მას მერე, რაც ეს პოემა მოგვევლინა, საქართველოში არ დარჩენილა თითქმის არც ერთი ადამიანი, ამ ნაწარმოებზე თავისი აზრი რომ არ გამოეთქვას, ზოგიერთის აზრი დასტამბულია, ყველასთვის ცნობილია, უმრავლესობისა კი — ერთად შეკრული — ხალხის საერთო აზრადაა ქცეული.

ქართველ ადამიანს ვეფხისტყაოსანზე ძვირფასი არაფერი გააჩნია. ამ უკვდავ ნაწარმოებში თავმოყრილია, ჩვენი ხალხის უზარმაზარი ცხოვრებისეული გამოცდილება და სიბრძნე. ამ წიგნის მიხედვით, უცხოელს შეუძლია ქართველებზე თითქმის სრული წარმოდგენა იქონიოს ვაჟა-ფშაველამ თქვა: თქვა: „შოთა რუსთაველი იგივე საქართველოა“-ო. სხვა რომ არაფერი მეექმნა ჩვენს ხალხს, ამ წიგნის წყალობით, მაინც ღირსი იქნებოდა ყველაზე კულტურულ ერთა შორის მოხსენიებისა.

ვინც არ უნდა იყოს პოემის ავტორი, ქართველმა ხალხმა მას შოთა რუსთაველი უწოდა. შოთა რუსთაველი დღეს მარტო პოეტის სახელი და გვარი არ არის, აღმატებულობას, უზენაესობას, თითქმის ღვთაებრიობას აღნიშნავს. მეტიც — შოთა რუსთაველი უკვე მთელი ქართველი ხალხის აღმნიშვნელი ცნებაა, რამდენადაც ამ ცნებაში თავმოყრილია ჩვენი ხალხის ყველა მთავარი თვისება: ნიჭი, სიკეთე, სიმტკიცე, მეგობრობა, სიყვარული, პიროვნების პატივისცემა. როგორიცაა შოთა რუსთაველი. ისეთივეა ქართველი ხალხი, როგორიცაა ქართველი ხალხი, ისეთივეა შოთა რუსთაველი...

ისევე, როგორც ტაძრისა თუ მონასტრის კედლებია აჭრელებული ტურისტთა წარწერებით, პოემის ტექსტის პერანგზეც მრავლად ვხვდებით სიმარტოვისაგან გაოგნებული გადამწერების გულისთქმასა თუ ამ დიადი პოეზიით აღფრთოვანებული და გათამამებული მკითხველის ლიტერატურულ ცდებს. როგორც ცნობილია, რუსთველოლოგიაში ეს ჩამმატებლები და ინტერპოლატორები საერთო ტერმინით „ნანუჩათი“ აღინიშნებიან. არჩილ მეფეს ეკუთვნის ეს სიტყვები: „ნანუჩას რუსთვლის ნათქვამში ბევრი რამ ჩაურევია“, „ნანუჩაობაც“ მისივე გამოთქმაა. თეიმურაზ ბაგრატიონი, ერთი უშესანიშნავესი რუსთველოლოგი, ნანუჩას შესახებ წერდა: „ღმერთმა აცხონოს, მაგრამ დიახ ცუდი პიიტიკოსი ბრძანებულა“-ო. ჩვენი რუსთველოლოგია ვეფხისტყაოსნიდან — პოეზიის ამ ღვთაებრივი ბაღიდან — დღემდე გამწარებული გლეჯს სარეველას, ხვეტავს „დამატებათა ნაგავს“, მაგრამ, მიუხედავად მისი წარმატებული შრომისა, ეს საქმე დღემდე დაუმთავრებელია და ალბათ ასევე დარჩება ძალიან დიდხანს.

როგორც უკვე ვთქვი, ვეფხისტყაოსნის ტექსტი აჭრელებულია უამრავი წარწერით, ჩამატებული სიტყვით, სტრიქონითა თუ მთელი ეპიზოდით. არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ დიდებული და მიუწვდომელი უბრალოების გამო, ამ პოემამ სიმღერის გუნებაზე დააყენა მთელი ერი, ანუ თვითგამოხატვის, თვითგამოთქმის მწველი სურვილი წაუკიდა ყველას — მაღალსა თუ მდაბალს, ნიჭიერსა თუ უნიჭოს. ყველას დააწყებინა საკუთარ პიროვნებაზე ფიქრი.

ადამიანი, რომელიც ზეპირად სწავლობდა ამ პოემას, არა მარტო საკუთარ მახსოვრობას წვრთნიდა, არამედ იმ უჩვეულო სიხარულსაც განიცდიდა, ცხოვრებისათვის აუცილებელი რამის შეძენას, პოვნას რომ მოსდევს. მას უხაროდა, რომ შეეძლო ამ სიმღერის გათავისება, შენახვა და ტარება. ამ ძვირფასი ტვირთით უკვე ძნელი აღარ იყო ცხოვრება.

დაიწყო რა ფიქრი საკუთარი პიროვნების მნიშვნელობაზე, მან ამის ნაღდი და ურყევი საზომიც იპოვა — ისევ რუსთაველის პოემა! თითოეულმა ჩვენგანმა მოინდომა თავისი სულის ნაფლეთი, შელოცვილი ჭინჭივით, მაინცდამაინც ამ პოემის რომელიმე ტოტისათვის შეება. მთელი ხალხის ცხოვრებაში მოხდა დიადი მოვლენა — ვიპოვეთ ყველაზე ნამდვილი გზა ხსნისა, ამქვეყნიდან უკვალოდ რომ არ გავმქრალიყავით. მართლაც, მიუხედავად ქართულ სინამდვილეში არსებული უამრავი მატერიალურ-კულტურული ძეგლისა, არაფერი ისე აშკარად არ ქმნის, არ იწვევს უკვდავების განცდას, როგორც ვეფხისტყაოსანი. ასე რომ, თავისთავად ბარბაროსულ აქტს (ვგულისხმობ პოემის ჩამატებებს, შესწორებებს, გაგრძელებებს) აქვს მეორე მხარეც, მე ვიტყოდი, მეტად ტრაგიკული გარემოებისაგან გამოწვეული გამართლებაც, და ვინც ჩვენი ერის ისტორია იცის, დამეთანხმება, რომ ეს ინტერპოლაციური ცდები, შეიძლება, ხელის იმ ანაბეჭდებად წარმოვიდგინოთ, წყალში ჩაცვენილთ მათი გადამრჩენი მორისთვის რომ შეუტოვებიათ.

