовых именований островного Диониса («Дионис и прадионисийство», 1923 щ., гв. 69).

იესო ქრისტე, ძე ღმრთისა, მაცხოვარი - ბერძნულად არის - Jesus Christos Theu Hyios Soter. თუ ბერძნული სიტყვების პირველ ასოებს ავიღებთ, გამოვა სიტყვა Jchtys-ითხუს, ანუ თევზი. აქედან თევზი გადაიქცა ქრისტეს სიმბოლურ ნიშნად.) კონსტანტინე სავარსამიძე რამდენჯერმე ადარებს თავისთავს თევზს. ჯერ იგი ამბობს - „ჩემი საყვარელი ორეულია თევზი“… (გვ. 676), მერე უმატებს - „ახლა მე თვითონა ვარ თევზი“ (გვ. 716) და ბოლოს, სრულიად მკაფიოდ განმარტავს - „და ვინ არ იცის, რომ ჩვენ, პოეტები, თევზებს რომ ვგევართ, უფსკრულებს აბარია ჩვენი სულის ბნელი ხვაშიადი. ჩვენ ადამიანური ცხოვრებისთვის ზედმეტნი ვართ და ღმერთობისთვის საკმაოდ ადამიანნი“ (გვ. 926). არც ადამიანი და არც ღმერთი. რაღაც შუალედი არსება, რომელსაც მიწიერ არსებობაში შვება, თავისუფლება, მიზანი და აზრი ვერ უპოვნია. „არის ამ ქვეყნად მაღალი საკურთხეველი, როცა იქ მიაღწევ, შენი მიწიერი არსება ნათხოვარი ტანისამოსივით გაგეხდება და მას შემდეგ შეპყრობილივით უნდ აიარო კიდით კიდემდე“ - ამბობს კონსტანტინე სავარსამიძე (გვ. 675).

მაგრამ რა გზით, არსებობის რა ფორმით უნდა მიაღწიო ამ მაღალ საკურთხეველს? კონსტანტინე სავარსამიძემ სცადა ცოდნისა და სიყვარულის გზა, მაგრამ არც ერთმა არ მიიყვანა იგი ღვთაების საკურთხევლამდე.

მრავლისმნახველი და მრავლისშემცნობი კონსტანტინე სავარსამიძე რწმუნდება, რომ აბსოლუტური ცოდნის შეძენა შეუძლებელია, ხოლო ნახევარცოდნა კი მძიმე ტვირთად აწევს მას. ნახევარცოდნას არ შეუძლია პასუხი გასცეს ყველა იმ კითხვას, რომელსაც ცხოვრება სვამს. იქმნება დახშული წრე - აბსოლუტური ცოდნა მიუღწეველია, ნახევარცოდნით კი ცხოვრების პრობლემებს ვერ გადაწყვეტ. ამის შეცნობა კონსტანტინე სავარსამიძეს უძლურებით აღავსებს და სკეპსისით მსჭვალავს. ბიანკას მზაკვრულ კითხვას - „განა შეუძლია ადამიანს რაიმეს ცოდნა, დოტორე?“ - იგი მეტად ორჭოფულ პასუხს აძლევს - „არა მგონია, სინიორა ბიანკა, რომ ადამიანს ჭეშმარიტების მიღწევა შეეძლოს“ (გვ. 780). ჭეშმარიტებაზე როგორღა უნდა ილაპარაკო, როცა ისიც ვერ აუხსნიათ „თუ რატომ უვლის სარს ლობიო მარჯვნიდან და არა მარცხნიდან“ (გვ. 909). ნახევარცოდნა ტანჯვის საფუძველია: „რაც უფრო მეტს გაიგებს ადამიანი, მით უარესია მისთვის“ (გვ. 793). ამიტომ ბუნებრივია, რომ კონსტანტინე სავარსამიძეს შურს მამისა და მორდუსი. არც ერთ მათგანს თავი არ უმტვრევია დიდი ცოდნის შესაძენად. კონსტანტინე სავარსამიძის მამას უყვარდა ვენახი, არასოდეს დაინტერესებულა მეტაფიზიკით და იცოდა, რომ „კარგია ქალი ლამაზი; ღვინო - კახური და საუცხოვოა ადევნო თვალი, თუ როგორ დაიკარგება ეთერში დაუგეშავი, ეჟვნებიანი მიმინო“ (გვ. 893). ელემენტარული ცოდნა ამ კაცის არსებობას სიმშვიდესა და სულიერ წონასწორობას ანიჭებდა. ასევე ლაღად, თავისუფლად და უდრტვინველად ცხოვრობს კონსტანტინე სავარსამიძის მორდუ, მეჯოგე ტაია შელია. იგი ბუნების შვილია. მან არ იცის, რამოდენაა ეს ქვეყანა, არ იცის, როგორ დაჰქრიან მიწისქვეშა ან მიწისზედა მატარებლები, გემები და თვითმფრინავები, არც მომწამვლელი გაზები გაუგონია და არც ელექტრობის სასწაულები. მაგრამ ამას ხელი არ შეუშლია ტაია შელიასათვის ჰყოლოდა შვილები და შვილიშვილები, ჰქონოდა ძირმაგარი ოჯახი, დამტკბარიყო მზისა და მთვარის, დღისა და ღამის სილამაზით, სიხარულით შეხვედროდა გაზაფხულის ყოველ გამოღვიძებას. ნახევარი ხმელეთის შემომვლელი, შვიდი ენისა და შვიდი ხალხის ყოფა-ცხოვრების მცოდნე კონსტანტინე სავარსამიძე შენატრის ტაია შელიას და გულამოსკვნით ემუდარება: „ტაია შელია, მე მარტო ვარ ამ უღრან ტყეში. შვიდი პროფესია გამოვიცვალე და ვერ ვიპოვნე ჩემი ადგილი ამ ცხოვრებაში. ტაია შელია! ჩემი ცხოვრების ნახევარ გზაზე შემომაღამდა, ისევ შენ გიგონებ და გეძახი - გულთმისანო ჩემო გამზრდელო! ეგებ შენ მასწავლო გზა. როგორ გავიდე ამ უღრან ტყიდან“ (გვ. 669).

მაგრამ კონსტანტინე სავარსამიძისა და ტაია შელიას ცხოვრების გზები სამუდამოდ დასცილდა ერთმანეთს. კონსტანტინე სავარსამიძე ვერასოდეს დაუბრუნდება ცხოვრების იმ ფორმას, რითაც ტაია შელია არსებობს. ნახევარცოდნა მას საშუალებას არ აძლევს უბრალო ადამიანურ ყოფას მიუბრუნდეს: „მაგრამ ვაჲ, რომ მე ისინიც (ტაია შელიას შვილები - ა. ბ.) ისე მექცევიან, როგორც შორეულს. წინად მე ამას არა ვგრძნობდი. წინად მე მათ თავიანთი ოჯახის წევრად მივაჩნდი და ახლა მე მათთვის „უცხო კაცი ვართ“, ნასტავლი კაცი“ (გვ. 907). უკან დასაბრუნებელი გზაც დაიკეტა და წინსვლაც შეუძლებელია, რადგან „ჩვენ ისე ცოტა ვიცით ჩვენი სულის სარბიელის შესახებ, რამდენიც შორეული პლანეტების ცვალებად ეტლების გამო“ (გვ. 780).

ცოდნის გზით ვერ მისწვდა ღმერთს კონსტანტინე სავარსამიძე. იქნებ სიყვარულის გზით შეიძლება მოხდეს ეს, რაკი „სიყვარული უფრო მაღალია, ვიდრე სიმდიდრე და ცოდნა“ და „სიყვარული ხიდია ღმერთსა და კაცს შორის“ (გვ. 778).

სიყვარულსა და ქალს დიდი ადგილი უჭირავს კონსტანტინე სავარსამიძის ცხოვრებაში. იგი ქალს უყურებს ერთდროულად, როგორც მამაკაცის ანტიპოდს და როგორც ხელოვნების საგანს. თუ, ერთი მხრივ, დედაკაცის დამორჩილება ამშვიდებს და აწყნარებს მის მამაკაცურ თავმოყვარეობასა და სიამაყეს, მეორე მხრივ, მის სულს ქალი ანიჭებს ესთეტიკურ ტკბობას. როგორც სქესობრივი ცხოვრებით, ისე ესთეტიკური ტკბობით უნდა სავარსამიძეს მისწვდეს ღმერთს. მართალია, აბსენ ტუნგი აფრთხილებს მას, როცა ადამიანი ბრაჰმას მოძღვრებას ეზიარება, სქესობრივ კავშირსა და ქალის შეხედვას უნდა ერიდოსო, მაგრამ სავარსამიძეს წარმართის სული ჰქონდა და უფრო დიონისური რელიგიისა სჯეროდა. დიონისე კი, ჯერ ერთი, ორსქესიანი ღმერთია (ვიაჩესლავ ივანოვის დასახელებული წიგნი, გვ. 127). და, მეორეც, მის ორგიასტულ კულტში სქესობრივი ექსტაზი ღვთაებასთან კავშირის უპირველესი საშუალებაა. წარმართულ რელიგიაში სქესობრივ ძალას ხტონური ფესვები ჰქონდა, რადგან, მიწასთან ერთად, ისიც ნაყოფიერების დედა იყო. კონსტანტინე სავარსამიძეც თავდავიწყებით ეძლეოდა მისის ბლუტისა, ლუჩიასა თუ ინგებორის ალერსს, მაგრამ ქალი მისთვის, ნაყოფიერების მაგიერ, უნაყოფობის მიზეზი გამხდარიყო. კვალდაკვალ მისდევდა მას მამის წყევლა - „ჩემი შენდამი მობარებული თესლი ისე მოგიშხამოს სუჯუნის წმ. გიორგიმ, რომ ვერც ერთმა დედკაცმა ვერ გაუძლოს შენი თესლის ნაყოფის შობას. „ყოველი ქალი, რომელსაც შენ გაეკარები, ისე უნაყოფო ქნას წმინდა გიორგიმ და მაცხოვარმა, როგორც ეწერის ჭაობში მდგარი თხმელა, ზამთარ-ზაფხულ შტოებშემხმარი ყვავილს რომ ვერ ისხამს“ (გვ. 671). სუჯუნის წმინდა გიორგიმ აჯობა დიონისეს და კონსტანტინე სავარსამიძეს აუხდა მამის წყევლა: სიყვარულის გზითაც ვერ მისწვდა იგი ღმერთს.

კონსტანტინე სავარსამიძეს ერთადერთ იმედად ჯენეტის სიყვარული დარჩენოდა, მაგრამ ეს სიყვარულიც იმთავითვე დასაღუპავად არის განწირული. ჯენეტისა და კონსტანტინე სავარსამიძის სულებს ჰარმონიული ერთარსებობა არ შეუძლიათ. ისინი ორ სხვადასხვა ღმერთს ემსახურებიან და ამის გამო მათ შორის ქვეშეცნეული, ფარული მტრობაა, რაც მერე თანდათანობით იჩენს თავს.

ჯენეტი ქრისტეს ერთგულია. ქრისტიანული ღმერთის სიყვარულში ეს ქალი მტკიცეა და არავითარი გაორება მის სულს არ ემუქრება. ჯენეტი ქრისტეს სასძლოდ თვლის თავს და იმ დღეზე ოცნებობს, როცა მონაზვნად აღიკვეცება დიდედამისივით.

„ლექსი აროდეს დაუწერია, ყველაზე დიდი პოეტი იყო. მახვილი ხელში არა სჭერია, იყო გმირებზე თვით უგმირესი. მიწა-მამული არა ჰქონია, - ყოველ თავადზე უთავადესი. თუმცა საცოლე არა ყოლია, ყოველს საქმროზე ულამაზესი. მეფეებს, მდიდრებს და მწიგნობრებს გადაუდგა, სულით გლახაკებს და მონებს მიემხროო. მეც ვტიროდი მისი შვენიერი ცხოვრებით, უფრო კი, ლამაზი სიკვდილით მოხიბლული და ჩემ აღთქმებს ვსდებდი: მეც დიდესავით მისთვის მარად მგლოვიარე სასძლო დავრჩენილიყავ, მუდამ შავი ფლასი, შავი მძივები მეტარებინა და ალოეს სურნელი მესუნთქა“ (გვ. 711).

ჯენეტი წმინდა გიორგის ეძახის თავის რაინდსა და კავალერს. ქალს ამის საბუთიც აქვს. სასწაულებრივად იფარავდა წმ. გიორგის ხატი ჯენეტის ოჯახს. დიდედამისი თურქის ცოლი ყოფილა. მაჰმადიან ჰემედ ბეის ყველაფერი ქრისტიანული სძულდა. ჯენეტის დიდედა ჩუმად მაინც ლოცულობდა წმ. გიორგის. ერთხელ ქმარმა მიუსწრო ლოცვის დროს და დამბაჩა ესროლა. მაგრამ ტყვია ასცდა ქალს და ხატს მოხვდა. მერე ხატმა თავად ჯენეტი გადაარჩინა სიკვდილს. ჯენეტის მამა დესპოტი კაცი იყო და გლეხებს სძულდათ იგი. ერთხელ გლეხები თავს დაესხნენ მათ და ტყვიები დააყარეს. ჯენეტი და დედამისი წმ. გიორგის ხატის წინ ლოცულობდნენ და გადარჩენას ევედრებოდნენ. მართლაც, ტყვიამ ზუზუნით გადაუარა თავზე ჯენეტს და ხატს მოხვდა. ბუნებრივია, რომ მორწმუნე ჯენეტი სასოებით ინახავს წმინდა გიორგის ხატს. ამ ქალის სულში ქრისტიანული რელიგია ღრმად არის დაბუდებული.

სხვანაირია კონსტანტინე სავარსამიძის დამოკიდებულება ქრისტესადმი. მას არ უყვარს უდაბნოს ღმერთი, თუმცა მისი ზეგავლენისაგან სრულიად ვერ გათავისუფლებულა. სავარსამიძეს ქრისტე საქართველოს ეროვნული უბედურების მიზეზად მიაჩნია. იტალიელ გამომძიებელს იგი ეუბნება: „ჩვენ წელში გაგვწყვიტა ქრისტეს ჯვრის ზიდვამ… ქრისტეს ჯვარს შეეწირა დიდი საქართველო… ქრისტეს ჯვრის დანახვაზე ჩემი განადგურებული ქვეყანა მომაგონდა. დავლეწე ჯვარცმა და ვგმე ქრისტე, ჩვენი დამქცეველი“ (გვ. 819). ქრისტიანობის უარმყოფელი კონსტანტინე სავარსამიძე დიონისურ რელიგიაში ეძებს შვებასა და საშველს, ჯენეტისათვის კი დიონისე არაფერს ნიშნავს. თუ ქალისათვის სულიერი ნავსაყუდელი ქრისტეა, კაცისათვის დიონისე ასრულებს ამ ფუნქციას. ასე არიან ისინი ერთმანეთს დაცილებულნი. ამ დაცილებაში საბედისწერო როლს თამაშობს სმარაგდის ბეჭედიც. სმარაგდი დიონისეს ფერია და სმარაგდის თვალებით ანათებს იგი. „მაგრამ დიონისო ქრისტეს მტერია, ამიტომაც ეშმას პირით დალორწილია სმარაგდი“ (გვ. 654). წინასწარმეტყველი იმასაც ამბობს, რომ „სმარაგდი სანამ ხელზე ექნება ქალს, - ქმრის ღალატი არ შეუძლია. სმარაგდი აფრთხობს მავნე სულებს“ (გვ. 654). მაგრამ სიყვარულის ექსტაზმა დაავიწყა ჯენეტს გაფრთხილება: მან კონსტანტინე სავარსამიძეს აჩუქა სმარაგდის ბეჭედი და უღალატა ქმარს. ვერც საყვარელთან იპოვნის ბედნიერებას ჯენეტი. ორ მოქიშპე და დუშმან ღმერთს ვერ შეარიგებს მისი და სავარსამიძის სიყვარული. აკი უთხრა მარჩიელმა სავარსამიძეს: „თქვენთვის სხვა ნიჭი მოუცია, როგორც სჩანს, დიონისოს, ვისაც თქვენ გაეკარებით, ყველა მწუხარებით აივსება“ (გვ. 763).

ამრიგად, რომანში სმარაგდის ბეჭდის ალეგორიული სახით წინასწარ არის მინიშნებული ჯენეტისა და კონსტანტინე სავარსამიძის სიყვარულის დრამატული ხასიათი. არის სხვა ალეგორიებიც, რომელნიც მათი სიყვარულის ტრაგიკული დასასრულის მაუწყებელია.

ვენეციაში ჩამოსულნი კონსტანტინე სავარსამიძე და ჯენეტი გონდოლით სეირნობენ. ამ ნავს ხარონის ნავს უწოდებს სავარსამიძე. ხარონი ხომ მითოლოგიური მენავეა, რომელსაც ჰადესში გადაჰყავდა მიცვალებულთა სულები. ვერგილიუსის წარმოდგენით, იგი ჭუჭყიანი, თეთრწვერა მოხუცი იყო, რომელსაც ანთებული თვალები ჰქონდა. სხვათა შორის, ის მეგონდოლეც, რომელმაც სავარსამიძე და ჯენეტი ასეირნა, თეთრწვერა მოხუცია, შავი იტალიური თვალები აქვს და ყურებიდან და ნესტოებიდან შავი თმა მოუჩანს (გვ. 758). ასე, რომ ეს გასეირნებაც სიკვდილისაკენ წასვლას ნიშნავს. ჯენეტისა და სავარსამიძის სიყვარული სიკვდილთან არის წილნაყარი და არა ბედნიერებასთან.

ალბანოში კონსტანტინე სავარსამიძე და ჯენეტი ერთი იტალიელი ბარონის სასახლეში ცხოვრობენ. სასახლის სამზარეულოში რომაული ოჯახის ლარების კულტის ნაშთებია კედელზე შემორჩენილი. იქვეა, პატარა ნიშები და საკურთხეველი. საკურთხეველქვეშ კედელზე ორი გველია დახატული. ისინი მარჯვნიდან და მარცხნიდან მოდიან საკურთხევლისაკენ. კონსტანტინე სავარსამიძეს აინტერესებს - რას ნიშნავს ყოველივე ეს, მაგრამ ერიდება იკითხოს.

მერე ბიანკამ უამბო, რომ ლარების საკურთხეველში დახატული გველები ოჯახის უძველესი მფარველი სულებიაო. ამ სასახლის მფლობელი ბარონის მამამ იქ დედალი გველი მოჰკლა. ამის შემდეგ სასახლეში ოთხი ოთახი გაიქარჩხა. როცა ახალგაზრდა ბარონმა ცოლი შეირთო, ახალჯვარდაწერილების სანთიობოში შავი გველი შეიპარა. ბარონმა ხელი არ ახლო გველს, მაგრამ მას მერე ცოლ-ქმარი ერთად ამ სასახლეში ღამეს აღარ ათევენ. ამ ამბიდან ბიანკას სიტყვით უმთავრესი ის არის, რომ მას შემდეგ, რაც მოხუცმა ბარონმა დედალი გველი მოჰკლა, ამ ოჯახში დედაკაცს შვილიერების უნარი წაერთვა. ბარონის ორი ძმა უშვილოდ გადაეგო, არც ბარონესას ეყოლა შვილი, ხოლო თავად ბიანკა აკუმია და მარადის ქალწული უნდა დარჩეს (გვ. 794-795).

ამ საშინელმა ამბავმა შეაძრწუნა კონსტანტინე სავარსამიძე. თუმცა მისდა სასიხარულოდ, იტალიელი ბარონის ოჯახის წყევლა მას არ უნდა ახდომოდა, რადგან ჯენეტი ამ გაქარჩხულ სასახლეშიც დაორსულდა. ნაადრევი გამოდგა სავარსამიძის სიხარული: ჯენეტს მუცელი მოეშალა და ბავშვი დაიღუპა.

ბარონის ოჯახის ისტორიასა და სავარსამიძისა და ჯენეტის ბავშვის დაღუპვის ამბავს მითოლოგიური პლანიც აქვს. ამ პლანის ამოსაცნობად აუცილებელია გავიხსენოთ, რომ დიონისური რელიგიის მიხედვით, ჩვილი და გველი დიონისეს ორი სხვადასხვა ჰიპოსტასია. არსებობს თქმულება, რომლის თანახმად, მამამ მგლებისაგან დასაცავად ქვევრში დამალა ჩვილი ბავშვი და ჭური მყუდრო, უშიშარ ადგილას შეინახა. მგელი ემუქრებოდა ბავშვს, მაგრამ გველი, რომელიც ქვევრს შემოეხვია, იცავს მას. ერთხელ ბავშვის სანახავად მივიდა მამა და რა დაინახა გველი შემოხვეოდა ქვევრს, შეშინებულმა შუბით განგმირა ქვეწარმავალი, მაგრამ, მასთან ერთად მოკლა ბავშვიც. შემდეგ მამას მწყემსებმა უამბეს, რომ უხსენებელი ბავშვის კეთილი მფარველი იყოო. მაშინ მამამ ერთ სამსხვერპლო კოცონზე დაწვა შვილიცა და გველიც. ეს თქმულება დიონისურ ციკლს ეკუთვნის. ქვევრში დამალული ბავშვიც დიონისეა და მისი მფარველი გველიც დიონისეა (ღვთაება იცავს თავისთავს). ამიტომ როცა კვდება ერთი, კვდება მეორეც (ვიაჩესლავ ივანოვის დასახელებული წიგნი, გვ. 32).³

ამდენად, ბარონის სახლში გველის მოკვლით მოკლეს ბავშვიც. ამიტომ აქვს ამ სახლში დედაკაცს გამრავლების უნარი წართმეული. რაკი გველი და ბავშვი დიონისეა, მათი მოკვლით, მოკლულია დიონისეც და იქ, სადაც დიონისე მოკლეს, კონსტანტინე სავარსამიძე ვერ გაიხარებს. სავარსამიძე დიონისეს მონად თვლის თავისთავს და იმის მაგიერ, რომ ამ ღმერთის სადიდებლად ტაძარში იაროს, ის ქალი უყვარს, ვინც დიონისეს გმობს და იმ სახლში ცხოვრობს, სადაც ეს ღმერთი მოკლეს. სწორედ ბარონის სასახლიდან იწყება სავარსამიძის უბედურებათა წყება: იგი დაიჭირეს, მისი შვილი დედის წიაღში მოკვდა, იტალიიდან გააძევეს და, რაც მთავარია, ჯენეტის სიყვარული გაუქრა. ამიერიდან ეს ქალი მისთვის აღარ არის ქაშუეთის ღვთისმშობლის მსგავსი. იგი თანდათან ემსგავსება ტაბაკონის როკაპს.

ასე, რომ არც სიყვარული აღმოჩნდა გზა ღმერთისაკენ. პირიქით, უბედურმა სიყვარულმა იგი კიდევ უფრო დააშორა ღმერთს.

დიონისური რელიგიის მკვლევართა აზრით, დიონისესთან ურთიერთობის აუცილებელი ელემენტთაგანი კათარსისი - განწმენდა იყო. კონსტანტინე სავარსამიძეს სურს განიწმინდოს, პირველყოფილ უშუალობასა და სიწმინდეს დაუბრუნდეს. ამ სურვილის გამოხატულებაა სავარსამიძის განსაკუთრებული სიყვარული ბუნებისადმი. ერთადერთი, რაც მას განუზომელ სიხარულს ანიჭებს, ბუნებასთან ურთიერთობაა. აქ პოულობს შვებას, თავისუფლებას. ბუნებაში იწმინდება მისი სული ყოველგვარი ჭუჭყისაგან.

„მზეო,
მზეო,
მზეო,
მნათობთა დედუფალო, დედავ მოხუცებულო და ალერსიანო!

გაათბე ჩემი ჩრდილოეთში გათოშილი სხეული და მასწავლე მე შენი დიდი სიყვარული, შემაყვარე ჩვენი წილხვდომილი მიწის ნაჭერი. ისიც მასწავლე, როგორ უნდა ვიყო ბედნიერი და ცოტა ვიფიქრო ჩემი ბნელი სისხლისათვის“ (გვ. 895).

ევედრება მზეს კონსტანტინე სავარსამიძე.

„ჩუ, ხევში გრიალი გაისმა, ნუ გეშინია, საცოდავო ბოლოქანქარა, გულგახეთქილი რომ ავარდი წეღან ხევიდან. ეს მე ავიღე უშველებელი ლოდი და ჭაბუკი ამირანივით შორს გადავტყორცნე.

ეს - მე ვარ ტყეში, ოჩოკოჩი, ნუ გეშინია!
მთვარეულივით დავხეტიალობ ტყეში.
დავიღალე. მოლზე ვისვენებ. მაღალი ბალახი!
რძია-რძია, სამყურა, ქრისტესთვალა, ობოლა, ოშოშია ახლოს არიან, ეალერსებიან ჩემს თვალს, ჩემს ლოყებს, ჩემს სახეს.
ისე მეფერებიან, როგორც ლაშქრობიდან დაბრუნებულ ძმას მოსიყვარულე დები“ (გვ. 897).

ასე ბედნიერად არსად არ გრძნობს თავს კონსტანტინე სავარსამიძე. ბუნების წიაღში ქრება მისი სევდა, მისი სკეპსისი და უბრუნდება სიჯანსაღე, სულის სიმტკიცე, სიხარული და ბედნიერება. მაგრამ ბუნებაში მისი ლაღობა დროებითია. წამიერი თავდავიწყების შემდეგ, მასში ისევ იღვიძებს მეორე კონსტანტინე სავარსამიძე, ღვიძლი შვილი ინდუსტრიული ცივილიზაციისა. ბუნების მოტრფიალე კონსტანტინე სავარსამიძე ვეღარ დაამარცხებს ინდუსტრიული ცივილიზაციის პროდუქტ კონსტანტინე სავარსამიძეს. „დიონისოს ღიმილის“ გმირს აღარ შეუძლია ინდუსტრიული ცივილიზაციისაგან ხსნა და განკურნება. მისი ტვინი ისევეა დაავადებული ამ ცივილიზაციით, როგორც იოჰანეს ნოიშტეტისა. „იცი, რა ვნახე? - უამბობს იოჰანეს ნოიშტეტი კონსტანტინე სავარსამიძეს, - ჩემი ტვინის უჯრედები სულ გამოღრღნილი ყოფილა. ეს იყო დიდი ნათელხილვა და სასწაული. მთელი თავისქალა გამჭვარტლული იყო თუთუნის ნიკოტინით, დიდი ქალაქის ქარხნების ოხშივარითა და მტვერით; აქ ყოფილან ნამცეცები ასფალტის, რკინის, ფოლადის, ბრინჯაოსი, საფირონისა, მარმარილოსი, ქაღალდებისა, გაზეთების, წიგნების, რელატივობის თეორიების, კანტის, აინშტაინის, აზიის, აფრიკის, მთელი ჩვენი უსულო ცივილიზაციის და პათეტიური კულტურისა“ (გვ. 823). ყველაფერი ეს კონსტანტინე სავარსამიძეს სულსა და ხორცში აქვს. რაკი თავისთავს კაცი ვერსად გაექცევა, სავარსამიძის ყოველივე ცდა - განეშოროს ინდუსტრიულ ცივილიზაციას - ამაოა. სულ ტყუილად სცადა ინდოეთში გაქცევა. მეორე დღესვე პარიზს დაბრუნდა და მოხუცი ბუკინისტის შარტრიეს ირონიული ღიმილი გამოიწვია. „პარიზი ტკბილი ჯოჯოხეთია! ყველა მას წყევლის, მაინც ყველა აქ ბრუნდება“ (გვ. 747) - უთხრა მოხუცმა სავარსამიძეს. უფრო მეტიც, თვითონ კონსტანტინე სავარსამიძე უყურებს დაცინვით ევროპულ ცივილიზაციის უარმყოფელებს: „ამ სალონში ყველა აგინებდა იმ დროს ევროპის ცივილიზაციას, ყველა შპენგლერს ეთანხმებოდა, მაგრამ არცერთს თავში არ მოსვლია ამ „დასაღუპავ“ ევროპიდან გაქცევა“ (გვ. 839).

კონსტანტინე სავარსამიძემ კარგად იცის, რომ ინდუსტრიული ცივილიზაციის გარეგნული ბრწყინვალების იქით იმალება შიმშილი, ჩაგვრა, უსამართლობა, პროსტიტუცია. ყველაფერი ეს სავარსამიძეს თავის თვალით უნახავს და განუცდია.

„ქუჩის გადაღმა: გაზეთების კიოსკთან ჭაღარა კაცი დგას. ხელში ყალიონი უკავია. პირიდან მწვანე კვამლს უშვებს… ვუყურებ: კაცი წაიქცა. ყალიონი გაგორდა ქვაფენილზე. გულცივი ბრბო ერთ წუთსაც არ შემდგარა. მე ჩემი გასაჭირი დამავიწყდა. გავჰქანდი. უშიშრად გავიარე ავტომობილების ჯოგი. ბრბო გავარღვიე.

ავსწიე მაღლა ადამიანი.

ამ კაცს თვალები ჩასცვენოდა, ტუჩები მიწისფერი ჰქონდა.

„ამ ოხერმა მაროკოს თუთუნმა გული ამომწვა. ორი დღეა არაფერი მიჭამია“. შემომჩივლა უცნობმა“ (გვ. 685).

„…იუველირის ვიტრინებში ელექტროს მარაოზე ბრწყინავდნენ და კაშკაშებდნენ ნუშისოდენა ბრილიანტები, და ბავშვები, ხელფეხგათოშილი ბავშვები, მომსდევდნენ და საცოდავი ხმით მევედრებოდნენ:

„იყიდეთ ასანთები, შვედური ასანთები“ (გვ. 836).

გულცივი ინდუსტრიული ცივილიზაციის მსხვერპლნი არიან ინვალიდი ლუქსემბურგის პარკიდან, კბილებგაყიდული მოქალაქე, დოქტორი ვიტენზონი, კაცი, რომელმაც ცოლ-შვილი დახოცა, პატარა ქერა ერიკა და თვითონ სავარსამიძის უახლოესი მეგობარი იოჰანეს ნოიშტეტი.

ინდუსტრიულმა სინამდვილემ გადააქცია ნაზი, ფრანჩესკო ასიზელის პოეზიის მოტრფიალე ჰერბერტ შტუდერსი უხეშ ჯარისკაცად, ვისაც არ ერცხვინება იტრაბახოს - როგორ ამოახრჩვეს გაზით სანგრებში ფრანგები ან ათასობით რუსი როგორ გაჟლიტეს ჭაობებში.

კონსტანტინე სავარსამიძის ბუნება ვერ ეგუება და ვერ ეთვისება ინდუსტრიულ სინამდვილეს. ფროილაინ ფრიდას სიტყვებით რომ ვთქვათ, იგი დაემსგავსა ტოლებს ჩამორჩენილ წეროს. ბრმა შემთხვევის წყალობით დაიბადა მე-20 საუკუნეში, თორემ სულით სხვა საუკუნეს ეკუთვნოდა. კონსტანტინე სავარსამიძე ვერ გაექცა დროს, ვერც თავის ღმერთს მიაგნო და ვერც სიყვარულში იპოვა შვება. ყველგან ხელმოცარულმა ქვეყნის დაქცევა ინატრა:

„… თურმე კამეჩი მიტომაც დინჯად დადის, რომ კამეჩი თუ გაიქცა, ეს ქვეყანა მაშინ დაიქცევა. ახ, ნეტამც გაიქცეოდეს კამეჩი!..“ (გვ. 874).

მაგრამ არც კამეჩი გაიქცა და არც ქვეყანა დაიქცა.

მაშინ კონსტანტინე სავარსამიძემ სიზმრების სამყაროს მიაშურა და იქ სცადა თავის არსებობის გადატანა. თუ ცხადი აუტანელი და მძიმე იყო, სიზმრების ფეერიულ სამყაროს ვინძლო სიმშვიდე მოეგვარა მისთვის. „მენატრება სიზმარი, რადგან მხოლოდ სიზმარში ვცხოვრობ“ - გულახდილად აღიარებს იგი (გვ. 812). მაგრამ, საუბედუროდ, სავარსამიძისათვის სიზმარი ცხადის პირველსახე გახდა: „სიზმარში ვხედავ მოსალოდნელ სიმძიმილსა და სიხარულსაც“ (გვ. 780).

მართლაც, იგი სინამდვილეს გაურბოდა, მაგრამ იგივე სინამდვილე ეწვია სიზმრის სახით: „საღამოს ფანჯარასთან ვზივარ. კონსერვატორიის მოედანს გადავცქერი. ზღვა ხალხი მიგანგაშებს ქუჩაზე. წითელი, ყვითელი, მწვანე, იისფერი აფიშები, უცხო ფარშევანგებივით შემოსევია ქალაქს. ავტომობილების, ომნიბუსების, ტრამვაების, მოტოციკლეტების, ეტლების ქარავანი დგანდგარით, ზანზარით, ქშუილით, რახრახით, ზმუილით მიჰქრიან ლარივით გაჭიმულ ქუჩაზე. კოკოტები, მოსეირნობენ ცილინდრიანი, კეპიანი, უქუდო, უპალტოო, ქურქიანი, მწვანე, წითელი, ლურჯი, მოლაღურის ფერი ქალების ქუდები, ეგზოტიური ფრთებით მიჰყვებიან ამ ნიაღვარივით გაქანებულ მდინარებას“ (გვ. 733).

მართალია, გარეგნულად ეს ფერების სიმფონიაა, რომელსაც თვალისა და სულის დამშვიდება შეუძლია, მაგრამ შინაარსით იგივე სურათია, რასაც ყოველდღე უყურებდა კონსტანტინე სავარსამიძე.

ჯენეტისა და მისი სიყვარულის უბედური დასასრულიც სიზმარში ნახა სავარსამიძემ. „მეზმანა: მე და ჯენეტი ვწევართ ჩვენს ოთახში. უშველებელი, სავარცხლიანი გველი ამოდის ჩვენს საწოლზე. ჯენეტმა იკივლა, ლოგინიდან გადავარდა.

მე არ გავნძრეულვარ. ორი თითი ტუჩზე მივიტანე, შევულოცე. გაშეშდა. უშველებელი ფრთა გამოესხა, პირი იბრუნა, შრიალით გაფრინდა“ (გვ. 783). ზემოთ ითქვა, რომ გველი დიონისეს ერთ-ერთი ჰიპოსტასია. მაშასადამე, სიზმარში დიონისე მოვიდა სავარსამიძესთან, მაგრამ მან ვერ იცნო მისი სათაყვანებელი ღმერთი და გააგდო. გველის სახით საწოლზე მათი მომავალი შვილი ავიდა (დიონისეს ხომ გველისა და ჩვილის სახე აქვს!), მაგრამ ისიც დაკარგეს. სინამდვილეშიც ასე მოხდა: ბავშვი ჩაესახა ჯენეტს, მაგრამ ვეღარ დაიბადა.

ჰერბერტის სიკვდილიც ასევე წინასწარ სიზმარში იხილა კონსტანტინემ.

„ჰერბერტის მამის ვილაში ვართ. საღამოს ჟამია. მე, ჰერბერტის დაჲ იზოლდე და მისი დედ-მამა აივანზე ვზივართ. ველით ჰერბერტს დასავლეთის ფრონტიდან.

აივანზე თეთრი ლაქაშებისა და ნასარების გირლიანდები. გაიღო ეზოს კარი. შემოდის ძაძით შემოსილი ავტომობილი. კიბესთან ჰერბერტი გადმოხტა.

თავზე რაინდული ფოლადის მუზარადი, მოკლე ჯაჭვის კურტაკი აცვია. ძველებური ხელჯვარიანი ხმალი ჰკიდია, ფეხებზე - თითო ციდა დეზი აქვს. ფეხებს ძლივს ადგამს, ხელს გვიქნევს.

ჩვენს დანახვაზე სახე კუპრივით გაუშავდა, აივანზე არ ამოდის. წინ შევეგებე, ვეხვეწები: დარჩი კიდევ ჩვენთან, ჯერ მზეც არ ჩასულა, ადრეა შენი წასვლა.

ზურგი შემაქცია, ისევ გააღო ავტომობილის კარი. გაჰქრა“ (გვ. 880-881).

კონსტანტინე სავარსამიძეს სიზმარი ისევე ტანჯავს, როგორც ცხადი: „განა ჩვენი სინამდვილე თვით სიზმარზე უსიზმრესი არ არის?“ (გვ. 780) - კითხულობს იგი. მათ შორის განსხვავება არ არსებულა, სავარსამიძემ ძილისშორისში გადაიტანა თავისი ოცნებებიც. იგი სიზმარსა და სინამდვილეს ორძილს უწოდებს (გვ. 780). მაგრამ ამ სიტყვას ალეგორიული აზრიც აქვს (სულხან-საბა ორბელიანის განმარტებით, ორძილი აღორძინებას ნიშნავს). ამიტომ სავარსამიძე სიზმარზე დიდ იმედებს ამყარებს. იგი ფიქრობს, ის რაც ცხადშია შეუძლებელი, შესაძლებელია სიზმარში. ოცნება სიზმარში განხორციელდება. ხელმეორედ აღორძინდება თვითონ სავარსამიძეც და მისი სამშობლოც. მას ეყოლება ქართველი ცოლი და ცხრა შვილი. საქართველო აღარ ემსგავსება ცალტოტმოხეულ ჩაბალახს. იგი ხახადაღებული ვეშაპი იქნება, რომელსაც ექნება 12 უნივერსიტეტი და 3500 ქარხანა, ქართული წიგნის ტირაჟი მილიონს მიაღწევს, ამოშრება მთელი ჭაობები, აშენდება აუარებელი ელსადგური, ხიდი, ელევატორი, ფაბრიკა და ა.შ. ასეთი სიზმარი მართლაც ნახა სავარსამიძემ (გვ. 737, 738, 739). სიზმარი მისთვის არა მარტო სინამდვილის მეორე სახეა, არამედ ოცნების რეალობად ქცევის საშუალებაც. მართალია, ეს ცრუ ნუგეშია, მაგრამ იმედის ნაპერწკალს მაინც აღვივებს. და კონსტანტინე სავარსამიძეს შინ, სამშობლოში დაბრუნების სურვილი აღეძრა. მშობლიური მიწა შეუცვლის ღმერთს, სიყვარულს. მშობლიური მიწა განკურნავს, დაუბრუნებს ცხოვრების ხალისს.

„მზეო, მზეო, მზე! მე სამჯერ ხმამაღლა ვახსენებ შენს უკვდავ სახელს, და მე ვგრძნობ, მე უძლეველი ვხდები და ნელ-ნელა ვიკურნები, დამაცხუნე, გამათბე, დამწვი, დამრუჯე და შემითვისე საქართველოს დროშავ, მაღალტანიანო, ლომისპირიანო. ამოაშრე ჩემს სახსრებში უცხოეთში შესუნთქული ნისლი და სინესტე“ (გვ. 895).

მიუხედავად ამ აღტკინებისა, კონსტანტინე სავარსამიძეს მაინც ეშინია შინ დაბრუნების. მის სულს ეჭვი ღრღნის.

„რა გავაკეთო, კიდეც რომ წავიდე? ჩვენი გზები რა ხანია გაყრილია. რაც ჟამი გადის, მით უფრო შორდებიან ისინი ერთმანეთს. მე მისი თესლის ნაშიერი. მე მისი იფქლის ყლორტი - მე მისთვის ასე მახლობელი და ასე შორეული! იგი მე არ მიცნობს. მას ჩემი არ ესმის. კიდევაც რომ დავბრუნდე უძღები შვილივით, მიმიღებს?“ (გვ. 681). მაინც დაბრუნდა. თუმცა კითხვა უქმად არ დაუსვამს. არ მიიღო კონსტანტინე სავარსამიძე მშობელმა მიწამ, რადგან მეტისმეტად უცხო და შორეული გამხდარიყო მისთვის.

„ტფილისში ყოფნისას ერთ-ორ საზოგადოებაში მუშაობა ვცადე. ჩემი სისხლი და ხორცი მევე მეუცხოვება. ამ ხალხის მე ვერაფერი გავიგე. არც მათ უნდათ ჩემი გაიგონ. ჯამბაზობის ნიჭი ჩემთვის ღმერთს არ მოუცია. ბოლოს და ბოლოს კურიოზული ადამიანის როლიც მოსაწყენია“ (გვ. 929).

კონსტანტინე სავარსამიძე მორდუ ტაია შელიასთანაც მივიდა და ძიძიშვილებიც ნახა. ისინი აღფრთოვანებით შეხვდნენ მას, მაგრამ სავარსამიძე მიხვდა, რომ აქაც უცხო იყო. მათ შორისაც გამწყდარიყო ნათესაობის ძაფები. ისინიც სამუდამოდ დაშორებოდნენ ერთმანეთს. მათ შეხვედრაში იყო გარეგნული აღტაცება, მაგრამ აღარ იგრძნობოდა გულის სითბო, სიყვარული. კონსტანტინე სავარსამიძე ტაია შელიას შვილებისათვის აღარ იყო ძველი პატარა ჯიბუტა, რომელთანაც ბავშვობის დღენი და სიხარული აკავშირებდა.

სავარსამიძე საშინელი სინამდვილის პირისპირ აღმოჩნდა.

„ხომ აუტანელია: ქვეყანაზე საკუთარი „შინ“ არა გქონდეს, ცაში ღმერთი არ გეგულებოდეს და არც არავის უყვარდე ამ გაუხარელი ცხოვრების ბნელ ღამეში?!“ (გვ. 697).

კონსტანტინე სავარსამიძე საბოლოოდ დარწმუნდა, რომ „ადამიანი სიკვდილსა და გაჭირვებაში მარტოხელა ყოფილა“ (გვ. 872).

უღმერთოდ, უსიყვარულოდ და უსამშობლოდ დარჩენილმა კაცმა მალე თავისი სათაყვანებელი ღმერთის დიონისეს სიკვდილიც ნახა.

კონსტანტინე გამსახურდიას ეს სიკვდილი ალეგორიულად აქვს დახატული.

დიონისეს სიკვდილს ის შინაარსი აქვს, რომ ახალ ცხოვრებაში ადგილი არ ჰქონდა დიონისეს და მითუმეტეს, მის მაძიებელ ადამიანს. მათი არსებობის ერთადერთი ლოგიკური დასასრული სიკვდილია. კონსტანტინე სავარსამიძე პირველად დიონისეს სიკვდილის მოწმე მაშინ გახდა, როცა ტაია შელიას ჯოგში ღვინისფერი და წაბლისფერი ხარების ბრძოლა ნახა. ღვინამ წაბლა გამოშიგნა რქებით. ტაია შელიასათვის ეს ჩვეულებრივი ამბავი იყო: უფრო ღონიერი და ჯანსაღი მოერია შედარებით სუსტს. ეს ჯოგისათვის კარგიც იყო: გამარჯვებულ კუროს ჯიშიანი შთამომავლობა ეყოლებოდა. კონსტანტინე სავარსამიძისათვის კი ამას ალეგორიული მნიშვნელობა ჰქონდა: მის თვალწინ დიონისემ გაუსწორა ანგარიში თავისთავს. დიონისური რელიგიის თანახმად, დიონისე ამ ქვეყნად ხარის სახითაც დადის (ე.ი. დიონისეს ერთ-ერთი ჰიპოსტასი ხარიც არის) და, რაც მთავარია, იგი ხარის მკვლელი ხარია (ვ. ივანოვი, გვ. 139). მაშასადამე, კონსტანტინე სავარსამიძისათვის ღვინისფერი ხარის მიერ წაბლისფერის მოკვლა დიონისეს თვითმკვლელობას ნიშნავდა. თავის მხრივ კი ეს ამბავი ქარაგმულად კონსტანტინე სავარსამიძეს ეუბნებოდა: შენც თვითმკვლელობით უნდა დაასრულო ცხოვრებაო.

ასევე დიონისეს თვითმკვლელობის ალეგორიული სურათია ფარვიზის სიკვდილიც. დავაკვირდეთ ამ ამბავს.

რომანს „დიონისოს ღიმილი“ ჰქვია. კონსტანტინე სავარსამიძემ დიონისეს უამრავი ქანდაკება ნახა, მაგრამ მომღიმარი დიონისე არსად შეხვედრია, თუმცა იგი თრობის, ლხენის და შვების ღმერთია. აქ ისიც უნდა გვახსოვდეს, რომ დიონისე ხტონური ღვთაებაა, ე.ი. ქვესკნელის ბინადარია. იგი დიადაა: ქვესკნელისაც იყო და ზესკნელისაც, ბალღიც იყო და ხარიც, მსხვერპლიც იყო და ქურუმიც (ვ. ივანოვი, გვ. 79). ამიტომ, საერთოდ, კონსტანტინე სავარსამიძის მიერ დიონისეს ძიება არ არის მარტო შვება-ლხენის ძებნა, იგი პარალელურად სიკვდილის ძიებაც არის. ეს ერთი.

მეორე: კონსტანტინე სავარსამიძეს, რომელმაც ვერც ერთ სიყვარულს ვერ უერთგულა, საოცარი ერთგულებით უყვარს ფარვიზი. ფარვიზი ჯენეტის შვილია და შეიძლებოდა გვეფიქრა, რომ ქალისადმი ტრფობა შვილზეც გავრცელდა. მაგრამ სავარსამიძეს მაშინაც თავდადებით უყვარს ფარვიზი, როცა ჯენეტისადმი მიჯნურობა გაუნელდა და გაუქრა. ეს იმიტომ, რომ ფარვიზი დიონისეა. რომანში ამას მკაფიოდ ადასტურებს ხალილ ბეის სურათი „დიონისოს მეორედ მოსვლა“. ამ სურათზე დიონისედ ფარვიზია გამოსახული. სხვაგანაც მრავალგზის ადარებს სავარსამიძე ფარვიზს დიონისეს. ფარვიზისა და დიონისეს იგივეობა იმას მოწმობს, რომ კონსტანტინე სავარსამიძე ფარვიზის სახით დიონისეს ეტრფის. მერე სავარსამიძემ ფარვიზი გაუხედნავ ცხენზე შესვა და ცხენმა ყმაწვილი უფსკრულში გადაჩეხა. მითოლოგიაში ცხენი მრავალგვარი ფუნქციის შემსრულებელია. ერთ-ერთი ფუნქცია ისიც არის, რომ ხტონური ღვთაებების თანამგზავრია და მიცვალებულთა სულია.⁴ დიონისეც ხტონური ღვთაებაა. ე.ი. ფარვიზი-დიონისე მისივე სულმა და თანამგზავრმა მოკლა, რაკი დიონისე ერთდროულად მსხვერპლიც არის და ქურუმიც.

ფარვიზის სიკვდილით კონსტანტინე სავარსამიძისათვის მოკვდა მეორედ მოსული ღმერთი დიონისე. ამის შემდეგ, მას უკვე აღარაფერი დარჩენოდა ამ ქვეყნად. სმარაგდის ბეჭედი უკან დააბრუნა და თავად ჯოჯოხეთს გაემგზავრა. მართალია, ჯოჯოხეთს გამგზავრება სავარსამიძემ სიზმრად იხილა, მაგრამ მისთვის სიზმარი და ცხადი ხომ ერთიდაიგივეა! ამასთანავე სავარსამიძის გრძელ სიზმარში ერთი ასეთი ეპიზოდიც არის: იგი ხალილ ბეის და ჰერბერტს შეხვდება. ხალილ ბეი თეთრ ცხენზე ზის, ჰერბერტი კი - შავზე. სავარსამიძე ენდროსფერ (ე.ი. წითელ) ულაყზე შეჯდება. აქ ცხენთა ფერები შესაბამისად აღნიშნავს ქართული მითოლოგიის ზესკნელს, ქვესკნელსა და შუასკნელს. ხალილ ბეი ცოცხალია და თეთრ ცხენზე ზის, ე.ი. ზესკნელშია. ჰერბერტი მკვდარია და შავ ცხენზე ზის, ე.ი. ქვესკნელშია. სავარსამიძე კი წითელ ულაყზე შეჯდა. წითელი ხომ შუასკნელის ფერია! შუასკნელით ადამიანის სული ქვესკნელს მიემგზავრება და სამუდამოდ მკვიდრდება ჰადესში.

„აღარც სიცილი შემიძლია, აღარც ტირილი…

და ერთადერთი ნატვრაა ჩემი: ყინულზე დავარდნილი ნაპერწკალივით გადნეს თუნდაც ჩემი სხეული.

…

ტაია შელია!

ჩემი ცხოვრების ნახევარგზაზე შემომაღამდა!..“

…

ასე დაამთავრა სიცოცხლე მშობლიურ მიწას მოწყვეტილმა ადამიანმა. კონსტანტინე სავარსამიძემ ვერც ღმერთი იპოვა, ვერც სიყვარული და ვერც ცხოვრების აზრს მიაგნო.

____________

1. კ. გამსახურდია, „რჩეული თხზულებანი“, ტ. 5, 1961 წ. გვ. 768.

2. «Рыба, образ Спасителя, пересекает подводный чертог» - ამბობს ერთ ლექსში აპოლინერი (Аполлинер, стихи, 1967 г., ст. 27). ალფრედ დე მიუსე პიესაში - „სიყვარულს არ ეხუმრებიან“ - ქრისტეს pécheur céleste უწოდებს („Thèátre“, 1963 წ., გვ. 153).

ვ. ივანოვის სიტყვით, «по Гесихию, aspalos - рыба, aspalieus - рыбарь. «Рыбарь» - одно из обрядовых именований островного Диониса («Дионис и прадионисийство», 1923 წ.

3. ჩვილისა და გველის ურთიერთობის თვალსაზრისით საყურადღებოა ხევსურული მითი, რომელიც ამბობს, რომ „ნახარელა ხთიშობელს ჰყავს გველისფერი... კარში უდგას ყარაულად. ეგიც ბალღის აღით (სახით)ას, გველის აღითაც ეჩვენების კაცს“ (თ. ოჩიაური, (მითოლოგიური გადმოცემები აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთში, 1967 წ., გვ. 113).

