სოფლის მეურნეობა და მევენახეობა

 ხელთ მძღვანელი მიწის მოქმედისა

ხშირად ჯეროვანს მნიშვნელობას არ აძლევენ სიტყვებსა: ჩვენი მიწა, ჩვენი ადათი და ჩვეულება, ჩვენი საშვალობა. უეჭველია, რომ ჩვენ არ უნდა მივბაძოთ უფიქრელად რაც კი ვნახოთ სხვა ქვეყნებში და იქაური არ უნდა ვირჩიოთ ჩვენებურ წესზედ; ისიც უეჭველია, რომ სხვა ქვეყნის ხალხმა ბევრი სასარგებლო რამ ნახოს და ისწავლოს ჩვენის ხვნა თესვისაგან; მაგრამ ამასთან ჩვენც არ უნდა ვერიდოთ სხვა ქვეყნების წესის გამოცდასა და კარგის საქმის შეგნებასა. დიდათ შესცდება, ვინც იტყვის მაგალითებრ, რომ ჩვენ ვერაფერში მივბაძავთ ღერმანიულს კეთებასაო, ამიტო რომ იმათი რიგი დაწესებულა სხვა გარემოების მიზეზითაო, რომელნიც არიან: მიწის სიცოტავე, მუშის სიუხვე და სიაფე და მიწის გამოსავალის სიძვირეო. ეს გარემოება უნდა გაშინჯოს დაუზარებით და არ დარჩეს უყურადღებოთ მხოლოდ ჩვენის ადათის პატივის ცემისათვის და ყოველს შემთხვევაში ადათსა და ჩვეულებას მხოლოდ მაშინ უნდა ვიცავდეთ შეურყევლად და პატივსა ვცემდეთ, როცა არ არის წინააღმდეგი გონებისა და სარგებლობისა.

ძველი ადათის დაცვის სასარგებლოთ ხშირად მოჰყავთ, რომ ესა და ეს ადათი რამდენიმე საუკუნეა რაც დაწესებულაო. მაგრამ ეს საბუთი ხშირად უსაფუძვლოა. ბევრი ამგვარი ადათი და ჩვეულება ადრე ყოფილა კარგი და სასარგებლო და შემდგომ რაკი გარემოება ადგილისა გამოცვლილა, გადაქცეულა უსარგებლოდ და მავნებლად და თუ აქამდის არ შეცვლილა, ამის მიზეზი ის არის, რო ეს შეცვლა ფიქრად არავის მოსვლია.

ჩვენი გუთანი იმ დროს არის დაწესებული, როცა ორისა და სამი დღის ნახნავი დიდს ოჯახს სრულიად ჰყოფნიდა, რადგანაც გამოსავალი ბევრი იყო. მაშინ ამ გუთნის უხერხოობა მაგთენათ არავის გამოუჩნდებოდა, მაგრამ ამ დროში რაც მოსავალი მიწისა თანდათან კლებულობს და საჭირო ხდება უმეტესი ადგილის მოხვნა, რომ საკმაო მოსავალი აიღოს მხვნელმა, ახლა ამ გუთნის უხერხოობა უფრო თვალსაჩინო გახდა და დიდი შეცთომა იქნებოდა, რომ ამავე გუთანს ვირჩევდეთ მხოლოდ იმ მიზეზით, რომ ჩვენს მამაპაპას ეგ უხმარიაო.

მამულის პატრონობისათვის სწავლის გარდა საჭირო არის წვრთა ანუ მოხმარება სწავლისა თვით საქმეში. ამ წვრთასა ჰქვიან პრაქტიკა. თვით მხვნელ­მთესველმა ამას გარდა უნდა იცოდეს ხერხიანად მოქცევა სხვა და სხვა მოქმედებაში, ესე იგი: ხვნაში, თესვაში, მკაში და სხ. და ეს ხერხი მოიპოება წვრთითა და მიბაძვითა და არა კითხვითა. ეს სამ გვარი ვითარება: სწავლა, პრაქტიკა და ხერხიანობა თვით მუშაობაში შეადგენს სრულს მხვნელ­მთესველსა ანუ აგრონომსა და ერთად არაოდეს არ იქნება შეერთებული ერთ კაცში. დიდი მამულის მამვლელისათვის საჭიროა სწავლა და პრაქტიკა, მუშისათვის – ხერხიანობა მუშაობაში. კითხვა მხვნელ­მთესველობის დარიგებისა ორივეს გამოადგება და ორივესათვის იქნება სასარგებლო.