ამრიგად, ჩვენამდე მოღწეული, უამრავი ჩამატებითა თუ შესწორებით აჭრელებული, სწავლულთათვის ასეთი რთული, თავსატეხი რებუსებით სავსე ტექსტი იმითაც არის მნიშვნელოვანი, რომ არ არსებობს მეორე ნაწარმოები ქვეყნად, რომელსაც ამდენი, მისი ავტორობის პრეტენზიით აღბეჭდილი ავტოგრაფი ახლდეს თან. ის თითქოს უკვდავების საბუთია, რომელზედაც მთელ ხალხს მოუწერია ხელი.

ვეფხისტყაოსანში ქართველმა ხალხმა თავისი სახე დაინახა, თავისი ხმა გაიგონა, თავისი გულის ცემა იგრძნო; უფრო მეტიც — თავისი ბედის ამოხსნაც სცადა (ჩვენში არსებობდა და დღესაც არსებობს ეგრეთწოდებული ვეფხისტყაოსნით მკითხაობა!). მეტად საყურადღებოა თეიმურაზ ბატონიშვილის ფრაზა „მდაბალი ხალხი ძალიან კითხულობს ვეფხისტყაოსანსა“! — „ძალიან კითხულობს“ ხომ იმასაც ნიშნავს, რომ ესმის კიდეც.

ცოტათი გადავაკეთებ და ვეფხისტყაოსნის მისამართით გავიმეორებ ამერიკელი მწერალი ქალის ჯოის კეროლ ოუტსის სიტყვებს, ერთ-ერთი ამერიკული რომანის შესახებ რომ თქვა: როდესაც ამ ნაწარმოებს ბოლომდე ჩავიკითხავთ, მაშინ მივხვდებით, მხოლოდ ახლა რომ ვართ ნამდვილად მზად მის წასაკითხადო.

ვეფხისტყაოსანთან დაკავშირებით, შეგვიძლია გაცილებით მეტი მნიშვნელობა მივანიჭოთ ამერიკელი მწერლის ამ აზრს და ვთქვათ: ვეფხისტყაოსნის წაკითხვის შემდეგ ხდები ღირსი მისი წაკითხვისა! აქ, რასაკვირველია, უკუგდებულია წიგნის წაკითხვის ჩვეულებრივი გაგება და საკუთარი პიროვნების ზრდის დაუსრულებელ პროცესზეა. საუბარი. ასეთი წიგნები, ანუ ვეფხისტყაოსნის მსგავსი წიგნები, კაცობრიობას, რა თქმა უნდა, აქვს, მაგრამ ძალიან ცოტა, თუმცა, ასეთი წიგნი არც შეიძლება ბევრი იყოს. ამით მე მხოლოდ იმის თქმა მინდა, ვეფხისტყაოსნის წაკითხვა არ შეიძლება ამ ცნების ჩვეულებრივი გაგებით — ვეფხისტყაოსნით უნდა იარსებო!

ამავე დროს, უსათუოდ უნდა ითქვას ისიც, რომ რუსთაველი თითქმის მთლიანადაა დამოკიდებული მკითხველზე, რუსთაველი ენდობა მკითხველს, ოღონდ ისეთს, რომელსაც არა მარტო სიუჟეტის გაგება, არა მარტო მისი მელოდიებითა თუ აფორიზმებით აღტაცება შეუძლია, არამედ წარმოსახვის უნარიცა აქვს, ძალა შესწევს წარმოიდგინოს პოეტური სივრცის უსასრულობა, უწყვეტობა, დანტეს სიტყვით რომ ვთქვათ, განიცადოს „სიამოვნება იმ უკაცურ ქვეყნის ხილვისა, მანათობელი მზის გადაღმა რომ მდებარეობს“. და, რაც მთავარია, არა მარტო კითხულობს ტექსტს, ანუ არა მარტო იმას სწვდება, რაც მის ზედაპირზე დევს, არამედ უსმენს და უჭვრეტს იმ უხმოსა და უჩინარს, პოეტური შუქი, პოეტური აზრი რომ ჰქვია და ნაწარმოების სიღრმეში საიდუმლო არსებასავითაა ჩაბუდებული. ამ თვალსაზრისით, შეიძლება დაგვაინტერესოს იულიანეს შემდეგმა მოსაზრებამ: „რაც უფრო მეტად პარადოქსალური და ზღაპრულია გამოცანა, მით უფრო გვავალდებულებს ვირწმუნოთ არა ის, რასაც გვეუბნება, არამედ – რასაც გვიმალავს!“

პოემის მკვლევარები, უმთავრესად კი ტექსტოლოგები, ფრთხილად ფხეკდნენ რა პოემიდან, როგორც უძველესი ტაძრის კედლიდან, დროისა თუ უვიცობის დანაშრეებს, ამავე დროს, მის გარშემო აგებდნენ ფილოლოგიურ ხარაჩოებს. პოემა თითქოს რამდენიმე ტექსტოლოგი-განდობილის საკუთრებად, ფილოლოგიური ექსპერიმენტების საგნად იქცა. პოემასა და მის მკითხველს შორის ინტელექტუალური ჯებირი აღიმართა. მკითხველმა თანდათანობით თავისი მოუმზადებლობა და უცოდინარობა ირწმუნა, პოემა კი ლამის ჩაიკარგა მასზე დაწერილი გამოკვლევების ზღვაში.