4. სხვათა შორის, ჩვენი ხევსურები მიცვალებულის პატივსაცემად იხდიან სულის ცხენობას. წარმართი ხევსურის რწმენით, ვაჟკაცს სულეთში ცხენი აუცილებლად სჭირდება. სულის ცხენი სულეთში მიცვალებულს ეხმარება. ცხენს თუ რამე მოუვიდა, სულეთში მიცვალებულის სული დაღონდება. ამიტომ სულის ცხენს განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევენ და უვლიან. (ნ. ხახანაშვილი, ეთნოგრაფიული ნაწერები, 1940 წ., გვ. 76).

ეპოქის სიკვდილი

კონსტანტინე გამსახურდიას „მთვარის მოტაცებაში“ აღწერილი ამბები ძირითადად ერთი წლის მანძილზე ხდება - 1931 წლის აპრილიდან 1932 წლის აპრილამდე. ზოგიერთი რეტროსპექციული უკანდახევა (მაგალითად, თარაშ ემხვარის დღიურში ნაამბობი) არ ცვლის დროის საკითხს. მართალია, ამ დროს საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების არსებობა ათ წელს ითვლიდა, მაგრამ დამარცხებული ეპოქის სიკვდილი გრძელდებოდა. როგორც ვიცით, დამარცხება ჯერ კიდევ არ არის სიკვდილი. დამარცხებულს, თუკი მას სასიცოცხლო ენერგია კიდევ აქვს შენარჩუნებული, ისევ შეუძლია ძალა მოიკრიბოს და გამარჯვებულს ხელმეორედ შეებას. ვინ იცის, ამ მეორედ შერკინების დროს, დამარცხებულმა გაიმარჯვოს და გამარჯვებული დამარცხდეს. მაგრამ 30-იან წლებში საქმე ასე საჭოჭმანოდ უკვე აღარ იყო: 1921 წლის თებერვალში დამარცხებული ეპოქა საბოლოოდ სულს ღაფავდა, მეორედ შებრძოლების თავი და ენერგია მას უკვე აღარ ჰქონდა. ერთადერთი, რაც დამარცხებულ ეპოქას დარჩენოდა, სიკვდილი იყო და ისიც კვდებოდა.

მაგრამ ეპოქა განყენებული, ცარიელი ცნება არ არის. ეპოქა ადამიანებია, საგნებია, შეხედულებათა სისტემაა, ადამიანთა შორის კავშირია. და როცა ეპოქა კვდება, მასთან ერთად ირღვევა და კვდება ყველაფერი ეს. სიკვდილი კი ყოველთვის აღიქმება, როგორც ტრაგედია, რადგან არყოფნაში გადადის ის, რაც ცოცხალი იყო, რაც არსებობდა თავის ავითა და კარგით, რასთანაც დაკავშირებული იყო ადამიანთა ბედი. ეპოქის სიკვდილი ტრაგიკულია მით უმეტეს, რომ კვდება არა მარტო ის, რაც უვარგისი და მახინჯია, არამედ ხშირად ისიც, რაც ვარგისი და მშვენიერია.

ეპოქის სიკვდილი გრძელი, რთული და მრავალფეროვანი პროცესია. ამ პროცესის გადმოსაცემად „მთვარის მოტაცებაში“ მრავალი ადამიანის სიკვდილია აღწერილი. როგორც სხვადასხვაგვარი იყო მათი ცხოვრების ფორმები, ასევე სხვადასხვაგვარი იყო მათი სიკვდილიც.

გულმშვიდად, თავმოდრეკილი შეეგება სიკვდილს მაია ემხვარი. „მაია ოქტომბერში გაცივდა, შაბათ საღამოს ილოცა, ჩაწვა ლოგინში და მეორე დღეს მკვდარი იპოვნა ცირუნიამ იგი“. „მივედი დილით, დიდხანს ვაღვიძე. ადექი-მეთქი სულე, ხმა არ გაიღო, ნათელი დაადგა მის სულს, ისე სპეტაკად და კოხტად ეძინა, როგორც მას სჩვეოდა, ნათელი დაადგა მის სულს“ (ტ. 3, გვ. 177).¹

მაია ემხვარს არც ძალა შესწევდა და არც სურვილი ჰქონდა თავისი კლასის გადარჩენისათვის ებრძოლა. მას უცხოეთში გადახვეწილი ქმრისა და შვილის ბედი აწუხებდა. თუკი მისი თარაში ბედნიერი იქნებოდა, იგი არას დაგიდევდათ ვარდანიძე-ემხვარების გვარის კლასობრივ ტრაგედიას. მისი არსება შვილის სიყვარულით ცხოვრობდა და არაფერი აკავშირებდა - არც მტრობა, არც სიძულვილი, არც მოყვრობა და არც სიყვარული - იმ სოციალურ ძვრებთან, რაც 20-იან წლების საქართველოში მოხდა. იგი, დადიანის ასული და ემხვარის ცოლი, ლოპინარის წვენით ირჩენდა თავს, ოღონდ მისი თარაში კარგად ყოფილიყო და, როცა თარაშ ემხვარის სიცოცხლის გზა გაურკვევლად დაინისლა, მაია ემხვარის სული იმქვეყნად წაბრძანდა, რადგან მას ამ ქვეყანასთან აღარაფერი აკავშირებდა. მაიასებრ უდრტვინველად მიიცვალა ბიძია ქაიხოსროც: „ძია ქაიხოსრო ფერისცვალების დღეს მისულიყო მაიას სანახავად. ცირუნიას ახლად ნაკურთხი ყურძენი მიერთმია, სადილობისას ქათმის ერთი ბარკალი შეუჭამია ბიძია ქაიხოსროს, ერთი ჭიქა ღვინო დაულევია, ერთი მარცვალი უგემნია მწიფე ყურძნისა… მერმე ემანდ მუთაქაზე მიეძინა ბედშავს და სული ზედ არ აყოლია უხანოს“ (ტ. 2, გვ. 239). ეს ორი ადამიანი ლანდივით გაჰყვა თავის ეპოქას, რადგან სხვა ცხოვრებას მათთვის დანიშნულება და აზრი არ ჰქონდა.

ნოშრევან ფარჯანიანი დამარცხებას შეგუებოდა, რადგან დამარცხება ჯერ კიდევ არ ნიშნავს ღირსების ჩამორთმევას. ამასთანავე ღირსებას იგი მწარე იუმორითაც ინარჩუნებდა. ამით იგი უპირატესობის შეგნებას არ კარგავდა. მაგრამ მისთვის ყველაფერი გათავდა, როცა დაამცირეს, როცა მისი ქალი ანული უგვარო მანჯგალაძეს მისთხოვდა. დამარცხება და დამცირება ბერიკაცმა ერთად ვეღარ აიტანა და თავი მოიკლა, რადგან ბრძოლისათვის არავის მოუმზადებია იგი და მასაც არასოდეს უფიქრია ამაზე. მისი სიკვდილი უძლურების პროტესტი იყო.

ასეთივე უძლურების მაჩვენებელია ქორა მახვშის სიკვდილიც. არამარტო თვისებები და ხასიათი ქორა მახვშისა, არამედ მისი გარეგნობაც გარკვეული ეპოქის გამომხატველია. „იგავ-მიუწვდენელი დიდებულება გამოკრთოდა მის პატრიარქალურ წვერებსა და მდევურ გარეგნობაში. აღმოსავლეთში წარმოუდგენელია ამ ომახიანობის გარეშე რომელიმე ტომის, თემის, ან გვარის მეთაურობა. ღრმა მიხრწნილებაში გადასულ მოხუცს საოცრად მოვლილი თმაწვერი მოსავდა. ეს იყო წვერ-ულვაში ტუჩპირის გარშემო შეყვითლებოდა. დამწვარი ვერცხლით შემკული სატევარი ორი ხელის დადება იქნებოდა. ხოლო ქამარი, ქამარს ნუღარ იკითხავთ. ზღვის კიმილებისდარი ვერცხლის ფიგურები მიჯრით მიწყობილად გარს ევლებოდა ქამარს და გვერდებში საქონეები, საწამლეები და სალეკურე ეკიდა. თაგვისფერი ჩოხა ეცვა მახვშს და ამავე ფერის პაჭიჭები სვანურ ჯაბრალებამდის სწვდებოდა“ (ტ. 3, გვ. 37).

ქორა მახვში განუყრელად, როგორც სულიერად, ისე ფიზიკურად შერწყმია თავის დროს. ცხადია, როცა დრო გამოიცვლება, დაწყდება და მოკვდება ქორა მახვშის ყველა სასიცოცხლო ძარღვი. დროს გამოცვლა არ ნიშნავს სოციალიზმის სიტყვიერ აღიარებას. ამიტომ მახვში გულმშვიდად იტანს ორ კომკავშირელს - შვილიშვილ საურს და სტუმარ არზაყან ზვამბაიას. ამათი არსებობა ჯერჯერობით ნომინალურად ნიშნავს ახალ დროს. მაგრამ როცა მოვა გზა, მაშინ კი შეიცვლება დრო, რადგან გზას მოჰყვება სხვა რწმენა, სხვა საგნები, სხვა ზნე-ჩვეულება, სხვა წესი ცხოვრებისა. ამას საოცარი გამჭრიახობით გრძნობს ბერიკაცი: „როდესაც გზა ჩემ კოშკამდის მოვა, მე აღარ მინდა ვიცოცხლო“ (ტ. 3, გვ. 90). იგი ბიბლიური სიმშვიდით ელის სიკვდილს, რადგან მისთვის სიკვდილი შვებაა გარდაუვალის წინაშე. იგი მართლაც იმ დღეს მოკვდა, როცა გზის მშენებლებმა ლაღუმები ნაწისქვილართან ააფეთქეს და ლაფარიანების კოშკს მიადგნენ. ეს მოხდა არა იმიტომ, რომ ქორა მახვშს სურვილი და წინასწარმეტყველება აუხდა, არამედ იმიტომ, რომ, ჯერ ერთი, სიმბოლურად იმ დღესვე მოკვდა ძველი ეპოქა სვანეთში და მეორეც, ქორა მახვშში ადამიანი და დრო შერწყმულიყო და ერთარსებად ქცეულიყო. მათი გათიშვა შეუძლებელიყო.

ქორა მახვშის სიკვდილი ტრაგედიაა იმ კაცისა, ვისაც სიკვდილი დაუგვიანდა, რადგან თავის დროზე სიკვდილი ბედნიერების ერთ-ერთი სახეობა ყოფილა. ლაფარიანების მახვშმა მისთვის განკუთვნილი ეპოქის სამანს გადააბიჯა და სიცარიელეში აღმოჩნდა. ყველაფერი, რითაც თანამედროვე ადამიანი ცხოვრობს, რასაც შეჩვეულია იგი, იქნება ეს თვითმფრინავი, გემი თუ სხვა რამ, შიშის ზარს სცემს ბერიკაცს. მისი ცხოვრების უკანასკნელი წლები მარადიული შიშია მისთვის უცნაურის, მიუწვდომელის და შეუცნობელის წინაშე. ამ შიშში დალია მან სული. მიწა თავისას მოითხოვს და ქორა მახვშს დაუგვიანდა მიწისკენ მიბრუნება, რამაც განაპირობა მისი აღსასრულის ტრაგედია.

ეპოქის სიკვდილის მსხვერპლნი არიან ის ადამიანები, რომელნიც უკვე მოვიხსენიეთ (მაია, ქაიხოსრო, ნოშრევან ფარჯანიანი, ქორა მახვში). მათ აქტიური ბრძოლა არ გაუმართავთ არც ეპოქის დასაცავად, არც საკუთარი არსებობის შესანარჩუნებლად. ეს ბრძოლა აზრ და მიზანდაკარგული იყო. ქვეშეცნეულად მათ ეს გაიგეს და, ამდენად, ნებაყოფლობით ერგოთ ზვარაკის როლი. მათი ბედი ტრაგიკულია, როგორც, საერთოდ, ყოველი ზვარაკის ბედი. ერთი შეხედვით, მათი სიკვდილი არ მომხდარა ფიზიკური ძალდატანებით, მაგრამ არც ბუნებრივი, თავის დღით სიკვდილია მათი გარდაცვალება, რადგან მათი სულიერი სამყაროს შერყევა მოხდა ძალდატანებით. ძალა იხმარეს მათი სულის გარდაქმნისათვის, მათთვის ახლობელი და შეჩვეული ყოფის შესაცვლელად. ამ სულიერი ტკივილის გადატანა ვერ მოახერხეს და მას ემსხვერპლენ კიდეც, არც ერთ მათგანს რომანში დიდი როლი და ადგილი არ უჭირავს, მაგრამ ისინი ზუსტად ქმნიან ეპოქის ატმოსფეროს, საერთოდ ტრაგიკულ განწყობილებას, ფერსა და ცხოველმყოფელობას ანიჭებენ სიკვდილსა და სიცოცხლეს შორის ატეხილი ბრძოლის მარად ძველსა და მარად ახალ ამბავს.

პერსონაჟთა ამ რიგს ეკუთვნის ლომკაც ესვანჯიაც, თუმცა იგი ბევრად აქტიურია მათზე და თავისი პოზიციებიც ნებით, უბრძოლველად არ დაუთმია. ლომკაც ესვანჯია ღვიძლი შვილია სოციალურად თავადაზნაურულ-ბურჟუაზიული და რწმენით წარმართულ-ქრისტიანული საქართველოსი.

არავინ და არაფერი გააჩნდა ლომკაც ესვანჯიას: „არამც თუ ნათესავი, თანაკბილაც არ შერჩენოდა 120 წლის მოხუცს. თითქმის ასი წლის მანძილზე გიორგობის წინა დღეს ილორის ტაძარში ამწყვდევდნენ ლომკაც ესვანჯიას. მეორე დღეს დავარდებოდა და „ამცნობდა“ ხალხს წმინდანის ნებას. დიდმუხის ქურუმიც ესვანჯია იყო, დარისა და ავდარის უშუალო მაცნე… ექიმბაშიც იგი იყო, ბალახებით მკურნალი, შესანიშნავი დოსტაქარი და შემლოცველი. თანაბრად ებრძოდნენ ლომკაც ესვანჯიას როგორც ძველი დროის ქრისტიანი მისსიონერები, ისე ახალი დროის ექიმები, კომუნისტები და მასწავლებლები. საოცარი ის იყო, წმ. გიორგისა და მუხის კულტის დიდი ქურუმი ქრისტიანობაშიაც ეჯიბრებოდა ძველათაცა ყველაზე „მართლმადიდებელ“ დეკანოზებს და ეს სატევრიანი მოგვი ქრისტესა და წმ. გიორგის ნების მეურვედ სთვლიდა თავის თავს ამ „ცოდვილ მიწაზე“ (ტ. 3, გვ. 196).

ზოგჯერ ყველაზე გამჭრიახი, ჭკვიანი და კეთილგონიერი ადამიანიც კი ებღაუჭება არსებობის იმ ფორმას, რომელიც დრომ გასწირა. ეს ხდება არა იმიტომ, რომ ამ ადამიანს განწირვის პროცესი არ დაუნახავს ან ვერ შეუგნია, არამედ იმიტომ, რომ არსებობის იმ განწირულ ფორმასთან არის დაკავშირებული მთელი მისი შეგნებული ცხოვრება. ასეთ შემთხვევაში არსებობის განწირული ფორმის უარყოფა უდრის საკუთარ სიცოცხლეზე უარის თქმას, რადგან სხვა სიცოცხლე მას არ ჰქონია, მით უმეტეს, თუ ადამიანი ხანდაზმულიც არის, ხანდაზმულობაში ახალი ცხოვრების დაწყება შეუძლებელია. ამისათვის აღარც ფიზიკური ძალებია და აღარც სულიერი. აქედან გამომდინარე, ადამიანი ებღაუჭება მიჩვეულსა და ნაცნობს, თუმცა ამ მიჩვეულს და ნაცნობ ცხოვრებას მისთვის დიდი სიკეთე და ბედნიერება არ მოუტანია. ასეთ მდგომარეობაშია ლომკაც ესვანჯია. 120 წლის მოხუცს აღარ შეუძლია ახალი ცხოვრების დაწყება, თორემ კომუნისტებისაგან დასაცავი მას არაფერი აქვს. ქონება არ გააჩნია, ოჯახი არ ჰყავს და თანამდებობა არასოდეს ჰქონია. ერთადერთი, რითაც სულდგმულობდა, რწმენა იყო - ნახევრად წარმართული, ნახევრად ქრისტიანული რწმენა. მას ამ რწმენისათვის ძველ დროშიც ებრძოდნენ და ახალ დროშიც ებრძვიან. ასე, რომ განსხვავება აქ თითქმის არ არის. ამიტომ მთელი მისი ბრძოლა შეჩვეული უკუღმართობის დაცვაა. მაგრამ ბერიკაცს დიდხანს აღარ ეყო ძალა მის დასაცავად: იგი მიიცვალა ტვინში სისხლის ჩაქცევით.

ლომკაც ესვანჯიას ცხოვრება ტრაგედიაა იმ კაცისა, რომელიც იბრძვის იმის დასაცავად, რაც მას არსებითად არასოდეს ჰყვარებია, მაგრამ უმძიმს და ეჭირვება არსებობის შეჩვეული ფორმის დათმობა.

არიან ადამიანები, რომელთა მიმართ თანაბრად უსამართლონი არიან ღმერთი, ბუნება, სოციალური სინამდვილე და ადამიანები. მათ უარი ეთქვათ ამქვეყნიურ ყველა სიამაზე. მხოლოდ უსამართლობა, დამცირება, დაჩაგვრაა მათი ხვედრი. მიუხედავად ამისა, ისინი არიან ყველაზე ერთგულნი მოყვარულნი მჩაგვრელისა. მათ არასოდეს გაუვლიათ გულში მტრობა და სიძულვილი. ისინი წმინდანის მოთმინებით იტანენ მათზე დაკისრებულ კირთებას. ისინი მუდამ უარესის მოლოდინში არიან და უკეთესის იმედი სამუდამოდ წარკვეთილი აქვთ.

ასეთ ადამიანებს ეკუთვნის ლუკაია ლაბახუა.

გიორგობის დღეს მას ილორის ტაძრის კარებში დაამხობდნენ, დიდი და მცირე გადაჯეგვავდა და ისე შედიოდნენ ტაძარში. მაგრამ ლუკაიამ სიკვდილის დღემდე შეინარჩუნა სიყვარული და ერთგულება ქრისტიანული ეკლესიის მიმართ.

ბუნებამ იგი მახინჯი გააჩინა: „ტანად გოჯა იყო ლუკაია. ძვალმსხვილა, გრძელწვერა, კისერმოკლე, ღაწვმაღალი, გრძელხელა და მოკლეფეხება. მარჯვენა ფეხი მოქცეული ჰქონდა, მარცხენა მხარი ამოვარდნილი“ (ტ. I, გვ. 44). მაგრამ ლუკაიას არასოდეს უთქვამს საყვედური ბუნების მიმართ - ეგზომ მახინჯი რად გამაჩინეო. იგი სიგონჯესაც მოწამებრივი მოთმინებით იტანდა.

დედა გაუყიდეს ლუკაია ლაბახუას. თავად კი მასხრად და გასართობად გაუხდიათ ადამიანებს. არავინ არის მისი მომფერებელი, არავინ ეუბნება მას ტკბილ სიტყვას (ორად-ორ კაცს ეცოდება იგი - თამარ შარვაშიძესა და თარაშ ემხვარს), არავის აწუხებს მისი ბედი. მაგრამ ამასაც მოთმინებით იტანს და არც ამის გამო ამბობს საყვედურს.

მთელი სიცოცხლე ტარიელ შარვაშიძის ოჯახის სამსახურში გაატარა. მადლიერების მაგიერ ურტყამდა, სცემდა ნახუცარი, მაგრამ შარვაშიძეების ოჯახს არ ჰყოლია ლუკაიაზე უერთგულესი კაცი. მას არც შარვაშიძეების ოჯახის მიმართ დასცდენია რაიმე საყვედური.

ყველა ბოროტების მიმართ დამუნჯებულმა კაცმა ერთადერთხელ საკუთარი სიცოცხლე დასწყევლა მხოლოდ.

და ეს მოსდიოდა ლუკაია ლაბახუას არა იმის გამო, რომ იგი შლუ და ლენჩი იყო, არამედ ბედისწერისადმი უკიდურესი მორჩილების შედეგად, თორემ თავისი მდგომარეობა ლუკაია ლაბახუას ისე ნათლად და შეგნებით აქვს წარმოდგენილი, რომ იგი მისტიკურად ნათელმხილველი გეგონებათ. აბა, ვის შეეძლო, თუ არა ნათელმხილველს, ასე გამოეტირა თავისი ბედდამწვარი ცხოვრება?

„არ მოსულიყო ამ ქვეყნად სინათლე ნეტავი, სიცოცხლე ღამეს ჰყოლოდა უბეში…

ასე ერჩივნა ლუკაია ლაბახუას.

ამიტომაც ბორგავდა.

როკავდა.

რეკავდა.

აქ გაიარა მისმა სიჭაბუკემ, ამ ცაცხვებისა და ჭადრების ჩრდილში.

ილორში ცხოვრება მოაგონდა, მოსაწყენი და გრძელი, როგორც თორმეტი სახარების კითხვა ვნების კვირაში.

ახლა ოქუმი…
დეკანოზის ჭირვეულობა…
გინება…
ლანძღვა და ფეხების ფხანა…
ოჰ, ცაო მაღალო,
ოჰ, მრუმე ღამევ,
წეულიმც იყავ,
ხანგრძლივო სიცოცხლევ!
და კრული სიბერე, სხვის სახლში სიბერე…
დაცინვა…
გვემა…
ნარჩენი ულუფა…
ოჰ, ცაო მაღალო,
ოჰ, მრუმე ღამევ,
წყეულიმც იყავ,
ხანგრძლივო სიცოცხლევ!

აენთო მის გულში შურისგების გრძნობა. მაგრამ ვისზე იძიოს მერმე მან შური?

ეს ქვეყანაო, - ფიქრობდა ლუკაია, - არ ღირებულაო ნივრის ნაქურცვენად.

ღმერთიო?

რა ღმერთი? დაცლილი ეჩვენება ეს უცნაური მიწაცა და ზღვისფერი ციონიც.

როკავდა, რეკავდა ლუკაია ლაბახუა, რადგანაც ლხენა გამოლეოდა ამქვეყნად. არც არავის უყვარდა, არც არავინ აფასებდა და მეწყერს წაეღო მისი წილი მიწის ნაჭერი. ყველასათვის უცხო და მიუსაფარი, იდგა და რეკავდა სამრეკლოს ბნელ თაღს ქვეშ.

ოჰ, ცაო მაღალო,
ოჰ, მრუმე ღამევ,
წყეულიმც იყავ,
ხანგრძლივო სიცოცხლევ!“ (ტ. I, გვ. 248-249).

ლუკაია ლაბახუამ სიკვდილშიაც სიყვარულისა და ერთგულების წმინდა მაგალითი აჩვენა: მან იმ დღეს მოიკლა თავი, რა დღესაც თამარ შარვაშიძე მიიცვალა.

ლუკაია ლაბახუას ცხოვრება ტრაგედიაა კაცისა, ვისაც მხოლოდ ერთგულება და სიყვარული ასწავლა არსთაგამრიგემ, სამაგიეროდ კი არგუნა მარტოობა, უსიყვარულობა, მიუსაფრობა და დამცირება. ეს არის ტრაგედია ქრისტეს ბუნების ადამიანისა: ყველა სულიერი ძალა და სითბო გაიღო სხვებისათვის და ამ სხვებმა იოტისოდენა მადლიერების გრძნობითაც კი არ გადაგიხადონ სამაგიერო.

მომაკვდავ ეპოქასთან არის გადაჯაჭვული თამარ შარვაშიძის ბედიც. მისი ქალობა, სილამაზე და სათნოება ორი მამაკაცის - თარაშ ემხვარისა და არზაყან ზვამბაიას - საცილობელი გამხდარა ორი ეპოქის მიჯნაზე. პირველთან მას აკავშირებდა გვარიშვილობა, აღზრდა, შეხედულებანი, ცხოვრების წესი, მეორესთან კი - ყოველივე ამის უარყოფა. ასეთი იყო ეპოქის მოთხოვნილება და არზაყან ზვამბაიას სურვილიც.

თამარ შარვაშიძე ქვეშეცნეულად გრძნობდა, რომ არ შეიძლებოდა ძველის შენარჩუნება. იგი ფიქრობდა მისგან გათავისუფლებულიყო, მაგრამ არ იცოდა როგორ. ძველის უარყოფა ნიშნავდა ოჯახის - ცოცხალი მამისა და გარდაცვლილი დედის - უარყოფას, ზნე-ჩვეულებათა, შეხედულებათა, საყვარელი საგნების დათმობას. ეს თამარის მხრიდან ამბოხებას მოითხოვდა. თამარის ადამიანური შინაარსი კი სათნოება იყო. სათნოებას ამბოხება არ შეუძლია. სათნოებისათვის უცხოა ძალდატანება და ამ გზით მიზნის მიღწევა. ამიტომ არზაყან ზვამბაიასაკენ მიმავალი გზა მისთვის მოკვეთილიყო. რაკი სათნოებას მხოლოდ თავისთავის მსხვერპლად მიტანა შეუძლია, თამარ შარვაშიძეც ემსხვერპლა თარაშ ემხვარის სიყვარულს.

თამარ შარვაშიძის ცხოვრება არის სათნოების ტრაგედია, რადგან ორი ეპოქის მკაცრი და დაუნდობელი ბრძოლის დროს არავის ეცალა მის (სათნოების) მოსავლელად და საპატრონოდ. დროს სჭირდებოდა უხეში ძალა და სათნოებისათვის ადგილი არ დარჩენილიყო.

განსაკუთრებით მძაფრად ეპოქის წინააღმდეგობებმა თავი ზვამბაიების ოჯახში იჩინა. აქ მამა-შვილი შეეჯახა ერთმანეთს. რადიკალურად განსხვავებული პიროვნებები არიან კაც ზვამბაია და არზაყან ზვამბაია. არ არსებობს ცხოვრებისადმი დამოკიდებულების რაიმე ფორმა, რაშიაც მამა-შვილი ერთმანეთს ეთანხმებოდეს.

კაც ზვამბაიას იმდენად სძულდა კომუნისტები, რომ „არასოდეს ახსენებდა ბოლშევიკებს. თუ შვილს მიმართავდა „თქვენო“ ეტყოდა, თუ სხვას, მაშინ „ისინი-ს“ იტყოდა“ (ტ. I, გვ. 26). მას მტკიცედ სჯერა, რომ მისი ოჯახიცა და მთელი ქვეყანა კომუნისტებმა დაღუპეს.

არზაყან ზვამბაიას კი თავდავიწყებით უყვარს პარტია: „მისთვის პარტია თითქოს ზენარული რამ ერთარსება იყო მუდამ… პირდაპირ რელიგიური ფანატიზმით უყვარდა არზაყანს პარტია…“ (ტ. I, გვ. 112).

ვაჟკაცობის სიმბოლო იყო კაც ზვამბაიასათვის ცხენის ქურდობა. „ოდესღაც მთელი სააფხაზოს, სამურზაყანოს და ყაბარდოს ცხენის ქურდები კაც ზვამბაიას სახლში იყრიდნენ თავს. არც კაც ზვამბაია და არც მისი სტუმრები მარტოოდენ ანგარების გამო არ ეწეოდნენ ამ საქმეს. ცხენის ქურდობა იმ დროებში ვაჟკაცობის მაღალი მარკა იყო“ (ტ. I, გვ. 128).

არზაყანი კი პირიქით: „თავათ ილაშქრებს მამისა და სიყრმის მისის მეგობართა წინააღმდეგ“ (ტ. I, გვ. 128) და პოლიტსამმართველოს დავალებით ყაჩაღებს სდევნის.

შვილმა აქაც „გატეხა მამის ძვალი“.

მამის არც ერთ რჩევას არ ათხოვა არზაყანმა ყური: „კომკავშირში ნუ შეხვალო და მთელ სოფელში პირველი ჩაეწერა. ჩალმაზს - რაიკომის მდივანს ნუ აჰყვებიო და ლამისაა სულში ჩაიძვრინოს ჩალმაზი. აკვანში დანიშნული ქალი მიატოვა და თამარს გადაეკიდა, შარვაშიძის ქალს“ (ტ. I, გვ. 9).

კაც ზვამბაიას ჭირის დღესავით სძაგს თბილისი: „გაზეთები და წიგნები იქიდან მოდისო, სოციალისტები, აჯანყება და ტიფი იქ იწყებაო პირველად.

ტფილისში არიანო უღმერთოები და „საკატორღო ხალხი“, სოციალისტები და „ქვეყნის დამქცევლები“, ყველა, ვინაც ძველი, ტკბილი დროის მყუდროება დაარღვია, მამა და შვილი ურთიერთს გადაჰკიდა, ვინც გაზრდილი მამამძუძეს წაჰკიდა. ვინც ქალს სადავე დაუგრძელა და ვინც ოჯახის ფუძე შეარყია სამუდამჟამოდ“ (ტ. 2, გვ. 112).

პირიქით, არზაყანს უყვარს თბილისი, იქ ყოფნა და ცხოვრება ეოცნებება: „ტფილისი წარმოდგენილი აქვს არზაყანს როგორც განათლებისა და რევოლჲუციის ვეება კოცონი… და უკვე მოესმის მის წარმოდგენას ტფილისის ქარხნების ზუილი, ავტოების ზუზუნი, ბღავილი და ტრამვაების ნერვიული რეკვა“ (ტ. 2, გვ. 114).

მიუხედავად ამ შეურიგებელი წინააღმდეგობისა, მამას თავდავიწყებით უყვარს „ძვლის გამტეხი“ შვილი. ეს სიყვარული კიდევ უფრო ამძაფრებს მამა-შვილს შორის არსებულ ტრაგიკულ მტრობას, რადგან გამორიცხულია შვილის საქციელისადმი გულგრილი დამოკიდებულება. ასევე გამორიცხულია მათი მტრობის კომპრომისული გადაწყვეტა: არც მამა და არც შვილი დათმობაზე არ წავლენ. ორივეს უდრეკი და უჯიათი ხასიათი აქვს. მათი შუღლი მხოლოდ სიკვდილით შეიძლება მოგვარდეს. ასეც მოხდა. მამა-შვილს შორის მრავალგზისი შერკინება, ბოლოს მკვლელობით დამთავრდა: არზაყანმა მოკლა კაც. მერე მწერალმა კრიტიკის ძალდატანებით ეს ტრაგიკული სცენა შეცვალა: კაც ზვამბაია მოკლეს მისმა მოსისხლე ტარბებმა. ეს მოხდა არზაყანის სახის შეფერადების მიზნით, რადგან მამის მოკვლით მას წარუხოცელი ჩირქი ეცხებოდა. მაგრამ არსებითად ამას არაფერი შეუცვლია მკითხველის არზაყანისადმი დამოკიდებულებაში. ეს იმიტომ, რომ არზაყანმა ფაქტიურად მამა დიდი ხნით ადრე მოკლა. კაცის ფიზიკურად განადგურებამ მხოლოდ მკვლელობა დაასრულა.

ზემოთ ითქვა, რომ მამა-შვილს შორის შეურიგებელი მტრობა იყო, რადგან არზაყანი იმ ეპოქას ებრძოდა, რომლითაც მამამისი სულდგმულობდა. კაც ზვამბაიას ძველი ეპოქის გარეთ ცხოვრება არ შეეძლო. იგი გულის ფესვებით იყო მასთან შეზრდილი. ნებით იტყოდა უარს ძველ დროზე კაც ზვამბაია თუ ძალით, ეს სულერთია, იგი მაინც მოკვდებოდა ძველ ეპოქასთან ერთად. შვილს კი დათმობა არ შეეძლო. იგი ვერც მამას დაუთმობდა და ვერც ძველ ეპოქას. დათმობასა და უკანდახევას არზაყან ზვამბაია ვერც თვითონ აპატიებდა თავის თავს და არც სხვები აპატიებდნენ მას. ამ ტრაგიკული კოლიზიის გახსნა მხოლოდ სიკვდილს შეეძლო. კაც ზვამბაიას სიკვდილი მაშინ დაიწყო, როცა მან საკუთარი საქონელი ამოწყვიტა, რათა კოლექტივში არ შეეყვანა. ისეთი გლეხისათვის, როგორიც კაც ზვამბაია იყო, ეს თვითმკვლელობას უდრიდა. და თუ იმ ღამეს ეს ფაქტიც არ მოხდა, ამის მიზეზი შემთხვევა იყო: არზაყანს მოსისხლე ტარბები დაესხნენ თავს და მამამ კიდევ ერთხელ გადაარჩინა მოღალატე შვილი. ამის შემდეგ, კაც ზვამბაია მექანიკურად ცხოვრობს. ცხოვრების გაგრძელებაში ისევ ძველი ტრადიცია ეხმარება: მოსისხლეებს არ უნდა დაუთმოს. როცა მას ეს უკანასკნელი საარსებო ფაქტორიც უნდა მოსპობოდა (არზაყანი უარს ამბობდა სვანეთში დარჩენილიყო და თბილისში წასვლა მტკიცედ გადაეწყვიტა), მამა-შვილს შორის არსებული მოჩვენებითი წონასწორობა საბოლოოდ დაირღვა - ან მამა, ან შვილი უნდა დაცემულიყო მკვდარი. დაეცა მამა. ამას სიმბოლური მნიშვნელობაც ჰქონდა: შვილი ახალი ეპოქა იყო, მამა - ძველი. ამ მკვლელობით ახალი ეპოქა კიდევ ერთხელ უსწორებდა ანგარიშს ძველს. მართალია, ეს ბუნების საწინააღმდეგო სისხლიანი ტრაგედია იყო, მაგრამ ასეთი იყო დროის კარნახი და მოთხოვნილება. „…ტანჯვის ჯურღმულებში უნდა იაროს კაცობრიობამ, რათა რისხვისა დღეს ცად ამაღლდეს სული კაცისა! ჰოი, აფთარო, კაცის სისხლის უხვად მხვრეპელო“ (ტ. 2, გვ. 54).

კაც ზვამბაიას ცხოვრება ტრაგედიაა მუხისა, რომელსაც გრიგალის დროს ლერწმის თვისება არ აღმოაჩნდა. ეს არის ტრაგედია შეგუების უნარს მოკლებული ადამიანისა. კონფორმიზმი უცხო იყო კაც ზვამბაიასათვის მისი გლეხური ბუნების, მამაკაცური ხასიათისა და ადამიანური პატიოსნების გამო.

ასე დასრულდა იმ ადამიანთა სიცოცხლე, რომელთა ცხოვრება გაპირობებული იყო ძველი ეპოქით და პირიქით: რომელთა ცხოვრება იყო ძველი ეპოქის შინაარსი და სახე. მაგრამ ეპოქის კვდომის პროცესი მაინც გრძელდებოდა. ადამიანებთან ერთად კვდებოდნენ საგნებიც.

„საოცარიაო, ამბობდა კაროლინა, ჩვენს ახლოს დიდხანს ყოფნის გამო საგნები ისე გვეთვისებიან, თითქოს სხეულის ჩვენის ნაწილი ხდებიანო. ლხენათა და მწუხარებათა ჩვენთა თანაზიარი“ (ტ. 2, გვ. 22).

ადამიანი საგნების გარემოცვაში ცხოვრობს და სრულიად ბუნებრივია, რომ მათ შორის ემოციური კავშირი მყარდება. საგნები იჟღინთება ადამიანური სულით: ადამიანი მათში აქსოვს ეპოქის გემოვნებას, მშვენიერებაზე წარმოდგენას, სოციალურ დამოკიდებულებათა შინაარსს. თავის მხრივ კი საგნები ადამიანს ანიჭებენ ტკბობასა და სიამოვნებას, იქცევიან აუცილებელი მოხმარების ნივთებად. და ბოლოს, ისინი არიან საშუალებანი ადამიანის სოციალური და ესთეტიკური განმტკიცებისა მოცემულ კონკრეტულ სინამდვილეში. ამიტომ ეპოქათა რყევისა და ბრძოლის დროს საგნები ადამიანთა ნაკლებ არ მონაწილეობენ სამკვდრო-სასიცოცხლო ბრძოლაში.

დააკვირდით „მთვარის მოტაცებაში“ აღწერილ ერთ ეპიზოდს: ტრაქტორი ჩაფლულიყო ტლაპოში. ხალხი დახვეოდა და ტრაქტორის ამოყვანას ცდილობდა. „…გვანჯ აფაქიძემ თარაშ ემხვარიც მოახედა: - „შეხე, რა ეშმაკებია მაგ გველისწიწილები!“ - ეუბნებოდა ემხვარს. - ეგერ რამდენი კამეჩი ყრია ტლაპოში, კამეჩები არ მოიშველიეს განზრახ, თავად დაქვეითდნენ და ისე ამოყავთ“.

„რაო მერე, კამეჩები რად არ მოიშველიეს, ძია გვანჯ?“

„იციან, ხალხი დასცინებს მაშინ ტრაქტორს“ (ტ. 1, გვ. 201).

როგორც ვხედავთ, ხალხის თვალში ტრაქტორისადმი დამოკიდებულება გაიგივებულია საბჭოთა ხელისუფლებისადმი დამოკიდებულებასთან. საგანი მთელი სოციალური სინამდვილის სიმბოლოდ არის გადაქცეული.

როცა საგნები ასეთ შინაარსსა და მნიშვნელობას იძენენ, ისინი საშიშნი ხდებიან. ამიტომაც შეაძრწუნა ხალხი ლუკაია ლაბახუას მიერ ილორის ზარების რეკვამ, ამიტომაც გაიცა განკარგულება - ჩამოხსენითო ზარები.

„და მერმე აცოცდნენ ახალგაზრდები სამრეკლოს ზეთავზე, ჯერ ილორის დიდ ზარს შემოაჭრეს თოკი.

რახრახით, გრუხუნით წამოვიდა ეს უზარმაზარი მუზარადი. დაეცა სამრეკლოს ქვითკირის ძგიდეზე, აღრიალდა (დაჭრილი მდევი) და მერმე ბუბუნით დაეცა მიწაზე.

შემდეგ მეორე ზარი დაუშვეს ძირს, მეორეს მესამე და მეოთხე მოჰყვა და დილამდის ისმოდა მთელ სოფელში, თუ როგორ ღმუოდნენ, ზმუოდნენ, ღრიალებდნენ ილორის ზარები. ისინი ბზრიალით მოჰქროდნენ ჯერ ჰაერში და მერმე შემკრთალი ბღავილით, ჟღრიალით ეცემოდნენ მიწაზე და კიდევ ცოტა ხანს ისმოდა მათი საწყალობელი ხმა, თითქოს ათასეული წლების დანარეკს ინანიებენო“ (ტ. 1, გვ. 249).

აქ ზარების სიკვდილის შინაგანი თრთოლვა და ტკივილი გადმოცემულია ისე, თითქოს ცოცხალი არსება ეთხოვებაო სიცოცხლეს. მართლაც ცოცხალი იყო ის ზარები, რადგან მათი ყოველი ხმა საუკუნეების მანძილზე ადამიანთა გულში პოულობდა გამოძახილს. ისინი რეკავდნენ და ადამიანთა ბედს იზიარებდნენ ჭირისა და ლხინის დროს, გამარჯვებისა და დამარცხების წუთებში, ქორწილისა თუ გარდაცვალების დღეს. ამასთანავე ზარები ეპოქის ფორმა და საშუალება იყო სიხარულისა და მწუხარების, დღესასწაულისა და გლოვის გამოსახატავად. ახალი ეპოქა სხვა ფორმასა და სხვა საშუალებებს ეძებდა. ძველის გამოყენება კი არ ინდომა. ამიტომ ილორის ზარების გლოვა ეპოქის სიკვდილის გამოტირებაც იყო.

ერთი შეხედვით, უბრალო ნივთი თავისთავში ატარებს მრავალგვარი ასოციაციის გამოწვევის თვისებას. მარულაზე თარაშ ემხვარმა ერთი მოხუცის ქამარ-ხანჯალი შეამჩნია: „სატევრის ქარქაშის ზედაპირზე გასაოცარის ოსტატობით ამოკვეთილი იყო ოდნავ შესამჩნევი მინიატიურების დარად ვაზის ფოთლების, კლერტოების, პწკალების ჩუქურთმები, ხოლო ქამრის ენებისა და საქონეების კიდურებზე ნახევარი მთვარე“ (ტ. 1, გვ. 157). ამ სატევარმა შეუძლებელია არ აღძრას ფიქრი არა მარტო მისი გამკეთებლის ოსტატობაზე, არამედ ეპოქის გემოვნებაზე, საქმიანობის ხასიათსა და ფორმაზე, თავად ნივთის შინაარსსა და დანიშნულებაზე. თავის დროს ეს სატევარი „ცოცხალი“ საგანი იყო: იგი საქმისა და ბრძოლისათვის სჭირდებოდა ადამიანს. ახლა ფუნქცია დაუკარგავს და წელის დამამშვენებელ ნივთად ქცეულა. უფრო მეტიც: მალე იგი აღარც ფუფუნების საგანი იქნება, აღარც წელის დამამშვენებლად გამოდგება. სხვაა ეპოქა, სხვა ნივთები დაამშვენებენ ადამიანებს. სატევარი მკვდარია, როგორც ფუნქციონალური ნივთი და როგორც ესთეტიკურად ღირებული საგანი.

ესეც ეპოქის სიკვდილის ნიშანი იყო.

იმ სატევარივით მოუხმარებელი ნივთი იყო თამარ შარვაშიძის ოქროს ჯვარიც. მაგრამ მის დაკარგვას მეტად მტკივნეულად განიცდიდა ქალი. ამ ნივთით იგი დაკავშირებულია ისეთ ამბებთან, ურომლისოდაც მისი ცხოვრება წარმოუდგენელია. ეს არის დედაც, ბავშვობაც, რწმენაც, ჩვეულებაც. აღზრდამ ჯვართან დააკავშირა მისი სულიერი სიმშვიდე. ადამიანს წარსულის, მოგონების, ხსოვნის, სულიერი სიმშვიდის გარეშე ცხოვრება არ შეუძლია. არზაყან ზვამბაიას არ ჰყოფნის სულიერი სიმდიდრე ამას მიხვდეს. მისთვის ჯვარი მხოლოდ დამარცხებული და უარყოფილი ეპოქის განსახიერებაა. ამიტომ უკვირს, რად განიცდის თამარი ეგზომ მწვავედ ჯვრის დაკარგვას. თამარის წუხილს ვერც სულიერად ფაქიზი თარაშ ემხვარი მიხვდა. ამრიგად, თამარის დარდი ახლობელთათვის გაუგებარი გახდა. ჯვრის დაკარგვამ კი დააჩქარა თამარის შეგნებაში წარსულის დაღუპვის შეგრძნება. სანამ მას დედისეული ჯვარი ჰქონდა, წარსული რაღაცნაირად ისევ არსებობდა. დაიკარგა ჯვარი და საბოლოოდ გაწყდა წარსულთან დაკავშირებული ძაფები, აწმყოსთან მისასვლელი გზები კი თამარს ჯერ კიდევ გამოძებნილი არ ჰქონდა. იგი წარსულსა და აწმყოს შუა დარჩა. ამან გაამძაფრა მისი ტრაგედია. ასე თამაშობს ადამიანის ცხოვრებაში ნივთი (საგანი) საბედისწერო როლს. თამარის ცხოვრების მაგალითზე ჩანს, როგორ ებღაუჭება და თავისაკენ ეზიდება ადამიანს მომაკვდავი ეპოქა ნივთების საშუალებით. ეპოქასაც აქვს სული. მასაც ეშინია მარტოხელა სიკვდილის.

თუ ძველ ეპოქას მარტოხელა სიკვდილი უჭირს, ახალს მარტოხელა არსებობა უმძიმს. ამიტომ მიერეკება, აძევებს ერთს და ამკვიდრებს მეორეს; „…მოდიოდნენ იერიშით მაღალი, დიდი, ნაცრისფერი სახლები. ხარაჩოების ტყეს იცვლიდნენ ისე სწრაფად, როგორც აბრეშუმის ჭია გამოიცვლის ხოლმე კანს, სახენაცვალი ასეთის სისწრაფით ამოდიოდნენ დიდი, ნაცრისფერი სახლები ბალავრებიდან ტფილისში და ისრისებოდნენ მათ შორის ძველებური პაწია სახლები, კოხტა, ქართული ხის აივნები და რიკულები…“ (ტ. 2, გვ. 158).

მიდიოდა ეპოქა და საგნებიც ეთხოვებოდნენ სიცოცხლეს. მიდიოდა ეპოქა და კვდებოდა ყოფაც. არა მარტო ცოცხლად დარჩენილთა ყოფას დასტყობოდა იავარქმნის ნიშანი, არამედ მიცვალებულთა სამყოფსაც. მათ მდგომარეობათა შორის წაშლილა განმასხვავებელი ზღვარი.

შეადარეთ ერთმანეთს თარაშ ემხვარის ოჯახის მდგომარეობის სურათი და ჯახანა შარვაშიძის სასაფლაოს პეიზაჟი.

თარაშ ემხვარის ოჯახი:

„ოქუმის სასახლე იავარქმნილ იყო სავსებით. ჩუქურთმიანი სვეტები შექანებული ეჩვენა თარაშ ემხვარს, თავკიდურები ფრინველებს წაებილწათ სკორეთი. ურთხელის რიკულები დაეძროთ, კიბის ტერასზე გადმოსულ სახურავის ყავარი დაელპო წვიმას. კირი შემოსცლოდა თეთრ სასახლეს ამაყად გადმომდგარს ბექობზე.

პაპისეული დიდი ცაცხვი მართლაც მოეჭრათ, ჭადრისა და მუხის ხეებს ხმობა შეპარვოდათ, მოხუცებულ მსხლის ხეებს ფითრი მორეოდათ, ბაღჩას მესრები მორღვეოდა, მაგნოლიები თოვლს ჩამოელეწა, გუნდის ხეები დაემსხვრია გასული ზამთრის ქარსა და თოვლს. ხულას, მარანს, სამზარეულოს, საბაზიეროს ისლი გადასცლოდა, განზე მოეღრიჯა ჟამთა სიავეს ძველთაძველი წაბლის სახლები (ტ. 2, გვ. 233).

ჯახანა შარვაშიძის სასაფლაო:

„იავარქმნილ იყო მთელი სასაფლაო. გალავანი აეღოთ ჩრდილოეთისაკენ, უზარმაზარი ცაცხვი მოეჭრათ, ღორები ჩიჩქნიდნენ მიწას, ბატების სკორეთი წაბილწულიყო სამარის ლოდები. წამოექციათ ფრთაგაშლილი ანგელოსები, ისინი პირქვე დამხობილნი ეყარნენ მიწაზე, თითქოს მეორეთ მოსვლას შეგებებიანო. უწესრიგოდ ეყარა მიწაზე ლოდების ნამუსრევი, ქვის ჯვრების ნამსხვრევები, „ინფანტერიის გენერლების“, „კოლეჟსკი ასესორების“, „კნიაზების“, ეპისკოპოსების, „მისი იმპერატორული უდიდებულესობის კონვოის ოფიცრების“ ტიტულებიანი წარწერები. მათი სახელი ფეხით გაეთელათ ღორებს, სკორეთი და კურკლით წაებილწათ და მოესვარათ“ (ტ. 3, გვ. 100).

არავითარი განსხვავება. მათ დასახასიათებლად მწერალს მხატვრული საშუალებანიც კი ერთნაირი აქვს გამოყენებული. და ეს სრულიად შეგნებულად, რადგან არსებითად ორივე მკვდარი სურათია. ცოცხალი, მოქმედი, აქტიური ადამიანი სჭირდება კაცთა როგორც ამქვეყნიურ, ისე იმქვეყნიურ სამყოფლოს მოვლა-პატრონობას.

ადამიანის ორივე საცხოვრისი თანაბრად ლაპარაკობს მათი პატრონის მდგომარეობაზე. მათი პატრონები კი არსებობის უკანასკნელ დღეებს ითვლიდნენ. რაკი აღარ იყო პატრონი, აღარ იყო ყოფაც. ძველი ეპოქის სახეც ზუსტად ისე გამოიყურებოდა, როგორც თარაშ ემხვარის ეზო-კარი და ჯახანა შარვაშიძის სასაფლაო. ყოფაში არეკლილიყო ძველი ეპოქის სურათი.

ძველი ეპოქის კვდომის პროცესი ჩანდა ადამიანთა ცხოვრების კიდევ ერთ ასპექტში - ურთიერთდამოკიდებულებაში. ასრულებულიყო წინასწარმეტყველის სიტყვები: „და აჰა ესერა არიან უკანასკნელნი, რომელნიც იყვნენ პირველ და არიან პირველნი, რომელი იყვნენ უკანასკნელ“.

არაბიაზე ამხედრებულ გლეხ არზაყან ზვამბაიას ფეხით მისდევს ქოშინით გულამოვარდნილი ყოფილი თავადი გვანჯ აფაქიძე. ეს სიამით ავსებს არზაყანის გულს: მას კარგად ახსოვს თორმეტი წლისას როგორ უთავაზა მათრახის წვერი გაზულუქებულმა გვანჯ აფაქიძემ. ახლა კი ძუნძულით უკან ასდევნებია თავადი გლეხს და ეპოქათა ცვლილების სურათად ქცეულა ეს ფაქტი.