სწავლა მამულის პატრონობისა, რომელიც გვასწავლის სარფიანად მოსავლის მოყვანასა, არაფრად არა ჰგავს უკადრისს ანგარებასა, ზნეობის წინააღმდეგსა. ეს სწავლა სრულიად უარჰყოფს სხვის შრომით ცხოვრების წადილსა და იმისი პირველი კანონი არის სიტყვა საღმრთო წერილისა: „იცხოვრე ოფლითა შენითა, ანუ რომელსაც არა ჰსურდეს შრომა, ნურცა ჰსჭამდეს. იმისი წადილი არის სრული და სასარგებლო მოხმარება ბუნების ძალისა, ამ გვარად რომ ეს ძალი ღვთისგან მოცემულითა ჩვენთვის ნიჭითა და გონებითა შევქმნათ უფრო კეთილის­საყოფელი კაცისათვის.

გუთნის დედა. – თბილისი, – 1863 – N2. – გვ. 6 

თბილისი, ოკტომბრის 13

ჩვენში, მგონია, ბევრმა არ იცის, რომ შვიდმეტ ვერსზე თბილისიდან – სოფ. ლოჭინში არის მეურნეობის საპრაქტიკო ხუტორი, რომელიც შემდეგში, უეჭველია, დიდს სარგებლობას მოუტანს ჩვენს მხარეს. ეს ხუტორი ეკუთვნის ბარონ ა.პ. ნიკოლაის, რომელმაც იჯარით მისცა ისა პრუსსიის ქვეშევრდომს გუსტავ ფივეგსა. „კავკასიის სამეურნეო საზოგადოება“ ჰხედავდა, რომ სახელმწიფო სამაგალითო ბაღებს არ მოჰქონდა ჩვენ მხარესათვის ჯეროვანი სარგებლობა და ამის გამო გამოირჩია ეს ხუტორი ახალი სასარგებლო მცენარეებისა და პირუტყვების მოსაშენებლათ, სამეურნეო იარაღების ხმარების საჩვენებლათ და აგრეთვე იმისთვის რომ აქ ისწავლონ რიგიანათ მეურნეობა ჩვენებურმა ახალგაზდებმა. 1864 წლიდან სამეურნეო საზოგადოება აძლევს ყოველ წელიწადს ხუტორს ფულსა და ამის ნაცვლათ ფივეგი ვალდებულია, თავის მხრით, აძლიოს საზოგადოებას გასასყიდლათ, ან უფასოთ დასარიგებლათ რამდენიმე ათასი ხეხილი, ვაზი და სხვა სასარგებლო ხეები, რომლებსაც ის აშენებს ამ ხუტორში; ამას გარდა ფივეგმა უნდა ასწავლოს მეურნეობა და გამოზარდოს თავის ხარჯით ყმაწვილი კაცები, რომლებიც ხუტორში შესვლას და სწავლას მოისურვებენ. ლოჭინის ხუტორის შაგირდები ოთხი წლის განმავლობაში ასრულებენ სწავლასა; აქ ამ ჟამათ 35 შაგირდია; ამათ რიცხვში 10 რუსია, 11 აქაური ქართლელ-იმერლები და 14 მთიელები.

ამ პირობის დაგვარათ წასრულს სეკტემბერში სამეურნეო საზოგადოების რჩევამ გამოსცადა ხუტორის შაგირდები და აღმოჩნდა, რომ თითქმის ყველა შაგირდებს რიგიანათ შეუძლიათ ასრულება ყანის და ბაღის მუშაობისა; ამას გარდა იციან პირუტყვების მოვლა და, აბრეშუმისა და ღვინის მოყვანა. შაგირდების უმეტესმა ნაწილმა იცის აგრეთვე რუსული წერა-კითხვა და ცოტა ანგარიშიც.

28 სეკტემბრისათვის იყო დანიშნული შაგირდების საერო ეგზამენი ლოჭინში. ჩვენ დავესწარით ამ პირველს ეგზამენზე და დავრწმუნდით, რომ ხუტორში უბრალოთ არ დაუკარგავთ დრო შაგირდებს; ისინი გამოიყვანეს მინდორში და აქ ამუშავეს; ყველამ იცის-რა რიგათ უნდა თესვა მსხვილსა და წვრილს თესლსა, რა რიგათ უნდა დარგოს კაცმა ახალგაზდა და მოზდილი ხეები, როგორი მოვლა სჭირია ვენახსა; აგრეთვე თითქმის ყველა დახელოვნებულია ყველის და ერბოს კეთებაში. – ყველაზე უფრო მიაქცია ჩვენი ყურადღება შაგირდების სისწრაფემ და მარჯვეთ მუშაობამ; ამას დიდათ ჰშველოდა, მგონია, ხშირი გამეორება ფივეგისაგან სიტყვებისა, რომ „დრო – ფულიაო“.