ფილოლოგიური ხარაჩოები, ნებისმიერ ხარაჩოსავით, საჭირო და აუცილებელია, ოღონდ, როგორც ყველა ხაარაჩო, ისიც თუ დროზე არ ჩამოხსენი, თავის მნიშვნელობას უსათუოდ დაკარგავს. ამასთანავე, აქვე უნდა ითქვას, რომ ტექსტოლოგების ტიტანურმა შრომამ – მართლაც, სხვა სიტყვა არ გამოიძებნება ჩვენი ბევრი შესანიშნავი მეცნიერის დაუღალავი გარჯის აღსანიშნავად – არაჩვეულებრივი ნაყოფი გამოიღო: დღეს გაცილებით უკეთესი ტექსტი გვაქვს ხელთ, ვიდრე რომელიმე, ცალკე აღებული, ჩვენთვის ცნობილი ხელნაწერია.

ფილოლოგიური ხარაჩოები მხოლოდ ერთი წყებაა ინტელექტუალური ჯებირისა. მეორე წყება – ფილოსოფიური ხარაჩოები გახლავთ. თუმცა, ფილოსოფოსებმა, ბუნებით უფრო თამამებმა და შეუპოვრებმა, ხარაჩოები არ იკმარეს და ვეფხისტყაოსნის ტერიტორიაზე რამდენიმე საფეოდალო დააარსეს: ნეოპლატონიზმი, არისტოტელიზმი, პანთეიზმი, მანიქველიზმი... ამ „საფეოდალოებს“ მაღალი გალავანი შემოარტყეს და ამ მაღალი გალავნიდან შუბების ტყორცნა დაუწყეს ერთმანეთს, რაც, რატომღაც, ბრძოლას კი არ გავდა, არამედ – ვირტუოზთა გართობას. ტურნირს, რის საყურებლადაც დიდი სიამოვნებით ვიკრიბებოდით ჩვენც, „საქმის უცოდინარი მკითხველები“ (მ. გოგიბერიძის გამოქმაა).

გატაცებით ვადევნებდით რა თვალს ფილოსოფოსთა ამ ტურნირებს, სავსებით დავივიწყეთ პოემა და ისიც ნელ-ნელა, თითქმის შეუმჩნევლად გაქრა. დანაწილდა, გადაიწონ-გადმოიწონა, გადაიღვარ-გადმოიღვარა სხვადასხვა დისერტაციასა თუ მონოგრაფიაში. ჩვენ კი რიგით მკითხველებს, ყავლაგასული საბუთივით, ხელში შეგვრჩა მოგონება, რომ ჯერ კიდევ ჩვენმა ბებიებმა ეს პოემა თავიდან ბოლომდე ზეპირად იცოდნენ და მათ, უბრალო დიასახლისებს, ესმოდათ, აღელვებდათ, ცრემლსა გვრიდა ავთანდილისა და ნესტანის ბრძნული წერილები... რომ ჯერ კიდევ გუშინ მწყემსები, გუთნისდედები, კალატოზები რუსთაველის ლექსით ელაპარაკებოდნენ ერთმანეთს... ჭაბუკი თავის სატრფოს რუსთაველის სიტყვებით უმჟღავნებდა სიყვარულს... ასე კი იმიტომ ხდებოდა რუსთაველმა ქართული სულის „მეტაფიზიკური ენა“ რომ შექმნა, რომლის რაობაც შესანიშნავად ამოხსნა გალაკტიონ ტაბიძემ: „საქართველომ პოეტისაგან და პოეტმა საქართველოსაგან ისესხეს მანერა საუბრის, მანერა სულის გაქანების, მანერა ბრძოლის. საქართველომ შეისისხლხორცა პოეტის გემოვნება, მისი ჩვეულებები, მისი ალერსი, მისი სასიყვარულო სიტყვები, საქართველო და პოეზია თანაბრად არიან რთული, გაწვრთნილი და ამაღლებული მრავალფეროვანი და მდიდარი წარსულით. აქ შოთა რუსთაველი ლეგენდა კი არ არის, არამედ ისტორიაა“.

ზოგიერთმა ჩვენმა ფილოსოფოსმა თუ ტექსტოლოგმა-მკვლევარმა ლოდიდან ქანდაკება კი არა, ქანდაკებიდან ლოდი გამოთალა და იმით ჩახერგა კარი იმ მზიანი, სიკეთით სავსე სახლისა, ვეფხისტყაოსანი რომ ჰქვია. რასაკვირველია, ეს სიტყვები ყველას ერთნაირად არ ეხება. ჩვენ დიდი მადლიერების გრძნობით ვახსენებთ ამ პოემის ისეთ მკვლევარებს – ვახტანს VI დაწყებული ჩვენი თანამედროვე ყველაზე ახალგაზრდა მეცნიერის ჩათვლით – რომელთა შრომებმაც ჩაგვინერგეს რწმენა, გვაჩუქეს იმედი, რომ ეს პოემა ჩვენთვის არის მოვლინებული, როგორც ამქვეყნიური ადამიანური შვება.

პოემა რომ მეცნიერებისათვის არ არის დაწერილი, ამაზე ლაპარაკი, რა თქმა უნდა, ზედმეტია. ამასთანავე, ვერავინ დამარწმუნებს (თუკი საერთოდ გამოჩნდება ასეთი ვინმე!), თითქოს ნებისმიერი ტექსტოლოგი, ენათმეცნიერი ან ფილოსოფოსი პოემაში გაცილებით მეტ პოეზიას პოულობდეს, ვიდრე ამავე პოემის რომელიმე არამეცნიერი მკითხველი. სრული პასუხისმგებლობით შემიძლია განვაცხადო, რომ ვერც ერთი ენათმეცნიერის, ფილოსოფოსისა თუ ტექსტოლოგის ნარკვევში ვერ ვხედავთ ამის კვალს; მეტსაც ვიტყვი – ზოგიერთი მეცნიერული ნარკვევის მიხედვით, ვეფხისტყაოსანი პოეზიის ნიმუში კი არა, ჩვეულებრივი, განსაზღვრული ინფორმაციის შემცველი ტექსტია, ანუ ისეთი ტექსტი, სადაც პოეზიის ნატამალიც კი არ არის, როგორიცაა, ვთქვათ, მეთორმეტე საუკუნის რომელიმე სიგელი, ნუსხა ან წერილი...