მაგრამ ამაზე დიდი მნიშვნელობა აქვს ადამიანის სულში მომხდარ ცვლილებას, სულიერი მონობის დაძლევას. სწორედ ამ სულიერი მონობის დაძლევის გამოხატულებაა არზაყანის სიყვარული თამარისადმი. აქ, აზრობრივი თვალსაზრისით, არავითარი მნიშვნელობა არა აქვს თამარ შარვაშიძე შეიყვარებს თუ არა არზაყანს. მთავარი ის არის, რომ არზაყანს ღრმად სჯერა თავისი ადამიანური ღირსება და ისიც, რომ არავითარი ადამიანური უპირატესობა არა აქვს მასთან შედარებით თამარ შარვაშიძეს არისტოკრატიული წარმოშობის გამო. „ახლა ზვამბაიების დროა, ახლა ჩვენი დროა, ფიქრობდა არზაყან ზვამბაია, სახნავიც ჩვენია და სათესიც, ზღვაც და ცაც. ზღვისფერი თვალებიც და ცისფერი სისხლიცო (ტ. 1, გვ. 111). ამიტომ არ ეპუება იგი თამარ შარვაშიძეს: „მან მხევალსავით წაავლო ხელი ამ ურჩსა და უდრეკელ თავადის ქალს. ისე, როგორც ათასგზის წაუვლიათ ხელი შარვაშიძეებს ზვამბაიას ქალებისათვის“ (ტ. 1, გვ. 171). არზაყან ზვამბაიას სულში უკვე მკვდარია ძველი ეპოქით ნაკარნახევი მორჩილების გრძნობა, ყმური მოკრძალება. იგი თავისუფალი კაცია. მისი ადამიანური ღირსება არამარტო სოციალურად, არამედ სულიერადაც ამაღლებული და გაამაყებულია თანასწორობის შეგრძნებით.

არზაყანის სულში ეს გრძნობა დაბადა და განამტკიცა ძველი ეპოქის სიკვდილმა და ახლის გამარჯვებამ.

როგორც ცნობილია, ღვთისა და ბუნების წინაშე ყოველი ადამიანი თანასწორია. ოღონდ ამას შეგნება უნდა, ოღონდ ეს უნდა იწამო. საპირისპირო აზრი ჩაუნერგა ძველმა ეპოქამ გვანჯ აფაქიძეს. ამიტომაც „მას ურყევად სწამდა თავადის უპირატესობა გლეხის წინაშე“ (ტ. 1, გვ. 182). და ფიქრობდა - თარაშ ემხვარი უთუოდ დაამარცხებსო არზაყან ზვამბაიას მარულაში. მაგრამ არ გამართლდა. თავადი და გლეხი თანასწორი აღმოჩნდა: „ამასობაში გუნტერ და არაბია გაუსწორდნენ ურთიერთს. ისინი მეტეორებსავით მიჰქროდნენ უკვე გალურჯებულ ტრამალ ველზე. გუნტერი ცეცხლისფერი და რახსი არაბია ისე ავსებდნენ და ამშვენებდნენ ურთიერთს, როგორც აპოლონის ეტლის დიოსკურები“ (ტ. 1, გვ. 162-163).

გუნტერზე თარაშ ემხვარი იჯდა, არაბიაზე - არზაყან ზვამბაია. ისინი აპოლონის (ე.ი. მშვენიერების) წინაშე ტყუპის ცალებივით თანასწორნი იყვნენ.

ეს თანასწორობაც ძველი ეპოქის სიკვდილის შედეგი იყო. ამ სიკვდილმა განაპირობა ისიც, რომ ნათავადარი გვანჯ აფაქიძე კომუნისტ არენბა არლანს მიათხოვებს თავის ქალს. ასე, რომ ადამიანთა ურთიერთდამოკიდებულების ყოველ სფეროში ახალი ეპოქის პრინციპები იმარჯვებს. რა თქმა უნდა, ამ პრინციპით სარგებლობას სხვადასხვა ადამიანი სხვადასხვა მიზნით ფიქრობდა, მაგრამ ეს ახლა არაფერს ნიშნავს: ანგარიშს უწევენ, ემორჩილებიან მხოლოდ იმას, რაც ცოცხალი და ძლიერია, რაც გამარჯვებულია.

გამარჯვებულმა ეპოქამ სამუდამოდ უარჰყო დამარცხებული ეპოქა თავისი ადამიანებით, საგნებით, ყოფით, რწმენით, ადამიანთა შორის ურთიერთობით. როცა ამ დამარცხების სურათს წარმოიდგენთ, არ შეიძლება არ გაგახსენდეთ ნაბუქოდონოსორის სიზმარი, რომელიც შარდინ ალშიბაიამ უამბო თანამეინახეებს ტარიელ შარვაშიძის ოჯახში. მით უმეტეს, რომ თავად მწერალი ამბობს - ამ სიზმრის „ახსნა ნათხრობის ჩემის გასაგებად უთუოდ საჭიროაო“ (ტ.1, გვ. 67).

ნაბუქოდონოსორმა სიზმარში იხილა კერპი, რომელსაც ოქროს თავი ჰქონდა, ვერცხლის - მკლავნი, რვალის - მუცელი და თეძო, რკინის - ბარკალნი და კეცის - ფეხნი. მერმე მთას მოსწყდა ლოდი და დაფშვნა ეს კერპი. დამსხვრეული კერპის ადგილი კი თავად დაიჭირა ლოდმა და აავსო ქვეყანა.

შემადგენელ ელემენტებიანად (კლასობრივი საზოგადოებრივი წყობა, ქრისტიანული რელიგია, ყოფა, ზნე-ჩვეულება, საგნები) მილეწა რევოლუციის გრიგალმა ძველი ეპოქის კერპიც, როგორც ნაბუქოდონოსორის სიზმარში მთის ლოდმა ოქროს იდოლა. ძველი ეპოქის ადგილი რევოლუციურმა ეპოქამ დაიჭირა. მაგრამ ეპოქათა მიქცევისა და მოქცევის მიჯნაზე გრიგალმა ჩამობერტყა და განაბნია აგრეთვე „ფურცელნი შვენიერ და ნაყოფი მრავალ“, როგორც ეს მეორედ ეზმანა ნაბუქოდონოსორს. ეს იყო რევოლუციის ტრაგიკული ხასიათი. ამ ტრაგიკულმა ხასიათმა განაპირობა „მთვარის მოტაცებაში“ კაც ზვამბაიას, თამარ შარვაშიძისა და თარაშ ემხვარის შემაძრწუნებელი თავგადასავალი. რომანის ჟანრიც ამავე მიზეზით არის განსაზღვრული - ტრაგიკული ეპოპეა.

მდგომარეობას მოკლებული კაცის ტრაგედია

გვანჯ აფაქიძის ასულის ქორწილზე, ილორს ჩამოსული ლუკაია ლაბახუა თარაშ ემხვარს ერთ ასეთ იგავს უყვება:

„თორმეტი კაცი მდგარა თურმე ერთ მაღალ, ძლიერ მაღალ ხის ქვეშ. მათ შორის თერთმეტი ბრმა ყოფილაო. და ამ ერთმა თვალხილულმა შეამჩნია ამ ხის ზეთავზე ცისფერი ფრინველი იჯდა, ტურფა რამ ბუმბულით მოსილი. სახილველად საამური იყო ფრინველი იგი, მაგრამ დანარჩენნი ვეღარ ხედავდნენ მშვენებას მისას.

თვალხილული აღუტაცნია იმა ფრინველის შეპყრობის წადილს, მაგრამ ვაგლახად კოჭლი ყოფილა კაცი იგი დედის საშოდანვე.

ხე მაღალი იყო, ქაცვებიანი, არც თუ კიბე სჩანდა სადმე ზედმისადგომი. მაშინ უქადაგა კოჭლმა ბრმებს. დაიყოლია, კაცი კაცზე შემდგარიყო და მეთერთმეტეს თავად ზემოქცეოდა.

და როცა კაცი კაცზე შეაყენა თვალხილულმან, მეთერთმეტეს ფეხზე შეადგა ფეხი. სულ ქვევით მიწაზე მდგარმა, ზევიდან დათვლით კაცმა უკანასკნელმა, არ ინდომა თერთმეტივე სულისა ტვირთვა, წაიქცა მაშინ განგებისად კაცი იგი უკანასკნელი და ცოცხალი კიბეც ძირს დაენარცხა.

თვალხილულმა ხელი ააცდინა იმ საოცარ არსებას. ხის წვერზე შემომჯდარს და ხელშეუვლები გაფრინდა თურმე უცხო იგი ფრინველი“ (ტ. 1, გვ. 220).

თარაშ ემხვარის ცხოვრებაც ამ უცხო ფრინველის დაჭერის ოცნება იყო, მაგრამ სხვათა არ ისურვეს ცოცხალი კიბე ყოფილიყვნენ მისთვის და ხელმოცარული დარჩა იგი, რადგან „მარტოხელა კაცი თავის უდიდესი სიბრძნითაც შლეგის შთაბეჭდილებას ახდენს“. (ტ. 3, გვ. 219).

თარაშ ემხვარი ყოველივე სიკეთით შემკული კაცია - ლამაზი ვაჟკაცი, უგანათლებულესი პიროვნება, მაგრამ მაინც ტრაგიკული პერსონა, რომელსაც თავისი ადგილი ვერ უპოვია ამ ცხოვრებაში. ტრაგიკულობის საფუძველი კი მისი პიროვნების ბუნებაშია, რასაც თავადაც გრძნობს: „ვშიშობ, ვაჲ თუ ჩემი უბედურების მიზეზი ჩემშივე იყოს“ (ტ. 2, გვ. 75). იგი ყოველთვის ამ ცხოვრებაში თავის გზას ეძებდა, არსებობის საკუთარი ფორმის პოვნა უნდოდა. იგი გაურბოდა გაემეორებინა მრავალთაგან უკვე გატკეპნილი გზა ცხოვრებისა.

„იცოდა წინასწარ: კაცი საშუალო სკოლას რომ გაივლის, მერმე უნივერსიტეტში შევა. უნივერსიტეტს გაათავებს ავად ან კარგად, მერმე სამსახური უნდა დაიწყოს, მერმე ცოლი შეირთოს, ბავშვები გაზარდოს, მერმე? და მერმე უთუოდ მოკვდება. ეს გზა ათასებს და ათიათასებს გაუვლიათ. ეს ამბავი გარეკანშემოცვეთილ ბულვარულ რომანსა ჰგავს, ათას კაცს გადაუფურცლავს, გადაუკითხავს იგი, არავის არაფერი შეუნიშნავს, არც შეუმატნია მისთვის, ისე გადადის ეს წიგნი ხელიდან ხელზე“ (ტ. 3, გვ. 151).

ცხოვრების გზის ძებნაში თარაშ ემხვარის პიროვნება გაორდა. ამ კაცის სულიერ სამყაროში ერთმანეთს დაუპირისპირდა ორი კულტურა. ერთია - ტრადიციით, ოჯახით მიღებული ქართული ფეოდალური კულტურა; მეორეა - განათლებით, ცხოვრების გზით შეძენილი ევროპული ბურჟუაზიული კულტურა. ამ ორი ელემენტის ბრძოლა, ამ ორი ელემენტისადმი დამოკიდებულება არის თარაშ ემხვარის მხატვრული სახის შინაარსის ერთ-ერთი ასპექტი, რომლისგანაც გამომდინარეობს გაორების სხვა ასპექტიც. როცა თარაშ ემხვარი არსებულ სინამდვილეს აღიქვამს ცივილიზაციის თვალსაზრისით, ყველგან და ყველაფერში ყოველთვის დაპირისპირებულ ძალებს ხედავს. ამიტომაც ორი კულტურის შეურიგებელი წინააღმდეგობა თარაშ ემხვარის სულში ზის და შიგნიდან ღრნის და შლის მას.

„ზის და შეჰყურებს თავის შავსა და ნესვისებრ ქუდს-სატევარზე მდებარეს.

ქართული სატევარი და ფრანგული მელონ!

ორი შეურიგებელი ცივილიზაციის პროდუქტია უთუოდ…“ (ტ. 2, გვ. 120).

სვანეთში ჩასული თარაშ ემხვარი 30-იან წლებში სვანურ სინამდვილესაც ორი კულტურის დაპირისპირების თვალსაზრისით უყურებს და აფასებს. აქაც ერთ მხარეს არის გრამაფონი და მეორე მხარეს ჩონგური, ბალალაიკა და საზანდარი, ბლუზა და ჩოხა, კეპი და სვანური ქუდი, ჭინტგანიერი ფეხსაცმელები და საცვეთები, ელექტროგაყვანილობა და ფიჭვის ჭაღები და ა.შ. მას უხარია, რომ სვანეთში ჯერ არ იციან - რა არის ვენეროლოგი, კლინიკა, აბორტმახერი, აკუშორი, რომ სვანებს ევროპული ქარხნების მონობისათვის ჯერ არ შეულევიათ ჯანი, გრამაფონის ჩხავილი და რადიოს ჯაჯღანი არ გაუგონიათ.

ორივე კულტურას ღრმადა აქვს ფესვები გადგმული თარაშის პიროვნებაში. არც ერთი მათგანისაგან გათავისუფლება მას არ შეუძლია, მიუხედავად იმისა, რომ ერთი ინდივიდუმის ორი „მე“ ებრძვის ერთმანეთს „როგორც ერთ შუშაში დამწყვდეული ორი მორიელი“ (ტ. 3, გვ. 114). ამ ბრძოლაში უნდა მოხდეს არჩევანი, მაგრამ ესეც შეუძლებელი გამხდარა, რადგან, როგორც თვითონ თარაშ ემხვარი ამბობს, „ის სამყარო, რომელიც მე განუზომლად მიყვარდა, ვეღარასოდეს აღსდგება აწი. ხუნდებიან ჩემი საყვარელი ფერები, კვდებიან ჩემი სანატრელი სიმღერები და ეს ლოფორთქინასავით სახეცვლილი ქვეყანა მე მეჩვენება როგორც უფერული ტრამალი“ (ტ. 3, გვ. 219). რაც შეეხება ევროპულ ბურჟუაზიულ კულტურას, იგი ემხვარს სძულს და ეზიზღება: „და როგორც ლოთი ნაბახუსევზე ნანობს ზომაზე მეტად შესმულ ღვინოს მეორე დღესვე, თავი სტკივა და გულისრევა უცრემლებს თვალებს, მერმე ეს კაცი თითს ჩაიყოფს თავათ ხახაში, ცდილობს ამგვარად წამოარწყიოს წინადღით ნასვამი, ასევე ვებრძვი მე ჩემსავე თავს და ეს მწყურია ამოვნერწყვო პირისაგან ჩემისა სხვის ქვეყანაში მიღებული ზედმეტი საზრდო. ეგებ განილტვონ ჩემგან სხვისი აზრები, სქელი წიგნები, ფოლიანტები, რიცხვები, ციფრები, ომებისა და მეფეების წელთაღრიცხვანი, ფილოსოფიის და ალგებრის ფორმულების იწილბიწილო, თეორიები, იდეები, ჰიპოთეზები. ჩემი ხსოვნიდან წარიხოცონ უცხო და უცხო მოძღვრებანი სამარადჟამოდ…“ (ტ. 3, გვ. 87).

როგორც ვხედავთ, ამ ორი კულტურის შერიგება თარაშის სულში შეუძლებელია. მათ შორის არჩევანიც შეუძლებელია ისე, რომ თარაში წაგებული არ დარჩეს, რადგან ერთი ეპოქისათვის არის შეუფერებელი და მოძველებული; მეორე კი - თვითონ ემხვარს სძულს და ცდილობს მისგან გათავისუფლდეს.

ასეთი მდგომარეობა სრულიად არ ნიშნავს იმას, თითქოს თარაშ ემხვარი კულტურის უარმყოფელი იყოს საერთოდ და პირველყოფილობასა და პრიმიტიულობას ეტრფოდეს მხოლოდ. არა. თარაშ ემხვარს უყვარს ძველბერძნული კულტურა: „ბერძნულ კულტურაზე უფრო მაღალი და შთაგონებული ჯერ არავის შეუქმნია ამ ხმელის პირზედ“ (ტ. 2, გვ. 68).

ამ სიყვარულს თავისი საფუძველი აქვს. თარაშ ემხვარს სძულს აშკარა წუწუნი და თავშეუკავებელი პესიმიზმის ქადაგება, რაც ეგზომ ჭარბად არის ბურჟუაზიულ კულტურაში. ბერძნები კი პირიქით: „ბერძნები უდიდესი პესსიმისტები იყვნენ, მაგრამ ყოველი წამით ხარბად სტკბებოდნენ, ამიტომაც იმდენი მზე, იმდენი სინათლე, იმდენი ლხენა იყო მათ ყოფაცხოვრებასა, პოეზიასა და აზროვნებაში“ (ტ. 2, გვ. 90). როგორც თავად ატარებდა თარაშ ემხვარი უდარდელი და სპორტსმენი ვაჟკაცის ნიღაბს, ასევე ატარებდნენ, მისი აზრით, ძველი ბერძნები მზიანი ოპტიმიზმის ნიღაბს და ეს უდიდესი მისაბაძი მაგალითია მისთვის. ბერძნული კულტურის ვაჟკაცობის ნიშანი თარაშ ემხვარისთვის მამაკაცის კულტიც იყო, რასაც პირველადი ადგილი ეკავა ძველ ელინებთან. ხოლო ბურჟუაზიული კულტურის გაქალაჩუნების ნიშნად მას მამაკაცის კულტის ქალის კულტით შეცვლა მიაჩნია. „ქალი იყო დღემდის ევროპული ხელოვნების თითქმის ერთადერთი უცვლელი მუზა, იგივე ითქმის მხატვრობის, მუსიკის და ხუროთმოძღვრების მიმართაც. და ყველაზე უფრო ქალურმა ნაციამ ევროპაში თავისუფლების ემბლემაც ქალის სახით აღმართა პარიზში. დღესაც მთელი დასავლეთური ცივილიზაცია გადაჭარბებულად ხაზს უსვამს ამ მარადჟამულ ქალურობას. თქვენ როგორ გგონიათ, განმამაკაცების ნიშანი ხომ არაა ეს? ძველი ბერძნული კულტურა გაცილებით ვაჟური იყო, ვაჟი აპოლონი ითვლებოდა სინათლისა და სილამაზის ღმერთად და ვაჟს უმღეროდა მთელი ბერძნული პოეზია და მხატვრობა“ (ტ. 3, გვ. 136). ბერძნული კულტურის მამაკაცურობა ხიბლავს თარაშ ემხვარს. ამიტომ ბუნებრივია, ზღვის მშფოთვარებისა და ღელვის დროს „ოდისეას“ კითხვა რომ უყვარს, განმარტობისა და სიმშვიდის წუთებში პლატონით რომ ტკბება.

ასე, რომ თარაშ ემხვარი სრულიად არ არის კულტურის მტერი და უარმყოფელი. იგი გამაჯანსაღებელ კულტურას ეძებს ბურჟუაზიული ავადმყოფური კულტურის საპირისპიროდ. ასეთად ძველბერძნული კულტურა მიაჩნია. ასეთსავე გამაჯანსაღებელ თვისებას ეძებს იგი ქართულ წარმართობაში. აქედან არის სვანეთისადმი ტრფიალიც და იმედიც სულიერი განახლებისა. ასეთი იყო კულტურის მესამე სახეობა, რომელიც თავისთვის გამოძებნა ემხვარმა. მაგრამ მე-20 საუკუნის ოცდაათიანი წლების საქართველოში სხვა კულტურა იქმნებოდა, რომელიც თვისობრივად განსხვავდებოდა როგორც ქართული ფეოდალური კულტურისაგან, ისე ევროპული ბურჟუაზიული და ძველბერძნული კულტურებისაგან. ეს იყო სოციალისტური კულტურა. აქაც ნებით თუ უნებლიეთ თარაშ ემხვარი ორი კულტურის შუა აღმოჩნდა: ძველბერძნული კულტურა თუ სოციალისტური კულტურა? სოციალისტური კულტურის გზა ემხვარისათვის მიუღებელი იყო, რადგან სოციალიზმი სოციალურად და პოლიტიკურადაც უცხო იყო მისთვის, ამგვარად იგი მარტო დარჩა. ძველი კულტურა არ აღმოჩნდა საკმარისი ახალ დროში სულის საზრდოდ.

და იგი, ვინც მარტოხელა იყო და სულის საზრდოს არჩევანი საბოლოოდ ვერ მოახერხა, ცხადია ვერ მისწვდებოდა უცხო ფრინველს.

პოლიტიკის ასპარეზზეც ორი გზა იყო - გზა სოციალიზმისა და გზა ფაშიზმისა. ამ ორ გზას შორის თარაში ვერც ერთს ვერ აირჩევდა, რადგან ბურჟუაზია და ფაშიზმი ისევე უცხო და მიუღებელი იყო მისთვის, როგორც ევროპული ბურჟუაზიული კულტურა. ევროპაში ცხოვრებამ მშვენივრად გააგებინა თარაშ ემხვარს ბურჟუაზიის ბუნება და არსი. იგი ზიზღითა და ირონიით ხატავს მუსიო რიშეპენის პორტრეტს: „ეს თავმოტვლეპილი, ჯუჯა, ღიპიანი, მოკლეფეხება. თითები მუხლუხასავით მოკლე და დაბლაგვილი. ისინი არაფრით ჰგვანან მტაცებლის კლანჭებს. მაინც ეს ხელები აგებენ ქსელს სტამბოლიდან შუამდინარემდის. მცირე აზიის ხალხები ოფლს ღვრიან. ვინ იცის, რამდენი ტომის სისხლითა და ოფლითაა დაცვარული ის ბრილიანტის კოლიე, რომელიც ამას წინად გამოუგზავნა მუსიო რიშეპენმა ელლენ რონსერს? ეს მანიაკი ერთ პატარა სამთავროს იყიდის.

ქსელი გაბმულია სტამბულიდან შუამდინარემდის. ზის ახლა მუსიო რიშეპენ სადმე მოსულში ან ერზერუმში. ქსელი გაბმულია ყველგან და გაურანდავი, ბლაგვი თითები ვირტუოზულად აკეთებენ „გეშეპტს“ (ტ. 2, გვ. 57). ეს სტრიქონები ნათლად უჩვენებენ მკითხველს, რომ რიშეპენების საზოგადოებაში არ იყო თარაშ ემხვარის ადგილი. მან ბოლომდე შესვა უსახლკარო და უპატრონო ახალგაზრდა კაცისათვის ბურჟუაზიულ სამყაროში გამზადებული სამსალა. „ჯერ კიდევ დედის ალერსი მენატრებოდა უძილო ღამეებში ღარიბ მანსარდებში მწოლარეს. მამას მელანქოლია სჭირდა, ქალაქიდან ქალაქში დაწრიალებდა ავადმყოფი, ხშირად იაფფასიან ოტელში მიმაგდებდა მარტოხელას და მიუსაფარს. თვეობით ვუცდიდი მამის მოკითხვას, ან დედის წერილს, მშიერ-მწყურვალი.

ოჰ, ის ბნელი ღამეები იმ ბინძურ და საშინელ სასტუმროებში, სადაც დღისით ბიურგერული წესრიგი სუფევდა, მაგრამ მოაწევდა ნაშუაღამევი, და ამ სასტუმროებში უკვე იღვიძებდნენ მეძავები და მათი ალფონსები და ატყდებოდა ჟრიამული, საყვარლების, მუშტრების და სასტუმროს გამგეების ჩხუბი…

და როგორც ჩრდილოეთის ფიორდში დადგმულ ქართულ პალმას ქარბუქი ეკვეთოს, დასეტყვოს და დააზროს, ისე მომეჭრა ამ უშველებელი, უცხო ცივილიზაციის გრიგალი, მეძგერა, შემარყია და ამაფორიაქა“ (ტ. 2, გვ. 94).

თარაშ ემხვარის მდგომარეობის, განცდისა და ბურჟუაზიული სინამდვილისადმი დამოკიდებულების ნათელი სურათია აქ წარმოდგენილი. სრულიად აშკარაა, რომ თარაშ ემხვარი ბურჟუაზიულ საზოგადოებაში ვერ იპოვნიდა სულის სიმშვიდეს. ამ სუბიექტურ განცდას ისიც ერთვის, რომ არც ქართველი ხალხისათვის იქნებოდა მისაღები და გასაგები პოლიტიკური ცხოვრების ის ფორმები, რომელთაც ბურჟუაზიული საზოგადოება წარმოშობდა. „ფაშიზმი ჩვენი ხალხისთვის ისევე შორეული ამბავია, როგორც გველფების და გიბელინების ბრძოლა. ეს მოძრაობა დიდმა ერებმა წარმოშვეს და როგორც ყოველგვარი ევროპული „იზმი“, იგიც უგულვებელყოფს ალბათ ჩვენი ხალხის ინტერესებს“ (ტ. 2, გვ. 77) - ეუბნება თარაშ ემხვარი ვახტანგ იამანიძეს. ასე, რომ ბურჟუაზიისაკენ მისაბრუნებელი გზა ერთხელ და სამუდამოდ მოკვეთილია თარაშისათვის.

ვერც სოციალიზმს აირჩევს ემხვარი, რადგან ეს გზაც მოჭრილია მისთვის: „ერთი იმიტომ, რომ თავადი ვარ და წინაპრების ჩემის ცოდვებს უთუოდ მომკითხავენ. მონანიებული აზნაურის ამბავი, ჩემის აზრით, ლიტერატორების ფანტაზიის ნაყოფია. ძერის ბახალამ რაც უნდა ინანიოს, მტრედის მართვე მაინც ვერ გახდება. ეს ასეა და გარდა ამისა, მე სულ სხვა კულტურაზე ვარ გაზრდილი და ძალიან საეჭვოა ბოლშევიკებმა ჩემი გულწრფელობა იწამონ“ (ტ. 2, გვ. 77). თუმცა სუბიექტურად თარაშ ემხვარი კომუნისტებს სიმპათიით უყურებს. მაგრამ რევოლუციების დრო პასუხისგების დროც არის: „რევოლჲუციის დროს რა უნდა ჰქმნას დიდგვაროვანმა ახალგაზრდამ?“ - ამბობდა თარაშ ემხვარ.

არასოდეს ისე სასტიკად არ განუკითხავთო ადამიანი წინაპართა თვისთა ცოდვების გამო, როგორც რევოლჲუციების დროს. რადგან ყოველ დიდ რევოლჲუციას ასე სჩვევიაო, სისხლს უხვად ხარჯავსო, მაგრამ ყოველ კაცს უხვადვე აზღვევინებსო სისხლისთვის და წარსულისათვის.

სისხლი სისხლის წილო…“ (ტ. 1, გვ. 73).

ამ მდგომარეობას, შეხედულებათა ამ წყებას ისიც ემატება, რომ თარაშ ემხვარი საერთოდ გაურბის პოლიტიკას და ცდილობს პოლიტიკური ცხოვრების გარეთ იდგეს. „მე საერთოდ პოლიტიკური მოღვაწე არ ვყოფილვარ და არც ვიქნები ოდესმე“ (ტ. 2, გვ. 77). თარაშ ემხვარი კი ისეთ ეპოქაში ცხოვრობდა, როცა პოლიტიკა ადამიანის ყოფიერებაში წარუშლელ კვალს ტოვებდა. ყოველი მოქალაქისაგან მოითხოვდა ერთხელ და საბოლოოდ განესაზღვრა თავისი პოლიტიკური მრწამსი. ეს არჩევანი თარაშმა თავისებურად მოახდინა - არც ფაშიზმი და არც სოციალიზმი. მაგრამ ასეთი გადაწყვეტილება სრულ აპოლიტიკურობას არ გულისხმობდა. ემხვარის სიმპათია ეკუთვნოდა საქართველოს წარსულს, მისი სულის რაღაც ნაწილი ვარდანიძე-ემხვარების დროით ცხოვრობდა.

„თარაშ ემხვარ სავსებით მოქანცული იჯდა ცხენზე თვალმილულული, მთვარის სინათლეზე თავის გვერდით მიმავალი ცხენოსნების ლასლასს ამჩნევდა მხოლოდ და ეზმანებოდა, თითქოს კოლხების იმ მოისარ ჯარებს ხლებოდა, პეტრას ციხესთან რომ შემუსრეს ირანელები“ (ტ. 1, გვ. 179).

„ეს მე ვიყავი, ამ საომარ ლოინზე მჯდარმა, რომ გადმოვლახე ასურეთი, შუამდინარე, უდაბურები, უკაცრიელი და გარუჯული ხვატით სტეპები. ეს მე ვიყავი ამ საომარ ლოინზე აღმხედრებულმა, რომ წარვუძეხი ცხენოსან ხალხს ჩრდილოეთისკენ. ზათქით და ბრძოლით გავიარეთ ჩვენ ორწოხები, მახვილით ვკვეთდით ჩვენ სიბნელეს და მტერს წინ დამხვდურს“ (ტ. 3, გვ. 88).

მაგრამ წარსულის ეს ტრფობაც ვერ მიანიჭებს თარაშ ემხვარს ნუგეშს, რადგან დაწყევლილია ვარდანიძე-ემხვარების გვარი ფსალმუნის ასმერვე ლექსით. იმ ძველი ფეოდალური ეპოქის პოლიტიკური ცხოვრებიდანაც ამოშლილია მისი გვარი, ამრიგად, მოკვეთილია უკან მისაბრუნებელი გზაც. ამიტომ შეეცადა იგი გამოეძებნა უბრალო და თითქოს უმტკივნეულო გადაწყვეტილება: სვანეთში გადახვეწილი იქვე დარჩენილიყო და ეცხოვრა როგორც უბირ, უმეცარ და უპრეტენზიო მონადირეს. მაგრამ ესეც თავის მოტყუება იყო მხოლოდ, რადგან სვანეთშიც დიდი გზა მოთავდება თუ არა, მრეწველობა აღორძინდება, ფაბრიკებისა და ქარხნების ტყე ამოვა და კოშკები საქარხნო მილების ტყეში სამუზეუმო ნივთებად იქცევიან.

აქაც მარტო აღმოჩნდა თარაშ ემხვარი. და ვერც იგი მისწვდება უცხო ფრინველს, ვისაც პოლიტიკაშიც ვერ აურჩევია თავისი გზა და განზე გადგომია ეპოქის ბრძოლას.

თარაშ ემხვარის ბედი ისე აეწყო, რომ რელიგიასა და სიყვარულშიც გზაჯვარედინზე შედგა. აქაც არჩევანი იყო მოსახდენი, აქაც რომელიმე გზას უნდა გაჰყოლოდა იგი. მართალია, მას ქრისტიანიზმი არ უყვარდა და მძულვარებით ეკიდებოდა, მაგრამ არც ათეისტი ყოფილა იგი.

როცა თარაშ ემხვარი ქრისტიანობაზე მსჯელობს, ყოველთვის ირონია და ზიზღია მის ნააზრევში.

„ბატონებო, ბნელა თქვენს ბიბლიაში, ბნელა იოჰანეს გამოცხადებაში, ისევე როგორც თქვენს ნოტრდამში. გოტიური ტაძარიც ხომ ცამდის ატყორცნილი ცათა ტრფიალია? მაგრამ გოტიურ ტაძარშიაც ბნელა“ (ტ. 2, გვ. 53).

„აჰ, ეს ქრისტეს ჯვარი!.. იცი, თამარ, როცა მე ევროპაში ვმგზავრობ და ამ უთვალავ ეკლესიებს და ტაძრებს შევსცქერი, დარდანელიდან ვიდრე შოტლანდიის ზღვამდე, მაკვირვებს კიდევაც, რა გახდა ეს ჯვარი! პატარა, ბინძურ პალესტინაში დაბადებულმა დურგლის ბუშმა ჯვრების ტყეები აღმართა მთელ ქვეყანაზე“ (ტ. 2, გვ. 92).

მაგრამ, როგორც უკვე ითქვა, ქრისტიანული რელიგიისადმი ეს დამოკიდებულება თარაშ ემხვარის ათეისტობას არ ნიშნავს. იგი წარმართობას მიელტვის რელიგიისა და ათეიზმის ბრძოლის ეპოქაში. თამარ შარვაშიძეს ეუბნება თარაში: „მე უნდა გაგინელო ეს ჯვარის სიყვარული. ჩემს სულში წარმართული ლხენაა ჩაჭრილი, ხოლო შენი გული ილორის დამსხვრეულ ზარასავით ჟღარუნებს თამარ“ (ტ. 2, გვ. 92). ამ წარმართული ლხენის გამოა, რომ თვალებგაბრწყინებული შესცქერის იგი ლუკაია ლაბახუას გაცხენების ბნელ მისტერიას, ამიტომ უსმენს საოცარი გულისყურით ზოსიმიას წარმართული რიტუალების ამბავს, სიყვარულით იგონებს მიზიტხუს დღესასწაულს და მუხის ფოთლების გვირგვინით შუბლდამშვენებულ ლომკაც ესვანჯიას.

რელიგიაში არჩევანი ქრისტიანობასა და ათეიზმს შორის უნდა მომხდარიყო, მაგრამ თარაში მესამეს ესწრაფოდა, რაც ფაქტიურად აღარ არსებობდა, რაც მხოლოდ მოგონებად თუ გახსენებად ქცეულიყო. წარმართობის არჩევა ფიქტიური პროცესია, ოცნებაა მხოლოდ და ამდენად არარეალურია.

თარაშ ემხვარი აქაც მარტოა. და ვერც იგი მისწვდება უცხო ფრინველს, ვინც რელიგიაშიც ვერ მოახდინა არჩევანი.

მიუხედავად იმისა, რომ თარაშ ემხვარს მრავალი ქალის სხეულის სიტკბო ეგემნა, სიყვარულშიც ორი ქალი დადგა მისი ცხოვრების გზაზე - ელლენ რონსერი და თამარ შარვაშიძე. აკი თვითონვე ამბობს - „ყველაზე მეტად სერიოზული იყო ელლენ რონსერისა და თამარ შარვაშიძისადმი ტრფიალი“ (ტ. 3, გვ. 139). სიყვარული რომ გამარჯვებით დაგვირგვინებულიყო, არჩევანი ამ ორ ქალს შორის უნდა მომხდარიყო, მაგრამ ელლენ რონსერის ტრფობა, შეეწირა დედის სიყვარულსა და სამშობლოში დაბრუნების წყურვილს. თარაშ ემხვარი თუ ელლენს შეირთავდა, ევროპაში უნდა დარჩენილიყო სამუდამოდ, მაგრამ მან ეს არ ისურვა. თამარ შარვაშიძემ კი საბედისწერო ნაბიჯი გადადგა, როცა თარაშის სურვილის საწინააღმდეგოდ თმები შეიკრიჭა და ფოქსტროტიც იცეკვა: „ტფილისმა გამიცივა თამარისადმი გული. იქ გამოირკვა, თუ როგორი უფსკრული ყოფილა ჩვენს შორის. მე იგი საოცნებო ქალად მიმაჩნდა და თანამედროვე ქალი შემრჩა ხელში. არაფერი ისე არ აჩენს კაცის ბუნებას, როგორც საგნები. და ტფილისში ნახულმა საგნებმა გაგვყარეს ჩვენ“ (ტ. 3, გვ. 139). ასე, რომ არც თამარისადმი სიყვარული დაგვირგვინდა ბედნიერად.

ამ ორი ქალის სიყვარულს სხვა სარჩულიც აქვს, რაც არსებითად მნიშვნელოვანია ემხვარის ბუნებისათვის: ელლენ რონსერი ევროპული ბურჟუაზიული კულტურის ღვიძლი შვილია, თამარ შარვაშიძე კი - ქართული ფეოდალური კულტურისა. აქაც ამ ორ კულტურულ მოვლენათა შორის რყევა გამომჟღავნდა ემხვარის მხრიდან. იგი ცდილობდა გათავისუფლებულიყო როგორც ევროპული ბურჟუაზიული კულტურისაგან, ისე ელლენ რონსერისაგან, მაგრამ ვერც ერთი მოახერხა და ვერც მეორე, თუმცა გაქცევით კი ორივეს გაექცა. ემხვარისათვის საუბედუროდ, ორივეს მტკიცედ გაედგა მის სულში ფესვი. ალბათ ამიტომ არის, რომ სვანეთიდან თარაშმა ელლენს ევროპაში უფრო თბილი და სიყვარულით სავსე წერილი მისწერა, ვიდრე თამარ შარვაშიძეს ზუგდიდში. როგორც ევროპულისაგან გათავისუფლება არ გამოვიდა, ასევე ჩაიშალა ქართულისაკენ დაბრუნების ცდა. იგი ვერც ქართულ ფეოდალურ კულტურას მიუბრუნდა და ვერც თამარ შარვაშიძეს. ორივე უცხონი და უადგილონი გამხდარიყვნენ მისთვის. როცა თარაშ ემხვარი ორი ასარჩევიდან ვერცერთს აირჩევს, ყოველთვის ეძებს მესამეს. სიყვარულშიც მოძებნა მან მესამე - სვანის ქალი ლამარია. მაგრამ ემხვარი აქაც მოტყუვდა: ლამარიაც ისეთი ქალი აღმოჩნდა, როგორც მილიონობით სხვა ქალი. მას არაფერი ჰქონდა საერთო ემხვარის ცხოვრების ფილოსოფიასთან და ლამარიაც ისევე ეტრფოდა ცხოვრების სიამესა და სიტკბოს, როგორც ყოველი ქალი ემხვარისაგან ევროპის დიდ ქალაქებში უგულოდ და დაუნანებლად მიტოვებული. ემხვარისეული „მესამე გზა“ აქაც უგზოობა აღმოჩნდა. ისიც არსად მიდის.

სიყვარულშიაც მარტოხელა დარჩა თარაში. და ვერც იგი მისწვდება უცხო ფრინველს, ვინც სიყვარულშიც ვერ იპოვის გულის სწორს „და ვაჲ იმას, სიყვარული ვინც დაჰკარგა, ვისაც განგებამ მიუსაჯა მარტოდ დარჩენა“ (ტ. 3, გვ. 86).

როგორც დავინახეთ, არც დრომ, არც სოციალურმა სინამდვილემ, არც რელიგიამ, არც სიყვარულმა არ ისურვა ყოფილიყო თარაშ ემხვარის საყრდენი ცხოვრების ფრინველის შესაპყრობად. ასე დარჩა იგი ხელმოცარული ყველაფერში. ეს მდგომარეობა, ერთი შეხედვით, უცნაური და არადამაჯერებელია: ლამაზი, მამაცი, განათლებული და ნიჭიერი ვაჟკაცი და ყველაფერში ხელმოცარული. მაგრამ ამ ხელმოცარვას თავისი ღრმა საფუძველი აქვს, რაც თარაშ ემხვარის სინამდვილისადმი დამოკიდებულების ფილოსოფიაშია საძებნი. როცა დაპირისპირებულ წყვილებსა და თარაშ ემხვარის „მესამე გზას“ ვიხილავდით, დავინახეთ, რომ „მესამე გზა“ ყოველთვის ძველთან და წარსულთან იყო დაკავშირებული - ძველი ბერძნული კულტურა, წარმართობა, ძველი საქართველო (თარაში „ქართლის ცხოვრებას“ მხოლოდ თამარის სიკვდილამდე კითხულობს. ტ. 3, გვ. 176), ლამარია (როგორც პირველყოფილი სიწმინდის წარმოდგენა). მაგრამ ეს არ არის წარსულის, ძველის მხოლოდ სიყვარული, თუნდაც ფანატიკური. აქ უფრო რთულ მოვლენასთან გვაქვს საქმე. იგი წყურვილია, სურვილია წარსული აწმყოში ცხოვრობდეს, როგორც ცოცხალი სინამდვილე. თარაში წარსულს განიცდის არა როგორც გარდასულ ეპოქას, არამედ როგორც დროის ფორმას, რომლის არსებობა დღესაც შესაძლებელია.

„და მომავალი რაღაა? ჰმ, მომავალი! მომავალი ისევე ნაკლებად არსებობს, როგორც წარსული: ორივენი ჩვენი წარმოდგენის ფორმებია.

ეგებ აწმყოც…

ესაა: ვიდრე თავში გავლებულ აზრს ქაღალდზე გადაიტანდე, იგი უკვე წარსულად იქცევა“ (ტ. 2, გვ. 51).

ნათელი და გარკვეულია: დრო - წარსული, აწმყო და მომავალი - თარაშისათვის მხოლოდ უბრალო წარმოდგენის ფორმებია. რაკი ასეა, სრულიად ბუნებრივია, რომ მან თავის წარმოდგენაში შექმნა სინამდვილე, რომელიც ფანტაზიის ნაყოფი იყო და რეალურობასთან არავითარი კავშირი არ ჰქონდა. თარაშ ემხვარის წარმოდგენაში არსებული სინამდვილე და მე-20 საუკუნის 30-იანი წლების საქართველოს რეალური სინამდვილე ორი შეურიგებელი რამ იყო. ჯერ ერთი იმიტომ, რომ პირველი მხოლოდ სუბიექტის წარმოდგენაში არსებობდა, მეორე კი - მთელი ერის ცხოვრების ყოველდღიურობა იყო. მეორეც, თარაშ ემხვარს მის მიერვე წარმოდგენილ სინამდვილეში უნდოდა ეცხოვრა და არა იმ სინამდვილეში, რომელშიც ხალხი ცხოვრობდა. ამას ისიც განაპირობებდა, რომ თარაში ფიქრობდა: „შორს უნდა დაუდგესო ამ ცხოვრებას ძე ხორციელი, ცხოვრებისთვის რომ შეჰქმნასო თვითონ რაიმე“ (ტ. 3, გვ. 180). შორს განდგომის თეორიამ და საკუთარი წარმოდგენით შექმნილ სინამდვილეში ცხოვრების სურვილმა დაუკარგა თარაშს თანამედროვეობასთან მისვლის საშუალებანი. დაუკარგა თანამედროვეობაში მდგომარეობის შექმნის საშუალებაც. „მერმე ის იყო მისი ოცნება ოჩან ხარსავით განზე წავიდა და ცხოვრება მიჰყვა ისევ თავის გზას, ცხოვრება დარჩა მზღვარის გადაღმა. მან ვეღარ შესძლო ვერც სიკვდილი ამ ცხოვრებისათვის, ვეღარც ეპოქის მდინარების ალღოს აღება“ (ტ. 3, გვ. 180).

მდგომარეობას მოკლებული ადამიანი კი ფუნქციადაკარგული სუბიექტია, რომელიც ბიოლოგიურად არსებობს და არა საზოგადოებრივად.

„მაინც რა დიდი მნიშვნელობა ჰქონია მდგომარეობას?! უნიჭო ნერონი ათასჯერ უფრო პოპულარულია, ვიდრე ათთორმეტი გენიოსი“ (ტ. 2, გვ. 65).

„რა ცოტას ნიშნავს მარტოოდენ სახელი და გვარი?

ამ ქალსაც თამარი რქმევია, იგიც თამარსავით ბაგრატიონი ყოფილა. მასაც თამარსავით მშვენიერი ხელები ჰქონია“… (ტ. 2, გვ. 162), მაგრამ მამიდა ფარჯანიანის სტუმარი თამარ ბაგრატიონი ისტორიის ტიკინაა და მეტი არაფერი, რადგან მას ადგილი და მდგომარეობა არა აქვს ახალ დროში.

თარაშ ემხვარი მდგომარეობა დაკარგული კაცია. აქედან მომდინარეობს მისი რეზინჲაცია.

თარაშის რეზინჲაციას მეორე საფუძველიც აქვს. ეს არის გადაგვარების შიში, რაც თავის მხრივ დაკავშირებულია ემხვარის პატრიოტიზმთან. თარაშ ემხვარი სულითა და ხორცით დაკავშირებულია თავის ხალხთან. „მეც სიტყვის სიყვარულმა, ჩემი პატარა ხალხის სიყვარულმა გადამრიაო. ფილოლოგიც ამიტომ გავხდიო“ (ტ. 1, გვ. 43). მაგრამ თანამედროვე ცივილიზაციის, ინდუსტრიის, მეცნიერების, ყოფის მდგომარეობამ და პროგრესმა შეაშინა თარაშ ემხვარი და მის წინაშე დაისვა კითხვა: „ახლა რა უნდა გააწყოს ჩვენისთანა პატარა ერმა?“ ამ კითხვას ემხვარმა პესიმისტური პასუხი გასცა: „მე მგონია დიდი ინდუსტრია მოსპობს მცირე ერების თავისებურებას. ავიაცია მთასა და ბარს გაათანაბრებს და მერმე მშვიდობით“ (ტ. 3, გვ. 20). ამ აზრმა თარაშ ემხვარში დაბადა შიში ყოველგვარი ცვლილებისადმი, ყოველგვარი პროგრესისადმი. ეს შიშიც ბურჟუაზიული ცივილიზაციის შეცნობისა და ჩაწვდომის შედეგი იყო: „თქვენ ევროპელები, - ეუბნება იგი კაროლინა შარვაშიძეს, - ეგოისტები ხართ. ჩვენგან ამას მოითხოვთ ჩვენ გარდავიქმნეთ, ე.ი. ჩვენ არ ვიქნეთ ისეთი, როგორიც ჩვენ ვყოფილვართ, ან ვართ, ე.ი. თქვენ დაგემსგავსოთ. და თქვენ ეს მოგდით კეთილო ფრაუ არა ჩვენის სიყვარულით, არამედ იმისათვის, რომ თქვენთვის უფრო ხელმარჯვე იქნება, რომ ყველანი თქვენა გგავდეთ. თქვენ ბევრი ხართ, ჩვენ ცოტა, თქვენ გინდათ იმავე უფლებით ჩაგვყლაპოთ, როგორითაც ცვარს ყლაპავს ზღვა და ლიფსიტას ვეშაპი. მაშინ თქვენ აღარ დაგჭირდებათ ჩვენი ენების შესწავლა, ჩვენი ქვეყნის გეოგრაფიული სახელების დამახსოვრება, ჩვენი თავისებური სახელისა და გვარის გამოთქმა, თქვენ ის გირჩევიათ ჩვენ ყველას არზაყანის, კეგვას, თარაშის ნაცვლად ჯონი, ჟანი ან ჰანს გვერქვას“ (ტ. 1. გვ. 65).

თარაშ ემხვარის მთელი არსება ეროვნული მე-ს გადაგვარების შიშმა მოიცვა. ამან გააძლიერა მისი რეზინჲაცია. იგი მარტოდმარტო იყო თავისი ფიქრისა და აზრის ამარა. „ხანდახან იცი, თამარ, ისე შემომენთება მარტოობის ცეცხლი, ასე მგონია სხვა პლანეტიდან პარაშუტით გადმომხტარვიყო“ (ტ. 2, გვ. 93). მარტოობის ასეთმა გრძნობამ თარაშ ემხვარი პასიური გახადა. იგი იქცა ფიქრის და არა მოქმედების კაცად. მაგრამ ამ ფიქრს არავინ გაიზიარებს, ამ ფიქრს გამგრძელებელი არ ეყოლება („მე ვგრძნობ წინასწარ, რომ ჩემი ნაგებობის ადამიანი აწი არ დაიბადება და არც ჩემს იდეებს გაჰყვება ვინმე“. ტ. 3, გვ. 124). ვერც თარაშ ემხვარის შრომა - „კოლხური ფეტიშიზმისათვის“ - იხილავს მკითხველს: იგი დაიწუნეს უნივერსიტეტში; მერე კი ავტორმა დაწვა. არც თარაშ ემხვარის შვილი დაიბადება. მას დედის საშოშივე უწერია სიკვდილი.

ასე, რომ თარაშ ემხვარი უნაყოფობის, უმოქმედობის, უსარგებლობის, არგანვითარების, უმემკვიდრეობის, გადაშენების მწარე ტრაგედიას ატარებს თავისთავში. ამ ტრაგედიის მსხვერპლია იგი.

უცნაური და სასტიკი ყოფილა ისტორიის სასჯელი. ისტორიამ და დრომ გაათანაბრა ლუკაია ლაბახუა და თარაშ ემხვარი.

მრავალი ქალის მხილველი და მეტრფე თარაშ ემხვარი ისევე უშვილძირო და უნაყოფოა, როგორც ყოველი ქალის სიყვარულს მოკლებული ლუკაია ლაბახუა.

მრავალი ენისა და კულტურის მცოდნე თარაშ ემხვარი ისევე უმეცარია, როგორც „ქრისტეს მიერ რეგვენი“ ლუკაია ლაბახუა.

„ვარდანიძის უკანასკნელ ნაშიერს შემოუვლია ხმელეთის პირი. იარა ჩრდილოეთისკენ, იარა დასავლეთისკენ, ცოტა იარა, თუ ბევრი იარა, გულმეცნიერებს და მოძღვართ-მოძღვრებს შეგირდათ მიებარა, უსმინა ხანგრძლივად სიბრძნის ოსტატებს. შეიცნო თითქმის საიდუმლო ვარსკვლავეთისა, ძველ ეტრატებშიც ბნელი სიბრძნე ამოიკითხა, ქედმოდრეკილი დაჩოჩავდა ბიბლიოთეკებში, სემინარიებში და სალექციო აულებში იგი ხანგრძლივად, იგემა კიდეც უმაღლესი კულტურის რთველი, მაინც ის დარჩა თარაშ ემხვარ, ვეღარ გაასწრო სამი წლის ბალღს - თარაშ ემხვარს, ბამბუკის ჯამზე დახატულ მამალს, შავ მამალს რომ უპირებდა ერთხელ შეპყრობას. ეს ასე იყო და მას შემდეგ არა შეცვლილა რა“ (ტ. 3, გვ. 179).

უბრწყინვალესი არისტოკრატი თარაშ ემხვარი ისევე ზედმეტია ახალი ეპოქის ცხოვრებისათვის, როგორც დეკლასირებული გლახაკი ლუკაია ლაბახუა.

უგანათლებულესი პიროვნების თარაშ ემხვარის ფიქრსა და აზრებს ისევე არ ეყოლება გამზიარებელი და გამგრძელებელი, როგორც „წარმართი ლენჩის“ ლუკაია ლაბახუას ბნელმეტყველებას.