მეურნეობის ეგზამენის შემდეგ შაგირდები წაიყვანეს სადგომში და ზოგიერთებს წააკითხეს და დააწერინეს რუსული და არითმეტიკაც ჰკითხეს. თითქმის ყველა მარჯვეთ ჰკითხულობდა რუსულსა და არითმეტიკაშიაც არ იყვნენ სუსტად. მხოლოთ ზოგიერთმა მეგრელებმა კი უფრო სისუსტე გამოიჩინეს რუსულში.

ეგზამენების შემდეგ თბილისის იერუსალიმის საყდრის მღვდელმა მ. სიმონოვმა წარმოსთქვა მოკლე სიტყვა, რომელშიაც აჩვენა „კავკასიის სამეურნეო საზოგადოების“ კეთილი ზემოქმედება აქაურს მეურნეობაზე და საზოგადოთ მმართებლობის ზრუნვა მხარის კეთილდღეობისათვის. შემდეგ მ. სიმონოვმა უთხრა რამდენიმე თანაგრძნობის სიტყვები თითონ შეგირდებს და მოისურვა, რომ ისინი შეიქნენ სასარგებლო წევრნი საზოგადოებისა და სახელმწიფოსათვის.

უ. სიტოვსკიმ წაიკითხა პროტოკოლი „საზოგადოების“ 27 სეკტ. სხდომისა რომელზედაც გადაეწყვიტათ: ღირს ყოფნა ნასწავლი მუშის წოდებისა ხუთი შაგირდისათვის, რომელთაც ოთხს წელიწადზე მეტი დაჰყვეს ლოჭინის ხუტორში: მათე კალიჩავაძის, გიორგი ბელდზეშევსკის, ფედორე ფუნკის, ივანე ლემონჯის და ჯონდა მიქაძის. ამ ხუთ შაგირდს კარგათ სწავლისა და მეცადინეობისათვის აჩუქეს კიდეც: კალიჩავაძეს და ბელდზეშევსკის ყუთი ბაღის იარაღებით, ფუნკს დურგლის იარაღებით და ლემანჯისა და მიქაძეს ჯიბის ყუთი ბაღის იარაღებითვე; – ამათ გარდა „კავკ. სამ. საზოგადოებამ“ დაურიგა სამეურნეო წიგნები – საჩუქრებით აგრეთვე სხვა ახალ-შემოსულ შაგირდებსაც.

გაზ. „კავკაზი“ ამ ეგზამენების გამო იხსენებს იმ შარშანდელს პროექტს, რომელიც შეადგინა უ. სიტოვსკიმ და რომლითაც უნდა დაარსებულიყო ჩვენში სამეურნეო შკოლა და კომმისიონერობა.*

ამ ნაირ შკოლას და კომმისიონერობას, უეჭველია, ძალიან კეთილი ზემოქმედება ექნება ჩვენს მეურნეობაზე და აქედან ჩვენს ყოფაცხოვრებაზედაც. ღმერთმა ინებოს, რომ ეს საქმე მალე ასრულებულიყოს. 

სასოფლო საზოგადოებათა

ჩევნი ოჯახობა და მიწის მუშაობა არ შეეფერება ახლანდელს ჩვენს ცხოვრებას. ხალხი მრავლდება, მიწა ცოტავდება, უწინ რომ ერთ მოსახლეს ჰქონდა, იმდენ მიწაზე ახლა სამი მოსახლე ცხოვრობს; თითო მოსახლეს უწინდელი გლეხის მესამედი ადგილ-მამული ექნება, მეტი არა; მიწის მუშაობა კი როგორც უწინ ყოფილა, ახლაც იმ ნაირია, ჩვენი სოფლელი მეოჯახე უწინაც შვიდ უღელ ხარ-კამბეჩს გაიბამდა თავის მძიმე გუთანში და ახლაცა; როგორ ბარ-ნიჩაბსაც აქამდის ხმარობდა, ახლაც იმისთანას ხმარობს; რაც ძველათ იცოდა, იმაზე უკეთესი მუშაობა არც ახლა იცის. ცხადია, რომ ამისთანა მდგომარეობაში უფრო ცოტა ადგილ-მამულზე, უფრო ცოტა ნამუშევარიც მოუვა. ადგილ-მამული დაცოტავდა, მუშაობას კი არ მომატებია რა, ამისთვის მოსავალიც ბევრათ ნაკლები მოსდით. უწინდელი დროც რომ ავიღოთ, იმ შემთხვევაშიც სარჩო გლეხს აღარ უნდა ჰყოფნიდეს და ამას გარდა ახლა ცხოვრებაც წინანდელზე უფრო ბევრს ითხოვს; რაც უწინ სჭირდებოდა, ახლა ორი იმდენი სჭირდება. აბა ამისთანა მდგომარეობაში რა უნდა იფიქროს ჩვენმა სოფლის მეოჯახემ, რომ როცა სჭირდება, ის საკმაოთ მოიპოვოს?