რუსთველოლოგები, საერთოდ, ძალიან განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან. რაც უფრო დიდია მეცნიერი, მით უფრო ნამდვილი პოეტია, რამდენადაც პოეზია არის მდგომარეობა სულისა, ის იდუმალი კონტაქტი, შეგრძნება სამყაროსი, იმ საიდუმლო ნიშანთა დანახვის, შემჩნევის უნარი, რომელიც ერთმანეთის გვერდით აყენებს შექსპირს, კოლუმბსა და კოპერნიკს. ამიტომაც, ვისაც მეტად შეუძლია განიცადოს პოეზია, ვინც მეტად არის პოეტი, მას უკეთესად შეუძლია ამოხსნას (თუკი ეს, საერთოდ, შესაძლებელია!) ან ეცადოს მაინც ამონსნას პოემაში ჩამარხული საიდუმლო, ყოველშემთხვევაში, შეუძლია ჩაწვდეს მისი პოეტური სისტემის ორგანიზაციის თავისებურებას.

იმედია, არავინ იფიქრებს, რომ რუსთაველის პოემის იდეალურ მკვლევარად ის მიმაჩნია, ვინც ლექსებს წერს, ვისაც დღეს ჩვენ პოეტს ვეძახით მისი საქმიანობის გამო. არა — მე ვგულისხმობ უნარს, პოეტურ სმენას, მუდმივ მზადყოფნას პოეზიასთან შესახვედრად, მოკლედ, ბედნიერ, თანდაყოლილ თვისებას. ტყუილად როდი ამბობდა ჰეგელი: „ისტორიაზე სერიოზულად ვერ იმსჯელებ, თუკი ესთეტიკური გრძნობა არა გაქვს“-ო, სამართლიანი მოსაზრებაა, არა მარტო ისტორიის, არამედ, საერთოდ, მეცნიერებასთან დაკავშირებით.

პოეზიაზე საუბრის დროს, ზოგ შემთხვევაში, გვავიწყდება, რომ ეს სწორედ პოეზიაა, ანუ ხელოვნებაა. ზოგჯერ შეგნებულადაც კი ვივიწყებთ, რადგან ჩვენი სწავლულების გარკვეულ, მეტად გავლენიან წრეში პოეზიისადმი ასეთი მიდგომა უკვე დაკანონებულ ნორმად ითვლება და მისგან ოდნავი გადახვევაც კი ამ სწავლულთა რისხვას თუ არა, ირონიულ ღიმილს მაინც უსათუოდ იწვევს.

პოეზიას, რასაკვირველია, მარტო წაკითხვით ვერ გაიგებ, პოეზიას უნდა გრძნობდე. ა. ფეტის სიტყვები, რომლებიც ახლა მინდა გავიხსენო, შეიძლება, პოეზიის მკვლევართა მისამართით არ იყო ნათქვამი, მაგრამ აშკარად მათაც ეხება: „თუკი ისევე არ ხედავ და ისევე არ გრძნობ, როგორც ხედავდნენ და გრძნობდნენ ფირდოუსი, შექსპირი და ბეთჰოვენი, მაშინ დაგვანებე თავი, მოგვშორდი!“

ვეფხისტყაოსნის შესანიშნავმა მკვლევარმა შალვა ნუცუბიძემ თქვა: „ტექსტს ფილოლოგიური წაკითხვის გაოდა, პოეტური წაკითხვაც უნდა“-ო, რასაც, სამწუხაროდ. ზოგჯერ თვითონაც ივიწყებდა ეს ყველაზე პოეძური ფილოსოფოსი ჩვენს ახალ ფილოსოფოსებს შორის. მაგრამ მან პირველმა თქვა ეს, ხოლო მსგავსი აზრი მერე სხვა მეცნიერებმაც გამოთქვეს, ისეთებმაც კი, პოეტურობას ნამდვილად რომ ვერ დავწამებთ.

ახლა დროა, ისევ „საქმის უცოდინარ მკითხველს“ დავუბრუნდეთ. ნუთუ მართლა, რაც მას ვეფხისტყაოსანში მოსწონს, ტყუილად მოსწონს? ნუთუ, რაც მოსწონს, პოეზია არ არის? ნუთუ ეს მკითხველი, მხოლოდ და მხოლოდ, არასწორი გაგების, არასწორი გრამატიკული ფორმების, ჩამატებების, გადამწერთა კალმის შეცდომათა მსხვერპლია და რუსთაველის ჭეშმარიტი გენია მისთვის მიუღწეველი რჩება? არა, ასე რომ იყოს, საბოლოო ტექსტის დადგენამდე, პოემა სეიფში უნდა გამოგვეკეტა და არავინ მიგვეკარებინა. მაგრამ განა მართლა შესაძლებელია ერთხელ და სამუდამოდ დადგინდეს პოემის ტექსტი?

პოემის ერთ-ერთი ტექსტოლოგი მკვლევარი ფიქრობს, ამ მიმართულებით მუშაობა, შეიძლება, „ასეული წლობით“, გაგრძელდესო. რა შეგვიძლია ამის შემდეგ ვთქვათ? რასაკვირველია, ეს ასე იქნება, მაგრამ, ამავე დროს, ისიც ხომ ფაქტია, რომ პოემა ჯიუტად განაგრძობს უამრავი და უამრავი ახალი გულისა და გონების მონადირებას, საოცარი ცოცხალი ძალით მოქმედებს ადამიანებზე და ნუთუ ის ძალისხმევა პოეზიისა, მხოლოდ და მხოლოდ, შეცდომების საფუძველზე დგას? ნუთუ თვით ტექსტის სირთულეს, გადამწერების შეცდომებსა თუ ეპიგონების მცდელობებს ასეთი საბედისწერო როლის შესრულება შეუძლია? ნუთუ, მართლაც, ასეთი გაუგებარია პოემა „საქმის უცოდინარი მკითხველისათვის“? აკაკი წერეთლისა არ იყოს, „ნუთუ ეს გატაცება და ხალხის აღტაცება უბრალო შემთხვევის ბრალი იყო“ მხოლოდ?.. „ხომ ვკითხულობდით ცალმხრივ „ვეფხისტყაოსანს“ საუკუნეთა განმავლობაში?“ წერს შალვა ნუცუბიძე და იქვე დასძენს,—„ამით ბევრი არაფერი დაშავებულა და იგი თავის როლს ასრულებდა ქართული კულტურის ისტორიაში“-ო.