უმამაცესი და ულამაზესი ვაჟკაცი თარაშ ემხვარი ისევე არ მიიღო სოციალისტურმა სინამდვილემ და საზოგადოებამ, როგორც გონჯი და მახინჯი ლუკაია ლაბახუა.

და სიკვდილის დღეს ვარდანიძე-ემხვარების დიდი გვარის ნაშიერს ისევე არ ჰყავდა ჭირისუფალი და დამტირებელი, როგორც ლუკაია ლაბახუას, რომლის არც ოჯახისშვილობა იცოდა ვინმემ სწორად და არც დაბადების დრო და ადგილი.

ასე იქცა ლუკაია ლაბახუა თარაშ ემხვარის მეორე მედ. „რადგან ის ვინც მაღლა, ყველაზე მაღლა მიილტვის, ისე ვერ ასცდება სიბნელეს, როგორც ყველაზე უფრო დაბლა მდგარი. სიბნელესაც აქვს თავისი მიმზიდველობა, სიბნელეშიც არის თავისებური მისტიკა“ (კ. გამსახურდია „ტრაგედიის წარმოშობა მისტიკის სულიდან“).

მაშ რაღა არის თარაშ ემხვარის გარეგნული ბრწყინვალება, ვაჟკაცობა, სილამაზე, განათლება? მხოლოდ ის სინათლე, რასაც მთვარე აშუქებს. მთვარეც ანათებს, მთვარეც ბრწყინავს, მაგრამ ნასესხებია ის სინათლე. მთვარის სინათლე არ იძლევა განაყოფიერების საშუალებას: ვერავის გაათბობს იგი, ვერავითარ ცეცხლს ვერ წარმოშობს, ვერავითარ თესლს ვერ გაახარებს დედამიწის გულში და ვერავითარ ნაყოფს ვერ დაამწიფებს. ცივია და მკვდარი მთვარის სინათლე. ცივია და მკვდარი თარაშ ემხვარის ცოდნაც, განათლებაც, ვაჟკაცობაც, სილამაზეც. აქედან არის ალბათ თარაშისა და მთვარის ანალოგიაც და რომანის სახელწოდებაც.

სიბნელისაგან თვალახელილი

რომანში თარაშ ემხვარის ანტიპოდია არზაყან ზვამბაია. ერთად, ერთი ქალის ძუძუთი გაზრდილი ეს ორი კაცი ყველაფერში უპირისპირდება ერთმანეთს. მაგრამ ეს არ არის კლასობრივი დაპირისპირება მიუხედავად იმისა, რომ ერთი თავადია და მეორე გლეხი. კლასობრივი განსხვავება არ გამხდარა მიზეზი მათი მეტოქეობისა. თავადი თარაშ ემხვარი არაფრად აგდებს თავის გვარიშვილობას, პირიქით, იგი „თავის დიდგვაროვნებას ისე განიცდიდა, როგორც წინაპრების მიერ დაკისრებულს, დაუმსახურებელ სასჯელსა და ცოდვას“ (ტ. 1, გვ. 183). არსად არავის მიმართ არ გამოუმჟღავნებია მას არისტოკრატიული წარსული, როგორც უპირატესობის ნიშანი. მით უმეტეს, არზაყანის მიმართ. თავის მხრივ, არც არზაყანი უყურებს მას როგორც დამარცხებული კლასის წარმომადგენელს, ანდა სოციალური მტრის ნაშიერს. თარაშ ემხვარი მისთვის ყრმობის მეგობარი და ძუძუსმიერი ძმაა. მათ უყვართ ერთმანეთი. „ან ვინ იქნება ამ ქვეყნად იმაზე უტკბესი, ვისთვისაც დედის ხსენი გაგიზიარებია? ვინ იქნება ამ ქვეყნად იმაზე უძვირფასესი, ვისთანაც პირველი ნაბიჯის გადადგმა გისწავლია? ერთი და იმავე ჯამიდან რძე გისვამს ბალღობისას, ბავშვობისას ბურთი გითამაშნია, ვისთანაც პირველი სიხარული გაერთებს და ამ ქვეყნად მოსვლის პირველი ლხენა?“ (ტ. 1, გვ. 102). მიუხედავად ამისა, ისინი შეურიგებელი მტრები არიან. ამ მტრობის საფუძველი კი მათი ადამიანური ბუნებისა და სულიერი შინაარსის განსხვავებაა. ისიც მაინც დუშმანები იქნებოდნენ, ორივე გლეხი ან ორივე თავადი რომ ყოფილიყო, რადგან მათ შორის არსებული მოურიგებელი წინააღმდეგობა, ეს არის კონფლიქტი სკეპტიკური აზროვნებისა და ფანატიკური აზროვნების, სულიერი მრავალფეროვნებისა და სულიერი პრიმიტიულობის, კულტურის უარყოფის და უტილიტარული ცივილიზაციისა.

როგორც ცნობილია, ყოველ მოვლენას ორი მხარე აქვს - დადებითი და უარყოფითი. თარაშ ემხვარი ყოველ ცვლილებას, უკვე მომხდარს თუ აწი მოსახდენს, ეჭვის თვალით უყურებს და უარყოფით მხარეს ყოველთვის გაზვიადებული სახით წარმოიდგენს. ელლენ რონსერს წერს იგი: „რომელიღაც გერმანელი მეცნიერი გულთმისნური აპარატის გამოგონებას აპირებს თურმე. ასე რომ მალე ჩვენ გვეცოდინება აქიდან ალჲასკაში ღორჯოს რომ კაცი იჭერს, იგი რას ფიქრობს. ეს თუ მოხდა, მაშინ ყოველი კაცი თავის ცოლს გააგდებს უეჭველად. არავინ არც ერთ ქალს არ შეიყვარებს, არავითარი ინტრიგა არ ექნება მომავალ რომანებს და შეყვარებულები ვარდის წყლის ნაცვლად ქეძაფს შეასხამენ სახეში ერთმანეთს. არ იქნება საიდუმლო, ყველას ყველაფერი ეცოდინება და სიყვარულის, მეგობრობის და გრძნობის გამო არავინ არაფერს დასწერს“ (ტ. 3, გვ. 73). ამაზე უკიდურესი სკეპტიციზმი წარმოუდგენელია. თარაშს სჯერა, რომ უბრალო ტექნიკური გამოგონება მოშლის ოჯახს, სიყვარულის მაგიერ დანერგავს სიძულვილს და მოსპობს ხელოვნებას. მას არც არსებულის სჯერა: თუ ოჯახი არსებობს, ქალ-ვაჟს ერთმანეთი უყვარს და ადამიანი რაიმეს ქმნის, ეს მხოლოდ იმიტომ, რომ საიდუმლოში ჩახედვა არ შეგვიძლია. თუ აპარატმა ჩაგვახედა, ილუზია მოიშლება და ილუზიაზე აშენებული სამყაროც დაინგრევა. ტექნიკური პროგრესისაგან გამოწვეული შიშით მარტო თარაშ ემხვარი არ არის დაავადებული. მოაზროვნე კაცობრიობას ეს შიში სენად ექცა მე-20 საუკუნეში. მიუხედავად იმისა, რომ კაცობრიობის შემდგომი განვითარება დამოკიდებულია მის (კაცობრიობის) მორალურ სიმტკიცეზე და არა ტექნიკურ მიღწევათა დონეზე. მაგრამ თარაშ ემხვარის უბედურება ისიც არის, რომ მას არც კერძო ადამიანის სჯერა და არც მთელი კაცობრიობის მორალური სიმტკიცისა: „საერთოდ კაცობრიობა დესპოტების ჯოხსა და მახვილს უფრო მოკრძალებულად შესცქეროდა, ვიდრე გენიოსის კალამს, ან დიდი მხატვრის ყალამს. და ბნელ ინსტიქტებს გაცილებით ადრე შეუგდიათ ბურთი ლელოში, ვიდრე ხელის ხელ საგოგმანებელ ჭეშმარიტებებს“ (ტ. 3, გვ. 125). ამ მწარე სკეპსისის დადასტურებაა ემხვარის წერილიც, გაგზავნილი კაროლინა შარვაშიძისადმი ზუგდიდში: „მე არ ვეთანხმები ანატოლ ფრანსს, ყოველმა ადამიანმა რომ თავისი ცხოვრება აღწეროს, მსოფლიო ლიტერატურას მრავალი შედევრი შეეძინებაო რომ ამბობდა. პირიქით, ეს დიდი უბედურება იქნებოდა. საცოდავ მოწაფეებს და სტუდენტებს თავსატეხი მასალა მოემატებოდა, ასოთამწყობები სულ დაიბრმავებდნენ თვალს და ბიბლიოთეკარებს მთლად დაახრჩობდა ბუასილი“ (ტ. 3, გვ. 75-76).

თუ თარაშ ემხვარის ფიქრით, ყველაფერი, რაც მოხდება, ბოროტს მოიტანს, არზაყან ზვამბაიას აზრით მხოლოდ სიკეთეს დათესავს, არსებულ ბოროტს შეცვლის და კეთილს დაამკვიდრებს. ამაში, არზაყანს ოდნავადაც არ ეპარება ეჭვი.

„ჰმ, ციება, ციება!.. გაიფიქრა არზაყანმა და გონების თვალი კოლხიდის ჭაობებისაკენ გაექცა. „ბოლშევიკები უთუოდ ამ მიუვალ ციხესაც ავიღებთ და სამარადჟამოდ მოისპობა მალარია - კოლხიდის ბავშვების მმუსვრელი“ (ტ. 1, გვ. 100).

არზაყანი სვანეთის განახლებაზე ოცნებობს: „სვანეთის დიდი გზა მოთავდება თუ არა, აქ მრეწველობა აღორძინდებაო, ფაბრიკების, ქარხნების ტყე ამოვაო იქ, სადაც ახლა ფეოდალური კოშკებია ალანძული და სისხლის მაძიებელნი და სისხლის დამცველნი ჩასაფრებულან“… იგი იმ დროზე ოცნებობს, „როცა ელმავალები ხალხითა და საქარხნო საქონლით დატვირთულ მატარებლებს შემოიყვანენ ენგურის გაუვალ ხეობაში. კბილოვანი რკინის გზები და ფუნიკულორები ამ ამაყ მთებზე აცოცდებიან, ელექტრონი, ტელეფონი, რადიო შემოვა და ჰაეროპლანები კავკასიონს დაბალ ღობედ გადააქცევენ…“ (ტ. 3, გვ. 122).

არზაყანის აზროვნებას ოდნავადაც არ ეშინია ტექნიკური ცივილიზაციის. პირიქით, სწორედ იგი მიაჩნია ადამიანის ცხოვრების კეთილდღეობის საფუძვლად.

თუ თარაშ ემხვარს სძაგს ადამიანი და რწმენა აქვს დაკარგული მისადმი, არზაყან ზვამბაია უნიღბო ადამიანის აღზრდას მოითხოვს. ადამიანისადმი ესოდენ განსხვავებული დამოკიდებულება, ცხადია ცხოვრებისადმიც განსხვავებულ დამოკიდებულებას წარმოშობს მათში.

არზაყანისათვის „ცხოვრება შრომისა და ბრძოლისთვისაა გაჩენილი“ (ტ. 3, გვ. 142). თარაშისათვის კი - ჭვრეტისა და ანალიზისათვის. შრომა და ბრძოლა ბადებს აქტიურ ოპტიმიზმს, ჭვრეტა და ანალიზი - სკეპსისს. ეს ორი შეხედულება, სინამდვილისადმი ეს ორგვარი დამოკიდებულება არ შერიგდება. არზაყანი და თარაშიც მარადიულ მტრებად დარჩებიან. ამ მტრობაში არავითარი მნიშვნელობა არ აქვს იმას - თავს გასწირავენ თუ არა ისინი ერთმანეთისათვის (თარაშმა იხსნა არზაყანი ჯამლეთ ტარბასაგან) ან სასიკვდილოდ მიუშვერენ თუ არა ერთმანეთს რევოლვერს (არზაყანს უნდოდა თარაშის მოკვლა თამარის ოთახში). ეს წინააღმდეგობანი შეიძლება მოგვარდეს, ეს ვნებანი შეიძლება დაცხრეს, მაგრამ ვერაფერი შეარიგებს აზროვნების ორი ფორმისა და ორი შინაარსის მტრობას, ვერაფერი დააცხრობს მათ შუღლს.

ამ წინააღმდეგობის მოგვარებას შეუძლებელს ხდის თარაშისა და არზაყანის სულიერი აღნაგობის რადიკალური სხვაობაც.

მართალია, მწერალი ამბობს, რომ თარაშ ემხვარს, როგორც ყოველ ოდიშარსა და აფხაზს, მრავალი სახელი ერქვაო, მაგრამ ეს არ არის მარტო ჩვეულების ანარეკლი. არზაყანიც აფხაზია, მაგრამ მას არა აქვს მრავალი სახელი. თარაშის მრავალ სახელში ჩამალულია მისი პატრონის სულიერი მრავალგვარობა, რაც საფუძველია მისი სულიერი უწონასწორობისა. „ეს რამდენიმე სახელის მატარებელი თარაშ ემხვარი გაორებას გრძნობს მრავალკეცს: თითქოს ერთი იყო თარაშ ემხვარ აქამდის და ახლა კი მრავალი ნიღაბი იჭვრიტება ახლო წარსულზე ჩამოშვებული ბნელი ფარდიდან. და ეს ყოველივე ისე შორსაა და ისე ახლოს.

ნამდვილი იგი იყო: ერთი ვიღაცა,

მრავალი სახელის,

მრავალი ასაკის მატარებელი,

მრავალ აღნაგობით წარმოდგენილი“ (ტ. 2, გვ. 235).

ამ მრავალი სულიერი სახის მატარებელ თარაშ ემხვარს ვეღარ მიუგნია, რომელია მისი ნამდვილი სული. მას ყველა უყვარს და ყველა სძულს ერთდროულად. იგი ვერც ერთ სულიერ მოთხოვნილებას ვერ გაჰყოლია, რადგან არ უწყის, რომელია ჭეშმარიტების მქადაგებელი, თუ ყველა მხოლოდ სიცრუეს და მოტყუებას ემსახურება. სულიერმა სიმდიდრემ დაშალა მისი სულის სიმტკიცე. დანაწევრებულ სულს უჭირს არსებობა. ამასთანავე ამ მრავალი სულის მატარებელ კაცს ყველაფრის შეცნობა სურს. მისი სულის სხვადასხვა სახე სხვადასხვაგვარად შეიცნობს, სხვადასხვა ჭეშმარიტებას ეძებს და შეუძლებელი გამხდარა მათი შერიგება. აქედან არის გარდაუვალი ფიქრი და ძიება ნამდვილი საკუთარი სახისა, რაც სუბიექტურ პრობლემად იქცევა (ეძიე თავი შენი!).

არზაყანს კი არ აწუხებს სულის მრავალფეროვნება. იგი მთლიანია სულიერად და ამდენადვე პრიმიტიულიც. მას ნათლად და გარკვეულად წარმოუდგენია, რას ეძებს მისი სული. „სინათლე მოენატრა არზაყანს. სუფთა საწოლი, სუფთა სამოსი, სუფთა ქალაქი, ელექტროს შუქი, წვერის გაპარსვა, რბილი ვაგონი, ასფალტმოსხმული ქუჩები, გაზეთები, წიგნები, კულტურა“ (ტ. 3, გვ. 163). ეს მინიმუმია, რაც შეიძლება ადამიანმა მოითხოვოს და ინატროს, მაგრამ იგი მტკიცე მოთხოვნილებაა და ყოველგვარ ორჭოფულ დამოკიდებულებას გამორიცხავს. თარაშისათვის ეს ღიმილის მომგვრელია, რადგან იცის, რომ ამაში ვერ იპოვის სულის შვებას. ასევე სასაცილოა მისთვის არზაყანის ბალღური ოცნება: „არზაყან ზვამბაია სახელგანთქმული მეცნიერია. მაღალი, თეთრი სახლის მარმარილოს კიბეზე ადის, მარჯვნივ და მარცხნივ ქუდს იხდის მოზიმზიმე ახალგაზრდობა, კრძალვა და რიდი ეხატება არზაყანის ჭაღარის შეხედვაზე. არზაყანი კათედრაზე ადის, ათასი ცნობის და ცოდნისმოყვარე თვალი შემოსცქერის, უცდიან რას იტყვის ახალს, უკვე ჭარმაგი მეცნიერი არზაყან ზვამბაია.

გაზეთებში ხატავენ მის სურათებს და მთავრობა სიგელებს უბოძებს არზაყანს. არზაყანს შრომის გმირის საპატიო სახელი შესთავაზეს კოლხიდის ციებასთან გმირული ბრძოლისათვის“ (ტ. 1, გვ. 115).

ამგვარი ოცნებები თარაშისათვის „ლოფორთქინას ამბავია, საცოდავი ლოფორთქინას სარბიელის ამბავი. ერთ ციდას გაივლის ლოფორთქინა, მერმე ვინმე ქონდრის კაცი გამოივლის და გასრისავს ტერფით. მშვიდობით მაშინ ლოფორთქინა და მისი ხუხულაც“ (ტ. 3, გვ. 124).

არზაყანის სულიერ მისწრაფებაში ყველაფერი კონკრეტულია - მეცნიერად გახდომა, ციების წინააღმდეგ ბრძოლა, გაზეთებში სურათების დახატვა, მთავრობის სიგელი, შრომის გმირის წოდება. არზაყანში არ არის არავითარი დაეჭვება, არავითარი გაორება. არჩევანი ნათელი და გარკვეულია. აქ თავისთავი უკვე ნაპოვნია და ძიება აღარ არის საჭირო. მიზნის მისაღწევად საჭიროა მხოლოდ შრომა. არზაყანს კი შრომა არც უჭირს და არც ეზარება. მართალია, მის ოცნებას პრიმიტიულობის დაღი აზის, მაგრამ ამ პრიმიტიულობას აქვს ერთი დიდი უპირატესობა: იგი მთლიანი და მტკიცეა.

ამ მთლიანობისა და სიმტკიცის შედეგია ის, რომ არზაყანს ოდნავადაც არ განუცდია ყაჩაღთა მეთაურის მოკვლა, თუმცა მოტყუებით გააკეთა მან ეს. არც ლომკაცია ტარბას მოკვლას შეუწუხებია იგი. მან იცის ელემენტარული ჭეშმარიტება - მტრის მოკვლა ნებადართულია. უფრო მეტიც, იგი არც მამის მკვლელობაზე დაფიქრებულა. მართალია, მამის დაღუპვით შეწუხდა როგორც შვილი, მაგრამ მოვლენის არსში ჩაწვდომა მას არ უცდია. პირიქით, ტყუილისაც კი არ რცხვენია: თარაშიც მოატყუა და ძაბულიც - ტარბებმა მოგვიკლესო მამა. არზაყანს არ უნდა არჩეული გზიდან გადაახვევინოს თუნდაც სულიერმა ტკივილმა ან სინდისის ყივილმა. თარაშ ემხვარი კი ტრაგიკულად განიცდის ჯამლეთ ტარბას მოკვლას, თუმცა ესეც მტერი იყო. ამის გამო მას თმაც გაუთეთრდა და შეძრწუნებული მოკლულ ფრინველშიც კი ჯამლეთ ტარბას სულის მიგრაციას ეძებს. ღამეც ხშირად აბოდებს და სისხლი არ დაღვაროთო, ყვირის.

თარაშ ემხვარის გაფაქიზებული და მრავალფეროვანი სული მარადიულ წუხილს განიცდის. არზაყან ზვამბაიას მთლიანი და პრიმიტიული სული კი მშვიდია და მტკიცედ მიაბიჯებს მიზნისაკენ. ბევრი მტკიცება არ უნდა იმას, რომ ვერც ეს განსხვავებული, სხვადასხვა ხასიათის სულები მოახერხებენ მორიგებას და მათ შორის მუდამ იქნება მტრობა.

თარაშ ემხვარი სულიერი კულტურის მწვერვალებს მისწვდა, შეიცნო და შეითვისა იგი. მაგრამ ამ უზარმაზარმა სინათლემ შეაშინა და დააბრმავა ის („მე ხომ თხუნელა ვარ, ბეცი თხუნელა“, ტ. 3, გვ. 134). ცივილიზაციის სენმა (თარაშის სიტყვებია) იგი ამაოებაზე დააფიქრა. „ადამიანი შოპენს რომ გაიგონებ, შოპენჰაუერისა და სვედენბორგის წიგნებს წაიკითხავ, ათინისა და პომპეის ნანგრევებს ნახავ, ან როგორ გაიხარებ. პირველად ჩემს სიცოცხლეში შოპენის მუსიკამ და შოპენჰაუერის კითხვამ მაფიქრებინა სიკვდილისთვის“ (ტ. 2, გვ. 89). მან თანამედროვე ავადმყოფური ცივილიზაციის (რითაც იყო დაავადებული) უარყოფა მოიწადინა და თავისთავში პირველყოფილი სიჯანსაღის აღდგენა მოინდომა.

არზაყანისათვის ყველაფერი ეს უცნობი და უცხოა. თუ ცივილიზაციის დიდმა სინათლემ თარაშს სიჯანსაღე და პრიმიტიულობა მოანატრა, უკულტურობის სიბნელეში დიდხანს ყოფნამ არზაყანში სინათლისაკენ დაუოკებელი მისწრაფება წარმოშვა. იგი განათლებას და ცოდნას მიელტვის, კულტურა ენატრება, მაგრამ ამ მისწრაფებას თავისი პოზიცია აქვს: არზაყანის საოცნებო ცივილიზაცია უტილიტარულ-პრაქტიკული შინაარსისა და ხასიათის არის. არზაყანს არასოდეს უფიქრია არც შოპენზე და არც ვაგნერზე, არც პლატონსა და არც გოეთეზე. მას უნდა წინ წარუძღვეს ინჟინრების, შოფრების, პილოტების ლეგიონებს, ტრაქტორებს, მანქანებსა და ლოკომოტივებს, რათა ახალი სამყარო აშენდეს, ქვეყანა შეიცვალოს და ახალი ყოფა დამკვიდრდეს. არზაყანის პრაქტიკული თვალი კარგად ხედავს ეპოქის მოთხოვნილებას და შეუმცდარი ინსტიქტი სწორ გზას უჩვენებს.

ამ შემთხვევაშიც ორგვარი დამოკიდებულებაა გამომჟღავნებული და ორი საპირისპირო კრედოა გამოთქმული. მათი შერიგებაც შეუძლებელია. ამ ასპექტშიაც არზაყანი და თარაში დაუძინებელი მტრები არიან. ამ ორი განსხვავებული მრწამსის ადამიანს, ცხადია, ცხოვრების გზის დასასრულიც სხვადასხვაგვარი უნდა ჰქონდეს: ერთერთი აუცილებლად უნდა დაიღუპოს. ეს არა მარტო იმიტომ, რომ ერთ სინამდვილეში ორი შეურიგებელი მოვლენა ვერ იარსებებს, არა, ასეთი რამ დასაშვებია და ხდება კიდეც. დაიღუპება იმიტომ, რომ თარაშ ემხვარის მრწამსი თავისავში შეიცავს მომაკვდინებელ დაავადებას და სასიცოცხლო აუცილებელი თვისებები არა აქვს. როგორი ავადმყოფური სენიც უნდა იყოს ცივილიზაცია, კაცობრიობა მასზე ხელს არ აიღებს. პირიქით, კიდევ უფრო ღრმად შეიწოვს და შეისისხლხორცებს მას. ამიტომ იყო თარაშ ემხვართან კამათში მართალი კაროლინა შარვაშიძე, როცა სწერდა მას: „დიახ, ავადობაა კულტურა, ველურობა კი სიჯანსაღე! მერმე რა, ეს რომ ასეა? შექსპირი, ვაგნერი და შოპენი თუ ავადობაა, ეს არც ისე ცუდი სენი ყოფილა“ (ტ. 3, გვ. 205). ამიტომ უწოდა იმავე კაროლინამ არზაყანს ნათელი აზროვნებისა და პროგრესული აზრების კაცი (ტ. 1, გვ. 64). თუმცა კაროლინას ადამიანური სიმპათიები, სიყვარული და თანაგრძნობა ყოველთვის თარაშის მხარეს იყო და არა არზაყანის. ამ ქალის დამოკიდებულებაში ამ ორი კაცისადმი განზოგადდა მათდამი მკითხველის დამოკიდებულებაც. ცხოვრებაში პარადოქსული რამ ხდება - ემოციურად თანაუგრძნობ, გიყვარს და მოგწონს ადამიანი, მაგრამ მის იდეებს არ გაიზიარებ და არ გაჰყვები. ეს ხდება იმიტომ, რომ ეს იდეები, მიუხედავად მათი მიმზიდველობისა, მოხდენილობისა, პარადოქსული სიმახვილისა, უჩვეულობისა, არ შეიცავენ სასიცოცხლო პირობებს. ისინი რჩებიან სამკაულებად, რომელთა პრაქტიკული გამოყენება არავის მოუვა აზრად. ხოლო ადამიანი შეიძლება არ გიყვარდეს, არც თანაუგრძნობდე, მაგრამ მაინც უნებლიეთ მისი მოკავშირე გახდე, რადგან რასაც იგი აკეთებს და ამბობს, ცხოვრების ელემენტარული სიმართლე და კანონია. ცხოვრების ამ ელემენტარულ კანონებს კაცობრიობა მაქსიმალური ერთგულებით იცავს.

ასე მოხდა არზაყანის და თარაშისადმი მკითხველის დამოკიდებულებაშიც. მკითხველი ნათლად გრძნობს თარაშის უპირატესობას, მის სულიერ და გონებრივ სიღრმეს, უყვარს და მოსწონს იგი (საერთოდ შეუძლებელია ტრაგიკული არ გიყვარდეს), მაგრამ მისი აზრების თანაზიარი, ერთგული და მოკავშირე არ ხდება. ასევე ნათელია მკითხველისათვის არზაყანის პრიმიტიულობა, სულიერი და გონებრივი ჩვეულებრივობა. იგი არც სიყვარულსა და თანაგრძნობას იმსახურებს მაინცდამაინც, მაგრამ მისი სიმართლე რომ ცხოვრების სიმართლეა, ესეც აშკარაა. ამ სიმართლის უარყოფა კი მკითხველს არც სურს და არც შეუძლია. მათდამი დამოკიდებულების საკითხში მწერალიც ამავე პოზიციაზე დგას. მას თარაში უფრო უყვარს, მაგრამ მაინც ორჯერ გაიმეტა სასიკვდილოდ: ერთხელ თავად ესროლა, მეორედ კი ენგურის აბობოქრებულ ტალღებში დაახრჩო. რადგან მწერალს არ შეეძლო გადაერჩინა ის კაცი და ის მრწამსი, რაც თავისთავში ატარებდა სიკვდილის აუცილებლობას. მიუხედავად არზაყანისადმი ცივი ობიექტური დამოკიდებულებისა (თუმცა კ. გამსახურდიას არ დაუშურებია თბილი საღებავები არზაყანის ხატვის დროს, მაგრამ მაინც მწერლის გულის სითბო ახალგაზრდა ზვამბაიას არ ერგო), იგი იმარჯვებს და მისი ცხოვრების გზა რომანში აპოთეოზით მთავრდება - „არზაყანი დააწინაურეს და ცენტრში დანიშნეს“ (ტ. 3, გვ. 232). ეს სინამდვილით გაპირობებული აუცილებლობა იყო.

თარაშ ემხვარისა და არზაყან ზვამბაიას დამოკიდებულებაში დასმულია ერთი ურთულესი პრობლემათაგანი - ცივილიზაციის უარყოფისა თუ შენარჩუნების აუცილებლობისა. თარაშისა და არზაყანის ცხოვრების გზების განვითარებასა და დასასრულს მივყავართ დასკვნამდე - ცივილიზაციის უარყოფის იდეა თავისთავში ატარებს სიკვდილს და განწირულია დასაღუპავად, რადგან სიბნელით თვალახელილნი ყოველთვის იქნებიან სინათლის მაძიებელნი, მათ ყოველთვის დასჭირდებათ იგი. ისინი კაცობრიობის უდიდესი უმრავლესობაა. კაცობრიობა კი ყოველთვის დადის უმრავლესობის მიერ არჩეული გზით.

მითი რომანში

მითოლოგიური ამბებისა და სიზმრების საშუალებით „მთვარის მოტაცებაში“ მოქმედება ხშირად ორ სიბრტყეში მიმდინარეობს - რეალურსა და ირრეალურში. ეს ორი სიბრტყე ერთმანეთს ავსებს და რომანის აზრობრივი შინაარსის ამოსაცნობად აუცილებელია მათი ცალ-ცალკე ანალიზი.

ჩემი დაკვირვებით, „მთვარის მოტაცებაში“ მითოლოგიურ ამბებს ორგვარი დანიშნულება აქვს.

პირველი: რომანში აღწერილ ყოფას აძლევს განუმეორებელ ეროვნულ კოლორიტსა და ხასიათს.

მეორე: ქმნის რომანის ალეგორიულ შინაარსს.

კაროლინას შარვაშიძეთა ოჯახში რძლად მოყვანის სცენები იქნება თუ თარაშ ემხვარის ბავშვობის გახსენება, ლუკაია ლაბახუას მისტერიები თუ ზოსიმიას ამბები, მალანურობა თუ სხვა რამ არა მარტო ყოფის კოლორიტულ სურათს გადმოგვცემს, არამედ ხალხის ცხოვრების ხასიათს, ბუნებასა და თვისებებს. წარმართულ-მითოლოგიური ზნე-ჩვეულებანი ხელოვნურად არ არის შემოტანილი რომანში. იგი ცოცხალი ნაწილია იმ სინამდვილისა, რომელშიც „მთვარის მოტაცების“ პერსონაჟები ცხოვრობენ. რომანში მოთხრობილი წარმართულ-მითოლოგიური ამბები ჩვენი ხალხის ყოფის ცოცხალი სინამდვილით ნაკარნახევი აუცილებლობაა. ამიტომ არის, რომ არა მარტო ლუკაია ლაბახუას, ზოსიმიას, ანდა ხათუნა ზვამბაიას სულში აქვს წარმართობას ღრმა ფესვები გადგმული, არამედ ევროპული ცივილიზაციით მოქადულ თარაშ ემხვარშიაც. იგი ზვამბაიების ტრადიციულ ოჯახში გაიზარდა და, ხათუნა ზვამბაიას ძუძუს მადლთან ერთად, თავის ხალხის რწმენა, ზნე და ჩვეულებაც შეისისხლხორცა. ბავშვობაში ჩანერგილი რწმენა და პატივისცემა წარმართობისა ხშირად განსაზღვრავს თარაშ ემხვარის ფიქრთა დენასა და ფილოსოფიურ დასკვნებს. მაგალითად, ერთგან თამარ შარვაშიძესთან საუბარში იგი ამბობს: „მინდა გავჯანსაღდე, მშობლიურ მიწის სურნელით განვიკურნო, მინდა უცხოური ჩვეულებანი უკუვაგდო და ჩემს ხალხს დავუბრუნდე“ (ტ. 2, გვ. 89-90). მაგრამ როგორ, რა გზით შეიძლება ადამიანმა სულიერ განახლებას, აღორძინებას მიაღწიოს? თუ თარაშ ემხვარის მრწამსს დავაკვირდებით, შეიძლება დავასკვნათ, რომ ეს გზა სიკვდილზე გადის ანუ როგორც თავად თარაში განმარტავს - „ერთი სიკვდილით უნდა მოკვდე კაცი ამ ქვეყნად, რომ თავის საქმით კვლავ შესძლოსო მკვდრეთით აღდგომა“ (ტ. 3, გვ. 180). თარაშ ემხვარისათვის სიკვდილი განახლების გზაა. ეს დასტურდება მისი საუბრითაც კაროლინა შარვაშიძესთან (ტ. 2, გვ. 148-149. ეს საუბარი გერმანულად მიმდინარეობს):

„- თქვენ თავად გაეცით თქვენი გულის ნადები, როცა ამბობდით, ყოველივე სილამაზე შესამუსვრელად განწირულიაო.

- დიახ, შესამუსვრელად… რათა ხელმეორედ აღორძინდეს იგი. ეს არის სიცოცხლისა და სიკვდილის გარდაუვალი კანონი“.

სიკვდილით განახლება-აღორძინების რწმენა თარაშში დაბადებულია წარმართულ ნიადაგზე. ამის ახსნაში დაგვეხმარება ემხვართან დაკავშირებული მითოლოგიური პლანი რომანისა.

მიუხედავად გარეგნული მოლხენილობისა, თარაშ ემხვარი მუდამ სიკვდილზე ფიქრობს. ამ ფიქრისაგან გათავისუფლება არ შეუძლია. უფრო მეტიც, სიკვდილზე ფიქრი ერთგვარ ტკბობასაც ანიჭებს. დააკვირდით სტრიქონებს: „ეშხითა შენით მინდა ვიყვე მარადის მთვრალი, ეგ თეთრი მკლავი მქონდეს ყელზე შემოჭდობილი“ (ტ. 2, გვ. 67). ამ სიტყვებით იგი პერსეფონეს მიმართავს. პერსეფონე ხომ ქვესკნელის ღმერთია, მკვდართა მბრძანებელი და პატრონი! პერსეფონეზე ფიქრი სვანეთშიაც არ ასვენებს თარაშს. გულისტკივილით წერს იგი რომში ელლენ რონსერს: „ყოველდღე ნახავ ჩემ საყვარელ პერსეფონეს, თეთრმკლავებიანს“ (ტ. 3, გვ. 73). მაგრამ პერსეფონეზე (ქარაგმულად - სიკვდილზე) ფიქრს მეორე პლანიც აქვს: ამით თარაში განახლებაზე ოცნებობს, რადგან პერსეფონე ორსახიანი ღმერთია. იგი ნაყოფიერების ღვთაებაც არის და ბუნების აღორძინებაც მასზეა დამოკიდებული.

სიკვდილის გზით აღორძინების მოტივს აგრძელებს თარაშის სურვილი: „თუ თავის მოკვლა გადავწყვიტე, ჩემს საყვარელ სტიქიონს - წყალს უნდა მივაკითხოო“ (ტ. 2, გვ. 89). რაღა მაინცა და მაინც წყალს? თვითონ თარაში უბრალო და მკაფიო პასუხს იძლევა - „მე მდინარის პირად ვარ გაზრდილი. განუზომლად მიყვარდა წყალი“ (ტ. 2, გვ. 89). მართალია, მერე თარაშ ემხვარმა წყალში თვითმკვლელობაზე უარი თქვა და ამ აქტის შესასრულებლად რევოლვერი ამჯობინა, მაგრამ მაინც მისი თავდაპირველი „ოცნება“ ასრულდა: იგი ენგურში დაიხრჩო. ე.ი. წყალში სიკვდილს ვერ გაექცა. ახლა თუ გავიხსენებთ,

რომ ქართულ მითოლოგიაში წყლის ღმერთი იგრი სიცოცხლის საწყისია,

რომ მდინარე ენგურის სახელი ამ წარმართული ღმერთის სახელიდან არისო წარმოებული,²

რომ იგრის სადიდებელი თვე იგრიკა, საბა ორბელიანის განმარტებით, აპრილია

და, რომ თარაშ ემხვარი ენგურში სწორედ აპრილში დაიხრჩო,

მაშინ უსაფუძვლო არ იქნება დასკვნა: აქაც სიკვდილის საშუალებით ხელმეორედ აღორძინება-განახლების აზრია გატარებული, რადგან თარაშის სიკვდილი იმ ღმერთის სახელთან არის დაკავშირებული, რომელსაც, მართალია, ხანდახან სიკვდილი მოჰქონდა (იგრის გამოჩენას წყალდიდობაც და ქარიშხალიც მოჰყვებოდა), მაგრამ მაინც სიცოცხლის საწყისი იყო. უიმისოდ ვერაფერი იხარებდა.

როგორც მკითხველს ახსოვს, რომანში თარაშ ემხვარის სიკვდილს წინ უსწრებს მესეფეთა მოსვლა. ლუკაია ლაბახუა მესეფეთა ვინაობას ასე განმარტავს: „ზღვაში ცხოვრობენ მესეფენი, შურიგე. ქვეწარმავლების ღმერთებია მესეფენი. გაზაფხულის წვიმები ამოყვებიან ზღვიდან მესეფეებს“ (ტ. 3, გვ. 206). აქ ყველაფერი მითის თანახმად არის განმარტებული, გარდა დროისა. მითის მიხედვით, მესეფენი შემოდგომის წვიმების მომყვანია. სამეგრელოში მესეფობას 28 ოქტომბრიდან 3 ნოემბრამდე დღესასწაულობდნენ.³ რად დასჭირდა მწერალს შეეცვალა მესეფეთა მოსვლის დრო? საქმე ის არის, რომ მესეფენი რასაც შეჭამენ, მერე ისევ აცოცხლებენ.⁴ ე.ი. მესეფეთაგან მონიჭებული სიკვდილი თავისთავში განახლება-აღორძინებას შეიცავს. ამ მითოლოგიურ ამბავშიც იგივე მოტივია, რაც პერსეფონესა და იგრის თქმულებებში. აქაც სიკვდილით ხდება აღორძინება. რაკი მესეფენი წყალში ცხოვრობენ (ე.ი. იგრის მოციქულები არიან) და მათი მოსვლა თარაშის სიკვდილთან არის დაკავშირებული, საჭირო იყო მესეფეთა მჭიდრო დაახლოება პერსეფონე-იგრი-ენგურის კომპლექსთან. ამიტომ შეცვალა მწერალმა მესეფეთა წყლიდან ამოსვლის დრო.

ძველ რომაელთა პერსეფონე, ქართველთა იგრი და მესეფე სიკვდილის გზით ანიჭებენ ადამიანს განახლება-აღორძინებას. თარაშ ემხვარსაც ასე სჯეროდა - მხოლოდ სიკვდილით შეიძლებაო მკვდრეთით აღდგომა. ამრიგად იგი საკუთარ რწმენას ეზიარა და ისე გადავიდა არყოფნაში. ხელმეორედ აღორძინების ლამაზი ოცნება კი მის სიკვდილს სიმშვიდესა და ჰარმონიას ანიჭებს. გარდა ამისა, ძნელია შეურიგდე სამუდამო გაქრობას იმისას, ვინც გიყვარს. ცრუ ნუგეშად იქმნებოდა და იქმნება მეორედ მოსვლის ლეგენდა. მკითხველისათვის მტკივნეულია თარაშ ემხვარის დაღუპვა და მეორედ მოსვლის მითი აქაც ტრაგიკული დასასრულის ნუგეშინია.

თუ, ერთი მხრივ, რომანში მითოლოგიური პლანის საშუალებით გაშუქებულია პიროვნების სულში სიკვდილ-სიცოცხლის ბრძოლის სურათი, მეორე მხრივ, იმავე მითოლოგიური პლანით ნაჩვენებია არზაყან ზვამბაიას შერკინებაც ძველ დროსთან. ბედით არზაყან ზვამბაია არანაკლებ ტრაგიკულია თარაშ ემხვარზე. მისი გზა მამის სისხლით არის მორწყული, მიუხედავად იმისა, კაც ზვამბაიას არზაყანის გასროლილი ტყვია განგმირავს თუ არა. არზაყანს წილი უდევს ქორა მახვშისა და თამარის სიკვდილშიაც, თუმცა მას შეიძლება ეს შეგნებულიც არ ჰქონდა. თუ როგორ მიიღო არზაყანმა მონაწილეობა კაც ზვამბაიას, ქორა მახვშისა და თამარის სიკვდილში, ამას დავინახავთ ამ სამი პერსონაჟის გარდაცვალების მითოლოგიურ სიბრტყეში განხილვით.

როცა კაც ზვამბაია მოკვდა, ძველი კოლხური ჩვეულების თანახმად, მისი ცხედარი თარაშმა, არზაყანმა და საურმა ხეზე დაკიდეს. დამარხვის ეს წესი თარაშმა გაიხსენა. თითქოსდა ბუნებრივია ძველი კოლხური ფეტიშიზმის მკვლევარს გახსენებოდა მემატიანეთა ცნობა მიცვალებულის ხეზე დამარხვისა. მაგრამ ამ უბრალო გახსენების საილუსტრაციოდ არ არის იგი აღწერილი რომანში.

როგორც ვ. ბარდაველიძემ გამოიკვლია, წარმართ ქართველს სჯეროდა გარეშე სულის არსებობისა.⁵ ადამიანის გარეშე სული გარე სამყაროს რომელიმე ობიექტში ცხოვრობდა, მაგალითად, მცენარეში ან ცხოველში. ეს ობიექტი მჭიდროდ იყო დაკავშირებული ადამიანის სიცოცხლესთან. თუ გარეშე სულის სადგური მცენარე ან ცხოველი დაიჭრებოდა და მოკვდებოდა, დაიჭრებოდა და მოკვდებოდა ის ადამიანიც, ვისი სულიც დაზიანებულ ობიექტში ცხოვრობდა. წარმართი ქართველის რწმენით, განსაკუთრებული კავშირი ადამიანის სიცოცხლეს ხის სიცოცხლესთან ჰქონდა. მოვიტანოთ ერთი მაგალითი ვ. ბარდაველიძის გამოკვლევიდან: „ხალხური რწმენისა და გადმოცემის მიხედვით, რკონის წმ. ცაცხვის ხე საიდუმლო კავშირში იმყოფებოდა ჯავახიშვილების საგვარეულოსთან, ვინაიდან ამ ხის სინედლესა და სიმრთელესთან ჯავახიშვილების ჯანმრთელობა და სიცოცხლე იყო დაკავშირებული. ეს აშკარად ჩანს შემდეგი ჩვეულებიდან, რომელიც ჯავახიშვილებში არსებულა. როცა ამ გვარეულობის რომელიმე წევრი ავად გახდებოდა, მივიდოდნენ ცაცხვთან და მას გულდასმით დაათვალიერებდნენ. თუ ცაცხვის ტოტები ყველა მთელი აღმოჩნდებოდა, მაშინ, მათი რწმენით, ავადმყოფი მალე მორჩებოდა, ხოლო წინააღმდეგ შემთხვევაში მას საფრთხე მოელოდა, სასიკვდილოდ იყო განწირული“.⁵

ახლა ზემო თქმულს თუ შევადარებთ, როგორ უყვარს თარაშ ემხვარს ხეები და, საერთოდ, რა მიმართებაა რომანში ადამიანსა და ხეებს შორის, ნათელი გახდება, რომ „მთვარის მოტაცებაში“ გარეშე სულის არსებობის მითოლოგიური რწმენაც არის არეკლილი.

რომანში არის მთელი თავი „ჭადრების ქება“, რომელშიც თარაშის უსაზღვრო სიყვარულია ხეების მიმართ გამოთქმული. მერე, როცა თარაში გადაიკარგება, თამარი მიდის ამ ჭადრებთან, რაც ასეა გადმოცემული: „აჰა, მისოუსტის საყვარელი ჭადარი. აქ იჯდა ხშირად მისოუსტ და პლატონის ფედრონს აქ უკითხავდა თამარს და კაროლინას. მოეჩვენა თამარს თითქოს ეს ჭადარი მისოუსტის სულის თანაზიარი ყოფილიყო (ხაზი ჩემია - ა. ბ.). დაჯდა თავათ იმავე სკამზე. ხელი შეავლო ხეს ტანხატულას. როგორი უკურნებელი სევდით გავსილიყო მოხუცი ჭადარი! გარინდებული იდგა, მწვერვალი მზისთვის შეეშვირა, თითქოს მისგან მოელისო კიდევ სიტფოს ნაგვიანებ შემოდგომისას. მწუხარედ ცვივოდა ჭადრის ფოთლები ხან აქ, ხან იქ და ეს ისე მოესმოდა თამარს ამ წუთში, როგორც უნუგეშო, გულისმომკვლელი საშემოდგომო რეკვიემი“ [ტ. 3, გვ. 62].

თავი რომ დავანებოთ იმას, რომ ამ ნაწყვეტში პირდაპირ არის ნათქვამი - ჭადარი მისოუსტის სულის თანაზიარი იყოო, - განა ჭადრის პორტრეტი თარაშის პორტრეტს არა ჰგავს? თარაშიც უკურნებელი სევდით არის შეპყრობილი და ჭადარიც, თარაშიც უდროოდ გათეთრდა და ჭადარიც მოხუცია, თარაშიც უკანასკნელ დღეებს ითვლის და ჭადრის ფოთოლთცვენაც სიკვდილის მაცნეა.

პატარა თარაშიც ხომ მორდუსთან (კაც ზვამბაიასთან) ერთად ხესთან მიდიოდა და შესთხოვდა: „ხეო, შენი მადლი და სიკეთე მომანიჭე, ხიდან უვნებლად ჩამომიყვანე, ნედლზე შევდგე და გამიმაგრდეს, ხმელზე შევდგე - გამინედლდეს“ (ტ. 1, გვ. 86).

ასე, რომ „მთვარის მოტაცებაშიც“, ისე როგორც ქართულ მითოლოგიაში, ხე ადამიანის სულის თანაზიარია და ღვთაების ფუნქციაც აქვს. კაც ზვამბაიას სიკვდილის ყავლი დაუდგა არა მარტო იმიტომ, რომ იგი შვილმა გაიმეტა, არამედ იმიტომაც, რომ მის ეზოში ასწლოვანი ხეები მოჭრეს და რამის პლანტაციები მოაშენეს (ტ. 3, გვ. 222). „თარაშ ემხვარს გული ეტკინა ძველი, საყვარელი ხეები რომ აღარ დახვდა, მისი ბავშვობის ტკბილზე-ტკბილი საჩრდილობელი. ლეღვის ხეები გადარჩენილიყვნენ, ბროწეულის რამდენიმე ხე გამხმარიყო, ორიოდე ყვაოდა მხოლოდ. ასწლიანი კოპიტები მოეჭრათ სასიმინდეს გარეშემო, „დემონებით“ დასახლებული ფუღურო ხეები“. ამ ხეებში ცოცხლობდა კაც ზვამბაიას გარეშე სული. უიმათოდ ცხოვრება მას არ შეეძლო და როცა ხეები აღარ იყო, აღარც კაც ზვამბაია არსებობდა. და წარმართული რწმენით შეპყრობილმა გაზრდილმა მისი ცხედარი ხეზე იმიტომ დაჰკიდა, რომ ამ გზით შესძლებოდა კაც ზვამბაიას მიახლოვებოდა და შერწყმოდა თავის გარეშე სულს.

ხეები კი კაც ზვამბაიას ეზოში იმ კოლმეურნეობამ მოჭრა (ტ. 3, გვ. 222), რომლის დაარსების ერთ-ერთი ინიციატორი არზაყანი იყო და რის გამოც იგი (არზაყანი) მთელმა სოფელმა შეიძულა (ტ. 2, გვ. 103).

ნებით თუ უნებლიეთ ამითაც შეუწყო არზაყანმა მამის სიკვდილს ხელი.

ასევე ითამაშა არზაყანმა საბედისწერო როლი ქორა მახვშის სიკვდილში მეზირის მოკვლით.

როგორც ქართულ, ისე საერთოდ მითოლოგიაში, გველი მიჩნეული ჰყავდათ ნაყოფიერების, ბარაქის, ახალგაზრდობის, ჯანმრთელობის ღვთაებად. გავიხსენოთ თუნდაც ის, რომ ძველბერძენთა ჯანმრთელობის ღმერთის ასკლეპიოსის სიმბოლური ნიშანი გველი იყო. ქართულ თქმულებებში ოჯახის მფარველი გველის სიკვდილი ყოველთვის იწვევს ოჯახის უფროსის სიკვდილს. ეს იმიტომ, რომ გველი იყო ოჯახის პატრონის გარეშე სულის სადგომი. და როცა არზაყანმა მეზირი მოკლა, ამით მან ქორა მახვშის სიკვდილიც დააჩქარა. ქორა მახვშმა „მეზირის მოკვლა რომ გაიგო, ერთი წამოვარდა საწოლზე, ოთხით ზედ შედგა, დაიჩოქა, ხელები ცისკენ აღაპყრო, მერმე თავპირში დაიშინა: დაიღუპაო ჩემი ოჯახი, დაიგმინა და მისი უზარმაზარი სხეული დაეცა ისევ საწოლზე.

მცირე ხანს ასე იწვა პირქვედამხობილი. ყურები უწიოდა. მერმე წივილმა გაუარა, საშინელი ხმაური შეიცნო. იწვა ქორა მახვში და მოესმოდა მთების უცნაური გრუხუნი. გრუხუნებდნენ მთები, ილეწებოდნენ მის შემეცნებაში სვანეთის შეუვალი მყინვარები. სულ ხუთიოდე წუთის შემდეგ ამაოდ ეძებდა საური მაჯისცემას მის მარცხენაზე“ (ტ. 3, გვ. 156-157). აქ რეალური ყოფის სურათი და მითოლოგიური წარმოდგენა გაერთიანებულია და ძველი ცხოვრების ნგრევის შთამბეჭდავი ამბავია გადმოცემული.

გარეშე სულის გარდა, წარმართ ქართველს პარციალური სულის ანუ ადამიანის სხეულის ცალკეული ნაწილების სულის არსებობაც სჯეროდა. განსაკუთრებით ბევრი მასალა მოიპოვება თმის პარციალური სულის არსებობის შესახებ (იხილეთ ვ. ბარდაველიძის მოხსენიებული გამოკვლევა), მაგრამ ამ მასალას აქ არ მოვიტანთ. ოღონდ არ შეიძლება არ გავიხსენოთ თმით შეკრული ვაზის ჯვრის ამბავი. განა ღვთისმშობელმა არ მოჰკიდა ხელი „რტოსა ვაზისასა და მოჰკუეთა მისგან და შექმნა ჯუარი და მისცა ხელთა ღირსსა ნინოს“? და ეს ჯვარი ხომ ქალის თმებით იყო შეკრული. ეს არ არის მხოლოდ პოეტური ამბავი. მასში წარმართული რწმენის ანარეკლია და ცდაა წარმართობის ქრისტიანობასთან ერთგვარი შერიგებისა. ხეში (აქ: ვაზში) ადამიანის გარეშე სული ცხოვრობდა, თმაში - პარციალური. ერთად ისინი ადამიანის სიცოცხლესთან იყვნენ დაკავშირებულნი. ამიტომაც არის, რომ ეგზომ მწვავედ განიცდის თამარი დედისეული ჯვრის დაკარგვას. მართალია, თამარის ჯვარი ვაზისა არ იყო, მაგრამ ოქროს ჯვარსაც სიმბოლურად იგივე მნიშვნელობა ჰქონდა. ამიტომ არის, რომ ჯვრის დაკარგვა თამარისთვის დედის სიკვდილის ბადალია.