***

უნდა იფიქროს უკეთესი სახლოსნობის სწავლა, უკეთესი მუშაობა უნდა დაიწყოს. განათლებულს ქვეყნებს რომ თვალი გადავავლოთ, იქ ასეთს სიმრავლეს ვნახავთ ხალხისასა, რომ თითქმის სოფელი სოფელზეა მობმული. ადგილები ისე ცოტა არის იქა, რომ რაც ეხლა ჩვენს ერთ გლეხსა აქვს, იმდენი მიწა-წყალი იქ ხუთ გლეხს არ ექნება; მაგრამ ყოველი იქაური ამ ერთი მუჭა მიწაწყლითაც მდიდარია. დღიურს ადგილზე – იქ იმდენი ნამუშევარი მოდის, რამდენიც ხუთ დღიურზე არ მოვა ჩვენში. რათ არის ეს ესე? – იმიტომ არის, რომ იქ ბევრათ უკეთესი მუშაობა იციან, ვინამც ჩვენში; სამუშაო უკეთესს იარაღსაც ხმარობენ. იქაური გუთანი დღეში ერთი ან ორი უღლითა იმდენს დახნავს, რამდენსაც ჩვენში შვიდუღლიანი გუთანი ხუთს დღეში. მაგრამ ყველაზე უფრო აჯილდოებს იქაურს სოფლელს კაი მუშაობის ცოდნა.

იმათი სიმდიდრის მიზეზი იმათი სწავლაა. ადგილ-მამულის დაძვირებით ჩვენი მდგომარეობა თან და თან უარესდება. ერთი ღონის ძიების მეტი ვერა გამოგვიყვანს რა ამ გაჭირვებულ მდგომარეობისაგან. ჩვენ უნდა დავიწყოთ ისეთი მუშაობა, რომ მუჭისოდენა ადგილზე ჩვენი სამყოფი ნამუშევარი მოვიყვანოთ. ამას უნდა სწავლა. რაც ვიცით იმითი იქნება როგორმე კიდე გავაჯახიროთ ჩვენ ჩვენი ცხოვრება, მაგრამ ჩვენ შვილთა რაღა უყოთ?.. თუ იმათ უკეთესი ცოდნა არ ექნათ, თავს ვეღარ გაიტანენ.

***

მთავრობამ იცოდა ეს ჩვენი მოთხოვნილება და ამის გამო დააწესა უკეთესი ოჯახობისა და მიწის მუშაობის სასწავლებელათ სამეურნეო ხუტორი. ამ ხუტორზე „სასოფლო გაზეთის“ წინა ნომერში დაწვრილებით ვილაპარაკეთ. მაგრამ ახლაც არა უშავს რა ორიოდე სიტყვა კიდევ ვთქვათ ამ ხუტორზე.

***

როგორც ვიცით შვიდმეტ ვერსზე თბილისიდან – სოფ. ლოჭინში არის მეურნეობის საპრაქტიკო ხუტორი, რომელიც ეკუთვნის კერძო პირს და იჯარით აღებული აქვს ნემეცს ფივეგსა. „კავკასიის სამეურნეო საზოგადოებამ“ გამოირჩია ეს ხუტორი ახალი სასარგებლო მცენარეებისა და პირუტყვის მოსაშენებლათ, სამეურნეო იარაღების ხმარების საჩვენებლათ და აგრეთვე იმისთვის რომ აქ ისწავლონ რიგიანათ მეურნეობა ჩვენებურმა ახალგაზდებმა. 1864 წლიდან სამეურნეო საზოგადოება აძლევს ყოველ წელიწადს ხუტორის იჯარით ამღებს – ფივეგს დანიშნულს ფულსა და ამის ნაცვლათ ფივეგი ვალდებულია, თავის მხრით, აძლიოს საზოგადოებას გამოსასყიდლით, ან უფასოთ დასარიგებლათ რამდენიმე ათასი ხეხილი, ვაზი და სხვა სასარგებლო ხეები, რომლებსაც ის აშენებს ამ ხუტორში; ამას გარდა ფიუგემა უნდა ასწავლოს მეურნეობა და გამოზარდოს თავის ხარჯით ახალგაზრდა ყმაწვილი კაცები, რომლებიც ხუტორში შესვლას და სწავლას მოისურვილებენ. ლოჭინის ხუტორის შაგირდები ოთხი წლის განმავლობაში ასრულებენ სწავლასა; აქ ამ ჟამათ ოცდა თხუთმეტი შაგირდია.