მართალია, მკითხველს პოემაში ბევრი რამ არ ესმის, აქ ბევრი გაუგებარი სიტყვა, გამოთქმა ან მეტაფორაა, - მაგრამ განა როდისმე ყველაფერი ნათელი გახდება? განა ეს, საერთოდ, შესაძლებელია? ან განა აუცილებელია, პოემაში ყველაფერი ნათელი იყოს, როგორც ლიტერატურის ისტორიის სახელმძღვანელოში? და ბოლოს, განა ვეფხისტყაოსნის ტექსტი ფილოლოგიურად დადგენილიც რომ გვქონდეს, პოეზიის მხრივ, ყველაფერი გარკვეული იქნებოდა?

ერთხელ და სამუდამოდ ამოხსნილი ლექსი არ არსებობს და თუკი არსებობს, ნამდვილი ლექსი არ არის.

პოეზია ცოცხალი არსებაა იმ თვალსაზრისით, რომ განუწყვეტლივ წარმოშობს თავის წიაღში ახალ, მოულოდნელ თვისებებს. ი. ტინიანოვმა კარგად თქვა, ლექსი, ადამიანისაგან განსხვავებით, ცოცხლდება ხოლმე და თანაც არაერთხელო.

იმ წიგნს, რომელსაც პოეზია ეწოდება, არითმეტიკის სავარჯიშოსავით, პასუხები არა აქვს დართული, არ შეგიძლია შეამოწმო, სწორია თუ არა შენი შთაბეჭდილება, მიხვედრა, აზრი... მაგრამ საქმე ის არის, რომ პოეზიაში ყველაფრის ბოლომდე გარკვევა არც სავალდებულოა და, უფრო მეტიც — არც სასურველი! პოემის თავდაპირველი ტექსტის დადგენა, რა თქმა უნდა, შეიძლება, ჩვენი რუსთველოლოგია დიდ წარმატებას აღწევს ამ მხრივ, ბოლოს და ბოლოს, შეიძლება პოემის დედანიც ვიპოვოთ, მაგრამ აი, პოემის პოეტური ტექსტის და, ამდენად, მისი გაგების დადგენა ყოვლად შეუძლებელია.

მეცნიერული ტექსტი, მართლაც, ერთი უნდა იყოს (სასურველია!), პოეტური კი იმდენი, რამდენიც მკითხველია (ესეც სასურველია!).

საინტერესოა, მაინც ვინ უნდა ვიგულისხმოთ „საქმის უცოდინარი მკითხველის“ ცნებაში? იქნებ ის, ვინც პოემის კითხვის დროს წინასწარ არ ფიქრობს, რომ ეს პოემა არისტოტელეს, პლატონის თუ ფსევდო-დიონისე არეოპაგელის იდეების გავლენითაა შექმნილიო; რომელიც ყოველი ტაეპის, სტროფის, სიტყვის მიღმა რაიმე ალეგორიას, სიმბოლოს ან ეზოტერიულ ნიშანს არ გულისხმობს, ვინც რუსთაველის ღვთაებრივ უბრალოებას ენდობა და სულის კარს უხსნის მის მუსიკას, ვისაც სწამს, რომ პოეტი ფილოსოფიურ-მისტიკურ მახეს კი მახეს კი არ უგებს, პოეზიისა თუ თეოლოგიის წესების ცოდნით კი არ ზომავს და არჩევს თავის მკითხველს (ასე რომ იყოს, ღმერთი ეკლესიაში მარტო სასულიერო სემინარიის რექტორებს შეუშვებდა!), არამედ ასწავლის ამ ქვეყნად ყველაზე ძვირფასი განძისაკენ, ანუ საკუთარი პიროვნებისაკენ მიმავალ ყველაზე სწორ გზას, ასწავლის მეგობრის სიყვარულს, სუსტის შებრალებას, ღირსეულის დაფასებას, სხვა ხალხთა პატივისცემას, ჭირთა თმენას, მოკლედ — ყველაფერ იმას, რაც კი ამქვეყნიური ცხოვრებისთვისაა აუცილებელი, დიახ, ცხოვრებისთვის და არა მხოლოდ არსებობისთვის!

ვეფხისტყაოსანმა სამყარო კი არ ამოხსნა, არამედ, სამყარო დაანახვა ქართველ კაცს, მის სულს შესძინა ახალი თვისება — სამყაროს უსაზღვროების განცდისა; დაანახვა ცა, რომელიც ჩვენს ლიტერატურაში და, ამდე, ნად, ჩვენს სინამდვილეში, პირველად გამოჩნდა არა როგორც ღმერთის კუშტი, იდუმალი სამფლობელო, არამედ, როგორც უკიდეგანო, ვარსკვლავებით მოჭედილი სივრცე, სადაც თითოეულ პლანეტას, ადამიანივით, თავისი თვისება და ხასიათი გააჩნია. ეს კი რუსთაველის შეუდარებლად დიდი და ნოვატორული ქმედება იყო, შეუდარებლად მნიშვნელოვანი მიღწევა პოეტური სულისა, ვიდრე რომელიმე ასტრონომიული თეორიის ჩამოყალიბება. თუმცა, არ შეიძლება არ ვთქვა, რომ ისინი, ვინც კი ჩვენს პოეტს მეცნიერულ ნიჭსა და შრომებსაც კი მიაწერენ, მხოლოდ და მხოლოდ კეთილშობილური განზრახვით იღვწიან და რუსთაველის კიდევ უფრო განდიდება სწადიათ, ისევე როგორც მორწმუნეს — ღმერთისა, თითქოს ღმერთის კიდევ უფრო განდიდება შეიძლებოდეს...