„…უკანასკნელად ხელში მოხვედრილი ნივთები ხელიდან გაუცვივდა. ზეწამოიჭრა, თვალებზე ხელები აიფარა, მხრები აუტოკდა საბრალოდ, „ვაჲ დედაო“, დაიკვნესა და გულამოსკვნილი ქვითინით დაეცა თავის საწოლზე.

შემცხადებულსავით იძახოდა: „დედა, დედაო“, თითქოს იმ წუთში შეიტყოო, რომ აღარა ჰყავსო დედა“ (ტ. 2, გვ. 21).

თამარის შემეცნებაში დედა და ჯვარი გაიგივებულია. ამიტომაც სიზმრებში თამარს დედა ყოველთვის ჯვრით ეცხადება:

„… სასთუმალთან დადგება დედა, ხელში თამარის მიერ დაკარგული ჯვარი უჭირავს“… (ტ. 3, გვ. 186).

„… შემოვიდა დედა, თამარისათვის ნაჩუქარი ჯვარი ეჭირა“… (ტ. 3, გვ. 212).

რაკი ესოდენ მჭიდროდ არის დაკავშირებული ერთმანეთთან თამარის შეგნებაში ჯვარი და დედა, სრულიად ბუნებრივია, რომ იგი ჯვრის დაკარგვის „ამბავს განიცდიდა როგორც უდიდესი უბედურების პრელჲუდიას“ (ტ. 2, გვ. 83). მართლაც, მალე თამარის სიყვარულიც და სიცოცხლეც ტრაგიკულად დამთავრდა.

და ვინ დააკარგვინა მერე ჯვარი თამარ შარვაშიძეს? არზაყან ზვამბაიამ. ასე რომ თამარის უბედურებაში გარკვეული წვლილი არზაყანსაც მიუძღვის.

თამარისა და თარაშის სიყვარულის დანგრევაშიც მიუძღვის არზაყანს წვლილი. ეს მან შთააგონა თამარს თმების შეკრეჭა:

„… ავადმყოფმა თმა უნდა მოიჭრასო, ილორს შესწიროსო თავის ნაწნავები“ (ტ. 2, გვ. 44).

ეს იმიტომ გააკეთა არზაყანმა, რომ თარაშისათვის უნდოდა მიეყენებინა ტკივილი.

„…დეე იტანჯოს, დეე თმები შეიკრიჭოს, თარაშ ემხვარის ფიალაში ეს ხომ მცირედი გესლის წვეთი მაინც იქნება. თარაშ ემხვარს თმაშეკრეჭილი ქალები სძაგს, დეე, დეე!!!“ (ტ. 2, გვ. 46).

ო, როგორ მწარედ განიცდიდა მერე თამარი თმების შეკრეჭას!

„…სწყევლის მარჩიელს (ე.ი. არზაყანს, რადგან იგი მივიდა ავადმყოფ თამართან ტანთგადაცმული, ვითარცა მარჩიელი) თმის შეკრეჭა რომ შთააგონა“ (ტ. 3, გვ. 63).

მხოლოდ პარციალური სულის მოშველიება დაგვეხმარება გავიგოთ რატომ განიცდიან ეგზომ მწვავედ თარაში და თამარი თმის შეკრეჭის ამბავს. მითოლოგიის თანახმად, ხალხს სჯეროდა: თუ ადამიანის თმა ხელთ იგდე, შეგიძლია ამ ადამიანზე უარყოფითი ზემოქმედება მოახდინო. ამიტომ, თავდაცვის მიზნით, აუცილებელი იყო ადამიანს თავისი თმა ბოროტი პირებისა და ავი სულების ხელში არ ჩაეგდო (იხილეთ, ვ. ბარდაველიძის მოხსენიებული შრომა). ეს რწმენა თარაშ ემხვარსაც შესისხლხორცებული ჰქონდა. ამიტომ მიიჩნია მან ავის მომასწავებლად თამარის მიერ თმების შეკრეჭა. არზაყანის გარდა, თმების შეკრეჭას თამარს ანული ფარჯანიანიც ურჩევდა. თარაშ ემხვარს არც თავის მამიდაშვილი ანული უყვარდა და არც მისი საქმრო მანჯგალაძე. ისინი მხოლოდ ბოროტებისაკენ თუ უბიძგებდნენ კაცს. მათი რჩევით თმის მოჭრა, უკვე მათ მიერ არჩეული გზით სიარულს ნიშნავს. ეს კი თარაშის შეხედულებათა საწინააღმდეგო მიმართულება იყო - კონფორმიზმისა და შეგუება-შეთვისების მიმართულება. ამის ატანა ემხვარს არ შეეძლო. თმების შეჭრასთან ერთად თარაშისათვის მოკვდა თამარის პარციალური სული და ქალიც საბოლოოდ გაიწირა.

ახლა თუ თავს მოვუყრით რომანის მითოლოგიურ პლანში მომხდარ ამბებს, მივიღებთ შემდეგ სურათს:

ხეები კაც ზვამბაიას ეზოში არზაყანის ინიციატივით შექმნილმა კოლმეურნეობამ აჭრა, რის გამოც მოკვდა მოხუცი ზვამბაიას გარეშე სული.

მეზირი არზაყანმა მოკლა, ე.ი. არზაყანმავე მოკლა ქორა მახვშის გარეშე სული.

ჯვარიც არზაყანმა დაუკარგა თამარს და თმების შეჭრაც მან შთააგონა ქალს. ე.ი. არზაყანმავე გათიშა თამარი დედის სულთან და თარაშის სიყვარულთან.

ასე გამოვლინდა მითოლოგიურ პლანში არზაყანის ბრძოლა ძველ რწმენასთან, ზნე-ჩვეულებასა და ცხოვრების წესთან. ასევე გამოვლინდა არზაყანის შეურიგებელი დაპირისპირება მამასა, ძუძუმტესა და საყვარელ ქალთან. მათ შორის შემარიგებელი გზები საბოლოოდ მოშლილია. ამას ამბობს რომანის რეალური და ირრეალური პლანიც.

მართალია, ზემოთ ითქვა, რომ თამარის დაღუპვაში მონაწილეობა არზაყან ზვამბაიამაც მიიღო, მაგრამ თამარის სიკვდილის მიზეზი მაინც თარაში იყო. ეს ფაქტი რომანის მითოლოგიურ პლანშიაც ჩანს.

როცა თამარი დაფეხმძიმდა და ავად გახდა, ტარიელ შარვაშიძემ გურიიდან თამარის ძიძა ჩამოაყვანინა. ძიძას არ უთხრეს თამარის ნამდვილი ავადმყოფობის სახელი. ბატონები სჭირსო, მოატყუეს თამარის დედამძუძე. ერთი შეხედვით, ამ ტყუილს გამართლება აქვს, რომ ტარიელ შარვაშიძე არ იჯერებდა შვილის გაბახებას და, ცხადია, არც ძიძისათვის უნდოდა ეთქვა სიმართლე. მაგრამ რაღა მაინცა და მაინც ბატონები მოიგონეს და არა სხვა რამ ავადმყოფობა? მოხუცი ბრმა ძიძა ხომ მაინც ვერ მიხვდებოდა, რით იყო დაავადებული მისი გაზრდილი? თუ მითოლოგიას მოვიშველიებთ, მაშინ ესეც გასაგები გახდება: ბატონები თარაშ ემხვარის ალეგორიული სახეა.

თედო სახოკია გვიამბობს, რომ ყოველგვარი ბატონები სამეგრელოში სულებად ჰყავთ წარმოდგენილი, ხორცშესხმულ სულებად. ბატონები ზღვის იქით ცხოვრობენ. ფიზიკურად ზოგი შავია (შავი ჭირი), ზოგი - თეთრი (ყვავილბატონები), ზოგიც - წითელი (წითელა). ავგულა ბატონები კი გრძელწვერიანები არიან, შავები და შავტანისამოსიანები. მეგრელის რწმენით, ბატონები ყველა ენაზე ლაპარაკობენ. ბატონები ქალის სახისაც შეიძლება იყოს და კაცის სახისაც.⁷ თარაშ ემხვარიც ზღვის გადაღმიდან მოვიდა, მრავალ ენაზე ლაპარაკობდა, თამარის სიზმრებშიაც სულ შავი ჩოხა ეცვა და შავ წვერს ატარებდა. ისიც ავგულა მამაკაცი იყო ქალების მიმართ.

მერე მოვიდა თარაშ ემხვარი - ბატონები და იმქვეყნად წაიყვანა თამარი. აკი სიზმარშიაც სიკვდილის სახით გამოეცხადა თარაში თამარს.

სიკვდილის წინ თამარმა სიზმარში ის დოღი ნახა, რომელშიც თარაშ ემხვარმაც მიიღო მონაწილეობა. სიზმარში ეს მარულა ასე მთავრდება: „აჰა გადაასწრო მწვანე ცხენმა არაბიას, ჰელოსთან მოვიდა პირველი. მხედარს ჩაბალახის ბალთები აუფრიალა ქარმა და ხედავს თამარი: თარაშ ემხვარის ნაცვლად კბილებდაღრჭენილი ჩონჩხი შემჯდარა მწვანე ცხენზე, თარაშის შავჩოხა-ახალოხში გამოწყობილი.

„სახელი მისი სიკვდილი…“ (ტ. 3, გვ. 212).

საერთოდ, „მთვარის მოტაცებაში“ აღწერილი სიზმრები ქარაგმულად ყოველთვის იმას გვიამბობენ, რაც, ამა თუ იმ სახით, მერე მართლაც მოხდება. თამარის ამ სიზმარშიაც მთლიანად არის გადმოცემული თარაშ ემხვარის, თამარ შარვაშიძის და არზაყან ზვამბაიას დამოკიდებულება. არზაყან ზვამბაიასაც უყვარდა თამარი, მაგრამ თარაშმა დაასწრო. სიზმარშიც თარაშის ცხენმა მოასწრო ფინიშთან არზაყანის არაბიას. სინამდვილეში თარაშ ემხვარი გახდა თამარის სიკვდილის მიზეზი. სიზმარშიაც ჩონჩხის, ე.ი. სიკვდილის, სახით გამოეცხადა იგი თამარს. მართლაც, ამ სიზმრის შემდეგ თამარი მოკვდა.

ასევე წინასწარ არის გაცხადებული სიზმარში კაც ზვამბაიას ბედიც.

აი რა ეზმანა კაც ზვამბაიას სიკვდილის წინ.

„ოქუმში მიბრუნდა კაც ზვამბაია. გვიან ღამეა. სახლი გამოკეტილია, დალურსმულია წინა კარები. არზაყანის სამზადს მიაკითხა. შეაღო კარები და ხედავს არზაყან გვერდით მისწოლია საკუთარ დედას…

დედა და შვილი ორივე ხედავს ოჯახის მამა რომ შემოვიდა ქოხში, ხათუნა უსირცხვილოდ იცინის, არზაყანს ბრაზი წაეკიდა სახეზე, როგორ თუ მამამ გაბედა და ხელი შემიშალაო. სიზმარია თუ ცხადი?…

ცხადად, ცხადად ხედავს ამ საშინელებას კაც ზვამბაია. გახევებული დგას ცოლის საწოლის წინ. თმები ხმლებად გადაექცა კაც ზვამბაიას, ტანზე ეკლები დააყარა. გაცოფებულმა გაივლო სატევარზე ხელი და ერთ წუთში არზაყანს წააცალა თავი და ხედავს არზაყანის თავი აგდია კერასთან… კიდევ დახედა: თავი არზაყანისაა. მაგრამ წვრილი, წვრილი თვალები ეცნაურა, თავგასრესილი მეზირის თვალები შეიცნო და იქედნურად იცინიან კიდეც ეს თვალები… და ეს თვალები კაც ზვამბაიას საკუთარ თვალებს მოაგონებს რატომღაც. აერია გონება, აწრიალდა მოხუცი, ვისია ეს თვალები ნეტავი?“… (ტ. 3, გვ. 165).

ეს საზარელი სიზმარი მკითხველს ავი მოლოდინით ავსებს. მართლაც, კაც ზვამბაიას გაღვიძებისთანავე დატრიალდება სისხლიანი ტრაგედია. მაგრამ ჯერ სიზმრის რამდენიმე მინიშნებას მივაქციოთ ყურადღება:

არზაყანი ჩაიდენს დანაშაულს,
რითაც მას თავი მოეჭრება,
მოხდება მკვლელობა,
მოკლულს კაც ზვამბაიას თვალები ექნება.

სიზმრის სამივე მინიშნება სულის გამყინავ სინამდვილედ იქცა: არზაყანმა მოკლა მამა. ამ მკვლელობით მას სამუდამოდ მოეჭრა თავი (სიზმრის დანაშაული, მკვლელობა და მოჭრილი თავი). შუბლგახვრეტილი კაც ზვამბაიას „უპიდან ამოვარდნილი თვალი ისეთი გამხვრეტი მზერით შესცქეროდა მამის მკვლელს, თითქოს სულში უპირებსო ჩაძვრომას“ (ტ. 3, გვ. 166). სიზმარშიაც ხომ კაც ზვამბაიას თვალები ჰქონდა მოჭრილ თავს! ასე იქცა სიზმარი სინამდვილედ.

თუ თამარისა და კაც ზვამბაიას სიზმრებში ალეგორიები პირდაპირ და უშუალოდ გამოხატავენ სინამდვილეს, თარაშ ემხვარის ზმანებაში ალეგორიული აზრი უფრო ღრმად არის ჩამარხული, თუმცა აქაც ძილისშორისი და სინამდვილე მტკიცედ არის ერთმანეთთან გადაჯაჭვული.

თარაშის სიზმარში (ტ. 3, გვ. 215-217) ინგრევა ის სამყარო, რომელიც მის წარმოსახვაში არსებობდა და რითაც იგი სულდგმულობდა. ამ სიზმრის შემდეგ გადაწყვეტს ემხვარი თავის მოკვლას, რადგან საარსებოდ აღარ აქვს არც რეალური და არც წარმოსახვით შექმნილი სინამდვილე. ამავე სიზმარშია აღწერილი თვითმკვლელობის სურათი გაცისა და გაიმის ბრძოლის სახით. ეს ერთარსების ორი ნაწილის ბრძოლაა, რადგან გაცი და გაიმი ღვთაების ორი ჰიპოსტასი იყო. სიზმარში თარაში გასაშველებლად მიაშურებს მათ, მაგრამ დააგვიანდება: ორივე თავი წაკვეთილი დაგორდება ძირს. როგორც გაცისა და გაიმის სახით ერთი ღვთაების ორი ჰიპოსტასი ებრძოდა ერთმანეთს, ისე ებრძვის ურთიერთს ერთი კაცის ორი სული - თარაშ ემხვარი კოსტუმიანი და თარაშ ემხვარი ჩოხიანი (ტ. 3, გვ. 114). როგორც ოქროსა და ვერცხლის („ქართლის ცხოვრების“ თანახმად, გაცი ოქროსი იყო, გაიმი - ვერცხლისა) ბრძოლა დამთავრდა სიკვდილით, ისე დამთავრდება სიკვდილით უწვერულისა და წვერიანის შუღლი (ტ. 3, გვ. 114). თარაშ ემხვარის სიცოცხლის თვითმკვლელობით დასრულებას კი, მხოლოდ შემთხვევამ შეუშალა ხელი: სწორედ იმ დროს, როცა საბედისწერო გასროლა უნდა მომხდარიყო, ლუკაია ლაბახუამ ამბავი მოიტანა - თამარი კვდებაო. თვითმკვლელობა გადაიდო, რადგან თარაში შარვაშიძის ქალის სანახავად გაეშურა, მაგრამ გარდაუვალი სიკვდილი ენგურის სახით დახვდა წინ ემხვარს: იგი დაიხრჩო. ამ დარხჩობასაც, როგორც ზემოთ ვნახეთ, თავისი ალეგორიული შინაარსი ჰქონდა.

ასე ამდიდრებს და ამრავალფეროვნებს „მთვარის მოტაცების“ რეალურ პლანს ირრეალურ-მითოლოგიური პლანი, ანიჭებს მას პოეტურობასა და მომხიბვლელობას.

_________________

1. კ. გამსახურდია, „მთვარის მოტაცება“, ტ. 3 1936 წ., გვ. 51. ქვემოთ ყველა ციტატა მოტანილი იქნება „მთვარის მოტაცების“ 1936 წლის „ფედერაციისეული“ გამოცემიდან.

2. შ. ნუცუბიძე, „ამირანი“, 1945 წ., გვ.20-21

3. ი. ქობალია, «из мифической Колхиды» წიგნში: «Сборник материалов для описания местностей и племён Кавказа», выпуск 32 და თ. სახოკია, ეთნოგრაფიული ნაწერები, 1956 წ.

4. თ. სახოკია, ეთნოგრაფიული ნაწერები, 1956 წ., გვ.16.

5. ვ. ბარდაველიძე - „ქართველი ხალხის რელიგიური აზროვნების ისტორიიდან“, წიგნში - „მიმომხილველი“, ტ. I, 1949 წ.

6. ვ. ბარდაველიძე - „ქართველი ხალხის რელიგიური აზროვნების ისტორიიდან“, წიგნში - „მიმომხილველი“, ტ. I, 1949 წ., გვ. 129.

7. თ. სახოკია, „ეთნოგრაფიული წერილები“, 1956 წ., გვ. 23-39.

„ხოგაის მინდიაში“ ორი სიუჟეტური ამბავია: ერთი - მინდიას ტყვეობისა ქისტებთან, მეორე - მინდიას მოგზაურობისა გუგულების ქვეყანაში. პირველი სათავგადასავლო თქმულებათა ჟანრს ეკუთვნის, მეორე - მითოლოგიურ-ფილოსოფიურს. ისინი ერთმანეთს ავსებენ და ერთად ქმნიან მოთხრობის აზრობრივ შინაარსს.

თავდაპირველად მინდია არაფრით გამოირჩეოდა თვისტომთაგან. იგიც მონაწილეობდა ქისტების წინააღმდეგ ლაშქრობაში, იგიც ასრულებდა თემის ადათს. შემდეგ ტყვედ ჩავარდა მინდია და შვიდ წელიწადს ელოდა ხსნასა და თავისუფლებას. ტყვე მინდიას ქისტი ალდიძის ქალი ხადიშათი შეუყვარდა. იმ დღეს, როცა ხევსურებმა ქისტეთი დალაშქრეს და მინდიაც გაათავისუფლეს, სასიკვდილოდ დაიჭრა და დაიღუპა ხოგაი, მამა მინდიასი. წესისამებრ იგლოვეს არხოტიონებმა ხოგაი და მიწას მიაბარეს. მოუსვენრად აბორგდა ხოგაის ხმალი: შურისძიებას ითხოვდა იგი, სისხლს მოითხოვდა მისი პატრონის დაღვრილი სისხლის წილ. მაგრამ მის შვილებს შორის არ იყო მამის ბადალი ვაჟკაცი. მინდიას კი ტყვეობაში უცნაური სენი შეყროდა: მკბენარი ესეოდა ერთთავად საცოდავს. თან უკურნებელ სევდას შეეპყრო იგი: მზისფერი ხადიშათის სიყვარული ეძახდა მინდიას ქისტეთში. ხედავდნენ ხევსურნი: აღარ ვარგოდა მინდია შურისმგებლად.

თითქოს არაფერი არღვევს ამბის ჩვეულებრივ მდინარებას. მაგრამ კონსტანტინე გამსახურდია მოულოდნელად გამოყოფს ერთ დეტალს - „საოცარი სენი შეჰყროდა ხოგაის მინდიას: ტილი ესეოდა დღენიადაგ ტანზე და ვერა წამლით ვერ ეკურნათ მისთვის“.¹ ეს უკვე სცილდება ყოფითი რეალიზმის საზღვრებს და ამბავი მითოლოგიურ პლანში გადადის. თუ მიწიერი წამალი არ შველის მინდიას, მაშინ სად უნდა ეძიოს განკურნება? ბუნებრივია, მინდიას ზეციერმა ძალამ უნდა უშველოს. მართლაც, ერთ დღეს, სანადიროდ წასულ მინდიასა და მის ძმისწულ საღირას მონადირის ქვაბში ნადირთ ღმერთი ოჩოპინტრე ეწვია.

ოჩოპინტრე ნადირთ მფარველი ღვთაება რომ არის, ეს ნათლად დასტურდება არა მარტო ხევსურული, არამედ საერთო ქართული თქმულებებითაც.² ამიტომ ოჩოპინტრეს ვინაობაზე საუბარს არ გავაგრძელებ.

სიზმარში ნახა ხოგაის მინდიამ ოჩოპინტრე. ნადირთა უფალი ორი ხარჯიხვისა და ერთი შუნის მოკვლას დაჰპირდა მინდიას, ოღონდ ხოგაის ძეს უსიტყვოდ უნდა აღესრულებინა ოჩოპინტრეს სურვილი. მორჩილების ფიცი მისცა მინდიამ ჯიხვის რქებიან და ჭლიკებიან უფალს. ოჩოპინტრემ გუგულების ქვეყანაში წაიყვანა მინდია.

გუგულების ქვეყანა უკვე მითოლოგიური სამყაროა. სხვათა შორის, არის ერთი ასეთი ქართული თქმულება: სადღაც ინდოეთში ყოფილა ქონდრის კაცებით დასახლებული ქვეყანა. ამ ქვეყანაში შემთხვევით ერთი ქართველი მოხვედრილა. უჭირდა ქართველს ქონდრის კაცების მიწა-წყალზე ცხოვრება: ცოტას ჭამდნენ და ცოტას სვამდნენ ისინი. ერთი მჭადი და ნახევარი თუნგი ღვინო ჰყოფნიდათ მთელ კვირას. შიმშილი აწუხებდა ქართველს და სამშობლო ენატრებოდა. სამი ზამთარი გაუტარებია ქონდრის კაცების ქვეყანაში ქართველს. ჩამომხმარა იგი დარდით და შიმშილით. მაშინ უთქვამს ერთ ქონდრის კაცს: წაგიყვანო სამშობლოში და გამომგზავრებულან საქართველოსაკენ. ჯუჯა ადამიანების ქვეყნის საზღვარს რომ მიაღწიეს, გამოუტყდა ქართველს თანამგზავრი: გადავცდები თუ არა ჩემი ქვეყნის საზღვარს, გუგულად გადავიქცევიო. ფრენა-ფრენით გაგიძღვები წინ და ისე მიგიყვან საქართველოშიო. მართლაც, გადმოულახავთ საზღვარი თუ არა, ქონდრის კაცი გუგულად გადაქცეულა, შეშინებული ქართველი პირდაღებული მისჩერებოდა ამ უცნაურ სანახაობას. ბოლოს, ფრთის შეხებით დაუბრუნებია გუგულს გაოგნებული ქართველი ამქვეყნად. როგორც იქნა, მაისის ბოლოს ჩამოსულან ისინი საქართველოში. გახარებული ქართველი ეხვეწა და ემუდარა თურმე გუგულს სტუმრად დარჩი ჩემ სახლშიო, მაგრამ კატების შინებიათ საშინლად გუგულად გადაქცეულ ქონდრის კაცებს და ამიტომ სტუმრობაზე მტკიცე უარი უთქვამს. ისევ თავის ქვეყანაში გაბრუნებულა გუგული.³

კ. გამსახურდია იყენებს ამ თქმულებას. „ხოგაის მინდიაშიც“ ასე წერია: „ასეთი წესია თურმე გუგულების ქვეყანაში: „ვინც გაღმიდან გამოღმა გამოდის, მან კაცის სხეული უნდა დაჰყაროს და ფრინველის გვამში გადასახლდეს და იძახოდეს მერმე ქვეყნად - გუგულ-გუგულოო“.⁴ მაგრამ „ხოგაის მინდიაში“ გუგულების ქვეყანას სუფთა მითოლოგიური სახე აქვს მიღებული. იგი, ერთი მხრივ, ოჩოპინტრეს უკავშირდება და, მეორე მხრივ, თეთრ გველებს. ორივე, ოჩოპინტრე და გველი მითოლოგიური თქმულებების უცვლელი პერსონაჟებია. თუ გუგულების ქვეყანაში ოჩოპინტრემ ჩაიყვანა მინდია, თეთრი გველების ჭამით განკურნეს გუგულებმა ხოგაის ძე ტილებისაგან. ამასთანავე, გველების ჭამის შედეგად დაჰკარგა მინდიამ საკუთარი ლანდი და შეიძინა ყოველი სულდგმულისა თუ უსულოს ენის გაგების უნარი.

გველის საშუალებით სიბრძნის შეძენის მოტივი სხვადასხვა ვარიაციით ხშირად მეორდება ქართულ ზღაპარში.

თ. რაზიკაშვილს კახეთში ჩაუწერია ზღაპარი „მეცხვარე და გველი“. გზად მიმავალ მეცხვარეს გველი შეხვედრია. მეცხვარეს უფიქრია ეს გველი გზაზე ვინმემ არ მოკლასო, აუყვანია უხსენებელი და ბუჩქებში გადაუსვამს. მადლიერების ნიშნად გველს უთქვამს მწყემსისათვის - „ჩაგბერავ და არ შეშინდეო. ჩაჰბერა ვაჟს და გახდა გულთმისანი მწყემსი. ყველაფრის ლაპარაკსა და ხმას გაიგებდა: ცხვრისას, ძროხისას, კამეჩისას, ბალახისას, წყლისას და სხვა“.⁵

თუ აქ გველის ჩაბერვით გახდა კაცი ბუნების ენის მცოდნე, „გველის ძმობილის“ ზღაპარში სიბრძნე ადამიანს გველის ენის წვერის დადებით ეძლევა. ამ ზღაპარშიაც ყმაწვილი მწყემსი გზაზე გველს იპოვნის. აიყვანს, გზიდან გადასვამს, არავინ მოჰკლასო და თან პურითა და ყველით გაუმასპინძლდება. მადლობის ნიშნად გველი ბიჭს ეუბნება - „რაკი ეგრე მადლიანი ხარ, ენა გამოყავი და ჩემი ენის წვერს დაადეო“. ბიჭი ასეც მოიქცა. იმ წუთიდან ყმაწვილს თავისუფლად ესმოდა ცხოველთა, მცენარეთა და ფრინველთა ენა.⁶

„გველისა და კაცის“ ზღაპარშიაც სიკეთისათვის ადამიანს გველი ჯადოსნური ცოდნით აჯილდოვებს. გზად მიმავალი ცოლ-ქმარი გველის წიწილებს წააწყდება. კაცი იფიქრებს, ესენი აქ არავინ დახოცოსო და გველის წიწილებს სოროში შერეკავს. მადლიერი დედა გველი კაცს ეტყვის - ენა გამოყავი, უნდა გაკოცოო. გველის კოცნით კაცი მცენარეთა, ცხოველთა და ფრინველთა ენას ისწავლის.⁷

ერთი სიტყვით, ქართულ ზღაპარში გველი და სიბრძნე მჭიდროდ უკავშირდება ერთმანეთს (არაფერს ვამბობ ვაჟა-ფშაველას „გველისმჭამელზე“). იგივე მოტივი მეორდება „ხოგაის მინდიაშიც“.

ახლა გავხსნათ მითოლოგიური ქარაგმა და მივიღებთ შემდეგ სურათს: ხორციელმა კაცმა მინდიამ ღმერთთან კავშირი შეკრა (თუ ქრისტიანული წარმოდგენით ოჩოპინტრე ეშმაკის სულია, წარმართული გაგებით - ღმერთია). ღვთაებამ იგი სულეთში (გუგულების ქვეყანაში) წაიყვანა, მიწიერი ცოდვებისაგან (ტილებისაგან) გაწმინდა და ღვთაებრივი ცოდნა მიაღებინა (გველი აჭამა).

სიყვარულით განიმსჭვალა ხოგაის მინდია ყოველი სულიერისა და უსულოსადმი.

მშვიდობა თქვენდა, ხევსურთა ციხეებო და ქვიტკირებო, მშვიდობა თქვენდა, ქისტების მიზგითებო და ციხეკოშკებო!

მშვიდობა თქვენდა, ჯიხვებო და ორბებო, კუებო და არჩვებო, ლურჯო იებო და თეთრო დევისპირებო, ბაბაჭუებო და ჭიანჭველებო.

მზეგრძელ იყავით ყვავილებო, დებო და ძმებო!⁸

ძე ხორციელმა მიწიერი ვნებანი უარჰყო და ზეციური ვნებანი იტვირთა. მაგრამ ულმობელი აღმოჩნდა ადამიანურისა და ღვთაებრივის ბრძოლა. ხოგაის მინდიას წინ აღუდგა მტერი და მოყვარე, ახლობელი და შორეული. მთელმა ქვეყანამ დაიჯერა: ხოგაის მინდია მაცილ-ეშმაკებმა შეშალესო.

აღმოჩნდა, რომ ბრძოლით ცხოვრობს არა მარტო ადამიანთა საზოგადოება, არამედ ბუნებაც, ბუნების ყოველი შვილი.

„…ატყდა სკებთან უცნაური ზუზუნი. ახლადნაყარი ფუტკარი დასხმოდა სკებს… გაცხარებული იბრძოდნენ ფუტკრები. შხამიანი ისრით განგმირულები თოვლის ფანტელივით სცვიოდნენ ბანზე…

უთურგვამ სიტყვის დაძვრაც აღარ აცალა მინდიას. ერთი გადახედა დახოცილ ფუტკრებს, შემდეგ მდუმარე ძმებისაკენ გადაიტანა მზერა და ეუბნება:

„აი ესრე არს, მინდიავ, წუთსოფლის წეს“…⁹

უფრო მეტიც, თურმე ღვთაებასაც სისხლი სწყურია. უცოდველი თიკანი უნდა შესწირო ღვთაებას, წყალობის თვალით რომ გადმოგხედოს. მაგრამ ხოგაის მინდიას ყოვლისშემწყალე გულმა ვერ გაიმეტა ტარიგი ღვთაებისათვის და მან თეთრი თიკანი მოჰპარა მწევრის საფლავის ხატს.

ხევსურული მითოლოგიური თქმულებების თანახმად, მწევარი ანთროპომორფული არსებაა. იგი თემის ღვთაების თანმხლებია, თავად ნახევარღმერთი. მწევარი ყოველთვის დაუყოვნებლივ ეხმარება და შველის გაჭირვებაში ჩავარდნილ კაცს. მწევარი იმ ომებშიაც მონაწილეობს, რომელსაც თემი მტრულადგანწყობილ მეზობლების წინააღმდეგ ეწევა. იგი თავგამეტებული ებრძვის თემის მტრებს, კბილებითა და ბრჭყალებით გლეჯს მათ.¹⁰

ამდენად, თიკნის მოპარვით, ხოგაის მინდიამ დანაშაული ჩაიდინა ღვთაებისა და თემის წინაშე. იგი ერთნაირად აუმხედრდა ადამიანურსა და ღვთაებრივს, დაიბნა და წონასწორობა დაკარგა. ამით დაიწყო და ჯიხვის მოკვლით დამთავრდა მისი დაცემა. ღვთაებრივი საწყისი გაეცალა მას და მისი სული ისევ შეიმოსა ხორცით. ხორცს კი ისევ გაუჩნდა ლანდი. ეს კი იმის მიმანიშნებელი იყო, რომ საჭირო დროს მინდიას სიკვდილი შეეძლო. მართლაც, როცა ქისტებთან ომში ვაჟადგადაცმული ხადიშათ ალდიძე შემოაკვდა, ხოგაის მინდიამ თავი მოიკლა. სიყვარულის სიკვდილის შემდეგ, მისთვის აღარც ადამიანურ და აღარც ღვთაებრივ ცხოვრებას აზრი აღარ ჰქონდა.

აქ უნებლიეთ მახსენდება უბრწყინვალესი ბერძნული მითი კენტავრ ხირონისა.

ხირონი იტანჯებოდა უკურნებელი ჭრილობით. იგი გამოქვაბულში განმარტოვდა, უნდოდა მომკვდარიყო. მაგრამ რაკი უკვდავი იყო, სიკვდილი არ შეეძლო. მაშინ ხირონმა პრომეთეოსის მაგიერ შესთავაზა თავისთავი ძევსს. ღმერთების უფალმა მიიღო ეს წინადადება. კენტავრს უკვდავება ელოდა, მაგრამ მარადიულ ტანჯვას სიკვდილი ამჯობინა.

ასე იპოვა ხირონმა შვება, განკურნება და თავისუფლება.

ხოგაის მინდიამაც სიკვდილში ნახა ხსნა, რადგან მის ღვთაებრივ იდეალებს არ ეწერა განხორციელება.

* * *

თუ „ხოგაის მინდიაში“ ღმერთთან კავშირია ადამიანის ტრაგედიის მიზეზი, „ტაბუში“ სატანასთან ურთიერთობა ღუპავს მას.

შეურიგალი და დაუნდობელი იყო ბისკაიების და ხარბედიების მტრობა. ბისკაიები აზნაურები იყვნენ, ხარბედიები - გლეხები.

აუტანელი იყო ბისკაიების ბატონობა, მაგრამ უხმოდ და მორჩილად ემსახურებოდნენ ხარბედიები მათ.

შავად გათენდა ლომკაცია ბისკაიას ქორწილის დღე. ტყეში ნადირობისას ვიღაც წითური შავჩოხიანი შემოეყარა ბისკაიას სტუმრებს. ერთი შეხედა წითურმა ბისკაიას მიმინოს და „მეყვსეულად გადავარდა მიმინო ლომკაციას ხელიდან, ფრთა გაისწორა, გაფრინდა ეჟვნის ჟღარუნით და გაუჩინარდა“. შავჩოხიანი წითური ხარბედიად შეიცნო ლომკაცია ბისკაიამ და მრისხანედ დაემუქრა ხარბედიებს: ან მიმინო იპოვნეთ ან შავჩოხიანი მომგვარეთ, თუ არა - დედაბუდიანად აიყარეთ და გადასახლდითო. კიდევ უფრო გამძაფრდა ისედაც უზომო მტრობა. სადაც იყო გაწყდებოდა ხარბედიების მოთმინების ძაფი. სატანამ ისარგებლა მათი მტრობით და ერთ დღეს შავ ჩოხაში გამოწყობილი გამოეცხადა ხარბედიებს: „გინდათ, მე ვიძიებ შურს თქვენს მაგიერ, ხარბედიებო, და ეს შურისძიება უწყალო იქნება.

ქვა-ქვაზე არ დარჩება ბისკაიების დიდი სასახლიდან. ქვიტკირის სასახლის ქვები ისევე გაიბნევა ბალავერზე, როგორც მანამდის, ვიდრე თქვენის ზურგით მოგაზიდვინებდნენ ამ ქვებს რიყიდან. მე მათ საქონელს თურქულას შევუჩენ, მე მათ ორსულებს მუცელს მოვწყვეტ და ეს უფრო საშინელი იქნება, ვიდრე სიკვდილი. მე მათ მოხუცებს ქარებით დავხუთავ და მათ ვაჟკაცებს ისე გავთვალავ - ლომკაცია ბისკაიას მიმინოსავით სცვივოდნენ თავიანთი ბედაურებიდან“.¹¹

მაგრამ მძიმე და სასტიკი იყო შურისგების საფასური: ყოველწლიურად თითო უნათლავ ბავშვს მოითხოვდა სატანა. თავზარი დაეცა ხარბედიებს, თავთავიანთ ოჯახებში ჩაიკეტნენ ისინი, მტერ-მოყვარის დანახვაზე გული უსკდებოდათ. ქალაბიჭა ხვარამზემ ვერ აიტანა ხარბედიების ესოდენ დაგლახაკება და დედაკაცმა შეარცხვინა ვაჟკაცები:

„თქვენ მამაკაცები კი არ ყოფილხართ, არამედ დიაცები. მაღალი ფაფახები რაღად გინდათ?! თქვენივე ცოლების ნიფხვები უნდა გეხუროთ თავზე“.¹²

მაგრამ ხვარამზეს მოწოდებამ ვერ დაძლია ხარბედიების შიში. მაშინ თავად გადაიცვა ქმრის ჩოხა-ახალუხი ქალმა, შეკაზმა ცხენი და ნათურქალის ტყეში გაეშურა მიმინოსა და შავჩოხიანის საძებრად.

ისედაც მზაკვრის სახელი ჰქონდა გავარდნილი ხვარამზეს. ამბობდნენ, ჭეჭეთობა ღამეს ტაბაკონაზე მიდისო: „სატურიას სერზე არაერთხელ უნახავთ ხვარამზე ჭეჭეთობა ღამეს, მგელს რომ მიაჭენებდა ტაბაკონასაკენ“.¹³

ჭეჭეთობა მზაკვრების დღესასწაულია. ჩვეულებრივ ჭეჭეთობა ილიაობის, 20 ივლისის წინაღამით იმართება (თუმცა ზოგიერთ სოფელში მარიამობის, 15 აგვისტოს, წინაღამით იციან).¹⁴ ამ ღამეს ტაბაკონის მთაზე ყოველ კუთხიდან შეიკრიბებიან მზაკვრები და ადამიანის ბედზე მსჯელობენ. ამიტომ იმ ღამეს წკირუა (კაკუნი) თუ გაიგონეს რომელიმე ოჯახში, მაშინ იქ უთუოდ მამაკაცი მოკვდება. წკირუა სხვადასხვანაირია: თუ კაკუნი ხშირი და ხმამაღალია (მალასი-წკირუა), მაშინ ახალგაზრდა კაცი მიიცვლება, ხოლო ხმადაბალი და არახშირი კაკუნის - წყნარი წკირუას - დროს კი მოხუცი გაემგზავრება იმქვეყნად. ჩხვარუა (ღომის ცეხვის ხმა) ქალის სიკვდილს ნიშნავდა. ამგვარი უბედურება რომ თავიდან აეცდინათ, ცვილის სანთელს ან ჯვარს დაამზადებდნენ და ჭეჭეთობა ღამეს თმებზე მიიწებებდნენ. სანთელს ცხოველებსაც აკრავდნენ. გარდა ამისა, ხის ჯვრებს აკეთებდნენ. ჯვრებს კვრინჩხსა და კენჭებს მიაკრავდნენ. მერე აიღებდნენ ამ ჯვრებს და სახლის წინ და ყანაში დადგამდნენ.¹⁵

ასეთ ბნელ საქმეებში იყო გახვეული ხვარამზე. სატანასთან შეხვედრამდეც კაცის სიკვდილის მაცნე იყო იგი სოფელში. მაგრამ გაუგონარი უბედურება დაატრიალა ნაჭყვედში ხვარამზეს სატანასთან ურთიერთობამ.

„შენ არც ქალი ხარ და არც ვაჟი, ხვარამზე მზეთუნახავო, და ჯერ დედის მუცლიდან არ შობილა ჩემს მეტი სხვა მამაკაცი, შენ ჯოჯოხეთურ სიტკბოებას რომ გაგრძნობინებს და დაგიოკებს.

შენ არც ქალი ხარ და არც კაცი და თუ გვერდს მომიწვენ, შენი შვილი შურს იძიებს ბისკაიებზე. ხარბედიების სირცხვილს ის გამოისყიდის. და როცა იგი დაიბადება, შენ გაიგონებ ფოცხვერების კივილს ბისკაიების ნასახლარზე, კაჭაჭი და მრავალძარღვა ამოვა ქვითკირის სასახლის ბალავერზე“.¹⁶

ვერ გაუძლო დიაცმა სატანის ტკბილ სიტყვას, გვერდით მიუწვა ეშმაკის სულს და მუცლად იღო. მორიელი შვა ფეხმძიმე ხვარამზემ. დიდსა და პატარას პირზე ეკერა ეს საშინელი ამბავი, მიუხედავად იმისა, რომ ტაბუ ედო მორიელის სახელს. მისი ხსენება არ შეიძლებოდა, რადგან „სიტყვა ბევრ რამეს იწვევს, სიტყვა სულს იწვევს და სულიერს“.¹⁷ ეს არის, ფრეზერის სიტყვებით რომ ვთქვათ, უარყოფითი მაგიის ფორმულა, რომელიც გულისხმობს კანონს - ნუ გააკეთებ ამასა და ამას, თორემ მოხდება ესა და ეს.¹⁸ ე.ი. ნუ ახსენებ მორიელს, თორემ მოვა ის და დაგგესლავს. მაგრამ შიშმა ეს ვაშინერსი დაავიწყა ხალხს. მაინც ახსენებდნენ მორიელს და „სადაც უხსენებელს ახსენებდნენ, მორიელიც იქ გაჩნდებოდა“. ზედიზედ იღუპებოდნენ მორიელისაგან დაშხამული ბისკაიები და ხარბედიები. მაშინ შეკრიბა თანასოფლელები მოხუცმა ხარბედიამ და სუჯუნას წაასხა ისინი. წმ. გიორგის საყდარში ჩაიკეტა ხახუ ხარბედია. გამოეცხადა წმინდანი მავედრებელს და რჩევაც მისცა. წმ. გიორგის ნებითა და ბრძანებით, სამგზის დადაღეს და მორევში დაახრჩვეს ეშმაკის თანაზიარი ხვარამზე.

ადამიანმა ადამიანურის სამანს არ უნდა გადააბიჯოს, თორემ უბედურება არ ასცილდება. აქ სულერთია, იქნება იგი ღვთაებრივთან წილნაყარი თუ ეშმაკის თანაზიარი.

__________________

1. კ. გამსახურდიას რჩეული თხზულებანი, ტ. 219, 1959 წ., გვ. 178.

2. ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, წიგნი პირველი, 1951 წ., გვ. 85-88.

3. გაზ. «Кавказ», 1949 წ., №18, რ. ერისთავი - «Признании весны, царство кукушек, происхождение слов»

ალ. ხახანაშვილი, «Очерки по истории грузинской словестности», вып. 1, 1805 г. Ст. 108-109

4. კ. გამსახურდია, რჩეული თხზულებანი, ტ. 2, 1959 წ., გვ. 186.

5. ქართული ხალხური ზღაპრები, შეკრებილი თ. რაზიკაშვილის მიერ. წიგნი 1, 1951 წ.

6. ხალხური სიბრძნე, ტ. 1954 წ.

7. იქვე.

8. კ. გამსახურდია, რჩეული თხზულებანი, ტ. 2, 1959 წ., გვ. 190-191.

9. იქვე, გვ. 208.

10. ე. ბარდაველიძე, Древнейшие религиозные верования и обрядовое графичиское искусство грузинских племен, გვ. 49, 241-242

11. კ. გამსახურდია, რჩეული თხზულებანი, ტ. 2, 1959 წ., გვ. 102.

12. იქვე, გვ. 103.

13. იქვე, გვ. 103.

14. თ. სახოკია, „ეთნოგრაფიული წერილები“, 1956 წ., გვ. 19.

15. ი. ყიფშიძე, Грамматика мингрельского (иверского) языка с хрестоматиею и словарем, СПб, 1914 г., გვ. 387-388.

16. კ. გამსახურდია, რჩეული თხზულებანი, ტ. 2, 1959 წ., გვ. 105.

17. იქვე გვ. 96.

18. ფრეზერი, Золотая ветвь, ტ. 1, გვ. 45.

დემნა შენგელაიას „სანავარდოში“¹ აღწერილი დრო ქრონოლოგიურად მეცხრამეტე საუკუნის შუა წლებს მოიცავს. ბონდოს მამა ყარამან ჭილაძე შამილის წინააღმდეგ გამართული ომის მონაწილეა. როცა ილია ორბელიანი ტყვედ ჩავარდნილა, იგი ბეწვზე გადარჩენილა. ე.ი. ამბები იწყება მე-19 საუკუნის ორმოციანი წლებიდან (ილია ორბელიანი ტყვედ ჩავარდა 1842 წლის 20 მარტს) და მოდის 1865-71 წლებამდე, როცა ფოთი-თბილისის „რკინიგზა გაჰყავდათ და უნდა დაღუპულიყო მამაპაპური ხელშეუხებლობა“ (გვ. 51).

ეს დრო ჭილაძეთა დიდი გვარის სრული დაცემის მოწმეა. ჭილაძეთა ოჯახს აღარაფერი შერჩა წინაპართაგან დატოვებული.

სოციალურად მას 1861-64 წლები დაემუქრა, როცა ბატონყმობა გაუქმდა და „გლეხები კერიას დაუბრუნდნენ. დარჩა ყარამანის ოჯახი მარტო. მხოლოდ მახინჯი, უპატრონო ლიზიკია არ მოშორებია. აწეწილი ოჯახისა და მამულის საქმეები კიდევ უფრო აიწეწა. მამულებს ღობეები შემოალპა. თხრილები მიწით ამოივსო, ეზოს ჯიჯლაყა მოედო. რიონიდან გადმოსულ წყლებს გასავალი არ ჰქონდა და ჭაობებით აივსო სანავარდოს მიდამოები“ (გვ. 18).

ფუძემორღვეულ ოჯახს ეკონომიკურად სუჯუნელი ვაჭარი ცხაკუნია მიხალეშვილი ანადგურებდა. მოდიოდა ახალი კლასი და თავის ბატონობას ამტკიცებდა. ცხაკუნიას ოქროების წკრიალში ოხრდებოდა, იყიდებოდა, იფლანგებოდა ჭილაძეთა მამაპაპეული სიამაყე.

ჭილაძე თუ მიხალეშვილი? დროს ზურგი შეუქცევია ჭილაძეთათვის და ფიანდაზები გაუშლია მიხალეშვილებისათვის. ერთადერთი გზა მოთმინება და შეგუებაა და მორჩილად ითმენს ყველაფერს სანავარდოს, საჭილაოს, მარანის, ორპირის და ქორეისუბნის ყოფილი პატრონიც.

პოლიტიკურადაც არეულია ჭილაძეთა ოჯახში საქმე. ამ გვარის შვილები ყოველთვის ერთგულად ემსახურებოდნენ რუსთა იმპერატორებს. ახლა კი ყველაფერი შეცვლილა და ჭილაძეთა უკანასკნელი ნაშიერი მეფის მოკვლასაც კი აპირებდა. ერთხელ ბონდოსთან სამი კაცი მოვიდა - გარუსებული ქართველი, ებრაელი და პოლონელი. ყარამანი „მიხვდა, რომ ამ ხალხს რუსხელმწიფის მოკვლა ჰქონდა გადაწყვეტილი“ (გვ. 159). ამას თვითონ ბონდოც აღიარებს: „იცი, მამაჩემო, მე მინდოდა ერთხელ ქვეყნის დახსნა. ამისათვის საჭირო იყო რუსხელმწიფის მოკვლა, მაგრამ შემეშინდა“ (გვ. 90). ამ დიდი სურვილის შესასრულებლად ბონდო ჭილაძეს არც სულიერი ძალა შესწევდა და არც ფიზიკური. იგი ავადმყოფი იყო: „ავი ზნე ხირხნიდა ტვინს. ეპილეპსიამ დალორწა ხერხემალი“ (გვ. 165). ამასთან ერთად, ბონდო ჭილაძე საშინელ მამაკაცურ ტრაგედიას განიცდის: იგი ცვედანია და მის ჯიშს ბიოლოგიური გადაშენება მოელის. მისი ვნება და სქესობრივი ენერგია მხოლოდ სკოპეცის ქალს თუ ეყოფა, თორემ კნიაჟნა ტრუბანოვას ვერ დაათრობს სიყვარულით. ბონდოს უყვარდა ეს ქალი და ღამით სიზმრებში კნიაჟნას ეცხადებოდა, როგორც ქართული ზღაპრების თეთრი თავადი. მაგრამ თეთრი ბატონიშვილი უვნებო აღმოჩნდა და ფრეილინა ტრუბანოვამ ცხელი მზის ნაცვლად სიცივე იგრძნო. პეტერბურგის ყინვით გათოშილი მისი სხეული ვერ გაათბო სანავარდოს ციებით გაჟღენთილმა თეთრმა თავადმა და ტრუბანოვამ მიატოვა ბონდო. იგი გაჰყვა გრაფ ვილიე დე გრიფენს. ფრეილენა ტრუბანოვა „ახლა გრაფს აჩუქებს ბახჩისარაის ბეისაგან ძღვნად გამოგზავნილ თურაშაულს“ (გვ. 165).

თურაშაული ხომ ვაშლია და ვაშლი კი ნაყოფიერებისა და შვილიერების ალეგორიული სახეა ქართულ ზღაპრებში.² ეს დეტალი იმის მიმანიშნებელია, რომ ამაო იყო ბონდოს ოცნება. მისი შთამომავლობა არ გაგრძელდება. ტრუბანოვა ვილიე დე გრიფენს აჩუქებს შვილებს.

ასე ორგანულად და ბუნებრივად შემოდის რომანში ფოლკლორულ-მითოლოგიური პლანი. იხსნება ნაწარმოების ერთ-ერთი თემა - ტრაგედია კაცისა, ვისაც შვილიერება, მოდგმის გაგრძელება, ნაყოფიერება ოცნებად გადაჰქცევია. ვისთვისაც ეს ოცნება განუზომელ სულიერ ტანჯვად გამხდარა.