ამ პირობისა დაგვარათ წარსულს სეკტემბერში სამეურნეო საზოგადოების რჩევამ გამოსცადა ხუტორის შაგირდები და აღმოჩნდა, რომ თითქმის ყველა შაგირდებს რიგიანათ შეუძლიათ ასრულება ყანის და ბაღის მუშაობისა; ამას გარდა იმათ იციან პირუტყვების მოვლა და აბრეშუმისა და ღვინის მოყვანა. შაგირდების უმეტესმა ნაწილმა იცის აგრეთვე რუსული წერა-კითხვა და ცოტა ანგარიშიცა.

***

ამ სახით მთავრობამ მიაქცია ყურადღება ჩვენს საჭიროებას და გამართა მეურნეობის სასწავლებელი ბაღი; ახლა ჩვენი ვალია ვისარგებლოთ ამ ბაღითა. სოფლის მამასახლისებმა და მოსამართლეებმა უნდა ურჩიონ სოფლელებს, რომ თითო საზოგადოებიდგან ორ-ორ ან სამ-სამი ყმაწვილი ამოარჩიონ და გაგზავნონ ლოჭინის ხუტორში, ან უკეთ ვთქვათ ბაღში. იქ ყმაწვილებს კიდეც ასწავლიან და კიდეც არჩენენ. ამით რამდენიმე წლის შემდეგ გამრავლდება ჩვენ სოფლებში ნასწავლნი კაცები, რომელნიც დაიწყებენ უკეთეს მუშაობას და წინ წაიყვანენ სოფლურ ოჯახობას; იმათ ეცოდინებათ ახალი იარაღების ხმარებაცა.

ლოჭინის ხუტორი ანუ ბაღი პირველი მაგალითია, საცა ჩვენმა სოფლელმა ახალგაზრდობამ საქმით უნდა ისწავლოს უკეთესი მუშაობა და ხელობა, ამასთან მიიღოს ცოტაოდენი განათლებაც; მაგრამ ჩვენი სახელოსნოების ძირიანათ გაუმჯობესობისათვის მარტო ეს არ არის საკმაო; ჩვენ უნდა ვიფიქროთ უკეთესი შკოლის გამართვისათვის. და რადგან ამისთანა შკოლის ქონვა მოითხოვს ბევრს ხარჯს და მარტო მთავრობის ღონისძიება არ იკმარებს, ამისთვის ჩვენი სოფლის ხალხმაც უნდა გამოიდვას თავი; წარმოვიდგინოთ ჩვენი გაჭირვება მომავალს დროისათვის, როცა მიწაც ძალიან დაძვირდება და ჩვენი ახლანდელი მიწის მუშაობაც აღარას გამოგვადგება, და მაშინ უფრო მივხვდებით, რომ კარგი სახლოსნობის სასწავლებელი შკოლა ისე საჭიროა ჩვენი შვილებისთვის, როგორც ჩვენთვის წყალი და პური; მაშ ამის გამართვისათვის სოფლელმა ხალხმაც უნდა შესწიროს ხოლმე ყოველ წლობით იმდენი ფული, რამდენიც შეუძლია. შემდეგ ნომერში ჩვენ დაწვრილებით მოვილაპარაკებთ, როგორ უნდა წაიყვანონ საქმე სოფლელებმა, რომ შკოლის ხარჯით იმათ არა გაუჭირდესთ რა; აქვე ვილაპარაკებთ, რა ნაირი სამეურნეო შკოლაც უნდა გაიმართოს ჩვენში.

„სასოფლო გაზეთი“ – 1869, – N21

ლოჭინის საპრაქტიკო ხუტორი

საცდელი პრაქტიკები ბარონ ნიკოლაის მამულში

იმისთვის რომ მიწის ამუშავების საქმე კარგათ წავიდეს ჩვენში და ნამდვილ გააცნონ ხალხს ახლად შემოღებული სამეურნეო მცენარეების სარგებლობა, აგრეთვე იმისთვის რომ მეურნეობა შეასწავლონ აქაურ ახალგაზდა კაცებს, ექვსი, თუ შვიდი წლის წინეთ დაწესდა სოფ. ლოჭინში – (შვიდმეტ ვერსზე თბილისიდან) საპრაქტიკო ხუტორი ბარონ ნიკოლაის მამულში.