საქართველოში, ამ „პოეტების ქვეყანაში“, როგორც მას უწოდებენ და რასაც სიამოვნებით ვიფერებთ კიდეც, ერთი უცნაური რამ შეიმჩნევა – პოეტის მხოლოდ პოეტობა აშკარად არ გვაკმაყოფილებს და ვცდილობთ რაიმე თანამდებობით „დავაწინაუროთ“ იგი. აი, რუსთაველი ჩვენი მკვლევარების წიგნებში ხან მეჭურჭლეთუხუცესია, ხან მხედართმთავარი, ხან ეპისკოპოსი და ა. შ. ასეთ „მზრუნველებს“ შორის ხშირად გვხვდებიან მეტად სერიოზული მკვლევარებიც, რომელთა მსჯელობაც, ალბათ მკვლევართა პირადი ავტორიტეტის გამო, განსაკუთრებული კატეგორიულობით გამოირჩევა. ჩვენ კი, ანუ „საქმის უცოდინარი მკითხველები“, ცოტათი დაბნეულებიც კი ვართ ჩვენი პოეტის ამდენნაირი პროფესიით, თანამდებობითა და საერთოდ, მრავალმხრივობით, რაც ვერ დაგვიჯერებია, იმიტომ კი არა, დაჯერება რომ არ გვინდა – ვერ დაგვარწმუნეს, ეს კატეგორიული მსჯელობანი ფოლკლორულ წარმოდგენებზე უფრო სანდო რომაა.

რუსთაველის „ბიოგრაფები“ ამტკიცებენ, პოეტი, უპირველეს ყოვლისა, დიდი კარისკაცი იყო და პოეტობას გასართობად მისდევდაო. ისევე როგორც შექსპირის ბიოგრაფებს, არც მათ სჯერათ, რომ პოეტს, თანაც უბრალო წრიდან გამოსულს, შეეძლო შეექმნა პოეტური აზროვნების ასეთი საოცრება; აშკარად არ აკმაყოფილებთ ამ გენიალური ქმნილების ავტორის მხოლოდ პოეტობა; მათ წარმოდგენაში ასეთი პოეტი უსათუოდ დიდი გვარის შვილიც უნდა იყოს, დიდი თანამდებობაც უნდა ეჭიროს.

როგორც ვიცით, შექსპირის პიესების ნამდვილ ავტორად ჯერ ფილოსოფოსი ფრენსის ბეკონი მიაჩნდათ, მერე გრაფი დერბი, მერე ლორდი რეტლენდი და მაღალი წოდების კიდევ მრავალი სხვა წარმომადგენელი, ოღონდ ამ ბრწყინვალე ტრაგედიების ავტორი უბრალო პოეტი, მსახიობი არ ყოფილიყო!

რუსთაველთან დაკავშირებით, ჩვენშიაც ასე იყო და, საკვირველია, რომ დღესაც ასევე გრძელდება: ძალიან უნდათ, პოემის ავტორი უსათუოდ რომელიმე დიდი კარისკაცი იყოს, ვთქვათ, მეჭურჭლეთუხუცესი. კი მაგრამ, რატომ უნდა ვიფიქროთ, რომ ისეთი გამჭრიახი მეფე, როგორიც გიორგი III გახლდათ, თავისი ასულის გამეფებასთან დაკავშირებით და ამიტომაც განსაკუთრებული მნიშვნელობის პოემის დაწერას პროფესიონალ პოეტს კი არ დაავალებდა, არამედ ფინანსთა მინისტრს!

იქნებ ვინმემ თქვას, როგორც ადრეც არაერთხელ უთქვამთ, რომ შეიძლებოდა ფინანსთა მინისტრი, მხედართმთავარი თუ ეპისკოპოსი, პოეტური ნიჭითაც ყოფილიყო დაჯილდოებულიო, მითუმეტეს, რომ საქართველოში ეს არავის უნდა გაუკვირდეს, რადგან აქ მეფეებიც კი პოეტები იყვნენო.

რა უნდა ვუპასუხოთ ამ, ერთი შეხედვით, რკინისებური ლოგიკით განმტკიცებულ მოსაზრებას? ჯერ ერთი, პოეტური ნიჭით დაჯილდოებული ადამიანი სხვაა და ნამდვილი პოეტი კი სულ სხვა. ეს პოემა აშკარად არ არის დამატებითი გატაცების, ანუ ეგრეთწოდებული „ჰობის“ ნაყოფი. მეორეც - ისეთი პოეტი მეფე, რომელიც პოეტური ნიჭით რუსთაველს ოდნავადაც კი შეიძლება შევადაროთ, არა მარტო საქართველოში, არამედ მთელ მსოფლიო ლიტერატურაში არ მოიძებნება.

უდავოა, რომ რუსთაველის კარისკაცობის ამბავი ლეგენდა და, თანაც, აღორძინების ხანაში შეთხზული. ნიკო, მარი ფიქრობდა, ლეგენდა რუსთაველის დიდებულობის, ვეზირობის. მეჭურჭლეთუხუცესობის შესახებ მაშინ შეიქმნა, როცა მეფეები და დიდებულები პოეტები იყვნენო.

ვფიქრობ, უმჯობესია, ერთხელ და სამუდამოდ შევურიგდეთ იმ აზრს, რაც უნდა ძნელი იყოს, რომ რუსთაველი პროფესიონალი პოეტია და არა პოეტური ნიჭით დაჯილდოებული კარისკაცი7 სხვათაშორის, ხელმწიფის კარზე მოსამსახურე პოეტს კარისკაცზე არანაკლებად ეცოდინებოდა ყველაფერი ის, რაც ამ პოემის დასაწერად იყო საჭირო. მეტსაც ვიტყვი—პოეტს უსათუოდ გაცილებით უკეთესად ეცოდინებოდა, თუნდაც, სარაინდო წესები, მიუხედავად იმისა, თვითონ პირადად იყო თუ არა რაინდი. ბოლოს და ბოლოს, მეფის კარზე მოსამსახურე პოეტი შეიძლებოდა თვითონაც რაინდი ყოფილიყო…

დიახ, რუსთაველი პროფესიონალი პოეტია, „სპეციალური პოეტური გილდიის“ წევრია, ანუ, როგორც ცნობილი რუსთველოლოგი ვუკოლ ბერიძე ამბობს, ხელმწიფის კარზე არსებული „მთელი ლიტერატურული დეპარტამენტის“ აქტიური მოღვაწე.