ბონდო ჭილაძე არაფრად აგდებს არც სოციალურ დაკნინებას, არც ეკონომიკურ გაღატაკებას, არც პოლიტიკურ უუფლებობას. მხოლოდ უნაყოფობაა მისი სულიერი გვემის საგანი. ერთადერთი ოცნება ჯიშის, მოდგმის გადარჩენაა. „ - რა ვქნა, მამაჩემო, რა ვქნა!“ - ეკითხება იგი ყარამანს და მამას ნუგეშის სიტყვა არ მოეპოვება. ხსნა არსად არის და ბონდო ჭილაძე ავადმყოფი გონების ზმანებაში აგრძელებს სიცოცხლეს.

ჯერ კიდევ ბავშვი იყო ბონდო, როცა მზეთუნახავზე ოცნებობდა და მზეთუნახავი ენატრებოდა.

„…მზეთუნახავი გადასწევდა ოქსინოს რიდეებს და შავი თვალები შეანათებდა ბონდოს სულში… სურნელებით დამთვრალი ბონდო წააძრობდა მზეთუნახავს ოქროს პატარა ქოშებს და დაეკონებოდა მის ფეხებს.

დილამდის იცოცხლებდნენ ისინი ნოხში და, როდესაც პირველი მამალი იყივლებდა, მზეთუნახავი დატოვებდა ბონდოს სარეცელს და ტრფობით დაღლილი, ლურჯი იებივით მადლიერი თვალებით აკოცებდა გაცრეცილ ტუჩებში და წყნარად გავიდოდა ზურმუხტის ბირკვილებიან აივანზე.

გაფრინდებოდა მზეთუნახავი ტახტრევანდით“ (გვ. 21-22).

ნოხზე დახატული მზეთუნახავი ბავშვისათვის რეალობად იქცა. ბონდო ოცნების სამყაროში დასახლდა. ის ჭირვეულად და ჟინიანად მიელტვოდა ზღაპრულ არსებას. ბავშვის წარმოდგენაში გაერთიანდა ოცნება და სინამდვილე. ამიტომაც ემუდარება დედას, მზეთუნახავთან მინდაო. ციცინოს არ შეეძლო ნახატი სინამდვილედ ექცია. ბონდოს ოცნება და ვნება დაუკმაყოფილებელი რჩებოდა. გამოხდა ხანი. ბონდოს წარმოდგენაში ნოხზე დახატული მზეთუნახავი და პატარა ხათუნა გაერთიანდა. ხათუნა ბონდოს ოჯახში ვიღაც შავებიანმა ქალმა მოიყვანა. შემდეგ პატარა ხათუნა დედამ წაიყვანა და ბონდომ იტირა. მაგრამ ხათუნა ნოხზე დახატული მზეთუნახავი იყო და იმ ღამეს ბონდოსთან მოვიდა. მერე დავაჟკაცებულმა ბონდომ ქალაქში გაიგო, რომ პატარა ხათუნა ყვავილით მომკვდარიყო. მაგრამ იგი მაინც წარუშლელად დარჩა ბონდოს წარმოდგენაში, როგორც მზეთუნახავი. ამ ზმანებისაგან ბონდო ვერ გათავისუფლდა.

„…უეცრად ხედავს, რომ კანტის „წმინდა გონების კრიტიკა“ რაღაც უცნაურად იფურცლება თავისით და შუა წიგნიდან გადმოხტა უზარმაზარი ლირწი გომბეშო…

- ვინ არის ეს?.. ხათუნა თუ ლიზიკია: - ეკითხება ის თავისთავს და გრძნობს, რომ მის მკერდს ხათუნა მიეყუდა, ეალერსება მის თმებს და ამ ალერსმა რატომღაც დედის ალერსი მოაგონა.

… ბონდომ შეხედა - ხათუნა იყო. ბაყაყის ტყავი შრიალით გადიკეცა ქალის ზურგზე“ (გვ. 175-177).

მზეთუნახავი და ბაყაყის ტყავში გახვეული ქალი ქართული ზღაპრებიდან ნასესხები სახეა.³ მაგრამ რა არის მზეთუნახავი? ან რატომ არის იგი ბაყაყის ტყავში გახვეული? მზეთუნახავი ნაყოფიერების ქალღმერთია და ბაყაყის ტყავი იმიტომ აცვია, რომ წყალში ცხოვრობს. როგორც თავად დემნა შენგელაიამ გამოიკვლია, მზეთუნახავი ბაბილონური ქალღმერთის იშთარის ქართული ვარიანტია.⁴ იშთარი კი, ნიკო მარის სიტყვით, წყალი, წვიმა და ნაყოფიერებაა.⁵ ამას თუ დავუმატებთ ბ. ტურაევის განმარტებასაც, რომ იშთარი იყო სიყვარულისა და დედაკაცური ნაყოფიერების ქალღმერთი, დედობის მფარველი, მშობიარეს ქომაგი და ადამიანთა არსებობის შემქმნელი,⁶ მაშინ სრულიად ნათელი იქნება, რომ მზეთუნახავი - იშთარის სიყვარულში ბონდოს ჩაქსოვილი აქვს ოცნება ნაყოფიერებაზე, სურვილი შთამომავლობის გაგრძელებისა, ხსნა გადაგვარებისაგან.

ეს მოტივები რომანში მკაფიოდ არის გამოხატული დოდო ბაყაყის ზღაპრით (გვ. 36-40) და თამუზის მაძებარი იშთარის მითით (გვ. 170-174).

იჯდა ჭაობში გომბეშოთა დედოფალი დოდო ბაყაყი და ენატრებოდა სიყვარული, ელოდა საქმროს. მოდიოდნენ მთხოვნელები, მაგრამ არავინ მოსწონდა დოდო ბაყაყს. ავი და ბოროტი იყო იგი, ვერავინ უძლებდა მისი თვალების ვნებიან შემოხედვას და ჭაობში იღუპებოდნენ მისი მხილველნი. ერთ დღეს, ნანატრ საქმროზე მეოცნებეს ფეხის ხმა მოესმა და დაინახა თეთრი თავადი, ვნებით ანთებული თვალებით მიაშტერდა დოდო ბაყაყი ბატონიშვილს. სუსტი იყო ბატონიშვილის ვნება და ვერ გაუძლო მან ატეხილ ჟინის ძახილს. იგი ცხენიდან გადმოვარდა და ჭაობში დაიხრჩო.

თეთრმა თავადმა ვნებას ვნებით ვერ უპასუხა და დაიღუპა. ვერც ბონდომ უპასუხა ვნებით კნიაჟნა ტრუბანოვას სიყვარულს და გულგატეხილმა ქალმა ალერსის დროს შენიშნა, რომ თავად ჭილაძეს ღილი აკლდა საყელოზე. ბონდოსაც უნდოდა დამხრჩვალიყო, მაგრამ იგი მეწისქვილემ გადაარჩინა შემთხვევით.

ხალხური ზღაპრის თეთრი თავადი და ბონდო ჭილაძე ერთი და იმავე მხატვრული სახის ორი ჰიპოსტასია.

იშთარს სწყურია თამუზის სიყვარული, მაგრამ ეამ მოწამლა თამუზი და იგი ქვესკნელში გადასახლდა. სიყვარულს მოწყურებული იშთარი დაეძებს საყვარელს და ამ ძებნაში გაიარა მან ქვესკნელის შვიდი კარი. გაძარცვეს იშთარი ქვესკნელის მავნეებმა, უამრავი სენი შეჰყარეს მას, მაგრამ ქალი მაინც დაეძებს ვაჟს. მიბობღავს ქვესკნელში იშთარ და უკან ტოვებს დამპალ ხორცს, სისხლსა და ბალღამს, მაგრამ მაინც ეძახის სატრფოს - თამუზ, თამუზ, თამუზ!.. მაშინ პაპუსკალმა მიმართა ეას: ურ-კაშდიმში დაჭკნა სიცოცხლე, ცოლს ცალკე სძინავს თავის საწოლში და ქმარს ცალკე. პაპუსკალმა უშველა და იშთარმა იპოვა თამუზი. მაგრამ ვაჟი ტიგროსის ჭაობის უჟმურით იყო შეპყრობილი. იშთარი დარჩა უნაყოფოდ და შინაბერად დაჭკნა მისი ვნებიანი სხეული.

როგორც იშთარი თამუზს, ისე დაეძებდა თურმე პატარა ხათუნა იმ ქვეყნად ბონდოს, მაგრამ ამაოდ. „მე წაველ ქვესკნელში შენ საძებნელად, გეძებე, გეძებე და ვერ გიპოვნე!.. ბონდო!.. ბონდო!.. გეძახდი მე და შენ თურმე რიონის ჭაობებში იყავ!.. (გვ. 176). თამუზი დალორწა და დააჭკნო ტიგროსის ჭაობებმა, ბონდო კი - რიონისამ.

„იშთარს სწყურია ვაჟის ცეცხლი. თამუზს მხოლოდ პლაზმოდიები აბადია.

ბონდოც ასეა: დალორწილია მისი სისხლი უჟმურითა და ავი ზნით“ (გვ. 174).

თამუზი - თეთრი თავადი - ბონდო, ერთნაირი ტრაგედიის მსხვერპლია სამივე. მაგრამ ბონდო მაინც უფრო ტრაგიკული პიროვნებაა. მოწამლულია არა მარტო მისი ცხოვრება, არამედ მისი ოცნებაც. როგორც კი იგი მზეთუნახავზე დაიწყებს ფიქრს, მისი ვნება გომბიო ლიზიკიას წააწყდება. ასე იყო ბავშვობაში, ასევე დარჩა მოწიფულობაში.

„… პატარა ბონდო ლიზიკიას თმებში ჩააფრინდა და საოცარი გამწარებით, ტკბობით და თითქოს ჟინითაც სწეწდა“ (გვ. 14).

„მზეთუნახავი დგას ოცნებასავით თეთრი და ნაზი მოგრძო ნუშის თვალებით…

ბონდომ გაშალა ხელები და უახლოვდება ქალს ფეხაკრეფით.

კედელზე მიკრულ ნოხს მიყრდნობილი მზეთუნახავი ელის ბონდოს მადლიერი თვალებით…

- ღმერთო, შენ მიშველე! წმინდაო გიორგი, შენ მომეხმარე! - ლოცულობს.

- ჩემო სიცოცხლევ!.. ჩემო სიცოცხლევ!..

მიდის ნოხისკენ ხელებგაწვდილი.

- რას შობი, ბატონო!? - დაიძახა ლიზიკიამ.

ბონდო გამოერკვა.

მზეთუნახავის მაგიერ ლიზიკია დგას კედელს ატმასნული, უშნო და ბინძური“ (გვ. 89-90).

გასულა დრო. იშთარი ტიგროსიდან რიონის ნაპირებთან მოსულა და მზეთუნახავად გადაქცეულა. კიდევ გასულა დრო და იშთარ-მზეთუნახავს ლიზიკიას სახე მიუღია. და ახლა იშთარსა და მზეთუნახავზე მეოცნებე ბონდო იძულებულია ლიზიკიათი დაკმაყოფილდეს, მაგრამ ვაი, რომ ლიზიკიასაც არ უნდა იგი. ბონდო ჭილაძის დაღლილი და დაშრეტილი სისხლი ლიზიკიას ვერ აგრძნობინებს სიყვარულის ნეტარებას და ქალს გადარეული გუჯუ ლაბახუას პირველყოფილი ვნება ურჩევნია.

„ბოსტანში ისევ ისე ბორგავს თაკარა სიცხე და სუნელის მოსაკრეფად ჩასული ლიზიკია ჰგრძნობს, რომ გვალვამ დაჰკრა თავში.

- ვინა ხარ შენ? - შეეკითხა იგი მთვრალი, მიბნედილი და სიღრმეებიდან მოესმა ჭიხვინი ანთებული და სიახლოვე წმინდა ფალოსისა.

მუხლებში მოსხლეტილი და მორჩილი მძიმე სუნთქვით წაწვა იქვე.

უსაზღვრო მოლოდინით გაშალა ხელები, გაშალა ფეხები და მან გუჯუ ლაბახუა იგრძნო მკლავებში…

- მოდი, გუჯუ, მოდი, ჩემო სასურველო!.. ბუტბუტებს ლიზიკია და წევს მწიფე კიტრებში სუნთქვაშეკრული“… (გვ. 139).

ბონდო ჭილაძე თუ გუჯუ ლაბახუა? რა არის მათ შორის საერთო? არაფერი, მიუხედავად იმისა, რომ გუჯუ ბონდოს ნახევარძმაა. იგი უკანონოდ შეეძინა ყარამანს მაკრინესაგან. ბონდოს ეშინია წარსულისაც და მომავლისაც. გუჯუ ლაბახუას არა აქვს წარსული. მომავლისათვის კი აქვს ველური ენერგია და პირველყოფილი ვნება. ბონდოს გაურბიან ქალები, მაგრამ ისინი ნატრობენ გუჯუს ღონიერ მკლავებს. ბონდო ჭილაძის სისხლი დაღლილია საუკუნეთა ტვირთით და წინაპართა ცოდვებით. „ჩემი სისხლი დალორწილია უჟმურით“ (გვ. 113) - ამბობს იგი ერთ ადგილას და შემდეგ მამასთან საუბარში უმატებს - „ოო, მამაჩემო, როგორ მეშინია მე ამ საუკუნეების!.. ჩვენ დაგვაბერა ამ საუკუნეებმა და ბებერი სისხლი ვერ უძლებს ციებასთან ბრძოლას!“ (გვ. 184). გუჯუ ლაბახუას კი არ ეშინია საუკუნეებისა და დაღლილი სისხლის. „მოდის გუჯუ ლაბახუა და სისხლი მაჭარივით სდუღს ძარღვებში. მოდის ლაბახუა, რომლის მოდგმა ბახუსით და ღვინით არის დატვირთული“ (გვ. 122).

ბონდო ჭილაძისა და გუჯუ ლაბახუას ბრძოლა ამ უკანასკნელის გამარჯვებით დამთავრდა. ეს კარგად აქვს ბონდოს შეგნებული და აღიარებს კიდეც ამას: „გუჯუ ლაბახუა მოიტანს შუმ ვნებას!.. გუჯუ ლაბახუამ უნდა გვიხსნას, თორემ არაა ჩვენი საშველი!..“ (გვ. 94). ამ შეგნებამ აიძულა იგი ციცინოს დასაფლავების დღეს ფეხქვეშ ჩავარდნოდა გუჯუს და შევედრებოდა როგორც ღმერთს.

ბონდო „მოსწყდა, გაიქცა და მუხლებში ჩაუვარდა გუჯუს.

- გუჯუ!.. გუჯუ!.. გუჯუ!.. შენ შეგვეწიე, შენ დაგვიფარე! - ბღაოდა იგი ხელაპყრობილი და ფეხებს უკოცნიდა, თაყვანს სცემდა გუჯუ ლაბახუას“ (გვ. 155).

საერთოდ, გუჯუ ლაბახუას მხატვრული სახე ფალოსის კულტს უკავშირდება. ამას პირდაპირ უთითებს მწერალი ჯერ იქ, სადაც ბონდომ სკოპეცის ქალი აცდუნა (გვ. 118 და 122: დიდება ლაბახუას, დიდება ფალოს!..) და მეორედ - ლიზიკიასა და გუჯუს ურთიერთობის ეპიზოდში (გვ. 139: ლიზიკიამ იგრძნო „სიახლოვე წმინდა ფალოსისა“).

თუ დრომ იშთარი და მზეთუნახავი ლიზიკიად აქცია, ისევ დრომ თამუზი და თეთრი თავადი გუჯუ ლაბახუად გახადა. ასეთ პირობებში ბონდო ჭილაძეს უნაყოფოდ გადაშენების გარდა სხვა არა დარჩენოდა რა და ისიც თავმოდრეკილი დაადგა არარსებობის გზას. „ჩვენ შეგვიძლია წავიდეთ, მამაჩემო!.. ახლა სხვები მოვლენ ჩვენ ადგილას დაზიდული ძარღვებითა და ახალი სისხლით, უგვარო ხალხი!.. ჩვენ წავიდეთ, მამაჩემო, და ძველი დიდებით შევიქციოთ თავი!..“ (გვ. 91).

ჭაობითა და ციებით დამპალ სანავარდოს კი, რომელიც დაბერწდა, საშო და ძუძუ გაუშრა, უშველის ძარღვმაგარი და ცხელსისხლიანი ხალხი. „დგება ახალი რიჟრაჟი. რიჟრაჟი დანთებული ცეცხლითა და ყიჟინით. მოფრინდება ახალი წმინდანიანი ცეცხლის ფრთებით და დასწვავს ღამეს“ (გვ. 52). მაშინ მოვა ალი ფაინა, რომელმაც უარი უთხრა ბონდოს და დაწვება გლეხთან. ოქროს თმებში გახვევს იგი გლეხს. გამდიდრდება გლეხი და აივსება ოქროთი და ვერცხლით (გვ. 92).

ესეც ქართული მითია, მაგრამ ოქროსთმებიანი ალი და წმინდანიანი ვიღაა? ოქროსთმებიანი ალი დალია, დალი წმინდანია და წმინდანიანი კი იშთარია.⁷ იშთარი კი ნაყოფიერებაა, აღორძინებაა, განახლებაა.

ყველაფერი ეს ბონდოსათვის აუხდენელ ოცნებად გამხდარა. ხოლო განუხორციელებელი ოცნება, თავის მხრივ, განაპირობებს ბონდო ჭილაძის ფსიქოლოგიურ ტრაგედიას. ამ ტრაგედიის სრული სურათის წარმოდგენისათვის დემნა შენგელაიამ „სანავარდოში“ ერთ მხატვრულ ქსოვილად გააერთიანა რეალური სინამდვილე და მითოლოგია.

მაგრამ „სანავარდოში“ მითოლოგიას ერთი განსაკუთრებული ამოცანაც აქვს. იგი უპირველესად მწერალს სჭირდება იმისათვის, რომ ხაზი გაუსვას, რელიეფურად გამოკვეთოს მშობლიურ მიწასა და ხალხთან კავშირი. ამ შემთხვევაში მითოლოგია ერის, ხალხის სულიერი სამყაროს უკუფენაა. ბონდო ჭილაძეც მითოლოგიურ სამყაროში იმიტომ დაბორიალებს, რომ როგორმე თავის ხალხთან დაბრუნების გზა იპოვოს, როგორმე ის ძაფები მონახოს, რომელიც მშობლიურ მიწასა და ერთან დააკავშირებს. მაგრამ ეს წყალწაღებულისა და ხავსის ისტორიას ჰგავდა. ბონდო ჭილაძეს მითოლოგია ისევე ვერ დააკავშირებდა თავის მიწასა და ხალხთან, როგორც წყალწაღებულს ვერ უშველიდა ხავსი.

_____________

1. დემნა შენგელაია, მოთხრობები, 1934 წ.

2. პ. უმიკაშვილის „ხალხური სიტყვიერება“, ტ. 3. ზღაპრები: „ხელმწიფის შვილი და მეწისქვილის შვილი“, „დევის სანახევრო“, „ყარაბ-ოღლი და ალექსანდრე“, „თავის მიწა-წყალი მოითხოვს“ და სხვანი.

3. პ. უმიკაშვილის „ხალხური სიტყვიერება“, ტ. 3. ზღაპრები: „ცხრა ძმა და ბაყაყი“, „ხელმწიფის შვილი და ბაყაყი“, „ყმის ცოლი და ბატონი“.

4. დ. შენგელაიას წერილი „ამირანის გარშემო“, წიგნში - „წერილები“, 1955 წ.

5. ნ. მარის წერილი „იშთარი“ წიგნში - «Яфетический сборник», ტ. 5, 1927 წ.

6. ბ. ტურაევი, «Классический Восток», გვ. 222.

7. დ. შენგელაია, წერილები. 1955 წ., გვ. 188, 206, 207. «Яфетический сборник». ტ. 5, 1927 წ., გვ. 157.

1925 წლის ალმანახში „დარიალი“ დაიბეჭდა დემნა შენგელაიას მოთხრობა „გურამ ბარამანდია“.¹

გურამ ბარამანდია უძველესი არისტოკრატიული ოჯახის შვილია. დიდი და თვალუწვდენელი იყო ბარამანდიების მამული, ძველი და ძლიერი - მათი გვარი. მაგრამ ბაგრატ დიდის ერისთავის ბარამ ქველის შთამომავალი მარტოხელა და სკეპსისით შეპყრობილი კაცია, შინაგანად გამოფიტული და უნაყოფო.

გურამ ბარამანდია „სოფელში მარტო დადიოდა, არავის ეკარებოდა“ (გვ. 90).

დავაჟკაცებული გურამი თან ახლდა ძიძიშვილებს. გულჩახვეული, დაფიქრებული მივიდოდა სახლში, ტანისამოსს გამოიცვლიდა, მაუდის ტოტებამოშვებულ რუსულ შარვალსა და კადეტურ წითელპაგონებიან შავ კურტკას ჩაიცვამდა და იჯდა კარჩაკეტილ ოთახში, გარეთ არ გამოდიოდა (გვ. 95).

„იყო მოწყენილი და მარტო.

. . . . . .

არავის ეკარებოდა“ (გვ. 107).

რა იყო გურამ ბარამანდიას მარტოობის, სევდისა და დარდის მიზეზი? გურამის მამას, ოტია ბარამანდიას ეგონა, რომ მისი ვაჟიშვილი მორდუმ კოჩა ივარდავამ გადაარჯულა. ოტია მთლად არ ცდებოდა. კოჩა ივარდავამ აღუძრა გურამს კერის სიყვარული, მშობელი მიწის ტრფობა და პატარა ბარამანდიამ გააიგივა მამამძუძე და მამული.

კოჩა ივარდავას მიმართ გურამის ფანატიკურ სიყვარულს ორი მხარე აქვს: ერთია, კოჩა ივარდავას პიროვნების განუმეორებელი თავისებურება და ამით გამოწვეული ინტერესი; მეორეა, კოჩა ივარდავას სახის სიმბოლური შინაარსი.

კოჩა ივარდავა იშვიათი პიროვნებაა.

„ტანმორჩილი, მაღალი შუბლი, კეხიანი ცხვირი, წითელ თმაში ოდნავ ჭაღარა შეჰპარვოდა, ჟღალი თვალები, შემოხედვა წკვარამი და წელში გამღუნავი.

ხან ამაყი, შეუპოვარი, ენა კვინწარი, ხან მორჩილი, სათნო და გველივით ბრძენი.

ხანდახან უცნაურად ჩაიცინებდა: ეს იქ ვიღაცას უცინოდა; მისი სიცილი სისხლს ჰყინავდა ძარღვებში.

- შენ გეიცინე ქვესკნელში… იწყევლებოდნენ სოფლის დედაკაცები, მაგრამ პირში წყევლას ვერავინ უბედავდა.

კატასავით მოქნილი, მარდი და ონავარი.

თაყვანს სცემდა უჟმურთა უჟმურს, თხის ჭურს, გველთა ბატონს უჩა ღართამს, ადგილის დედას ნერჩი პატენის, რომელსაც ოდესღაც მისი წინაპრები კერიაზე ბავშვებს უკლავდნენ საღმთოდ.

. . . .

ჰქონდა: თვალი ალმასის, ენა სატევარივით, ჭკუა გველის, მოსაზრება და გრძნეულება მზაკვრის და საქმეში იყო ჯორივით უნაყოფო.

ერთი შეხედვით წიწილებს დააწყობდა, ხარს წელში გაღუნავდა, ვაჟკაცს კაცობას დაუკარგავდა, დედაკაცს დააბერწებდა და ორსულ ქალს მუცელს მოუშლიდა“ (გვ. 110-111).

„შუადღის მზე ცივდებოდა მის თვალებში, ხეს ახმობდა მისი შემოხედვა და ქვას ხეთქავდა.

გველნაკბენს ის მოარჩენდა, წელკავს ის აუშვებდა, გათვალულს ის გამოულოცავდა, მშობიარეს შობას უმსუბუქებდა და ცვედანს ის აძლევდა თესლსა და ნაყოფიერებას“ (გვ. 114-115).

როგორც ვხედავთ, ნახევრად კაცისა და ნახევრად ღმერთის პორტრეტია დახატული. კოჩა ივარდავას მხატვრული სახის ღვთაებრივ ჰიპოსტასს მწერალი წარმართულ რელიგიასთან აკავშირებს: კოჩა ნერჩი პატენისა და უჩაღართამის ქურუმი იყო. აქ აუცილებელია გავიხსენოთ რა არის ნერჩი პატენი და უჩაღართამი.

ნერჩი ეწოდებოდა მიწის იმ ნაჭერს, იმ ადგილს, რომელზეც სახლი იდგა (თუ სახლი ბოკონებზე იდგა და მიწის იატაკი - სოხანე - არ ჰქონდა ოჯუმაშხურის ანუ ნერჩის სადიდებელი ლოცვის შესრულება არ შეიძლებოდა). ნერჩი პატენის ოჯახის ბედნიერებას, სიკეთესა და ბარაქას შესთხოვდნენ და ემუდარებოდნენ. ამრიგად, ნერჩი ფუძის ანგელოსი ან მიწის ღვთაება უნდა ყოფილიყო,² ალბათ, ბერძენთა გეას ბადალი. გარდა ფუძის, სახლის, ოჯახის მფარველობისა, ძველი მეგრელი ნერჩის ნაყოფიერების მონიჭებასაც ევედრებოდა. ეს იმის მიმანიშნებელია, რომ იგი კტეისის (დედაკაცის სქესობრივი ასოს) კულტის ქართული ვარიანტიც უნდა ყოფილიყო.³

გამოდის, რომ, ერთი მხრივ, ნერჩი პატენი უშუალოდ უკავშირდება კერას და, მეორე მხრივ, კი - ქალს, როგორც ოჯახის ბურჯს.

უჩაღართამი, ე.ი. შავჩოხოსანი, მეგრულად გველს ერქვა. გველი კი მთელ საქართველოში ნაყოფიერების, ბარაქისა და დოვლათის მომნიჭებელ ღვთაებად ითვლებოდა. ისიც ოჯახსა და კერას იფარავდა. მის სახელს „ვაშინერსი“ ედო და მისი ეზოში მოკვლა არასგზით არ შეიძლებოდა.⁴ უჩაღართამი „გურამ ბარამანდიაშიც“ ნაყოფიერების ღვთაებას წარმოადგენს: „გველთა მეფემ იქ უხსოვარ დროებში კოჩა ივარდავას გვარის უფროსს გველთა ქურუმს აჩუქა თვალის მომთხრელი ძვირფასი ხვითო და მას მერე მოგორავდა ეს ბედნიერების თვალი მოდგმიდან მოდგმაში გამტან თესლივით და ივარდავების შვილიერება ზღაპრული იყო“ (გვ. 114).

ნერჩი პატენი და უჩაღართამი წარმართულ-მითოლოგიური ღვთაებაა და, ქრისტიანული ღმერთისაგან განსხვავებით, „ეროვნული“, ქართული ბუნების, სულისა და შინაარსის მატარებელია. ამიტომ ნერჩი პატენის და უჩაღართამის ერთგულება და სიყვარული მშობლიური კერისა და მიწის ერთგულებასა და სიყვარულს ნიშნავს. ამ სიყვარულის სახელით ასრულებს კოჩა ივარდავა სიმბოლურ მსხვერპლთშეწირვას მაშინ, როცა გურამი შინ, ბარამანდიების ოჯახში უნდა დააბრუნოს.

„ძიძამ კერიაში ნაკვერჩხალი გამოქექა და დაბალფეხიანი სუფრა შიგ ჩადგა.

სუფრაზე იდო შავტარიანი დანა, წყლით სავსე ჭიქა და ნახშირი. იქვე ება კისერზე აბრეშუმის ძაფშემოხვეული მოზვერი, რომელსაც გურამის ცოდვები თავს უნდა ედო და თან წაეღო.

- მოი, ბაბა… დაუძახა კოჩამ გურამს და ხელში შავტარიანი დანა აიღო.

გურამმა რაღაც უცნაური ძრწოლა იგრძნო ამ დანისადმი, ამ კერიისადმი, მოზვერს საცოდავად შეხედა და აცახცახებული ზვარაკივით მიუახლოვდა ლოცვად დამდგარ მორდუს.

კოჩამ გაზრდილი ხელში კრავივით აიყვანა და კერიასთან დააწვინა.

მერე მოზვერი თავზე სამჯერ შემოავლო და ისევ დააბა. და ასე, ადგილის დედის ნერჩი პატენის ქურუმი კოჩა ივარდავა დადგა ლოცვად“ (გვ. 117-118).

კოჩა ივარდავამ სიმბოლურად გურამ ბარამანდია მამულს, მშობლიურ მიწას შესწირა. სამშობლოსადმი სამსახურის ძალასა და ენერგიას მას წარმართული ღვთაება ნერჩი პატენი მიანიჭებდა. სანამ გურამ ბარამანდია ნერჩი პატენის ერთგულებას არ უღალატებდა, მანამდე იგი უძლეველი იქნებოდა. ქალღმერთ ნერჩის ერთგულების ნიშნად გურამს კოჩა ივარდავას ორი ანდერძი უნდა შეესრულებინა - უცხო ქალი არ შეერთო და კერა არ გაეცივებინა.

უცხო ქალი უცხო კერისა და მიწის სამსახურს მოითხოვდა. უცხო ნერჩი პატენის ვერ შეიყვარებდა, რადგან ნერჩიც ქალი იყო და ორის ქალისათვის ერთდროულად არ არის ადგილი ერთი მამაკაცის გულში. ამიტომაც დაიღუპა აფხაზთა ბატონი ემუხვარი და წითლად შეღება მარუხის მწვერვალი. მისმა გულმა ვერ გაუძლო ორი ქალის სიყვარულს. ემუხვარის ისტორია წინასწარმინიშნებაა, წინასწარმეტყველებაა გურამის ბედისა. გურამ ბარამანდია ვერ შესძლებს ნერჩი პატენის სიყვარულსა და უცხო ქალის ტრფიალს (ე.ი. არ შეიძლება გაორება, არ შეიძლება ორი ღმერთის სამსახური). ამიტომ მორდუ კოჩა ივარდავა იძულებულია დაჟინებით გააფრთხილოს და ურჩიოს გაზრდილს:

„არ ენდო, ბაბა, ქალს, არ ითხოვო გადამთიელი ქალი, თვარა რჯულზე ხელს აგაღებინებს, ენას ამოგაგლეჯს პირში“ (გვ. 83-84).

„ასე, ბაბა, კერიას ნუ ჩააქრობ… კერიას ჩაქრობა დიდი ცოდვაა, ბაბა… უცხო ქალი კერიაზე და ულვაშზე… ცეცხლს ჩაგიქრობს და ვაჟკაცობას შეგირცხვენს“ (გვ. 87-88).

მაგრამ გურამ ბარამანდიამ ვერ შეასრულა მორდუს ანდერძი. ეს მხოლოდ მისი უნებისყოფობის ბრალი არ იყო. კოჩა ივარდავას სულიერ ზეგავლენას ბევრი მოწინააღმდეგე აღმოუჩნდა. ჯერ გურამის მამა ოტია ბარამანდია, რომელიც უკადრისობდა გლეხის მამამძუძეობას:

„-რა თავადიშვილის საქმეა ვინცხა ივარდავების შვილობილობა… წამიხდინა აი ბაღანა იმ სულწაწყმედილმა ყაძახმა… - სჩიოდა ოტია“ (გვ. 109). ოტია ბარამანდია ქართული არისტოკრატიის იმ თაობას ეკუთვნოდა, რომელიც „უქმად დარჩენილი ხმლებით გზის პირებზე ამოსულ ანწლებს ებრძოდა და მამულიშვილურ ჟინს იკლავდა…“ (გვ. 106).

ოტია ბარამანდიას არ ესმის, ვერ იგებს გურამის გულისტკივილს, ლტოლვას.

„ოტია უყვავებდა შვილს, ეფერებოდა, მაგრამ ბავშვი ეხვეწებოდა მამას სახლში წაეყვანა, სტიროდა, ხელებს უკოცნიდა, ემუდარებოდა:

- მე კოჩა მინდა, მამა კოჩა…

მაგრამ მამამ ის არ წაიყვანა სახლში. ერთ საღამოთი წავიდა იგი და არ მოსულა.

ერთი კვირის შემდეგ მამისაგან წერილი მიიღო, რომ ჭკუით ყოფილიყო და კარგად ესწავლა.

ასე გაეპარა მამა და მაშინ პირველად იგრძნო ადამიანების სისასტიკე და მოვალეობის შესრულების აუცილებლობა“ (გვ. 108-109).

ოტია ყრუ აღმოჩნდა გურამის ძახილის გასაგონად, ოტია ბრმა აღმოჩნდა გურამის ტანჯვის დასანახად და უპატრონო ყმაწვილი სამხედრო სასწავლებლის სულისგამყინავ რეჟიმს ეტაკა. მაგრამ რუსეთის უზარმაზარი იმპერიის სამხედრო დერჟიმორდული წესრიგის წინაშე გურამ ბარამანდია უძლური და უღონო აღმოჩნდა.

„ბღაოდა იგი ჯერ კიდევ პატარა და ჯიუტი, დარბოდა კორპუსის დერეფნებში და თავს კედელს ურტყამდა.

კორპუსის დირექციამ იგი ამისათვის რამდენიმეჯერ კარცერით დასაჯა და ამის შემდეგ გურამი თითქოს მოტყდა, დადიოდა მორჩილი, დატყვევებულ ნადირივით დამფრთხალი და ონავარი. თავს საბნის ქვეშ შეჰყოფდა და იღრჩობოდა თავშეკავებული ტირილით“ (გვ. 108).

მარტოხელა და დაჩაგრულ ყმაწვილთან მივიდა უცხო ქალი ოქსანა ზნამენსკაია და გურამი საბოლოოდ მოსწყვიტა მშობელ მიწას. ოქსანას ამთქნარებდა, როცა გურამი მორდუზე უყვებოდა და შანას აჩვენებდა. ბუნებრივიც იყო: ქალი ცხოვრობდა წითელი კვერცხებით, ბლინებით, მარხილებით, შობის ხეებით, თხილამურებით, ვაჟი კი - ჩიჩილაკებით, ხაციცით, აგუნათი, ცეცხლოვანი ფასკუნჯებით, წეჯობნა ან მეორმინდა გიორგის თეთრი რაშით. მათი შერიგება და შეერთება არ შეიძლებოდა. ან ერთს უნდა ეს და ოქსანა ზნამენსკაიამ აჯობა კოჩა ივარდავას: გურამმა „უღალატა მორდუს ანდერძს, მიატოვა კერია და დედაენაც დაავიწყდა“ (გვ. 88).

ამრიგად, ოჯახმა, საზოგადოებრივმა ატმოსფერომ და სიყვარულმა გურამ ბარამანდია მოსწყვიტა მშობელ მიწასა და ხალხს. ბარამანდია ბონდარჩუკად გადაიქცა და უაზროდ, უმიზნოდ დალია ცხოვრების დღენი.

ურალზე დეზინტერიით მოუკვდა რვა თვის შვილი, ცოლი გაულოთდა და ოდესღაც მშვენიერი ქალი პირუტყვს დაემსგავსა. არც თავად მას დასდგომია კარგი დღე: „ხელები მისი იყო ხესავით, ულვაშები ღორის ჯაგარივით და სახე ჯარისკაცის გამხმარ ბინძურ ფეხსახვევივით მშრალი და დაჭმუჭვნილი“ (გვ. 130).

ეს გადაგვარებული კაცი ციმბირში ებრძვის რევოლუციას და არც კი იცის - რატომ და რისთვის. უსახლკარო და უნათესავო ბარამანდია-ბონდარჩუკი ჟლეტს უდანაშაულო ადამიანებს. დაქანცული და სისხლში ამოსვრილი იგი ოცნებობს მშობლიურ მიწაზე:

„ჩვენ ძაღლებივით ვართ, ჟერდუშკა, ძაღლებივით… მე უნდა დავღუპულიყავ თოვლიან უღელტეხილზე და ციმბირში, სოპკებში ვიღუპები… შენ არ გაგიგონია, ჟერდუშკა, მარუხი… თუ არ გაგიგონია, სთქვი რომ გაგიგონია, მომატყუე, მომატყუე ჟერდუშკა, მომატყუე… გამიხარდება… მეამება… მომატყუე…“ (გვ. 137).

„რა ვქნა მე ახლა, ჟერდუშკა, რა ვქნა მე ახლა… გამიგონეთ… იქ კავკასიის მთებს გადაღმა ჩემი სამშობლოა, მუდამ მწვანე, მუდამ მშვენიერი, ღვინო იღვრება საწნახელებიდან, მთვრალი დიონისო ჭიხვინობს და რქებს ურტყამს ქვევრებს. სდუღს მაჭარი და ცხოვრობს იქ ხალხი პურადი, გულადი… მე თავადი ბარამანდია ვარ, ბაგრატ დიდის ერისთავის ბარამ ქველის შთამომავალი და რა მინდა მე ციმბირში… რა მინდა მე ციმბირში… მე მიწა მეძახის, ჟერდუშკა, მე მინდა გავცურო ჩემ სამშობლოში, მაგრამ რეღმაა და ქარიშხალი… რა ვქნა მე ახლა, რა ვქნა…“ (გვ. 138).

ერთადერთი ხსნა სიკვდილი იყო. სიცოცხლისათვის ნერჩი პატენი უკვე დიდი ხანია აღარ აწვდიდა ძალას გურამ ბარამანდიას. იგი მიწას მოწყვეტილი, ჰაერში იყო გამოკიდებული და სიცოცხლის ბოლო წუთებს ითვლიდა. პარტიზანის ხმლით თავგაჩეხილმა უკანასკნელად „- დედია… დედია…“ - დაიკვნესა და სისხლთან ერთად სულიც ამოარწყია. დააკვირდით, როგორ ჰგავს ეს ფინალი „მამელუკის“ დასასრულს!.. ყოველ დროში ერთნაირი ყოფილა უსამშობლო კაცის სიკვდილი.

________________

1. „დარიალი“ №1 ტფილისი, 1925 წელი.

2. ი. ყიფშიძე, Грамматика мингрельского (иверского) языка с хрестоматиею и словарем, СПб, 1914 СПб ст. 286.

ს. მაკალათია, სამეგრელოს ისტორია და ეთნოგრაფია, 1941 წ., გვ. 314.

3. ს. მაკალათია, „სამეგრელოს ისტორია და ეთნოგრაფია“, გვ. 275.

4. დ. შენგელაია, წერილები, 1955 წ., გვ. 253.

ბერძნული მითოლოგიის თანახმად, ზღვის ღმერთს პოსეიდონსა და მიწის ღმერთს გეას ჰყავდათ შვილი ანთეოსი. იგი უძლეველი იყო სანამ მიწაზე იდგა და დედას ფეხებით ეხებოდა: ქალღმერთი გეა აწვდიდა მას ახალ-ახალ ძალებს, ღონითა და ჯანით ავსებდა. ანთეოსის დამარცხება მხოლოდ ჰერკულესმა შესძლო. იგი მიუხვდა ანთეოსს საიდუმლოს: ჰერკულესმა გეას ძე მიწას მოსწყვიტა, ამით დააუძლურა იგი და ჰაერში დაახრჩო.

ძველ მითში ძველი სიბრძნეა. მშობლიურ მიწას, ხალხს მოწყვეტილი ადამიანი კარგავს ძალმოსილებას, პოზიტივურ ენერგიას, უძლური და უნაყოფო ხდება.

ეს მითი იმიტომ გავიხსენე, რომ ანთეოსის კომპლექსით შეპყრობილ ადამიანთა ბედს ქართულმა მწერლობამაც მიაქცია ყურადღება. კერძოდ ამ კატეგორიის პერსონაჟთა რიგს ეკუთვნიან, ჩემი აზრით, დემნა შენგელაიას „სანავარდოსა“ და „გურამ ბარამანდიას“ პროტაგონისტები ბონდო ჭილაძე და გურამ ბარამანდია. ამათი მშობლიური მიწისაგან მოწყვეტის, უნაყოფობისა და გადაშენების მიზეზი მრავალგვარი იყო - სოციალური, ეკონომიკური, პოლიტიკური, ბიოლოგიური და ფსიქიკური. ყველაფერი ეს გაერთიანდა და შეერთებული ძალით წინ აღუდგა ბონდო ჭილაძისა და გურამ ბარამანდიას არსებობას. ამ გაერთიანებულ ძალთა დაძლევა უკვე შეუძლებელიყო და ამიტომაც დასრულდა მარცხით მათი ბრძოლა არსებობისათვის.

მიუხედავად იმისა, რომ ბონდო ჭილაძე და გურამ ბარამანდია განსხვავებული ბედის, ხასიათის, თვისებების, მდგომარეობისა და შეხედულებების ადამიანები არიან, მათ მაინც მჭიდროდ აკავშირებს ერთმანეთთან ერთი ნიშანი - ანთეოსის კომპლექსი.

ორივე ლიტერატურული გმირის თავგადასავლის ურთიერთშეპირისპირება კი საშუალებას იძლევა დავადგინოთ ის თვისებები, რაც ანთეოსის კომპლექსით დაავადებულ პერსონაჟებს ახასიათებს დემნა შენგელაიას შემოქმედებაში.

განვიხილოთ სათითაოდ ეს ნიშნები:

პირველი: ორივე პროტაგონისტი - ბონდო ჭილაძე და გურამ ბარამანდია - დაბადებულია ქართულ ტრადიციულად არისტოკრატიულ ოჯახში. მათი აღზრდა დაიწყო ქართული ფეოდალური კულტურის საფუძველზე. მერე აღზრდის ეს გზა ხელოვნურად შეწყდა და თითოეულმა მიიღო ბურჟუაზიული განათლება, რუსული სასწავლებლების საშუალებით. ე.ი. მათი სულიერი სამყაროს ფორმირება დაიწყო ქართული კულტურით, მაგრამ დასრულდა უცხოურით. ამ ორი კულტურის დაპირისპირებას უკვალოდ არ ჩაუვლია: ისინი მოსწყდნენ მშობლიურ ნიადაგს, მაგრამ არც იმდენად, რომ უცხოური კულტურის ნიადაგში გაედგათ ფესვები და ნაყოფი მოეცათ. ფაქტიურად აღმოჩნდა, რომ მათი განათლების მიუხედავად, მოკლებულნი იყვნენ მკვიდრ და მყარ საფუძველს, ურომლისოდაც შემოქმედებითი შრომა შეუძლებელია. აქედან არის მათი უნაყოფობაც: ბონდო ჭილაძე აპირებდა რუსეთის ხელმწიფის მოკვლას (ე.ი. რევოლუციის სამსახურზე ფიქრობდა), მაგრამ ეს ფუჭი ოცნება აღმოჩნდა და მეტი არაფერი. გურამ ბარამანდიას ბავშვობაში ნაპოლეონს ეძახდნენ, მაგრამ ცხოვრება გზადაკარგული, იდეალმოკლებული, გამხეცებული ბანდის მეთაურობით დაასრულა (აქ არის ირონიული დაპირისპირება მიზნიანი ადამიანის ცხოვრებასა და უაზრო არსებობას შორის). ასე, რომ ორივე მათგანის მისწრაფება პოზიტივური შრომისაკენ მარცხით მთავრდება.

მეორე: მათი შემოქმედებითი უნაყოფობა ფიზიკურ უნაყოფობადაც იქცა: არცერთ მათგანს მემკვიდრე არ რჩება.

ბონდო ჭილაძე ცვედანია და მოკლებულია შთამომავლობის გაგრძელების უნარს. გურამ ბარამანდიას რვა თვის ბავშვი დეზინტერიით მოკვდა. ამრიგად ისინი სრული ფიზიკური გადაშენების მსხვერპლნი არიან.

მესამე: თითოეული მათგანის ოჯახი გაპარტახების პირას არის მისული. საშველი და სახიდებელი კი არსაით არის.

ბონდო ჭილაძის მამული:

„გულუხვი სანავარდო რამდენიმე წელიწადში დაბერწდა და არ იყო ის მოსავალი, ოდესღაც სასიმინდეებში და ბეღლებში რომ ვერ ატევდნენ.

დაიკარგა ხვავი და ბარაქა.

დედამიწას ძუძუ გაუშრა.

გვალვამ დახეთქა იგი.

. . . .

აწეწილი ოჯახისა და მამულის საქმეები კიდევ უფრო აიწეწა… მამულებს ღობეები შემოალპა, თხრილები მიწით ამოივსო, ეზოს ჯიჯლაყა მოედო. რიონიდან გადმოსულ წყლებს გასავალი არ ჰქონდა და ჭაობებით აივსო სანავარდოს მიდამოები.

. . .

ოდას ყავარი შემოალპა და წვეთავდა“.¹

თითქოს ოდნავ უკეთესი მდგომარეობა აქვს ბარამანდიების ოჯახს. მართალია, „ოტია ჰყიდდა მიწებს, ზომავდა ქცევებს, ფულს შვილებს უგზავნიდა და ასე ნიავდებოდა, პარტახდებოდა ბარამანდიების გვარის დიდება“,² მაგრამ ჯერ კიდევ ბოგინობდნენ, ძველი პეწი და ეშხი საბოლოოდ არ დაეკარგათ, თუმცა მომავალი მათაც უკიდურეს დაცემას უქადდა ჭილაძეების ოჯახის დარად.

მეოთხე: ბონდო ჭილაძეც და გურამ ბარამანდიაც მშობლიური მიწისა და ხალხისაკენ მიისწრაფიან, მაგრამ მისასვლელი გზები ვერ უპოვიათ. ერისა და მათი გზები მომავლისაკენ გაიყარა. ისინი არასოდეს შეერთდებიან.

„მე მიწა მეძახის, ჟერდუშკა, მე მინდა გავცურო ჩემ სამშობლოში“… - მოთქვამს გურამ ბარამანდია, მაგრამ სურვილის აღსრულების საშუალება არა აქვს: ყველა გზა სამშობლოსაკენ მოჭრილია. გაბავშვებული და საქციელწამხდარი თავის მოტყუებით ცდილობს დამშვიდდეს და წამიერად დაივიწყოს გარს მომდგარი კოშმარი: „მოდი, ჟერდუშკა წერილი მომწერე… ვითომ სამშობლოდანაა… ვითამაშოთ წერილობანა…“³ მაგრამ განწირულის შველა აღარ შეიძლება. სულ რამდენიმე წუთის შემდეგ, სიკვდილი სამუდამოდ დაავიწყებს გურამ ბარამანდიას სამშობლოს და მამულს. თუ გურამ ბარამანდია შორს ციმბირში იღუპებოდა და მშობელი ქვეყნისაკენ ლტოლვა მდგომარეობითაც იყო გამართლებული, ბონდო ჭილაძე საკუთარი ქვეყნის მიწაზე იდგა და მაინც ასევე მწვავედ განიცდიდა გაუცხოებასა და სამშობლოდან მოწყვეტას. აქ პრობლემა მარტო სამშობლოდან ფიზიკურ მოშორებას არ გულისხმობს. აქ ტრაგედიის საფუძველია სულიერი გაუცხოვება, სულიერი კავშირის გაწყვეტა მშობელ ერთან. ამიტომ მშობელი მიწისაკენ ლტოლვის პრობლემა არანაკლებ მტანჯველია სანავარდოში მყოფისათვის, ვიდრე ციმბირში გადახვეწილისათვის.

მამაპაპეულ სახლში ზის ბონდო ჭილაძე, მამაპაპეულ მამულში დადის, ყოველდღე მეზობლებს ხედავს. შეუძლია ესაუბროს, მათთან იშრომოს და მათთან ილხინოს, მაგრამ ეს მოჩვენებითი კავშირია გარე სამყაროსთან, საზოგადოებასთან. ბონდოს უნდა ადამიანებთან ჩვეულებრივი ურთიერთობა იქონიოს, მაგრამ სულიერად და ფიზიკურად ისეა დაუძლურებული და გამოფიტული, რომ სხვებთან ურთიერთობის ყოველგვარი ფორმა გამორიცხულია. ოცნებათა განმახორციელებელი ენერგია სავსებით ამოწურულია. აი ამ სრული სულიერი იზოლაციის ბრალია, რომ ხალხსაც ეშინია მისი და მასაც ეშინია ხალხის. სოფელმა მას „ბონდოიე გადარეული“ შეარქვა და ამ სახელმა სამუდამო მარტოობისათვის გაწირა ბონდო ჭილაძე.

მეხუთე: ბონდო ჭილაძე და გურამ ბარამანდია მოსწყდნენ დროსაც. მიწასთან დაბრუნება კი აუცილებლად მოითხოვს დროსთან კავშირის აღდგენას. მათი ტრაგედია იმითაც ძლიერდება, რომ შეგნებული აქვთ დროსთან კავშირის გაწყვეტა და ისიც იციან, რომ მისი აღდგენაც გამორიცხულია. „ახალ ქვეყანას ახალი ხალხი ქმნის… მე კი დაჩიავებული ვარ… ჩვენ შეგვიძლია წავიდეთ, მამაჩემო!.. ახლა რკინიგზა მოდის და ჩვენ უნდა დავხუროთ მატიანე!..

ახლა სხვები მოვლენ ჩვენ ადგილას, დაზიდული ძარღვებითა და ახალი სისხლით, - ახალი ხალხი!.. ჩვენ წავიდეთ, მამაჩემო, და ძველი დიდებით შევიქციოთ თავი…“⁴ - ჩივის ბონდო ჭილაძე.