როცა თბილისის „სამეურნეო საზოგადოება“ დარწმუნდა იმაში, რომ სახელმწიფო „სამაგალითო ფერმებს“ არ მოაქვთ მხარესთვის ჯეროვანი სარგებლობა, მაშინ ის შეეკრა ზემოხსენებული ხუტორის იჯარით ამღებს უ. ფივეგს შემდეგი პირობებით:

1) ფივეგმა ამ ფერმაში უნდა ასწავლოს ათი წლის განმავლობაში მეურნეობა აქაურ ყმაწვილ კაცებს და სხვა კავკასიის აქეთა მხრის მცხოვრებლებს, ვინც კი მოისურვებს მასთან შესვლას. სხვა და სხვა შაგირდებს სხვა და სხვა მეურნეობის ნაწილი უნდა ასწავლოს; ზოგს მაგ. რიგიანად ყანის მოვლა, ზოგს – აბრეშუმისა, ზოგს პირუტყვების მოშენება და სხვა, ვისაც რა ჰსურს და რისაც ხალისი აქვს; ასე რომ აქედან გამოსულებმა უნდა ივარგონ კარგ, გონიერ მუშებათ და მეოჯახეებად.

2) ამ ნაირი სწავლის მისაღებად ფივეგის ხუტორში არის ბევრი საშუალება: კარგათ ამუშავებული საყანე ადგილები, საბალახე ადგილები, ხილისა და ყურძნის ბაღები, ხუტორის პირუტყვები, ყველისა და ერბოს მოსამზადებელი სახლი, ღვინის გამოსახდელი მასალები და სხვა.

3) ათი წლის განმავლობაში ფივეგმა უნდა მისცეს სამეურნეო საზოგადოებას გასაყიდლად, ან მუქთად დასარიგებლად 50 ათასი ხილის ხეები; ამათ რიცხვში უნდა ერიოს 10 ათასი ვაშლის ხე და 20 ათასი სხალისა; ძირიანი ვაზები ფივეგმა უნდა მისცეს საზოგადოებას 500 ათასი და კიდევ ისეთი ველური ხეები, რომლებიც წყალს ნაკლებად თხოულობენ.

4) ამის მაგიერ სამეურნეო საზოგადოებამ უნდა აძლიოს ფივეგს ათი წლის განმავლობაში 5 ათასი მანეთი ყოველ წელიწადს, ხუტორში მუშაობის რიგიანად წასაყვანად და შაგირდების სწავლებისათვის; ამას გარდა იმან უნდა მისცეს ფივეგს პირველი ხუთი წლის განმავლობაში 20 ათასი მან., ყოველ წელიწადს არა 6-ათ. მანეთზე მომეტებული.

ოთხი წლის განმავლობაში შაგირდებმა უნდა შეასრულონ იქ სწავლა. აი რა პირობით მიიღებენ შაგირდებს ფივეგის ფერმაში: პირველ წელიწადს მუშა-შაგირდს იმას გარდა, რომ ყველაფერი მზათ ექნება – (საჭმელ-სასმელი, ტანთ-საცმელი, სახლი, სახურავი და სხვა) მისცემენ კიდევ სამოცდაათს მანეთს; მეორე, მესამე და მეოთხე წელიწადებში ათ ათ მანეთს უმატებენ ყოველ წელიწადს, ასე რომ მეოთხე წელიწადს იმას ერგება ასი მანეთი.

შემოსვლის შემდეგ რო ორი წელიწადი გავა; შაგირდს დაითხოვენ, თუ უნდა, ორი თვის ვადით შინ წასასვლელად და ამ დროს ჯამაგირსაც არ გამოურიცხავენ. ყოველს შაგირდს ეძლევა ტანისამოსი, რომელიც ყველასთვის ერთნაირია.

მუშა-შაგირდებს გარდა ხუტორში მიიღებენ შაგირდებად აგრეთვე მცირე წლოვანებსაც: იმათ ჯერ ასწავლიან წერა-კითხვას და მერე ცოტა-ცოტათ მიაჩვევენ ბაღში და მინდორში მუშაობას. ისინი იცხოვრებენ იქ სრულებით უ. ფივეგის ხარჯით.*

* ჩვენ მივაქცევთ ყურადღებას ამ საპრაკტიკო ხუტორზე ჩვენი მეოჯახე მებატონეებისა და გლეხებისას. ჩვენთვის საჭირო არის ხეირიანად ვენახის მოვლა, ყანის ამუშავებს და სხვ. ამ საქმეში ეს ხუტორი ბევრ სარგებლობას მოგვიტანს. – (რედ.)

დროება. – 1869. – 3 ივლისი. – N27. – გვ. 3-4

ევროპის ოჯახობის სურათი

ჩვენი ქვეყნის შედარებით გერმანიაში მიწის ხელობა ძალიან დაწინაურებულია. ჩვენი გავერანებული და გაფხეკილი სახნავ-სათესი რომ შევადაროთ იმათ სახნავ-სათესს, რომელიც დიდებული ბაღის მგზავსათ გვეჩვენება, მაშინ კიდევ უფრო დიდს განსხვავებას ვნახავთ.