ასეთი „პოეტური გილდიები“ მაშინ ევროპაში მრავლად იქმნებოდა და არა მარტო ხელმწიფისა თუ მთავრის „კარზე. გავიხსენოთ, თუნდაც, მინეზინგერები გერმანიაში. ასეთი პოეტური ამქრების წევრთა ერთადერთი შემოსავალი, საარსებო წყარო და სახსარი ლიტერატურული საქმიანობა იყო. ასეთი „გილდიები“ უსათუოდ საქართველოშიც არსებობდა, რომლის იმდროინდელი ყოფა ძალიან ჩამოგავს დასავლეთ ევროპის ცხოვრების წესსა და ყოფას. ასეთი „გილღიებიდან“ ალბათ საუკეთესო პოეტებს არჩევდნენ და ხელმწიფის კარის „ლიტერატურულ დეპარტამენტში“, გადაჰყავდათ. შეიძლება ეს ძალიან საინტერესო მოსაზრება აღმოჩნდეს რუსთაველის პროფესიის გარკვევისათვის.

პოეზია საქართველოშიც უსათუოდ ხელობად ითვლებოდა. „მე, რუსთველი, ხელობითა ვიქმ საქმესა“! — მე, რუსთაველი, ვაკეთებ იმ საქმეს, რომელიც ჩემი ხელობააო. „რაცა ვის რა ბედმან მისცეს, დასჯერდეს“-ო, ესეც მისი სიტყვებია. როგორც ჩანს, ჩვენი ზოგიერთი მკვლევარისაგან განსხვავებით, თვითონ პოეტი კმაყოფილი იყო თავისი ხვედრით.

ამავე დროს, სრულებითაც არ არის საკვირველი, რუსთაველისათვის ყველაფერი რომ გვემეტება: მხედართმთავრობაც, მეჭურჭლეთუხუცესობაც, ეპისკოპოსობაც, ასტრონომობაც, მხატვრობაც, კომპოზიტორობაც... უპირველეს ყოვლისა, ეს არის, როგორც უკვე ვთქვი, პოეტისადმი უღრმესი თაყვანისცემისა და აღტაცების, ასდა, თუ გნებავთ, მადლიერების ერთგვარი გამოხატვა.

რა თქმა უნდა, თაყვანისცემა და მადლიერება კარგია, რუსთაველი ჩვენგან სხვა არაფერს იმსახურებს, მაგრამ ერთიცაა — გენია ხელოვნურად არაფრის მიმატებას არ საჭიროებს.

ფსიქოლოგიურად იგივე მიზეზი უდევს საფუძვლად ჩვენი ზოგიერთი მკვლევარის მიერ რუსთაველის ფილოსოფოსად წარმოდგენის ცდასაც.

ჩემი აზრით, როცა ვეფხისტყაოსანზე ვლაპარაკობთ, არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ეს პოეზიის სიბრძნეა და არა რომელიმე ფილოსოფიურ სკოლაში დამუშავებული ტრაქტატი. აკი თავად რუსთაველმა თქვა: პოეზია „სიბრძნის დარგია“-ო (დანტესთვისაც ორფეოსი „ბრძენია“! ხოლო მეფე პოეტი არჩილი წერდა: „რუსთველი სიბრძნის ტბა არის“-ო).

ზოგი მკვლევარი ცნობილ სტრიქონს: „შაირობა პირველადვე სიბრძნისაა ერთი დარგი“ ისე კითხულობს. თითქოს რუსთველი პოეზიას ფილოსოფიის დარგად თვლიდეს. არადა, როცა რუსთველი ვინმეზე ამბობს, ბრძენიაო, სრულებითაც არ გულისხმობს ფილოსოფოსს (ერთი შემთხვევის გარდა: „ბრძენი დივნოს გააცხადებს“).

პოემაში ბრძენია დავარი, ნესტანი, მექარავნეთა წინამძღოლი უსამი... რუსთაველისათვის პოეზია სიბრძნის ისეთივე დარგია, როგორც ფილოსოფია. დიახ, რუსთაველი პოეზიასა და ფილოსოფიას ერთი ძალით წარმოადგენს სიბრძნის დარგებად.

რუსთაველი პოეტია, ამიტომ ის აზროვნებს პოეზიით ისევე, როგორც ლეონარდო და ვინჩი აზროვნებს ფერწერით, ბეთჰოვენი კი — მუსიკით. მაგრამ ზოგიერთ მკვლევარს ვეფხისტყაოსანი მაინც წარმოუდგენია, როგორც ფილოსოფიური ციტატების კრებული, ერთგვარი გალექსილი „დამაკვირდი“. არადა, არც ერთ ფილოსოფიურ აზრს, სენტენციას პოეზიაში მნიშვნელობა არა აქვს, თუკი თვითონაც არ იქცევა პოეზიად. რილკე ერთერთ პირად წერილში წერდა: ჩემს ცხოვრებაში რანაირ ფილოსოფიასაც კი არ შევხვედრივარ, მას ყოველთვის ისე ვეპყრობოდი, როგორც პოეზიას, მაქსიმალური ესთეტიკური მოთხოვნილებით და მინიმალური კეთილსინდისიერებითო. ხოლო, რაც შეეხება რუსთაველს, მან უზარმაზარი მემკვიდრეობა („ფილოსოფოსნი წინანი“), ფილოსოფიური ნააზრევი პოეზიად აქცია, ფილოსოფია გადაადნო პოეზიად. აზრს ერთი თვისების, მნიშვნელობის ნაცვლად, მიანიჭა მეორე, განსხვავებული თვისება, მნიშვნელობა. ლოგიკა შეაყენა ოცნების კიბეზე.