ბონდო ჭილაძისათვის ყველაფერი დამთავრებულია და იგი გულხელდაკრეფილი მოელის სიკვდილს, არსებობის ფიზიკურ დასასრულს. გურამ ბარამანდია კი უფრო აქტიურია. იგი ხმალშემართული ებრძვის დროს, თუმცა გარკვეული არა აქვს, რისთვის აკეთებს ამას. ქვეშეცნეულად ინსტიქტით იცავს იმას, რითაც გაიზარდა, რითაც იყო გაჟღენთილი მისი შეგნება და ვერ მიმხვდარა, რომ მიმავალი დროის დაბრუნება აღარაფერს შეუძლია. უნდა თუ არ უნდა გურამ ბარამანდიას, მომავალი რევოლუციას ეკუთვნის და ისტორიის ჩარხს პიროვნება უკან ვერ დააბრუნებს. ვინც ისტორიას აღუდგება წინ, მას დრო გზიდან ჩამოიცილებს. ზოგჯერ ტრაგიკულად მტკივნეულია ეს ჩამოცილება, ზოგჯერ კი სატირულად სასაცილო. გურამ ბარამანდია იღუპება და დროსთან მისი ურთიერთობის საკითხი ტრაგიკულად წყდება.

ახლა ხუთივე ნიშანს თუ თავს მოვუყრით, შეიძლება ასეთი დასკვნა გამოვიტანოთ: ბონდო ჭილაძესა და გურამ ბარამანდიას ანათესავებს სოციალური წარმოშობა, სულიერი რეზინჲაცია, ფიზიკური და შემოქმედებითი უნაყოფობა, დარდი და ლტოლვა მშობელი მიწისაკენ განკურნების მიზნით, დროსთან კავშირის გაწყვეტა და სრული უპერსპექტივობა.

ასეთია ანთეოსის კომპლექსით დაავადებულ ადამიანთა დამახასიათებელი ნიშნები დ. შენგელაიას შემოქმედებაში.

______________

1. დ. შენგელაია, თხზულებანი, ტ. 1, 1968 წ., გვ. 11, 12, 13.

2. ალმანახი „დარიალი“ №1, 1925 წ., გვ. 93.

3. ალმანახი „დარიალი“ №1, 1925 წ., გვ. 138.

4. დ. შენგელაია, თხზულებანი, ტ. 1, 1968 წ., გვ. 2

„ბათა ქექია“ ქართველი გლეხის აღსარებაა.

გულწრფელ და პატიოსან ბათა ქექიას არც თავისი ავი დაუმალავს და, ცრუ მოკრძალების ნიშნად, არც თავისი კარგი მიუჩქმალავს. ორივე, ავიცა და კარგიც, მზის გულზე გამოუტანია და ერის სამსჯავროსათვის უშიშრად გადაუცია. ბათა ქექიას საკუთარი ღირსებისა სჯეროდა და ამიტომ თავისი ცხოვრების შესალამაზებლად ფერუმარული არ უხმარია. პირუთვნელი ყოფილა როგორც თავისთავის, ისე სხვების მიმართ. პირშიმთქმელ კაცს კი ვინ იცის, რა ხიფათი არ უდარაჯებს ცხოვრების გზაზე. მაგრამ ბათა ქექიას უყვარდა ეს ყველა მიმართულებით გაფანტული გზები. „სად არ მიდიან ისინი - წყლებზე, ღრეებზე, ტრამალებზე, უდაბნოებზე, მინდორ-ველებზე, სერავს უსიერ ტყეებს, ლახავს მთებსა, ღარდებს, ყინულებს, ზღვებსა და ჰაერს. ეს ცხოვრება სიარულია, მოძრაობაა და თუ მოძრაობაა, გზაც არის და შენ მიდიხარ ამ გზაზე. მიდიხარ ცხენით, ურმით, აქლემით, მატარებლით, გემით და მიიმღერი შენთვის, იმიტომ რომ როგორც ხორცს სჭირია საჭმელი, ისევე სულსაც უნდა საზრდო. სიმღერა სულის საჭმელია და ამიტომ მიყვარს სიმღერა, სიცილი, ოხუნჯობა და მძულს უშნოდ მოღნაშული ხალხი“.¹ ამ უამრავ გზაზე გამარჯვებულმა რომ იარო, ხან მუხასავით უდრეკი და მტკიცე უნდა იყო, ხან კი - ლერწამივით მოქნილი და რბილი, ხან მზესავით მცხუნვარე და ხან ყინულივით ცივი, ხან ლომივით გაბედული და პირდაპირი, ხან მელასავით ქვეშქვეშა და ეშმაკი, ხან წმინდანი უნდა იყო, ხან კი - ცოდვილი და ქრისტეს ფეხის მკვნეტელი. ბათა ქექიაც ცდილობდა ყველგან სათანადოდ მოქცეულიყო და პირმომღიმარს გაევლო ცხოვრების დაბურდული გზები. იგი იცინოდა, ხალისობდა, შრომობდა, იბრძოდა და მიჰყვებოდა ცხოვრებას მხარდამხარ.

ჩვენც მივყვეთ ბათა ქექიას. მასთან ერთად ვიცინოთ, ვიხალისოთ, ყური დავუგდოთ მის სიბრძნეს და მტერი და დუშმანი გულზე გავხეთქოთ.

ბათა ქექია ერთ ასეთ არაკს ყვება:

„ტყეში ხმა ამოვიდა:

- დარბაზი დაინგრა და ხალხი დაიტანაო.

მუხამ გადმოიხედა და იკითხა:

- ჩვენი ბიჭი ხომ არ ერიაო?

- არა, დარბაზი წიფლისა იყოო.

- კიდევაც მაგიტომ დანგრეულაო, - მიუგო მუხამ.

ეს მუხა მე ვარ, - ამაყად აგრძელებს ბათა ქექია, - და თუ მე ვიქნები, დარბაზი არ დაინგრევა. მე ბებერი ვარ, გამტანი, მე ცხრატოტიანი მუხა ვარ. ტოტები ცად გამიდგამს, ფესვები მიწაში გამიყრია, ვნება ვენახივით მეპარება შტოებში და ასე, მიწის წვენით დამთვრალი, ვშრიალებ…“²

რა თქმა უნდა, ბათა ქექია თავისთავს მუხას უპირველესად იმიტომ ადარებს, რომ ქართული ჯიშის უძლეველობასა და სიმაგრეზე ილაპარაკოს, მაგრამ ამ შედარების მხოლოდ ასეთი გაგება უთუოდ გააღარიბებს ორივე სახეს: ბათაც დაკარგავს მეორეულ შინაარსს და მუხაც. ამასთანავე მარტო ჯილაგის უკვდავების საჩვენებლად დოლოკეტთან შედარებაც კმაროდა: „ჩვენ გლერტა ბალახივით ვართ, სამ წელიწადს რომ ყვავის ბუდედ იყო, მერე ძირს დავარდა, ფესვი მიწას მოსდო და აღმოხდა: - ეეხ, კინაღამ არ მოვკვდიო!“³

მუხისა და ბათა ქექიას შედარებით უფრო მეტია ნათქვამი, რადგან ქართველი კაცისათვის მუხა მარტო ხე არ არის. იგი წმინდანია და მზის ღვთაების სადგომი მცენარე.⁴ თუ ამ გარემოებას არ მივაქციეთ ყურადღება, მაშინ რომანის აზრობრივი შინაარსის სრულიად გახსნა არ მოხერხდება. ამიტომ მუხასა და „ბათა ქექიაში“ ხშირად მოხსენიებულ აგუნაზე გამოწვლილვით უნდა ვილაპარაკოთ. ჯერ ერთი, საყურადღებოა ის, რომ მუხის გარდა, ბათა ქექია თავს აგუნასაც ადარებს და, მეორეც, აგუნა და მუხა განუყრელად უკავშირდებიან ერთმანეთს.

ბათა ქექია აღტაცებული გაჰყვირის: „…ეს ჩაგუნა მე ვარ, მე ვარ ეს ხატი აგუნა, ეს მე ვარ. ის მართლაც ღორის თავი, ახალწელიწად ღამეს ავს რომ საწნახელს ურახუნებს და, თუ არ გჯერათ, აბა ერთი ამ ჩიჩილაგივით წვერებს შეხედეთ და მაშინ დაიჯერებთ“.⁵ იგი ამით არ კმაყოფილდება და პატარა ბიჭსაც აგუნას ადარებს: „მთლად ღვინის ხატის აგუნას ლეკვს ჰგავს“…⁶ თუ სადმე დროს მოიხელთებს ბათა, უეჭველად აგუნას სადღეგრძელოს სვამს: „ბოლოს მინდა ჭინკა ღმერთის, ღვინის ხატის აგუნას სახსენებელიც დავლიოთ“.⁷

მერე და ვინ არის ეს აგუნა? რატომ უყვარს იგი ეგზომ ბათა ქექიას ან მუხასთან რა ურთიერთობა აქვს მას?

ქართული მითოლოგიის თანახმად, აგუნა მზის ღვთაებისადმი, ე.ი. წმინდა მუხისადმი (მუხა ხომ მზის სადგომია!), შეწირული ცხოველია. იგი წმინდა ღორია და მუხის რკოებითაც ამიტომ იკვებება. გურულ-მეგრულ მითოლოგიურ თქმულებებთან ერთად ამას სვანური გადმოცემებიც ადასტურებს. ნიკო მარი წერდა, რომ ენგურსქვედა სვანეთში ღორი რაღაც ღვთაებრივ ძალას განასახიერებსო და სვანურ თქმას - ღერთემ ყერღო - ასე თარგმნიდა: ღმერთის წმინდა ღორს გეფიცებიო. ნ. მარი იმასაც ფიქრობდა, რომ სვანურ ჯგირაგ-ში და მეგრულ ჯგეგე (-ჯეგე)-ში წმინდა მუხა იგულისხმებოდა. ამის საბუთად, მისი აზრით, გამოდგება მუხის სვანური სახელი ჯიჰრა და რომელიღაც ღვთაების მეგრული სახელი ჯგერაგუნა.⁸

აგუნა ნაყოფიერების, ჭირნახულის, ბარაქის ღვთაება იყო. გურულები ასეთ ჰიმნს უგალობდნენ აგუნას:

„აგუნა, აგუნა, გამეიარეო,
ბახვი, ასკანა გადმეიარეო.
ჩემს მამულში ყურძენიო,
მტრის მამულში ფურცელიო.
ჩვენს მამულში გოდრითაო,
მტრის მამულში გიდლითაო.
აგუნა, აგუნა, ვიიიო.
ჩვენს ქალებს ყაჭი და აბრეშუმი,
მტრის ქალებს…………“⁹

აქ ისეთ სიტყვას ამბობდნენ, რაც ქრისტიანული ეთიკით საჯაროდ არ ითქმოდა, ხოლო წარმართს მისი თქმა არ ერცხვინებოდა, რადგან ისიც ნაყოფიერების ღვთაებასთან იყო დაკავშირებული).

აგუნა ღვინისა და თრობის ღმერთიც ყოფილა.¹⁰ აგუნა ბაკხუსის ქართული სახელი უნდა ყოფილიყო. ხოლო ქართველები ბაკხუსს რომ თაყვანს სცემდნენ, ამას, ღვინის მომეტებული პატივისცემის გარდა, ძველი ბერძენი ავტორებიც ადასტურებენ. დიონისიოს პერიეგეტი წერს, რომ კამარიტების დიდმა ტომმა წმინდა ფერხული გამართა, სარტყლები გაიკეთა, შვლის ტყავები გადაიფარა და ღვინისა და თრობის ღმერთის პატივსაცემად „ევოჲ ბაკხუსს“ გაიძახოდაო.¹¹ მართალია, დიონისიოს პერიეგეტის სიტყვით, კამარიტები იბერებს იქით ცხოვრობდნენ, მაგრამ რომაელი მწერალი ამიანე მარცელინუსი ამტკიცებდა - კამარიტების ადგილსამყოფელი „არის ფაზისის მიდამოებში კოლხთა და ტიბარენ-მოსინიკ-მაკრონთა შორისო“.¹² კამარიტები კოლხეთში ცხოვრობდნენ თუ იბერიაში, ახლა ამას არსებითი მნიშვნელობა ჩვენთვის არა აქვს, რადგან ერთიც და მეორეც საქართველოა. მთავარი ის არის, რომ უძველეს ქართველ ტომებს ბაკხუსი ფრიად ჰყვარებიათ და მისი დღესასწაულების გამართვაც სცოდნიათ.

თავად დემნა შენგელაია კი აგუნას, ერთი მხრივ, თეშუბთან აკავშირებს, ხოლო, მეორე მხრივ, ინდურ ღვთაება აგნისთან.

ბარაქის ღვთაებას, - წერს დ. შენგელაია, - „ღორიც განასახიერებდა და იგი მჭიდრო ურთიერთობაში იყო ძველაღმოსავლური პანთეონის თეუშბასთან. აღსანიშნავია, რომ საკალანდო ღორის თავს სვანურად ვებშაჲ (ვეშაჲ), გურულ-მეგრულად აგუნა, ხოლო ჩერქეზულად აგინი ანუ აღინი ეწოდება, რაც ჩვენ ინდური მზის ღვთაების აგნის სახელს ძალზე მოგვაგონებს. ღორის თავს საწნახელზე იმიტომ სცემენ, რომ ეს ცხოველი დიონისური საწყისის ბარაქის ღვთაებას ჰგავდა“.¹³

ასე, რომ მუხაცა და აგუნაც ღვთაებაა. ორივე კი თავის მხრივ მზესთან არის დაკავშირებული. ბათა ქექია კი მუხასა და აგუნას პატივს სცემს, უყვარს ისინი, თავისთავსაც მათთან უშუალოდ აიგივებს. მზე, მუხა, აგუნა სიცოცხლის, სიჯანსაღის და სიხარულის საწყისია. რაკი ბათა ქექია მზე-მუხა-აგუნასთან არის გაიგივებული, ბუნებრივია, რომ ისიც - სიცოცხლე, სიჯანსაღე და სიხალისეა. „ეს ცა მე ვარ, ეს მიწა ჩემი ბეხრეკი ცოლი. მე მთესველი ვარ და ვანაყოფიერებ მიწას, ისიც მეკვრის ცხელი, გაუმაძღარი და ჩვენ სულ მუდამ განუყრელნი ვართ, ერთად მივდივართ, მივიმღერივართ“.¹⁴

ბათა ქექიას ცხოვრების გრძელ გზაზე მარტოხელას არ უვლია. მოყვარეც ბევრი ჰყავდა და მტერიც. მათ შორის ბათა ქექიას ღირსეული მეტოქე მხოლოდ ხუცესი საბა-სტრატილატე იყო.

არც საბა იყო ბათაზე ნაკლები ენაკვიმატი, ლხენისმოყვარე, ეშმაკი და მელაძუა. მაგრამ საბა-სტრატილატე მაინც უსიხარულო, უნაყოფო და უმომავლოა. იგი ბათას საპირისპირო საწყისია, მიუხედავად იმისა, რომ თითქოსდა მათი ადამიანური ბუნება ერთნაირი და თანმხვედრია. მათი გაუთავებელი დავა-ხუმრობა და ერთმანეთის გაბერიკება ბალღობიდან ერთად გაზრდილი ორი კაცის უბრალო ქილიკობა კი არ არის, არამედ ორი სხვადასხვა საწყისის სიცილის ნიღაბაფარებული ბრძოლაა. ამ ბრძოლას ხელს არ უშლის ის, რომ მათ ერთმანეთი უყვართ და ერთმანეთის მოყვასნი არიან. აკი ბათა ქექია თავად ამბობს, რომ „სიყვარული დედაა სიძულვილისა, სიყვარული ის ძირია და ფესვი, სიძულვილს რომ ასაზრდოებს და წვენს აწვდის“.¹⁵ ხოლო „მოყვასი მუდამ სასტიკია და დაუნდობელი“.¹⁶ ეს რომ მართლაც ასეა, კარგად ჩანს ბათა ქექიასა და საბა-სტრატილატეს ურთიერთობაში.

ხუცესი დიდი კრიჟანგი და წუწურაქი ვინმე გახლდათ. ბათა ქექიამ ეს კარგად იცოდა და ყოველთვის განსაკუთრებული სიამოვნებით მიირთმევდა საბას პურ-მარილს. მღვდელი ისეთი მამა აბრამის ბატკანი არ იყო, ბათას ხვაშიადი არ გამოეცნო და ყოველნაირად ცდილობდა იგი პირში ჩალაგამოვლებული გაეშვა შინ. ამისათვის საბა ხუცესი დიდი ოსტატობით იყენებდა ქადაგებათა ერთ წიგნს, რომელიც მას ერთმა ეპისკოპოსმა აჩუქა. როცა მღვდელს ბათას წამება და გაცუცურაკება მოუნდებოდა, აიღებდა ამ წიგნს და მანამდე უკითხავდა საცოდავ ბათას, სანამ ქექიას მოთმინების ძაფი არ გაუწყდებოდა და შინ უკანმოუხედავად არ გაიქცეოდა. ბათა ქექია ამ წიგნის დაუძინებელი მტერი იყო და ყოველგვარად ცდილობდა როგორმე წაერთმია იგი ძაღლთაპირ ხუცესისათვის. ერთხელ ბათამ დიდი ამბით თავი მოიავადმყოფა და საბას ბავშვი გაუგზავნა, ქადაგებათა წიგნი მათხოვეო, სიკვდილის წინ წმინდა წიგნის კითხვამ იქნებ ცოდვები შემიმსუბუქოს და იმქვეყნად პირნათლად წარვდგეო. წვერცამეტა ხუცესი მოტყუვდა და ბათას ქადაგებათა წიგნი გაუგზავნა. იცოცხლეთ, ბათა ქექიამ იყარა ჯავრი: წიგნი სულ ფურცელ-ფურცელ დახია და მტერ-მოყვარეს თუთუნის გასახვევ ქაღალდად დაურიგა. ბევრი იყვირა მღვდელმა, თავში ხელი იცა, ბათას წყევლით ცა და ქვეყანა შეაჯერა, მაგრამ წიგნს ვერაფერი უშველა და მწარე სინამდვილეს შეურიგდა. თუმცა, სამაგიეროს გადახდის სურვილიც გულში ჩუმად შეინახა. ერთ დღეს, ჩვეულებრივ გამასხარავება-გაქილიკების შემდეგ, მღვდელმა ბათა ქექიასა და მეზობლებს ლხინი გაუმართა. ბათამ და მისმა ძმაკაცებმა იჯერეს გული ჭამა-სმით. ცეკვით ხუცესის სახლის იატაკი გაანგრიეს და სიმღერით ჭერი ახადეს. მაგრამ ამ ქეიფის გვირგვინი შემწვარი თხის ხორცი იყო. მეინახეებს პირში ადნებოდათ მსუქანი თხის ხორცი და თითების ლოკვით დაოსდა ხალხი. ბათა ქექიას პირი გაუშრა და ენა მოტყდა ხუცესის დილღვამიანი ოჯახის ხოტბით. განსაკუთრებით საცოდავ ბეკეკას აქებდა ბათა. უკვირდა - სად და როგორ გაზარდა ხუცესმა ასეთი მსუქანი და გემრიელი თხა. საბა წვერებში ქირქილებდა და სტუმრებს ფიანდაზად ეშლებოდა, ღვინოს აძალებდა, სხვასაც ალხენდა და თვითონაც ილხენდა. პირზე კოცნით და დიდი მადლობით დატოვა ღვინით გამტყვრალმა და გაბრუებულმა ბათა ქექიამ ხუცესის ოჯახი. შინდაბრუნებულმა გაიგო, რომ თხა დაჰკარგოდა. ბათა ეშმაკის ფეხი იყო და მაშინვე მიხვდა: სულწაწყმედილ ხუცესს მისი ნაპატიები და ნალოლიავები თხა მოუპარავს. ნაქურდალი ხორცით გამასპინძლებია სტუმრებს. ასე გადაუხადა სამაგიერო საბა-სტრატილატემ ბათა ქექიას ქადაგებათა წიგნის დახევისათვის.

ერთი შეხედვით, ეს ორი კვიმატი და ხუმარა კაცის უზრუნველი ოინებია, მაგრამ ამ ხუმრობის ზოგიერთ ელემენტს თუ გავითვალისწინებთ, მაშინ აღმოჩნდება, რომ მას ალეგორიული შინაარსიც აქვს. აღმოჩნდება, რომ აქ მარტო ორი კაცი არ ოხუნჯობს, არამედ ორი რწმენაც ებრძვის ერთმანეთს. საქმე ის არის, რომ ბათა ქექიამ ქადაგებათა წიგნი ორი მიზეზით დახია: ჯერ ერთი, ამ წიგნის კითხვით მღვდელი ტვინს ულაყებდა ბათას და მეორეც, ის ეპისკოპოსი, რომელმაც წიგნი აჩუქა საბა ხუცესს, ბათა ქექიას ჭირის დღესავით სძულდა. და რატომ სძაგდა მერე ეგზომ ძალიან ბათა ქექიას მისი უწმინდესობა ეპისკოპოსი? ამის პასუხად ბათას სიტყვები მოვისმინოთ: „მე ჭირივით მძულდა ის ეპისკოპოსი. მან დაარტყა პირველად ნაჯახი წყევლითა და კრულვით იმ წმინდა მუხას, ჩვენი სოფლის სიამაყე რომ იყო. მე არ ვიცი, რაა ცრემლი, და ამხელა ყაძახმა ვიტირე მაშინ. შემეცოდა ის ათასი წლის მუხა, ისე ამაყად რომ გადაეშალა შტოები, ირგვლივ ყაჭის ფთილა ეხვია და მთლად ბასკა ლურსმნებით იყო მოჭედილი. ვერ გავუძელ მის ცქერას, ტყეში გავვარდი, ვტიროდი გულამდუღრებული და როცა წაქცეული ხის გუგუნი შემომესმა, მომეჩვენა, თითქოს ამ ეპისკოპოსმა გული ამომთხარა ფესვიანად“.¹⁷ ეს იმიტომ მოეჩვენა ბათას, რომ იგი წარმართია და მუხა მისი ღვთაება, მისი მზის სადგომი სახლია. მუხის მოჭრით ეპისკოპოსი ბათა ქექიას და მის ჯილაგს სიხარულისა და სიჯანსაღის ფესვებს ჰკვეთდა ქრისტიანული სულის გვემისა და ხორცის დამჭლევების სახელით. მუხის მოჭრით ეპისკოპოსი ბათა ქექიას და მისი ჯილაგის ხალისს ჰკლავდა ქრისტიანული მისტიკის სახელით. და როცა ბათა ქექია ეპისკოპოსის ქადაგებათა წიგნს ხევდა და ფურცელ-ფურცელ ქარს ატანდა, ეს წარმართი უხდიდა სამაგიეროს ქრისტიანს მიყენებული ტკივილისათვის.

ბათა ქექიას წარმართული სული, სხვათა შორის, კარგად გამოსჭვივის ანდრია მოციქულისადმი დამოკიდებულებაშიც.

„მოციქული ხელებს ბაირაღივით შლიდა ჰაერში და გრგვინავდა: - არა კაც ჰკლა! - და ჩვენ, პირქვე დამხობილნი, ვგმინავდით გულზე ცეცხლშემონთებულნი.

- არა იმრუშო! - და ჩვენ გველის წიწილივით თავს ვცემდით მიწას, ვეფიცებოდით, აღთქმას ვდებდით, რომ სხვის ცოლზე თვალი არ შეგვრჩებოდა, იმიტომ, რომ თვალნათლივ ვხედავდით, როგორ აბჩენდა ხახას ჯოჯოხეთი ჩვენს ჩასანთქმელად.

- არა იპარო! - და ჩვენ ამ სიტყვებზე, მიწაზე გასნატულნი, მივფორთხავდით გოდებით, ვაებით, მოციქულს ფეხებში ვუვარდებოდით, კალთას ვუკოცნიდით და, - ფუი, დასწყევლა ეშმაკმა! - როცა მის წმინდა კვართს კალთას ვუკოცნიდით, ვხედავთ, იმ დალოცვილს ფეხზე ისეთი ახალთახალი ლაზური ქალამნები აცვია და ხელში ვერცხლის ჯავარიანი ყავარჯენი უჭირავს, რომ თვალს მოსჭრის ადამიანიშვილს.

- ქადაგების შემდეგ მოციქულმა ქალამნები გაიხადა და იმ ხეზე მიაკიდა, სადაც ის ოხერი ყავარჯენი იყო მიყუდებული, მერე დაღლილ-დაქანცული მიწვა და დაიძინა. ახლა თქვენ თვითონ მითხარით, გულზე ხელი დაიდეთ და ისე მიბრძანეთ, როცა კაცი ნივთს გლახად დებს, ვინ არის დამნაშავე - ის, ვინც ამ ნივთს ვერ მოუარა, თუ ის, ვინც ეს ნივთი წაიღო და უფრო კარგად შეინახა? ჩვენც სხვის წაწყმედას ისევ ჩვენი სულის წაწყმედა ვარჩიეთ, თავი გადავდეთ და ეს ლაზური ქალამნები და ყავარჯენი შორს არ გავატანეთ. წავიღეთ და უკეთ შევინახეთ.

მერე რა ვუყოთ, რომ მის დაუკითხავად ჩავიდინეთ ეს!

მაშინ მოციქულმა დასწყევლა ბანძა, მთელი ოდიში და გაგულისებული აფხაზეთს გადავარდა.

საწყალი აფხაზები! ისე გაწმენდილი ჩაუვიდათ მოციქული, რომ სულის წასაწყმედი გზები ყოვლის მხრით ჩაეკეტათ. ასე ვიხსენით ჯოჯოხეთის გეენისაგან აფხაზები და მათ მაგიერ ჩვენ შევყავით შიგ თავი. მაგრამ ამას არც თუ ისე ვჩიოდით, არც ბედს ვემდუროდით. ფეხები მოციქულის ქალამნებში თბილად გვქონდა შეკრული, ეს ყავარჯენიც ცოდვებით გაღუნულ წელს საიმედოდ გვიმაგრებდა, წმინდა ნივთების დანახვაზე ჭინკები და ეშმაკები შლიგინით გარბოდნენ აქეთ-იქით და ახლოს ვერ გვეკარებოდნენ“.¹⁸

ასე აშკარა ირონიით, დამცინავი კილოთი ბათა ქექია არასოდეს ლაპარაკობს არც აგუნაზე და არც წმინდა მუხაზე. უფრო მეტიც, იგი ყოველთვის საოცარი სიყვარულით ახსენებს აგუნა-ბაკხუსის თანამგზავრ თხებსაც. თხებისადმი უფრო მეტ პატივისცემას ამჟღავნებს, ვიდრე ანდრია მოციქულის ან ეპისკოპოსის მიმართ. ქრისტეს სასძლოს მონაზონ კესარიას ხომ პირდაპირ და შეუნიღბავად დასცინის, მიუხედავად იმისა, რომ ეს ქალი შემზარავი ტრაგიკული სიკვდილით დაიღუპა. მაგრამ ბათას მკრეხელობა ამით არ ამოიწურება. იგი ქრისტიანულ ღმერთსაც შინაურულად ელაპარაკება და ავკაცობაში მოურიდებლად ამხელს.

„ტყუილია, თითქოს შენ სამპიროვანი იყო; მარტო სამი პირი რომ გქონდეს, რა გვიჭირდა! მაშინ რამენაირად კიდევ ამოგივსებდით ამ პირებს, ჩვენს შესაჭმელად რომ დაღებულა, მაგრამ შენ ხომ ბევრზე ბევრი პირი გაქვს და იმდენზეა დაბჩენილი ეს პირები და ისე უძირო, რომ საქმე ასე დგას: ან შენ უნდა იყო ამ ქვეყანაზე ან ჩვენ. ამიტომ ასე ვამჯობინე, თუ ყოფნაა, ისევ მე ვიყო და არა შენ! მაპატიე, ღმერთო, ნუ მიწყენ, თუ შენს თავს ჩემი თავი ვამჯობინო. რას იზამ, ანგარიში ასეთია და ანგარიშს სად წაუხვალ?“¹⁹

ქრისტიანული ღმერთი არ არის ბათას ღმერთი. ბათას ხასიათი და ბუნება ვერ შეეგუება ქრისტიანული თვითგვემის იდეას. იგი ვერ შეეწყობა და შეეთვისება ამქვეყნიური სიამის უარყოფას იმქვეყნიური სასუფეველის სახელით. „არ მინდა თქვენი სამოთხე! თქვენ თვითონ წადით იქ, თუ კარგია, და მე აქ დამაყენეთ. გთხოვთ, გემუდარებით, დამაყენეთ ამ მიწაზე და გამაძღეთ თქვენი ცქერით, თქვენი სიყვარულით, მომეცით ნება, რომ მიყვარდეთ, - არ მინდა თქვენი ცხონება! მაჭამეთ ეს ხვავი, მასვით ეს წყალი, მაცოცხლეთ თქვენი სიყვარულით და სხვას არაფერს გთხოვთ ქვეყანაზე. ეს ცხოვრება მე ისე მყოფნის, როგორც ერთი ბათმანი ქერი მუტრუკს. მაჭამეთ დღევანდელი კვერცხი და ხვალინდელი ქათამი თქვენთვის დამითმია“.²⁰ ბათა ქექიას ეს ხილული ქვეყანა უყვარს. ბათას ღმერთი აგუნაა. ეს წარმართული ღვთაებაც ბათასებრ ღვინისა და ქალის ტრფიალია, ხალისიანია და ლხენას გადაყოლილი. ჭაჭით პირშემურული და მტევნებით თავდამშვენებული ვენახ-ვენახ დაბორიალებს, ქალებს კალთაში უგორდება, ბარაქასა და ნაყოფიერებას უხვად აფრქვევს და ღვინით დარეტიანებული, პირამდე სავსე საწნახლებს თავს ურახუნებს. მერე და როგორ არ შეიყვაროს ბათამ აგუნა, როცა მასში საკუთარი სულის ხატს ხედავს? არამც თუ უყვარს, თავისთავსაც აიგივებს ბათა ქექია აგუნასთან. აბა, ასეთი კაცისათვის რით შეიძლებოდა გადაეხადა სამაგიერო ხუცესს? იმ საბა-სტრატილატეს, რომელიც „მართლმადიდებელი ეკლესიის ყურმოჭრილი მონა“ იყო?²¹ ცხადია, თხის მოპარვით და დაკვლით, რადგან თხა აგუნას ცხოველია, მისი თანამგზავრი და თავაშვებული ვაკხანალიების უცვლელი მონაწილე. ამდენად, თხა ბათა ქექიასათვის წმინდა პირუტყვია.

„…ერთი მითხარით, როგორ არ დავთვრეთ, როცა ეს წვერებცანცარა თხა, სანამ ცოცხალია - ვენახის ბარდს ჭამს, მკვდარია და - ღვინით იბერება? როცა ცოცხალს აგუნა ჰქვია და მკვდარს ტიკჭორა?“22

„…და ეს რთველის შესაწირავი თხაც, მარანთან, თხილნარში რომ მყავს დასაკლავად დაბმული, ბღავის, კიკინებს და ეძებს, ეძახის იმ თავის სასიქადულო ოქროს წინაპარს, ტირის გულადუღებული და მისი კიკინი რომ მესმის, გული მიკვდება, თვალში ცრემლი მერევა და მზად ვარ მივიდე, მუხლებზე დავეცე, ყელზე შემოვეხვიო, ცანცარა წვერი დავუკოცნო, რქებზე თაფლის სანთლები ავუნთო და მივმართო:

- არა, ჩემო ბეკეკავ, არა, ჩემო წვერებცანცარავ! ნუ ტირი, ოჯო, რა დროს ტირილია, როცა აგუნა ირევა დობილოში და ჭიხვინებს ვნებით გადარეული?“²³

თხა აგუნას ზვარაკიც არის. მას თხაჭურობის დღესასწაულზე ქვევრის თავზე დაკლავენ ღვინის ღმერთის პატივსაცემად. ასეთი სამსხვერპლო თხა იყო ის თხაც, საბა ხუცესმა რომ მოჰპარა ბათას, დაკლა და მეზობლები აქეიფა. ამ აქტით უკვე ქრისტიანი უსწორებდა ანგარიშს წარმართს, სამაგიეროს უხდიდა და ვალში არ რჩებოდა. ასე, რომ ორი თანაბარი ძალა ებრძვის ერთმანეთს. ეშმაკი და ღმერთი პაექრობენ და, ბათა ქექიას თქმისა არ იყოს, „ვინ იცის, რომელი უფრო ძლიერია?“²⁴ თუმცა ბათა ქექიას და საბა-სტრატილატეს ცხოვრებას თუ თვალს გადავავლებთ, შევამჩნევთ, რომ საერთო გამარჯვების სასწორი მაინც გლეხის სასარგებლოდ იხრება.

ბათა ქექია ცხრა შვილის მამაა. ცხრავე საღსალამათი და ერთმანეთზე უკეთესია. საბა ხუცესს კი ერთი შვილი ჰყავს, ისიც ლენჩი და გამოთაყვანებული. ბათა ქექიას უამრავი შთამომავლობა ესევა და მის გვარს მარადიული სიცოცხლე უწერია. საბა-სტრატილატეს კი აღარავინ რჩება, რადგან მისი ერთადერთი ვაჟიშვილი უშვილძიროა.

მართალია, ბათა ქექიასაც და საბა ხუცესსაც ბარაქიანი და დოვლათიანი ოჯახები აქვთ, მაგრამ ისინი მაინც არსებითად განსხვავდებიან. ბათა ქექიას ბაღ-ვენახში მზის თვალი ტრიალებს და სიცოცხლე დუღს, საბას ყანებში კი უმოქმედობა და სიცონილი დგას. ამის საილუსტრაციოდ ერთმანეთს შევადაროთ რთველი ბათა ქექიას ოჯახში და ბობიას მუშაობა ხუცესის ყანაში.

ბათა ქექიას ოჯახის რთველი:

„ხეებიდან ხეებზე გასულ ვენახის ლერწებსა და ცანდებს რომ გავცქერ, მიხარია, ცქერით თვალი ვერ ძღება. ამ საქანელასავით გაკიდებულ ცანდებზე გასათხოვარი გოგოები ირწევიან და სოფელში გაისმის მათი მხიარული ტკარცალი, ჟრიამული, სიმღერა და ეს გოგოები მტევნის მოსაკრეფად ხელს მაღლა რომ ასწევენ, შემოდგომის მზე თამაშობს მათ ფრჩხილებში…

ხეებზე ღაღვით გადმოკიდებულ გიდელ-კალათებში ცვივა ყურძენი, მაჭრის სმით გაბანდალებული ბიჭები ეხუტებიან ხის ძირებს და ვნებით გამოლენჩებული თვალებით ხეებზე გასულ გოგოებს თვალს არ აშორებენ. გოგოები წიკვინებენ, კივიან და სწყევლიან მათ კი არა, საერთოდ, ბიჭის რჯულსა და მასაფს…

და მოდის ძირს ეს დოვლათით სავსე კალათები, ვყრით გოდრებში. პირამდე რომ ავავსებთ, ზურგზე შევიგდებთ და მივაქანებთ მარანში, სადაც ნაკურთხი წყლით ფეხდაბანილი ბიჭები გვიცდიან პირგაროფილ საწნახელში კისრამდე ჩამალულნი. ყურძენს რომ ჩავყრით, ეს ბიჭები ფეხით დგებიან ზედ, სრესენ, მღერიან რთვლის სიმღერებს და ამ დახვავებულ სიმღერებთან ერთად მიდის სიმღერასავით ლალისფერი მღვრია ტკბილი ღარებით და, რაც ქვევრებში არ ეტევა, მიღურღურებს ჩაფებში, როფებში, საარყე და ტყემლის სახარშ ქვაბებში დუღდება, ირევა, ქაფდება.

…მიხარია, რომ ეს ამოდენა დოვლათი ჩემი მოწეულია, ეს სიმინდით დაძეძგილი ნალია, ეს ხვავით სავსე ხულა და სხვენი, ეს ყურძნით სავსე საწნახელი, ეს ცოლი და შვილი, კეთილი და მეზობელი, ეს ოხრად დასარჩენი ჩემი თავიც, - ყველა ჩემი ნაცოდვილარია, ნაჯახირევი“…²⁵

ბობიას მუშაობა ხუცესის ყანაში:

„- რაა, მეზობლებო, რას მიჩერებიხართ იმ თაღარაში? - ვეკითხები გაკვირვებული.

- რაღა რას მივჩერებივართ, კაცო! - დაიწყო ყარამანამ. - ეგერ იმ ხუცის ყანას ხომ ცნობ?

- რავა არ ვცნობ, შე კაცო?

- ყანაში ჯირკი რომ დგას, იმასაც ხომ ხედავ?

- ვხედავ!

- იახა დო, ამ კაცს დაუჩემებია, გინდა თუ არა, კაციაო. ვერაფრით დავაჯერე. აგერ ერთი საათი იქნება, რაც ამ ნაპირს მივყობით, ანკესები ჩამოვიარეთ, ვუყურებთ და ერთი არ განძრეულა. კაცი რომ იყოს, ერთი რავა არ გაინძრეოდა. ანდა ადამიანიშვილს ამ გაგანია სიცხეში მზის ქვეშ ამდენ ხანს რა გააჩერებდა?

უცებ მივხვდი, თუ რა ჯირკი იყო, და ხუცესს ღიმილით მოვხედე, მაგრამ მას ღვინო მოჰკიდებოდა და კისერმოწყვეტილს ეძინა. მერე ისევ ყანას გავხედე, კარგა დავაკვირდი და დასწყევლა ეშმაკმა, მე თვითონ შევეჭვდი, მართლა ჯირკი იყო თუ ადამიანიშვილი? ხელით მზე მოვიჩრდილე და ვხედავ, მართლა ჯირკია ნავარი, ყანაც ნამდვილად ხუცესის იყო. რას შემეშლებოდა? თვითონ ბევრჯერ მინახავს, მითოხნია. მართალია, რამდენიმე წელიწადია, რაც თოხით გაღმა არ გავსულვარ, მაგრამ ამხელა ჯირკი მის ყანაში მაინც არ მახსოვდა. ის გამოტვინებული ბობია მაინც სად ჯანდაბაში დაიკარგა? კიდევ დავაკვირდი, დავაკვირდი და ვიცან, როგორც იქნა, სიხარულით გულს მომეშვა, - ეს ჯირკი ბობია იყო, პირი ცადა აეპყრო და ღმერთს ემუსაიფებოდა“.²⁶

ამ ორ ეპიზოდში არა მარტო ორი სხვადასხვა სურათია დახატული, არამედ განსხვავებული ატმოსფეროცა და განწყობილებაც. ამბის თხრობის მანერაცა და ტემპერამენტიც სხვადასხვაგვარია. თუ ბათას რთველი ნაამბობია მაჭარივით ფუცხუნა ტემპით და დინამიკით, ხუცესის ყანის ამბავი მოყოლილია მდორედ, ნელად და თითქოს უხალისოდ. თუ ბათას რთველში ხალხმრავლობა, სიცილ-ხორხოცი, ხმაური და სიყვარულის ალხია, ხუცესის ყანაში - მარტოობა, გარინდება, სიჩუმე და სიცარიელეა. ეს სხვაობა ბათასა და საბას ურთიერთობის მეორე პლანით უფრო აიხსნება, ვიდრე მათი ადამიანური ბუნების დაპირისპირებით. მათი ადამიანური ბუნება მსგავსია: ერთიც ხუმარა და ენაკვინწარია და მეორეც, ერთიც ღვთისპირიდან გადავარდნილი ეშმაკია და მეორეც, ერთმაც იცის ცხოვრების მადლი და ეშხი და მეორემაც. და თუ მაინც სხვადასხვანი არიან, ეს იმიტომ, რომ ორ სხვადასხვა ღმერთს ემსახურებიან, ორი სხვადასხვა რწმენით უყურებენ ამ სინამდვილეს. ბათას თავის ღმერთი ცხოვრების ხალისს, სიჯანსაღეს, ნაყოფიერებას, ხორცისა და სულის ტკბობას ანიჭებს. საბას თავის ღმერთი ამქვეყნიური ცხოვრების გმობას, საიქიოს პატივისცემას, ხორცის დაჭკნობით სულის გახარებას უქადაგებს. თუ ბათას ხუმრობაში სიკეთე და უდარდელობაა, ხუცესის ქილიკობაში - სევდა და სიავეა. როცა 1905 წლის ამბების შემდეგ ბათა ქექია სოფელს დაუბრუნდა, გზად ძველი მეგობარი საბა-სტრატილატე ხუცესი შემოეყარა. მათ შორის ისეთი დიალოგი გაიმართა, როგორც სულხან-საბა ორბელიანმა აღწერა მეფისა და ავსიტყვას იგავში.

„- მშვიდობაა, მშვიდობა, ჩემო ბათაია, მარა შენ რომ კაი ძაღლი გყავდა, ის აღარაა, ისე იგულე, ვითომ არ გყოლია.

- რავა, შეკაცო, ძაღლს რა დაემართა?

- რავა და მძორი ეჭამა ოხერს, ნამეტანი მოსვლოდა და მგონია იმან მოკლა.

- ამდენი მძორი სად იყო მერე? - შევეკითხე გაოცებული.

- შენ რომ ქურანა ცხენი გყავდა, მოკვდა და იმას დააძღა.

- ჩემ ცხენს რაღა დაემართა? - შევცბი კიდევ უფრო.

- სენაკში ყავდათ, იქიდან ჭენებით მოიყვანეს, თავლა არ იყო, ნაოფლარზე გაცივდა და სული გავარდა.

- თავლა რავა არ იყო, კაცო?

- არ იყო და ამიტომ, შენი თავლა და ფაცხა ზეკუციად ჩამოყენებულმა ყაზახებმა დაწვეს“.²⁷ და ასე გრძელდება ეს დიალოგი, ვიდრე საბა ხუცესი შვილის დაპატიმრების, ცოლის სიკვდილის და ოჯახის დაქცევის ამბავს ბოლომდე არ ეტყვის ბათას. მართალია, ხუცესი წუხს ამის გამო, მაგრამ გულის სიღრმეში უხარია კიდეც (ამას დიალოგის კილო და ხასიათიც მოწმობს), რადგან გრძნობს, რომ ცხოვრების უკუღმართ ბუნებას ბათა ქექიას დაჩაგვრაც შესძლებია. მაგრამ საბა-სტრატილატე მაინც სცდება: ბათა ქექიას დაჩაგვრა შეიძლება, წახდენა კი - არა. „რა ვუყოთ, ხანდახან თუ წავიქცეოდი. წვივმაგარი ვიყავ და მაინც ფეხზე ვდგებოდი, წელში ვიმართებოდი, ღონეს ვიკრებდი და ახალი შეტაკებისათვის ვემზადებოდი“.²⁸

სხვანაირად არც შეიძლებოდა: ბათა ქექია ამ მიწისა და ცის ნაწილი იყო.

„მე ხე ვარ, მე მიწა ვარ, მე ცა ვარ, რა ვიცი, რა არა ვარ მე…“²⁹

და როგორც მიწას სთხოვენ ხვავსა და ბარაქას, ისე თხოვდა ბათა ქექიას სარჩო-საბადებელს ხელმწიფე, ბატონი და ეკლესია. ისიც ყველას აძლევდა და მაინც, როგორც მიწას არ გამოელევა თავის შვილებისათვის საზრდო, ისე არ თავდებოდა ბათა ქექიას დოვლათი. ან რა გამოლევდა?

„მთელი დილა ვეზიდებოდი ამ გლეხებს რიონგაღმა და მივდიოდით, მივეშურებოდით თოხებით ყანებში… ჩვენ კი არ მივდიოდით, - ისინი მოდიოდნენ ჩვენთან - ჩვენ ყანები, წყლები, ტყეები, ეწერები, მერეები და საძოვრები. მოეშურებოდნენ ეს ლორთქო სიმინდები და ნებიერი ბავშვებივით გვიქნევდნენ ფუნჩულა ხელებს, შრიალებდნენ ლურჯად აბიბინებულნი და ამ შრიალით გვემუდარებოდნენ, რომ მივშველებოდით, თოხებით ძირი მოგვეფხვიერებინა, მიწა მიგვეყარა და ბალახ-ბულახი გამოგვეხილა… და თოხის ხმაურში აგუგუნებული „ოდოია“ ეშვება ძირს ალხივით, მიწაზე იშხვართება, ქვესკნელში წვენივით იპარება და სიმინდები სწოვენ ამ ბარაქიან წვენს, ივსებიან ხვავითა და დოვლათით… იზრდება ჩუმად ეს სიმინდი ამ სიმღერით დამთვრალი და გაბრუებული… დაახვავდა თავზე ბარაქად ამ ყანებს ეს მზე, ეს „ოდოია“, ეს მიწა, ეს ალხი და იზრდება, იზრდება კურთხეული“.³⁰

ბათა ქექიასა და მისი მეზობლების ყანებში ღვთის თვალი ტრიალებდა. ოდი მიწის, მოსავლისა და ჭირნახულის ღვთაება იყო. ოდიში კი - მისი საპატრონებელი ქვეყანა და ისიც პატრონობდა. მეგრელი „ოდოიათი“ უგალობდა მას, კახელი კი - ოდურით.³¹ მადლიერი ღმერთის გულუხვი კალთა ეფარა ერთგულ სამწყსოს და მიწის ნაყოფიერებაც ზღაპრული იყო. და როგორც ხეს სთხოვენ ნაყოფიერებას, ისე თხოვენ ბათა ქექიას სიყვარულს. ისიც მსხმოიარე ხეხილივით იყო დახუნძლული შვილებითა და ბადიშებით. მთელ სოფელს უყვარდა იგი და სოფელი სავსე იყო მისი ბავშვებით. „… ვინ იყო, ერთი მითხარით, რომელი ქალი იქნებოდა, რომ სიყვარულზე უარს მეტყოდა? - რას შობი, ბათურია? მოიცა შე სასიკვდილე!.. მაცა, ვინმე არ წამოგვესწროს!.. შენ არ მოკვდი, ბათურია… შენ არ მომიკვდი!.. - ჩურჩულებდა ვნებით სულშეტაცებული ქალი და გახურებული ნალივით ცხელი ტანით, ტუჩებით, მკერდით მეკვროდა… მათ მე ვწყურივარ და ეს ამოდენა ბალღები, ჩემი დავაჟკაცების შემდეგ სოფელი რომ აივსო, რა იცით ვისია?! ეს დედაკაცები ჩემია, მე კმაყოფილი ვარ მათით და ისინი - ჩემით… აბა, რომელ სოფელში გინახავთ თქვენ ამდენი ხალისიანი, ამდენი მხიარული, მკვირცხლგონებიანი და კვიმატი ახალგაზრდობა? ეს ჩემი სისხლია, რომ იცინის, ეს ჩემი თესლია, რომ მხიარულობს…“³²

და როგორც ცას სთხოვენ წვიმასა და ტაროსს, ისე თხოვდნენ ბათა ქექიას სიცილსა და ხალისს. ისიც ილხენდა და სხვასაც ალხენდა, ისიც ხარობდა და სხვასაც ახარებდა. სიცილით ებრძოდა წუთისოფელს და „სიცოცხლის ყურმოჭრილი ყმა ქედმაღალი ბატონი“ იყო.³³ ამიტომ ალიონზე ამდგარი და გარეთ გამოსული, ეძახდა ფრინველებს, პირუტყვებს მთელ ქვეყანას - გძლიე!.. გძლიე!.. გძლიეო!..³⁴ ესეც წარმართული ჩვეულება იყო. ძველ ქართველს დაბეჯითებით სჯეროდა, რომ მერცხალს თუ ვერ სძლევდი, მთელი ზაფხული ციებ-ცხელებით იქნებოდი ავად. ამიტომ მერცხალმა რომ არ გძლიოს, მის დანახვამდე დილით ერთი ყლუპი ღვინო მაინც უნდა გქონდეს დალეული. გუგული რომ დასძლიო კაფე-თესეს გაგონებამდე უნდა გქონდეს შეჭმული პურის ნაჭერი. ბატები დილით აუცილებლად ფეხჩაცმულმა უნდა ნახო, თორემ ისინი გძლევენ და ფეხის ტკივილი არ აგცდება. იხვებს კი უეჭველად თმადავარცხნილი უნდა შეხვდე, თორემ ნაჯობნი დარჩები და თავის ტკივილით გაწამდები. კაცმა მეხსაც უნდა სძლიო და ელვასაც, თორემ ზურგისა და კბილის ტკივილი არ მოგვასვენებს. ამიტომ გაზაფხულზე მეხის გაგონებისთანავე ქვას უნდა სტაცო ხელი. თუ ქვა არსად არის, ზურგში ხელის ცემით უნდა იყვირო - ზურგი მაგარი, ზურგი მაგარიო!.. ელვის დანახვისას კი უთუოდ რკინა ან ფოლადი უნდა გეჭიროს პირში და ეს დაგიფარავს კბილის ტკივილისაგან.³⁵

მერე რა, რომ ეს მართლა ასე არ არის? სამაგიეროდ ლამაზი და პოეტურია. „მე ხომ პირუტყვი არა ვარ, - ამბობს ბათა ქექია, - ასე ჰაერზე ვიცხოვრო? მე ადამიანი ვარ და რაღაც ხომ უნდა მქონდეს სახელმძღვანელოდ? ცრუ იყოს ეს, ტყუილი იყოს, უკეთესი მე არა მაქვს და ჯერჯერობით ამას ვჯერდები“.³⁶

და ბათა ქექიაც ცხოვრობდა სილამაზითა და სიჯანსაღით, სიხარულითა და ტკივილით, სიძულვილითა და სიყვარულით, სიმართლითა და ტყუილით. ამით იყო იგი უძლეველი.