პირველ შეხედვაზე თქვენ გაკვირვებსთ მინდვრების სისუფთავე, იმათი კანონიერათ დაწყობილება, მშვენიერი წესი ხეხილების და მასაზრდოებელი მცენარების ყურისგდებისა. მერე იქვე გაკვირვებსთ დიდი ტანის და მშვენიერათ ნაპატივები შინაური საქონელი, ლამაზათ და გარკვევით აგებული საოჯახო შენობები. როდესაც თვალს მოჰკრავ ყანებში მუშაკებს, გული გაგინათლდება, იმათს გულს მოდგინებას, მომჭირნეობას და გონიერათ მუშაობის ცოდნას რომ უყურებ. ყანები ყოველგან ისე დამუშავებული და გაწმენდილია, რომ შიგ ნემსიც ვერ დაგემალება შეუნიშნავი: მდიდრად გაშლილი მცენარეობა და ბალახბულახის უმყოფობა ნათლად ამტკიცებს ამას.

გერმანიაში მიწას უმუშავებლად არ დააგდებენ. თუ ვაკე ალაგებია, იქ ყოველგან ყანებია გამართული, და ისე მკაფიოდ არის სხვა და სხვა მეოჯახეების სახნავ-სათესი მიწები ერთმანეთში გარჩეული რომ როგორც ხელის გულს ისე განარჩევ რომელი ყანა რომელი მეოჯახის არის. ყოველგან ჰხედავ წვრილს მშვენიერათ გატკეცილს გზებს, რომელნიც ყანებსაც არ ავნებენ და სასიარულოთაც ძალიან მოხერხებულნი არიან. საცა კი ცოტათ უსწორ-მასწორო, ან ჩაღმავებული ალაგებია, ყოველგან რუებია გაყვანილი. ერთი სიტყვით ყოველი ნაბიჯის გადადგმაზე რწმუნდებით, რომ ოდნა ალაგიც არ არის მომჭირნე მეოჯახის უყურადღებო. ყოველიფერი ანგარიშით არის გაკეთებული, ყოველგან ეტყობა, რომ იმ ქვეყნებში სცხოვრობს მიწის ძალიან მოსიყვარულე მეოჯახეები.

***

თუ ადგილის მდებარეობა მთა-გორიანია, ის სულ დაყოფილია დაკიბულ კვლებათ, ოდნა მიწის ნაგლეჯიც არ იპოება იმისთანა, საცა კაცს ხელი მიუწვდებოდეს და შემუშავებული არ იყოს. მთებზე დამუშავებული მიწის კვლები მაღლიდგან ძირს კიბე-კიბეთ ჩამოუყვება. თუ სიბი კლდეა, იმაზედაც უეჭველათ მიწაა დაყრილი და ზედ დათესილი სიმინდი. ან სხვა მიწის ნაყოფის მომცემი მცენარეები, ხეხილი, ვენახის ვაზები და სხვა. პირველ შეხედვაზე კაცებს და, ასე გაშინჯე, ყმაწვილებსაც რომ გოდრებით მიწა ააქვთ წრიაპ კლდეებზე და მთებზე, აკეთებენ ზედ მთის კონწოლებზე წყლის საგუბრებს, რომლითაც რწყვენ თავის საყვარელს მცენარეობას, ამასთანავე მძიმე შრომას მუშაკისას რომ ჰხედავ, გული გიკვდება, მაგრამ რამდენადაც შემაწუხარია გულჩვილი ეს მძიმე შრომის სურათი, იმოდენათ სამხიარულოა, როცა ჰხედავ რომ ამ შრომას მდიდარი ნაყოფი მოაქვს. მაგალითად ყურძნის მოკრეფის დროსთანა სამხიარულო რა იქნება? ზემოხსენებულ მთის ფერდებს, რომელზედაც ასვლა მიუჩვეველ კაცებისთვის საძნელო და საშიშოა, გერმანიის მუშაკი ყიდულობს ძვირათ და სახელმწიფო ხარჯსაც ბევრათ მომეტებულს იხდის იმისთვის; მაგრამ შრომის მოყვარე გერმანიელს ეს ვერ შეაჩერებს ვერც ერთს მინუტას. ეს ფერდები მორწყულია გერმანიელის ოფლით; ისინი ცხადათ ამტკიცებენ იმათ შრომას და დაუძინებელს მოქმედებას.