რუსთაველი მისთვის ცნობილ ფილოსოფიის ყველანალრ მიმდინარეობას ერთ ჯადოსნურ ქვაბში აქცევს, პოეზიის ცეცხლზე დგამს და იმ ნექტარს ხდის, რომელსაც შეუძლია უკვდავება მიანიჭოს მთელი ხალხის სულს. ეს არ არის პოეტური ალქიმია, ეს ქმედება ბუნებრიობითა და გულწრფელობითაა აღბეჭდილი; მეტაფიზიკური წარმოდგენების მიღმა დღემდე ჩვილი სამყარო სუნთქავს, ყველაფერს ახალგამომცხვარი პურის სუნი ასდის.

რუსთაველის იდეები და აზრები, სიღრმისა და სიდიადის გამო, ზოგჯერ, მართლაც, გვახსენებს ყველაზე ცნობილსა და გახმაურებულ იდეებსა და აზრებს კაცობრიობის ინტელექტუალური საგანძურიდან, მაგრამ ნათესაობა აქ მხოლოდ სიდიადეშია. რასაკვირველია, რუსთაველი კაცობრიობის კულტურულ მემკვიდრეობას იცნობს, უსათუოდ ზოგი რამ აღებულიც აქვს ანტიკური თუ შუა საუკუნეების ფილოსოფოსთა თხზულებებიდან, იცის საფუძვლიანად და ახსენებს კიდეც დიდი მწერლების ნაწარმოებებს, მაგრამ წინამორბედ დიდ მწერალთა თუ ფილოსოფოსთა მიმართ მისი დამოკიდებულება, უპირველეს ყოვლისა, შემოქმედებითია. რუსთაველის „პოემის გმირები პატრონები არიან მსოფლიო ფილოსოფიური აზრისა და ისინი ამ აზრს ადამიანისათვის გამოსაყენებელს, ადამიანისათვის სასარგებლოს ხდიან, პოეტურ სიბრძნედ გარდაქმნიან, დანიშნულებისამებრ იყენებენ საუკუნოობით დაგროვილ ცოდნას, ანუ ადამიანს უბრუნებენ იმას, რაც მას ეკუთვნის. სხვათაშორის, ისიც უნდა ითქვას, რომ პოემის გმირების აზროვნების მიხედვით, თავისუფლად შეგვიძლია დავადგინოთ გენიალური პოეტის განათლების დონე. რასაკვირველია, არც ესაა ცოტა, ტრადიციული კატეგორიის მკვლევარებს ამ მიმართულებით მეტად საინტერესო აღმოჩენები მოელით. საერთოდ კი, ვეფხისტყაოსანთან დაკავშირებით, არაფერზე არ შეიძლება გადაჭრით ითქვას, ეს ნამდვილად ასეაო. პოემა ოკეანეა, რომელიც თავისი წიაღიდან ახალ-ახალ საიდუმლოებებს ამოისვრის ხოლმე. ამიტომაც, ყოველ ახალ თაობას თავისი გამოცანა ხვდება ამ პოემაში და ალბათ კიდევ მრავალი მეცნიერი თუ პოეტი დაშვრება პოემის ტექსტის დასადგენად თუ ამოსახსნელად და მათი შრომა არასოდეს ამაო არ იქნება.

ედუარდ იუნგს (1683—1765) შექსპირზე უთქვამს: პოეტი თავისი წინამორბედების შვილი კი არა— ძმააო. ეს აზრი რუსთაველის მისამართითაც შეგვიძლია გავიმეოროთ. იუნგს ეკუთვნის ეს მახვილგონივრული ფრაზაც: ჭეშმარიტი პოეტი აზროვნებს და ქმნის, სხვები კი კითხულობენ და წერენო. და ესეც იუნგისაა: „რაც ამაღლებს ისტორიკოსს, ის ამდაბლებს პოეტს!“ იქნებ ნახევრად ხუმრობით ჩვენც გვეთქვა— რაც ამაღლებს ფილოსოფოსს, ამდაბლებს პოეტსო...

„არც შექსპირი, არც დანტე სერიოზული მოაზროვნეები არ იყვნენ.“-ო, ეს ტომას ელიოტის სიტყვებია, და რადგანაც ციტატებზე მიდგა საქმე, ბარემ ფეტის საყურადღებო აზრიც გავიხსენოთ, ტიუტჩევის ლექსებთან დაკავშირებით რომ გამოთქვა: „შეიძლება იყო უდიდესი მხატვარი-პოეტი და არ იყო მოაზროვნე ცხოვრებისეული ან ფილოსოფიური გაგებით“...

საინტერესოა, რომ შექსპირის შემოქმედების ზოგიერთი მკვლევარი, როდესაც ამ დიდი ინგლისელის ფილოსოფიაზე ლაპარაკობს, სიტყვა ფილოსოფიას ბრჭყალებში სვამს.

იქნებ როგორმე, ერთხელ და სამუდამოდ შევურიგდეთ იმ აზრსაც, რომ რუსთაველი ფილოსოფოსი კი არა — პოეტია, რომ პოეზიაც ,,სიბრძნისაა ერთი დარგი,“ რომ არავითარი საფუძველი არ გაგვაჩნია, ფილოსოფია პოეტურ სიბრძნეზე უმაღლესად მივიჩნიოთ, თანაც ჩვენ, ვისაც პოეტური სიბრძნის ისეთი მაგალითი გვაქვს, როგორიც ვეფხისტყაოსანია, ხოლო ისეთივე დონის ქართულ ფილოსოფიურ ნაწარმოებს კი, ჯერჯერობით, ვერ დავასახელებთ.

და მაინც, პოეზია და ფილოსოფია გაცილებით ახლოს დგას ერთმანეთთან, ვიდრე სიბრძნის სხვა დარგები. სწოორედ რუსთაველი ამტკიცებს, პოეტური აზრი ისევე რომ არ გამორიცხავს ფილოსოფიურს, როგორც ფილოსოფიური აზრი— პოეტურს. მაგრამ ვეფხისტყაოსნიდან ჩვენ კიდევ ერთ, უფრო მნიშვნელოვან ჭეშმარიტებასაც ვიგებთ: ფილოსოფოსი კი არ არის ბრძენი, არამედ— ადამიანი!