იდგა ბათა ქექია ცხოვრების შუაგულში და ცხოვრება მიდიოდა დატრიალებულ წისქვილივით. მიწას ხვნა უნდოდა და ბათაც ხნავდა, სიმინდს - თოხნა და ბათაც თოხნიდა, ტყეს - ჭრა და ბათაც ჭრიდა, ცოლს - ჩხუბი და წოლა და ბათაც ეჩხუბებოდა და უწვებოდა, შვილებს - პატრონობა და ბათაც პატრონობდა, მტერ-მოყვარეს - შესაფერი დახვედრა და ბათაც უხვდებოდა, ცხოვრება მიდიოდა ჯახირს და წვალებაში, ბათაც ჯახირობდა და წვალობდა. ცხოვრების ყოველ შემოტევას სიცილის იარაღით უმკლავდებოდა. არსებობის ფუძე სიცილის სიბრძნე ყოფილა. ამ სიბრძნით შეიარაღებული ბერიკა ბათა ქექია გამარჯვებული დაბერდა. ცხოვრების ოინებს მხოლოდ ერთხელ ვერ უპასუხა ბათა ქექიამ სიცილით, როცა ბაზრობაზე მისი სიჭაბუკისა და ვაჟკაცობის ოცნება, სიყვარული და სილამაზე სიდუ დანელიხე ნახა დაბერებული. დროს მოეკლა ამ ქალის მშვენება. უკბილო, დამჭკნარი, მიხრწნილი დედაბრის პირით ცხოვრებამ გაიცინა და ბათა ქექიას უკანასკნელი თამაში მოუგო. სიცილის ოსტატი ისევ სიცილით დამარცხდა. ასეთი ყოფილა ცხოვრების კანონი. მისი დარღვევა არავის შესძლებია. ვერც ბათა ქექიამ მოახერხა ეს.

______________

1. დ. შენგელაია, თხზულებანი, ტ. 1, 1968 წ., გვ. 185

2. დ. შენგელაია, თხზულებანი, ტ. 1, 1968 წ., გვ. 138

3. დ. შენგელაია, თხზულებანი, ტ. 1, 1968 წ., გვ. 138

4. ს. მაკალათია, ჯეგე-მისარონის კულტი ძველ საქართველოში, 1938 წ., გვ. 20. ს. მაკალათია, ახალწელიწადი საქართველოში, 1977 წ., გვ. 35, 42.

5. დ. შენგელაია, თხზულებანი, ტ. 1. 1968 წ., გვ. 269-70, 248, 249.

6. დ. შენგელაია, თხზულებანი, ტ. 1. 1968 წ., გვ. 269-70, 248, 249.

7. დ. შენგელაია, თხზულებანი, ტ. 1. 1968 წ., გვ. 269-70, 248, 249.

8. Христианский Восток, т. IV, вып. I, 1915 г., Н. Марр, О религиозных верованиях абхазов, ст. 132, 136, 137.

9. „მოამბე“, 1898 წ., №6, თ. სახოკია, გურია აჭარა, გვ. 14-15.

10. ალ ხახანაშვილი, Очерки по истории грузинской словестности, вып. I1895 г., ст. 11

11. თ. ყაუხჩიშვილი, ბერძენი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, 1967 წ., გვ. 152-153.

12. იქვე გვ. 125.

13. დ. შენგელაია, წერილები, 1955 წ., გვ. 211.

14. დ. შენგელაია, თხზულებანი ტ. 1, 1968 წ., გვ. 137, 138, 139.

15. შენგელაია, თხზულებანი ტ. 1, 1968 წ., გვ. 137, 138, 139.

16. შენგელაია, თხზულებანი ტ. 1, 1968 წ., გვ. 137, 138, 139.

17. შენგელაია, თხზულებანი ტ. 1, 1968 წ., გვ. 254-55.

18. შენგელაია, თხზულებანი ტ. 1, 1968 წ., გვ. 141-2.

19. შენგელაია, თხზულებანი ტ. 1, 1968 წ., გვ. 274.

20. იქვე, გვ. 276.

21. შენგელაია, თხზულებანი ტ. 1, 1968 წ., გვ. 249, 139.

22. შენგელაია, თხზულებანი ტ. 1, 1968 წ., გვ. 249, 139.

23. შენგელაია, თხზულებანი ტ. 1, 1968 წ., გვ. 377-78.

24. იქვე, გვ. 137.

25. შენგელაია, თხზულებანი ტ. 1, 1968 წ., გვ. 376-79.

26. შენგელაია, თხზულებანი ტ. 1, 1968 წ., გვ. 362.

27. შენგელაია, თხზულებანი ტ. 1, 1968 წ., გვ. 449.

28. შენგელაია, თხზულებანი ტ. 1, 1968 წ., გვ. 451.

29. იქვე, გვ. 276.

30. შენგელაია, თხზულებანი ტ. 1, 1968 წ., გვ. 343-44.

31. „მნათობი“, 1959 წ. №12, ვ ბერიძე - ოდი, ოდიში და ოდოია.

32. შენგელაია, თხზულებანი ტ. 1, 1968 წ., გვ. 272.

33. იქვე, გვ. 151.

34. იქვე, გვ. 285.

35. გაზ. «Кавказ», 1849 წ., №18. რ. ერისთავი - «Признаки весны, цфрство кукушек, происхождение сов».

36. შენგელაია, თხზულებანი ტ. 1, 1968 წ., გვ. 275.

რაკი ასე თუ ისე სრულად გავეცანით კონსტანტინე გამსახურდიას და დემნა შენგელაიას იმ ნაწარმოებებს, რომლებშიც მითოლოგიური ამბებია გამოყენებული, შეგვიძლია უკვე ზოგადი დასკვნაც გამოვიტანოთ.

ჩემი დაკვირვებით, ორივე მწერალი მითოლოგიას ძირითადად ოთხი ასპექტით იყენებს: ეროვნული კოლორიტისა და ატმოსფეროს შესაქმნელად, ხასიათის დასახატად, სიუჟეტური პერიპეტიების ასაგებად და ალეგორიული შინაარსის გადმოსაცემად.

მითი - ეროვნული კოლორიტისა და ატმოსფეროს შექმნის საშუალება. „მთვარის მოტაცების“ თითქმის პირველი სტრიქონიდანვე, როცა მწერალი ერგეაშვას აღწერას იწყებს, მკითხველი მითოლოგიურ სამყაროში გადადის. საკმარისია ერგეაშვას ხსენება, რომ ასოციაციით თედო სახოკიას ნაამბობი გაიხსენოთ. სამურზაყანოში მწყემსების რწმენითო, წერს იგი, ერგე ღვთაებაა, რომელსაც ცის მნათობნი მორჩილებენ. უიმისოდ მზე დილის ნამს მარგალიტებად ვერ ააბრჭყვიალებს, მთვარე ვერ ამობრძანდება და ამინდი ვერ შეიცვლება. ელვაც, ჭექა-ქუხილიც და წვიმაც ერგეს ექვემდებარება. როცა კოკისპირულად წვიმს, მწყემსები ცეცხლს შემოუსხდებიან და ერგეაშვას დააგუგუნებენ. თ. სახოკიას განმარტებით ერგე ღმერთის სახელია, აშვა - კი აფხაზურად სიმღერას ნიშნავსო.¹ თუ „მთვარის მოტაცებაში“ ერგეაშვა მხოლოდ სიმღერაა, რომელსაც „მოგზაურთა, გზამოჭრილთა და წყალში გაჭირვებულთა გასაგონად“ მღერიან, „ტაბუში“ ერგე და ერგეაშვა თითქმის თ. სახოკიასებრ არის ახსნილ-განმარტებული: „დაუღალავი მზის სახელს ვფიცულობდით, ერგე იყო ჩვენი მფარველი, მას ექვემდებარებოდნენ ცის მნათობები, ტაროსი და ავდარი. ტყეში რომ წვიმა მოგვისწრებდა, დიდ ცეცხლს დავანთებდით - „ერგეაშვას“ შემოვძახებდით“² ერგეაშვას სიმღერით მწერალს საოცარ ქვეყანაში შევყავართ. ამ ქვეყანაში ტაბუიზმის გადმონაშთი დარჩენილა და ვაშინერსი ისევ ბატონობს. ამიტომ აქ მგელი, ტურა, დათვი სახელუშინუ არის (ე.ი. მათი სახელის ხსენება არ შეიძლება). აქ დათვს უწუნდური ან ბურდღინა ეწოდება, მელას - მოძვანძვალე ან უჭუ-უხაშუშ-მაჭკომალი, ტურას - კვალიჭყერი, თაგვს - კიბირმოჭკადული, ჭიანჭველას - პუხმეტახილი, გველს - უჩაღართამი, ქორს - ჟინმალუ, ყვავს - დუდუჩა.³ „მავნეს სახელს არასოდეს დავუძახებდით, გვეშინოდა ხსენებას სული არ გამოეწვია. დათვს „უწმინდურს“ ვეძახოდით, ტურას - „კვალდაწყევლილს“, თაგვს - „კბილებმოჭედილს“, ჭინჭველას - „კუზიანს“, ქორს - „ზემავალს“, ყვავს - „დუდუჩას“, გველს - „შავჩოხიანს“, მავნეს - „უსახელოს“ („ტაბუ“).⁴

სხვათა შორის, ვინ იცის და დასავლეთ საქართველოს სამეფოს ძველის სახელი - ეგრისი - ერგესთან იყოს დაკავშირებული და ეთნონიმშიც - მეგრელი - იმ ოდინდელი ღვთაების სახელი ისმოდეს. ასეა თუ არა, ერთი რამ მაინც ცხადია: ერგეს ქვეყანაში წარმართული ჩვევებით სული ზეიმობს და ადამიანის ბუნება ილხენს. „ზაფხულზე კაც ზვამბაიას მიჰყავს ბავშვები მთაში, ტყეების უფალის - „მიზიტხუს“ პირველ ყვავილების სადღესასწაულოდ: შინ დარჩენილები სახლებსა და ფაცხებს ყვავილებით და მწვანით მორთავენ“.⁵ ჩერქეზულ-აფხაზური ღვთაება მიზითჰუ ტყეებისა და მონადირეთა პატრონი ყოფილა. იგი ოქროსჯაგრიან ტახზე იჯდა და ტყე-ტყე დაჰქროდა. მას ნადირობაში ხელის გამართვას ევედრებოდნენ მონადირეები. მიზითჰუს თითის განძრევაც საკმარისი იყო, რომ ირმები და შვლები ველად შეგროვილიყვნენ. მერე კი უტურფესი ღვთაებრივი ქალწულები წველიდნენ ფურებს.⁶ ყვავილებითა და ხის ფოთლებით შუბლდამშვენებული ხალხი ტყეში და მინდორ-ველად ოთხყურა ბალახს ეძებდა. ოთხყურა მიზითჰუს ბალახი იყო და ბედნიერების ნიშნად ჰქონდათ მიჩნეული. იპოვიდნენ თუ არა, ეგ სულერთი იყო: შინ მაინც ჰიმნების სიმღერით ბრუნდებოდნენ. ტყეების უფალს მწუხარება არ უყვარდა. თუ ტყე ადამიანის მეგობარი იყო, სამაგიეროდ ჭაობი მტრობდა მას. „მიცვალებულის თვალებივით გამოციებული და მოწყენილი, უჟმური და ციება ბინადრობდნენ ამ ჭაობებში. აქ მიწის კაცი შემხვედრია შებინდულებზე, პირაღმა მწოლარე ცას რომ უშვერდა თავის წითელ, ხორკლიან მუცელს („ტაბუ“).⁷ დიხაშკოჩი პატარა, ჯუჯა კაცია. იგი მიწაზე ძლივს დაღოღავს. ეზო-ეზო იმალება, რომ ადამიანს მოულოდნელად გადაეყაროს. რაკი სირბილი არ შეუძლია, მსხვერპლს ვერ გამოედევნება და ადამიანიც იოლად გაექცევა. ამიტომ ცდილობს ადამიანს მიეპაროს, ფეხებში შეუძვრეს და გააშეშოს. მაშინ კი ჭკუაზე შეშლა არ ასცდება კაცს. ქვეითებს გარდა, ცხენოსნებსაც მტრობს. მხედარს აღვირში უტაცებს ხელს და ცხენს მოუნუსხავს. მონუსხული ცხოველი კი ადგილიდან ვეღარ იძვრის.⁸ ასეთი ეშმაკი და ღვთისპირიდან გავარდნილი ვინმეა დიხაშკოჩი ანუ მიწის კაცი. არც მთვარეა მაინცდამაინც მთლად კეთილი სული. მეგრელს ისე ღმერთის არ ეშინია, როგორც მთვარისო - გვიამბობს არაქანჯელო ლამბერტი. წარმართი ქართველის რწმენით, მთვარეზე ყოფილა დამოკიდებული ადამიანის ბედი და უბედობა, სნეულებანი და სიკვდილიც კი. მთვარის განრისხება არასგზით არ შეიძლება, თორემ უბედურებას ვერ ასცდება კაცი. ორშაბათობით დიდი გულმოდგინებით ეთაყვანებოდნენ მთვარეს, ამ დღეს მთვარის დღე - თუთაშხა ჰქვია. თუთაშხობით მგზავრად წასვლა არ შეიძლება, რაც უნდა დიდი საქმე ჰქონდეს კაცს. წყურვილით რომ კვდებოდე, წყალს ვერ დალევ, რადგან ორშაბათობით მთვარე ძალას იჩენს და გველებით, ჯოჯოებით და სხვა შხამიანი ხვითქებით წამლავს მდინარესა თუ წყაროს წყალს. არც სახლიდან რაიმეს გაცემა შეიძლება - არც სანათხოვროდ, არც საჩუქრად, არც გასაყიდად, თორემ მთვარე განრისხდება და ბარაქა, დოვლათი, სიმდიდრე დაეკარგება სახლს. დარჩები ღარიბ-ღატაკი და უბედური. ახალი მთვარე რომ გამოჩნდება, აუცილებლად ხელი უნდა გაიშვირო მისკენ, ან ხმალი ან დანა უნდა უჩვენო, ქუდი უნდა მოიხადო და თაყვანი სცე.⁹ ასეთია წესი. ასე სჯეროდა წარმართ ქართველს, ასე სჯერათ კაც ზვამბაიას და მის ცოლს ხათუნას. „ამოვა ახალი მთვარე. კაც ზვამბაია ხელს წამოავლებს არზაყანს და თარაშს, ჯერ მთვარეს უჩვენებს, მერმე სატევარს იძრობს და გაოცებული ბალღები მისჩერებიან გაშიშვლებულ სატევარს, მთვარის შუქზე მოვარვარეს. მთვარის ეშინიათ რატომღაც ძიძასაც და მორდუსაც. ამიტომაც მთვარის დღეს - ორშაბათს, მორდუ სამგზავროდ არ წავა, ძიძა თავს არ დაიბანს, არც არავინ სვამს ოქუმის წყალს ამ დღეს, რადგან მთვარე ამ დღეს გაკაპასებულია, ვეშაპებს, გველებს, ჯოჯოებს და ხვლიკებს მოაწამლვინებს წყლებს“.¹⁰ ეს ცხოვრების წესია, ზნე და ჩვეულებაა ხალხისა. ამ წარმართულ ჩვევებს ერი პატივს სცემს, როგორც ცხოვრების საუკუნეებით შესისხლხორცებულ კანონს. სხვათა შორის, ამის დამადასტურებელ ფაქტად გამოდგება ე. შამბას ნაამბობიც. თურმე, როცა აფხაზი „კიარაზში“ (აფხაზ წითელგვარდიელთა მებრძოლი რაზმი) შედიოდა და სოციალისტურ რევოლუციას ერთგულების ფიცს აძლევდა, ამბობდა - „უკანასკნელ სისხლის წვეთამდე შევებრძოლები რევოლუციის მტრებს, აზნაურებს და თავადებს, რაც საზეიმოდ აღუთქვი აჟირასა და ხალხს. და თუ უკან დავიხევ, დე დამსაჯოს ხალხმა და აჟირამ“.¹¹ რა უნდა იყოს უფრო უცნაური და, ერთი შეხედვით, შეუსაბამო, ვიდრე სოციალისტური რევოლუციის ჯარისკაცის ფიცია სამჭედლოების წარმართული კულტის - აჟირას - წინაშე? მაგრამ ეს ხალხის ისტორიული ცხოვრებით გაპირობებული მდგომარეობაა. ვერც ქრისტიანობას და ვერც მაჰმადიანობას ვერ ამოუწვავს აფხაზის სულში წარმართული ღმერთების პატივისცემა. უფრო მეტიც, როგორც დავინახეთ, მას წარმართული ღმერთი მოკავშირედ მიაჩნდა სოციალიზმისათვის ბრძოლაში. ამდენად, წარმართულ ზნე-ჩვეულებებში ყველაფერი ბუნებრივია, ჩვეულებრივი და ახლობელი. ამიტომ მკითხველსაც არაფერი ეჩვენება უცნაურად.

მითოლოგიურ-წარმართული სამყარო და რეალური ყოფა ერთი სინამდვილის სხვადასხვა მხარე გამხდარა. მათი გათიშვა აღარ შეიძლება. სინამდვილის მხატვრული უკუფენის დროს ორივე მხარეს თანაბარი ჩვენება უნდა, თორემ იგი (სინამდვილე) შეიძლება ცალმხრივად და გაღარიბებულად აისახოს, დააკლდეს ფერი, საღებავი და ეშხი. ეს რომ არ მოხდეს კ. გამსახურდიასა და დ. შენგელაიას უხვად შემოაქვთ თავიანთ ნაწარმოებებში, ერთი მხრივ, წარმართული მისტერიები და, მეორე მხრივ, მითოლოგიურ სამყაროსთან ურთიერთობის ენა - მაგიური ტექსტები. მიუხედავად ამ სიუხვისა, ზომიერების საზღვარი არ ირღვევა. ლუკაია ლაბახუას გაცხენება („მთვარის მოტაცება“) იქნება თუ კოჩა ივარდავას მისტერიები („გურამ ბარამანდია“) ორივე ფაქტიურად ყოფის სურათებია და არა მხოლოდ იდუმალებითმოსილი რელიგიური პროცესიები. მაგიური ტექსტებიც აღიქმება როგორც წინაპართაგან დატოვებული ყოფის ნაწილი. მაგიურ ტექსტებში საუკუნეების სიღრმეში ჩაკარგული ქართული სინამდვილის ხმა ისმის. მართალია, ამ ხმას ხშირად ინსტიქტით უფრო სწვდები, ვიდრე გონებით, მაგრამ ადამიანი მარტო გონებით ხომ არ ცხოვრობს? მას ინსტიქტიც შველის არსებობაში.

„მეფეო დედაო,
დედაო უღვთო!..
უჟმური, ან-ბან, დადგომილი დადგა,
- მომავალი მოვა!..
ჰეიზე, ჰოიზე!..
ებეჭე, საბეჭე!..
გახილე კიდობანი,
- ქალი და შვილი დადგა! („სანავარდო“),¹²

„აზალაგანი: ზაზალაგანი:
ასრნი: პასრნი: პასრაგანი:
სერუსტემ: ხურუსტემ:
იკართი: მიკართი:
ალასმერთი: არაღმერთი:
არაწმიდა: მერე შენ ამას:
აისთა და მისთა:
და სულისა წმიდისათა, ამინ“. („დიონისოს ღიმილი“).¹³

ესეც ქართული სინამდვილეა. მისი ელფერი, პეწი და კოლორიტი.

ერთი სიტყვით, ყველაფერი - თხაჭურობა თუ ლამარიობა, მალანურობა თუ აგუნები, თერდობა თუ წმინდა მუხის დღესასწაული, მესეფობა თუ აჟირა - გადმოგვცემს ხალხის ცხოვრების ხასიათს, ბუნებასა და თვისებებს. ყველაფერში მჟღავნდება საუკუნეებით განმტკიცებული და გამომუშავებული ზნე, ჩვევა, რწმენა. იგი განპირობებული და დადასტურებულია ქართველი ხალხის ისტორიული ცხოვრებით. ამიტომ ანიჭებს მითოლოგიური ამბები კ. გამსახურდიასა და დ. შენგელაიას რომანებსა და მოთხრობებში აღწერილ ყოფას განუმეორებელ ეროვნულ სურნელსა და ელფერს.

გარდა ზემოთქმულისა, მითი პერსონაჟთა ხასიათსა და თვისებებსაც აპირობებს. კ. გამსახურდია „დიონისოს ღიმილის“ ბოლოსიტყვაობაში წერს, რომ „…ქართული ქრისტიანული ეკლესია არასოდეს ისეთი ძლიერი არ ყოფილა, როგორც თუნდაც კათოლიკური და ორტოდოქსალური რუსული. სწორედ, ამიტომაც გლეხური მასები საქართველოს მოსახლეობისა სათანადოდ ვერ მოთრგუნა ქართულმა ეკლესიამ. და ამასთანავე ამ უკანასკნელს ძალაც არ ეყო ქრისტიანობამდის არსებული რელიგიების ფესვები ამოეთხარა ქართული სინამდვილიდან. ტაია შელიას სახით მე წარვუდგინე ქართველ მკითხველს ქრისტიანობისგან დაუთრგუნველი, მაგრამ მაინც ცრუმორწმუნე (ისეთი, როგორიც იყო არსებითად ქართველი გლეხი), ნახევრად წარმართი“.¹⁴ არა მარტო გლეხობა, არამედ საზოგადოების სხვა ფენების წარმომადგენელნიც დიდად განიცდიან წარმართობის გავლენას. მართლმადიდებელი მღვდელი ტარიელ შარვაშიძე, აღდგომა დღეს, ისეთ ჰიმნს გალობს, რომელშიც აღრეულია ქრისტიანული და წარმართული რწმენის ელემენტები. წმინდა მუხის ქურუმი ლომკაც ესვანჯია ეკლესიის მსახურებს ეჯიბრება ქრისტიანული რელიგიის წესების აღსრულებაში. ნათავადარი თარაშ ემხვარი თვალებგაბრწყინებული მისჩერებია ლუკაია ლაბახუას გაცხენების მისტერიას. ასე, რომ, შეგნებულად თუ შეუგნებლად, წარმართული რწმენის პატივისცემა საერთო ქართული მოვლენა იყო და მეტნაკლებად ამას საზოგადოების ყველა ფენა ამჟღავნებდა.

კ. გამსახურდიასა და დ. შენგელაიას ზოგიერთ პერსონაჟს მითოლოგიურ-წარმართული სამყაროს გავლენა იდუმალებით მოსავს და არამიწიერ თვისებებს მიაწერს. ასეთია არამარტო უჩა ღართამისა და ნერჩი პატენის ქურუმი კოჩა ივარდავა („გურამ ბარამანდია“), არამედ ტაია შელიაც („დიონისოს ღიმილი“) და თამშუღ დანელიაც („ბათა ქექია“). რაღაცით ისინი ჰგვანან კიდეც ერთმანეთს. ალბათ, უმთავრესად იმით, რომ სამივე გულის ფესვებით უკავშირდება წარმართობას. ქრისტიანული რელიგიის დოგმატები ვერ მორევია მათ. ისინი ინარჩუნებენ პირველყოფილ ადამიანურ სილაღეს, ენერგიას, ცხოვრებით ტკბობის უნარს და თავისუფლებას. ეს თვისებები განსაკუთრებული ინტერესით მოსავს მათ მკითხველის თვალში. უფრო მეტიც, თავად ავტორებიც ტენდენციური თანაგრძნობით ექცევიან ტაია შელიას, კოჩა ივარდავასა და თამშუღ დანელიას. ვერ დაუმალავთ ფარული აღტაცება, რასაც სამივე პერსონაჟი იწვევს. ეს აშკარად იგრძნობა თითოეული მათგანის ხატვასა და აღწერაში.

მოვიტანოთ ტაია შელიას ავტორისეული დახასიათება:

„თევზაობისა და ნადირობის დროს გველი თუ შეგვეფეთებოდა, შეჩერდებოდა. ნებანებას მიუშვებდა. ორ თითს ტუჩზე მიიდებდა. შეულოცავდა. უნდა გენახათ წელმოტეხილი ქვემძრომი უმწეო სხმარტალს რომ დაიწყებდა. დაიხრებოდა. კისერში ხელს წაავლებდა. თოკივით დახეშავდა და ახალუხის ჯიბეში ჩაიდებდა.

ჯარობისა და ხატობის დროს, როცა ჩვენი სოფლის გლეხები ეკლესიის მოედანზე ღრეობდნენ, ჯირითობდნენ და ცეკვავდნენ, ტაია შეუმჩნევლად ბრბოში გაერეოდა (ტაიას არასოდეს უცეკვნია ქალთან), გაშლიდა ხელებს, ერთს ჩაუვლიდა. ცხვირსახოცის ნაცვლად გველს დააგდებდა მიწაზე და ისე დაუვლიდა, როგორც შეპყრობილი სუჯუნის წმ. გიორგის მონა. ვინ ანდობდა მას ან რძალს, ან სასძლოს!

. . .

ავყია. მეოცნებე. გაქსუებული. სახნისის, ნაჯახის და თოხის ხელის შევლება ეზარებოდა. არც კოჟრები უნახავს ვინმეს ტაიას ხელზე. მეთევზე და მეჯოგე. უბადლო მოჯირითე. შეუდარებელი მსროლელი.

ხელში ან თოფი ეჭირა, ან სასროლი ბადე და ანკესი. მთელი ღამეები ნოთეზე დავყავდი. დღისით დუქნის წინ იჯდა. ლოთობდა, ან ნარდს თამაშობდა, ოხუნჯობდა. ქორწილებში პირველი თამადა, ქელეხებში მოზარეთ-უხუცესი. ხანდახან ისეთ მიცვალებულს დაიტირებდა, სიცოცხლეში რომ თვალით არ ენახა. შორეულ სოფლებში მიჰყავდათ ტაია შემცხადებისა და ზარის მოსაწყობად.

მისივე ხელობა იყო: ხატზე გადაცემა, თავზე შემოვლება.

როცა ტაიას ვინმეს დააწყევლინებდნენ, ხარის უღელს მიაჭედავდა წმინდა გიორგის ეკლესიის ცაცხვზე.

„საქმე მორჩომილია“, ამბობდნენ გლეხები. მთელ სოფელს ეშინოდა მისი“.¹⁵

კოჩა ივარდავასაც ასეთივე თვისებები აქვს, ოღონდ უფრო დიდი დოზით.

„ტანმორჩილი, მაღალი შუბლი, კეხიანი ცხვირი, წითელ თმაში ოდნავ ჭაღარა შეჰპარვოდა, ჟღალი თვალები, შემოხედვა წკვარამი და წელში გამღუნავი.

ხან ამაყი, შეუპოვარი, ენა კვინწარი, ხან მორჩილი, სათნო და გველივით ბრძენი.

. . .

კატასავით მოქნილი, მარდი და ონავარი.

. . .

ერთი შეხედვით წიწილებს დააწყობდა, ხარს წელში გაღუნავდა, ვაჟკაცს კაცობას დაუკარგავდა, დედკაცს დააბერწებდა და ორსულ ქალს მუცელს მოუშლიდა.

. . .

მისი ცხენოსნობა მთელ ოდიშში იყო განთქმული.

როცა ის კაფანდარა, მოხდენილი და პატარა, ცხენს კატასავით მოახტებოდა, იყო: ეშმაკი, მავნე“.¹⁶

არც თამშუღ დანელია („ბათა ქექია“) ჩამოუვარდება კოჩა ივარდავას. ისიც საოცარი კაცია.

„ტანად კაფანდარა და ყავარივით გამხდარი, იჯდა - მუჭის ოდენად იყო მოკუმშული, წამოდგომას რომ დაიწყებდა - იზრდებოდა, იზრდებოდა და ასე გრძელდებოდა კუდის რიკზე შემართული გველივით. წელში რომ გაიმართებოდა, იმსიმაღლე იყო, თვალს ვერ შეუწვდენდი და მაღლა, სადღაც დასაკარგავში, ეკიდა მისი კიტრივით წაგრძელებული თავი“.

თამღუშ დანელია ცალთვალა იყო, მაგრამ „მისი სკვარამი შემოხედვა ქვას ხეთქდა შუაში, კამეჩს ღუნავდა წელში და საცოდავს შავ დღეზე დაბადებულივით აბღავლებდა“.

თამშუღ დანელია ცხენის ქურდი და სწორუპოვარი მოჯირითე იყო. „უნაგირს რომ მოახტებოდა და ერთს ჯიქურად რაღაც უცნაურს დასჰყივლებდა, ცხენი მკვდარიც რომ ყოფილიყო, ქარად იქცეოდა და ორივე, ლაფშა და კაცი, ერთ არსებად იყვნენ ჩამოქნილნი“.¹⁷

ორივე, კოჩა ივარდავაც და თამშუღ დანელიაც, უსაშველოდ ზარმაცი და მცონარეა. თუ კოჩა ივარდავას „მუშაობა ჭირივით ეზარებოდა და თოხი იშვიათად ეჭირა ხელში“, თამშუღ დანელია „ჩხირის თლასა და მცონარეობაში ატარებდა უძილო ღამეებს“.

სამივე პერსონაჟის დახასიათებას თუ გავითვალისწინებთ, შეიძლება შემდეგი საერთო დასკვნა გავაკეთოთ: სამივე იგავმიუწვდენელი ცხენოსანი და მოჯირითეა, სამივე უქნარა და იოლი ცხოვრების მოყვარულია, სამივეს არამიწიერი თვისებები აქვს: შეხედვით გველსა და კამეჩს გატეხენ წელში, ქალს მონუსხავენ, ფეხმძიმეს მუცელს მოუშლიან, ვაჟკაცს წაახდენენ და კაცობას წაართმევენ. მერე და რით შეიძლება აიხსნას მათი ეს თვისებები? უთუოდ წარმართული ჩვევებით. ისინი მითოლოგიურ-წარმართული ღმერთების მოგვებს ჰგვანან. თუმცა არავითარ რელიგიურ სექტას არ ეკუთვნიან. პირიქით, მათი ლაღი და თავისუფალი ბუნება მორჩილებას ვერ იტანს. რელიგიური ფანატიზმიც უცხოა მათთვის. მაგრამ თუ მაინც ქურუმებს გვაგონებენ, ეს იმიტომ, რომ წარმართულ ზნე-ჩვეულებას სათუთად უვლიან და მოწიწებით ექცევიან. ეს მათი სულის მოთხოვნილებაა და არა ძალდატანებით ასრულება რიტუალისა. მართალია, სამივე გულის ფესვებით უკავშირდება წარმართობას, მაგრამ ამ დამოკიდებულების ხასიათი მაინც სხვადასხვაგვარია. ყველაზე ღრმად კოჩა ივარდავას („გურამ ბარამანდია“) უდგას ფეხი წარმართობასა და მითოლოგიურ სამყაროში. მისი წინაპრები წარმართულ ღვთაებათა ქურუმები იყვნენ და „უკანასკნელი ნაშიერი ამ დიდი ქურუმთა მოდგმისა იყო კოჩა ივარდავა“. იგი „თაყვანსა სცემდა უჟმურთა უჟმურს, თხის ჭურს, გველთა ბატონს უჩაღართამს, ადგილის დედას ნერჩი პატენის“… თუ კოჩა ივარდავა ჭეშმარიტი მოგვია წარმართობისა, ტაია შელია („დიონისოს ღიმილი“) ნახევრად ქურუმია. ეს მკაფიოდ ჩანს როგორც მის დახასიათებაში, ისე საქციელში. ჯერ ერთი, ტაია შელია ნახევარსულიანი იყოო, ამბობს კონსტანტინე სავარსამიძე: „იგი მუდამ ამღვრეულია, ადამიანის თვალი მის უფსკრულებს ვეღარა სწვდება, ყველას მეჩხერი ჰგონია. ასეთი ნახევარსულიანი სხვას თავისებურს რომ შეჰხვდება, დიდი და საოცარი ნათელი უნდა ადგეს მაშინ მიწიდან. ასეთი ნახევარსულიანი იყო ტაია შელიაც“. მეორეც, ტაია შელია გულთმისანი და გველების მგეშავია. „ტაია შელიას ისლის სახლსაც ჰყავს თავისი მფარველი გენია. ის გველი ჩემი გამზრდელის ლოგინის ქვეშ იწვა დღენიადაგ“. მესამეც, როცა ბავშვობაში კონსტანტინე სავარსამიძე ავად გახდა, მორდუ ტაია შელიამ წარმართული რიტუალი შეასრულა და ბალღს მოზვერი შემოავლო თავს: „მეორე დღეს ძიძამ ჩემი ლოგინი შუა ცეცხლთან დადგა, ფაცხის კარი გააღო. მორდუს მოზვერისთვის რქაში წაევლო ხელი, ფაცხაში შემოჰყავდა… მორდუმ სამჯერ შემოატარა მოზვერი ჩემი ლოგინის გარშემო. რაღაცეებს ბუტბუტებდა. მალ-მალე ახსენებდა წმ. გიორგის. ძიძამ შავტარიანი დანა მოუტანა. მორდუმ კარის ზღურბლამდის მიიყვანა მოზვერი. ცალი ყურის წვერი ულმობლად წაათალა. გააგდო“.

თამშუღ დანელიას („ბათა ქექია“) მოგვობისა და ქურუმობის პრეტენზია არ ჰქონდა, მაგრამ არც ის იყო სხვაზე ნაკლებ „სასწაულმოქმედი“. „ქრისტიანი იყო წყეული და ხატი და ეკლესია არ დაენახებოდა“. გაუგებარს, ბნელსა და უცნაურს ლოცულობდა. არავის ესმოდა მისი ლოცვის აზრი. გაცინებული არავის უნახავს. იყო ერთი აჯამი და სკვარამი. ერთადერთხელ ცხენის ქურდმა ბასაია ჩანბამ ნახა გაცინებული და იმ დღიდან საცოდავი ჩანბა დასნეულდა, სანთელივით დადნა და ჩხირივით გახმა. სიკვდილის წინ გამოტყდა თურმე ბასაია ჩანბა: თამშუღ დანელია დაკაცებულ ცხენად გამომეცხადა, ცხენის სულივით აიმართა ჩემწინ აჭიხვინებული და წამახდინაო კაციშვილი. რით არ არის ეს მითოლოგიური ღმერთის საქციელი? ასეთი მეტამორფოზები ხომ ჩვეულებრივი ამბავია მითოლოგიურ თქმულებებში! დ. შენგელაია იყენებს მითოლოგიურ ელემენტებს, რომ ხაზი გაუსვას, განსაკუთრებით გამოყოს პერსონაჟის უცნაური, იდუმალებით მოსილი თვისებები.

ნიკა აგიაშვილმა გაიხსენა, რომ ერთხელ გალაქტიონ ტაბიძეს უთქვამს - უნდა გქონდეს საკუთარი სამყარო, რომელიც არაფრით ჰგავდეს სინამდვილეს, მაგრამ რეალური კი იყოსო. ერთი შეხედვით, ტაია შელია, კოჩა ივარდავა, თამშუღ დანელია არ ჰგავდნენ ნამდვილს, მაგრამ რეალურნი კი არიან. იმიტომ, რომ, ერთი მხრივ, საკუთრივ ქართული სამყაროს ღვიძლი შვილები არიან, ხოლო, მეორე მხრივ, - კ. გამსახურდიასა და დ. შენგელაიას ინდივიდუალური შემოქმედების ნაყოფი. ორივე მწერლის შემოქმედება მტკიცედ ემყარება ქართულ მითოლოგიურ სამყაროს. ეს საშუალებას აძლევს მათ, ღრმა ეროვნულ კოლორიტთან ერთად, პერსონაჟებს მიანიჭონ ტრანსცედენტული თრთოლვა, ხიბლი და იდუმალება.

როცა ერთბაშად თვალს გადავავლებთ ამ წიგნში განხილულ ნაწარმოებებს, დავინახავთ, რომ მითი სიუჟეტური პერიპეტიების შესაქმნელადაც გამოიყენება.

იმ წვიმიან და უკუნეთ ღამეს, როცა კოჩა ივარდავამ გურამი შინ წაიყვანა („გურამ ბარამანდია“), წმინდა გიორგი ებრძოდა გველეშაპს. ამ ბრძოლაში კოჩა ივარდავაც მონაწილეობდა (აკი ამბობს თავად გურამი - წმ. გიორგისთან ბრძოლაში დაიღუპაო ჩემი მორდუ!).

„… გაისმა შემზარავი ქუხილი, თითქოს ცა ჩამოსკდა და იქვე მეხდაცემულ ჭანდარს ცეცხლი გაუჩნდა, ცეცხლიდან თოვლივით თეთრ რაშზე ამხედრებული წმინდა გიორგი ავარდა ზევით და მოისმა ჭექა:

- სად მიხვალ შენ, წყეულო კაცო!
არ გაგიშობ მე, წმინდა გიორგი,
კაცთა ავთაგანს!..
თვალთა ლახვარი,
ვაი და ვუი,
ქვაი და კუი,
ასკილისა კილი
წმინდა გიორგისა ლახვარ-ბოძალი
კაცთა ავთაგანს!..

და წმინდა გიორგი ელვა-ჭექით შემოსილი ყალყზე ამდგარი რაშით, ეკლესიის ქვითკირის გალავანს გადმოევლო და ლახვარმომარჯვებული გამოექანა ცხენოსნებისაკენ.

მორდუ შეტორტმანდა, ელვის სინათლეზე თვალები აჰკვესა, ხელი აიქნია და დაიკივლა:

- მეფეო დედაო,
დედაო უღვთო,
მომეხმარე!..

ტყემ დაიღმუვლა, ადგა უზარმაზარი გველეშაპივით და როყინით, ყეფით წმინდა გიორგის დაეტაკა.

ტყე იქნევდა ასწლოვან მუხებს, ხეები იმსხვრეოდა, ღმუოდა დათვივით, მაგრამ წმინდა გიორგიმ დაჰკრა ლახვარი, ინათა ელვამ, ტყემ დაიღმუვლა და ავარდა ცეცხლი“.

შეიძლება ვიფიქროთ, რომ „გურამ ბარამანდიაში“ აღწერილი ამ ჯოჯოხეთური ღამის სურათში მოცემულია წარმართული და ქრისტიანული საწყისების ბრძოლის ქარაგმული ამბავი. რა თქმა უნდა, დ. შენგელაიას ეს ბრძოლა არ აინტერესებს როგორც ისტორიული ფაქტი. აქ თავისუფალი (კერძოდ, კოჩა ივარდავას) სულის დათრგუნვის ამბავია არეკლილი. ამ ბრძოლაში ერთ მხარეს არის გველეშაპი, მუხების ტყე და კოჩა ივარდავა, მეორე მხარეს - წმინდა გიორგი. წარმართულია გველეშაპი, მუხების ტყე (წმინდა მუხაზე უკვე გვქონდა ლაპარაკი) და მათი ქურუმი კოჩა ივარდავა; ქრისტიანულია წმ. გიორგი. წარმართობის დაგვიანებულმა ქურუმმა კოჩა ივარდავამ ბრძოლა წააგო: კოჩამ გურამი შინ მიიყვანა, აივანზე აიყვანა, იატაკზე დასვა, „შუბლზე ხელი გადაისვა, თვალები უცნაურად აახამხამა და სულგავარდნილი მოსხლეტით დაეცა“… ^18.

წმ. გიორგიმ დასაჯა ხვარამზეც („ტაბუ“). სატანა მიუდგა ხვარამზეს და ქალმა შვა მორიელი. მორიელმა მუსრი გაავლო ხარბედიათა და ბისკაიების ოჯახებს. მაშინ დავარდა ქადაგად მოხუცი ხახუ ხარბედია. 23 აპრილს სუჯუნას საქონელი წაასხეს ნაჭყვედელებმა. სულზე ცხრა ხარი დაუკლეს წმინდანს და უმაგალითო ღამისთევა გაუმართეს. ხახუ ხარბედია საყდარში ჩაკეტეს და დილით აუწყა მლოცველებს ქადაგმა წმ. გიორგის ნება. „მლოცველები ნაჭყვედში დაბრუნდნენ. ხელფეხი შეუკრეს ხვარამზეს და მორევში გადააგდეს. წყალმა არ მიიღო ეშმაკის თანაზიარი. ხვარამზე სამგზის დადაღეს. დაანგრიეს ხვარამზეს სახლი. ბალავერში მორგვის ოდენა შავი მორიელი იპოვნეს. სუჯუნის გიორგის ბოძალზე ააგეს მორიელი და ეკლესიის ცაცხვზე ლურსმანით მიაჭედეს სამგზის“.¹⁹

ასე დაისაჯა ტაბუს დამრღვევი. და ეს ამბავიც მითოლოგიური ქარგით არის გადმოცემული.

„მთვარის მოტაცებაშიც“ ტარბების თავდასხმა არზაყან ზვამბაიაზე მალანურობის რიტუალით არის გარემოსილი. მართალია, მალანურობას 30-იანი წლებისათვის მითოლოგიური შინაარსი უკვე დაკარგული ჰქონდა. იგი მხოლოდ იმერეთის მეფისა და დადიანის „ბრძოლის“ კარნავალურ სურათადღა დარჩენილიყო. მაგრამ მალანურობა თავის დროზე უთუოდ წარმართულ რელიგიურ რიტუალს წარმოადგენდა. ამას ადასტურებს თავად სიტყვა „მალანური“, რომლის დამაჯერებელი ეტიმოლოგიური ახსნა ჯერ ვერ მოხერხდა. რა კავშირი უნდა ჰქონდეს ამ უცნაურ სიტყვას შინაფეოდალურ ბრძოლასთან? ჩემი აზრით, არავითარი. მალანურობის წარმართობასთან კავშირს მოწმობს აგრეთვე ამ ჩვეულების მეგრული სახელიც - კაკვი-ღალა („ჭოკის ტარება“ ანუ „ჭოკის ტვირთვა“, შეადარე „ჯვრის ტვირთვას“). სახელწოდება კაკვი-ღალაც ნაკლებ უკავშირდება შინაფეოდალურ კინკლაობის მომენტებს. არც ის უნდა დაგვავიწყდეს, რომ მალანურობა მარიამობის კვირაძალში იმართებოდა და წინ უსწრებდა ქრისტიანულ რელიგიურ დღესასწაულს. ყველაფერი ეს [და სხვა ნიშნებიც] გვაფიქრებინებს, რომ მალანურობა რაღაც წარმართული სახალხო ზეიმი იყო, რომლის ნამდვილი შინაარსის დადგენა ჯერჯერობით ვერ ხერხდება. მაგრამ ამას ახლა არსებითი მნიშვნელობა არა აქვს. მთავარი ის არის, რომ ეს ხალხური ჩვეულება რომანში გამოყენებულია სიუჟეტური პერიპეტიის გასართულებლად. ძმებმა ტარბებმა მალანურებად გადაიცვეს, სხვებთან ერთად კარნავალი გაითამაშეს და მერე, ჩვეულების თანახმად, სოფელ-სოფელ სიარული დაიწყეს. გარდა ადათის, წესის ასრულებისა, ამ შემოვლის მიზანი კაც ზვამბაიას ეზოში შეპარვა იყო. მოსისხლეების შიშით კაც ზვამბაიას მუხის ჭიშკარი მტკიცედ ჰქონდა ჩარაზული და მის ეზოსაც მგელძაღლები დარაჯობდნენ. „სამათხოვროდ“ მოსულ მალანურს კი მასპინძელი უსიტყვოდ უღებდა კარს. ტარბებიც ძველი წესით ისარგებლებდნენ, ზვამბაიების ეზოში შევიდოდნენ და მერე ძმების ვაჟკაცობამ იცოდა, როგორც გაუსწორდებოდნენ არზაყანს. შესვლით კი იოლად შევიდნენ მალანური ტარბები კაც ზვამბაიას ეზოში, მაგრამ შური ვერ იძიეს - მოხუცმა ზვამბაიამ და თარაშ ემხვარმა ღირსეულად დაიცვეს თავისი გვარი და სისხლი. ასეა ჩაქსოვილი ერთმანეთში ძველი სანახაობა და ზვამბაიებისა და ტარბების კონფლიქტი.

ქრისტეს ფეხის მკვნეტელი და ენადგაკრეფილი ბათა ქექია კი კაშინას ამბის მოყოლით ცდილობს მომავალ სასიმამროს თამშუღ დანელიას ქარაგმულად უთხრას - შენი სიდუ მიყვარს და მომათხოვეო. ბათას ეშინია თამშუღის უარისა და იძულებულია იცრუოს. სხედან კერის პირას მომავალი სიძე-სიმამრი და ყვება ბათა ქექია, როგორ გადაეყარა კაშინას ნოღელასთან და როგორ უთხრა უარი კაციშვილმა ოქროსთმიან ქალღმერთს.

ბათამ იცის: თუ შეიყვარე კაშინა, ხომ დასახლდი კაცი ცივ ქვაზე! აგავსებს დოვლათით: ცხენი და კამეჩი, თხა და ძროხა, ოთხფეხი თუ ფრინველი უთვალავი გეყოლება. მამაკაცურ ძალას მოგცემს და სიყვარულის ცეცხლით დაგწვავს. თუ არ შეიყვარე და უარჰყავ ქალღმერთის ტრფობა, მაშინ ულმობელია ვნებააშლილი კაშინას შურისძიება: ამქვეყნად ყველაფერზე გული აგივარდება, გაფუჭდები და წახდები კაციშვილი. დიდი ვაჟკაცობა გინდა მთლად არ გამოწყდე ცხოვრებაში. მიუხედავად ამისა, ბათა ქექიამ მაინც გასწირა თავი, მაინც უარი უთხრა ქალღმერთს სიყვარულზე, რადგან ბავშვობიდან უყვარს ერთი ქალი, უიმისოდ არსებობა არ შეუძლია.

ზის ბერიკაცი და ქირქილებს გულში. კარგად ესმის ბათას ქარაგმის აზრი. მაგრამ მაინც სულგანაბული უგდებს ყურს ნამდვილზე უფრო ლამაზსა და მშვენიერ ამბავს, რადგან „სულ მართალი მტერმა ილაპარაკა! ხანდახან უნდა იცრუო კიდეც. ენა იმიტომ კი არ გვაბია, რომ მუდამ მართალი იტიტინოს, ხანდახან მართალიც უნდა დამალოს და ზედ ზღუდესავით აეფაროს. ენამ ხშირად სინათლეს ჩრდილიც უნდა მიაყენოს, დააბნელოს, იმიტომ რომ ბნელში ძილი უკეთესია და ხანდახან ჭკუასაც ისევე უნდა დაძინება, როგორც ადამიანიშვილს“.²⁰ მართალია, ნება-ნება მიჰყვა თამშუღ დანელია ბათას ნაამბობს, თითქოს ჭკუაც მიაძინა, მაგრამ ქექიას გაცუცურაკება მაინც შესძლო: უმცროსი ქალის სიდუს მაგიერ უფროსი სალომე შეატყუა.

მითოლოგიური პერსონაჟია კაშინა და მისი ამბავი ყოფითი სიუჟეტური ქარაგმის ახსნას ემსახრება. ასე და ამგვარად აქსოვს კ. გამსახურდია და დ. შენგელაია მითოლოგიურ ამბებს სიუჟეტურ რკალში.

როცა კონკრეტულ თხზულებებს ვაანალიზებდი, იქნებოდა ეს „დიონისოს ღიმილი“ თუ „მთვარის მოტაცება“, „გურამ ბარამანდია“ თუ „ბათა ქექია“, ყოველთვის ვცდილობდი მეჩვენებინა და ამეხსნა მითით გამოთქმული ალეგორიული შინაარსი. ამიტომ უკვე თქმულის გამეორებით მკითხველს თავს აღარ შევაწყენ. აღვნიშნავ მხოლოდ, რომ მეორეული შინაარსი, როგორც წესი, ყოველთვის მითოლოგიური პლანით არის გადმოცემული. რეალურ და ირრეალურ პლანებს თითქმის თანაბარი მნიშვნელობა და ფუნქცია აქვს. ისინი ერთ განუყოფელ მთლიანობად არიან წარმოდგენილი და ასევე აღიქმებიან. ორივე პლანი ერთმანეთს ამდიდრებს და ავსებს როგორც აზრობრივად, ასევე მხატვრულად.

ასეთია, ჩემი აზრით, მითოლოგიის როლი კონსტანტინე გამსახურდიასა და დემნა შენგელაიას შემოქმედებაში.

____________

1. „მოამბე“, 1897 წ., №VI, თ. სახოკია - სამურზაყანო.

2. კ. გამსახურდია, რჩეული თხზულებანი, ტ. II, 1959 წ., გვ. 99.

3. „მოამბე“, 1897 წ., №VI, თ. სახოკია - სამურზაყანო, გვ. 8.

4. კ. გამსახურდია, რჩეული თხზულებანი, ტ. 2, 1959 წ., გვ. 99.

5. კ. გამსახურდია, რჩეული თხზულებანი, ტ. 1, 1959 წ., გვ. 80.

6. დუბროვინი, История войны и владычества русских на Кавказеб книга I, том I, ст. 102.

7. კ. გამსახურდია, რჩეული თხზულებანი, ტ. II, 1959 წ., გვ. 90.

8. თ. სახოკია, ეთნოგრაფიული ნაწერები, 1956 წ., გვ. 14.

9. არქანჯელო ლამბერტი, სამეგრელოს აღწერა, 1938 წ., გვ. 147.

10. კ. გამსახურდია, რჩეული თხზულებანი, ტ. I, 1958 წ., გვ. 82.

11. ე. შამბა - «Сквозь грозы», სოხუმი, 1961 წ., გვ., 35.

12. დ. შენგელაია, თხზულებანი, ტ. 1, 1968 წ., გვ. 83.

13. კ. გამსახურდია, რჩეული თხზულებანი, ტ. 5, 1961 წ., გვ. 918.

14. კ. გამსახურდია, რჩეული თხზულებანი, ტ. 5, 1961 წ., გვ. 954.

15. კ. გამსახურდია, რჩეული თხზულებანი, ტ. 5, 1961 წ., გვ. 667-668.

16. ალმანახი „დარიალი“, №1, 1925 წ., გვ. 110-111.

17. დ. შენგელაია, თხზულებანი, 1968 წ., ტ. 1, გვ. 191-193.

18. ალმანახი „დარიალი“ №1, 1925 წ., გვ. 122.

19. კ. გამსახურდია, რჩეული თხზულებანი, ტ. 2, 1959 წ., გვ. 108-09.

20. დ. შენგელაია, თხზულებანი, ტ. 1 1968 წ., გვ. 203.