***

თუ მიწა ქვიშიანია, რომელზედაც თავის თავათ არაფერი ხარობს, ისიც კი გამოუყენებია გერმანიელს მუშას, ჯერ დაუთესია ზედ ეკალფოთოლა ხეები, მაგალითად ნაძვი, ფიჭვი, ურთხველი და სხვა, გაუმაგრებია ეს ფხვნილი ქვიშა, გაუკეთებია ზემოთი მიწის პირი და გაუხდია სამუშაო მიწებათ. რაც უნდა ფრეწიანი, ან ქვიანი ალაგი იყოს, ნემეცი არ იტყვის, რომ ეს უვარგი მქისი მიწა არისო. საცა კი მიწა და ჰაერია, იქ ისინი მცენარესაც გააჩენენ. ჭაობიანი ალაგები გერმანიაში ძალიან ცოტაა და სადაც არის სჭირიან ამ ჭაობში დამპალ მიწა-არეულ მცენარეობას და ხმარობენ წივათ, ან გაჰყავთ რუები და არხები, ან შეიმუშავებენ ისეთნაირათ, რომ სახნავ-სათესი ალაგები გამოდგეს. მოკლეთ რომ ვსქვათ, იქ არ არის ისეთი მივიწყებული ჭაობები, საცა ბაყაყების ზღმურდლით არის გატენილი იქაურობა და ჰაერს ხაშმით სწამლავენ, ისე როგორც არ არის კაცის ხელის მიუწვდენილი წრიაპი მთის ალაგები, რომ ზედ გერმანიელს სამუშაო არ ჰქონდეს გამართული.

***

როდესაც თვალს გადაავლებ გერმანიის ტყეებს ისე დასუფთავებულია, რომ ერთ ქაცვსაც ვერ იპოვი. თანასწორი ტანი და ერთი წლოვანება ხეებისა გულს გაგინათლებს, ისე კარგი სანახავია. როგორც ყანები, შიგ თავის რიგზე და წესზე ყოველიფერი გამართულია, ისე მთელი ტყე უბნებათ არის დაყოფილი; პირველ წელიწადს მოსჭრიან ერთს უბანს; მეორე წელიწადს, მეორე უბანს და ასე რიგობით მიჰყვებიან, სანამ პირველად მოჭრილი ტყის უბანი ისევ არ დასრულდება იმდენათ, რომ ხელ-ახლა მოსაჭრელათ გახდეს. ტყეებშიაც გაყვანილია თავისი არხები და რუები გასაწმენდათ და მოსარწყველათ. ძვირათ მოიძებნება ისეთი ხე, რომელზედაც არ ეტყობოდეს პატრონის ხელი.

საცა ბუნებითი გაშვებული კორდები ან მინდვრებია, იქ ვერანა, უნაყოფო ფრეწებს, ან დამდგარ წყლისაგან გაკეთებულ უნაყოფო ალაგებს ვერ ნახავ. აქაური სათიბები ან მინდვრები არიან ლარივით სწორათ გასულნი, ისეთი დასუფთავებულია, რომ შიგ ჩხირსაც ვერ იპოვნი, მრავალგვარნი რუები როგორც სიდიდით, ისე სხვა და სხვა მხარეზე მიმართულებით არიან შიგ სათიბში გაყვანილნი, ზოგან ამ რუებს საგუბარები აქვს გაკეთებული, თუ საჭირო იქნა წყლის დასაგუბებლათ; ზოგან რუებს დაცემული სადენი აქვს, რომ წყალს ჩქარი დენა ჰქონდეს, ზოგგან რუების კიდეები წაწვენილი ბაგებია, ზოგგან კედლებსავით სწორათ აყუდებულია; ერთი სიტყვით, სად როგორც მოუხდება, ყოველგან ისე მოგვარებულია. ამასთანა კეთებას რასაკვირველია მრავალი შრომა უნდა, მაგრამ მაგიერათ ისიც უნდა ვიკითხოთ, აბა, რამდენჯერ ითიბება ამისთანა სათიბები და რამდენს აუარებელს თივას აგროვებენ იქიდგან. ისეთ წყაროს ვერსად ჰნახავ, რომ მისი საწოლი ფაჩხებით იყოს ამოვსებული და წვიმების დროს ნაპირებზე გადმოდიოდეს, რღვნიდეს მახლობელ ალაგებს და ჭაობებათ აქცევდეს: წყარო თუ ძალიან მიხვეულ-მოხვეულია და ამისგამო ჩქარი დენა არა აქვს, ან წყალი ტყულა უბრალოთ გუბდება, მაშინვე ისე გაასწორებენ იმის კალაპოტს ან საწოლს, რომ ასე გგონია არხი გაუყვანიათო, უწინდელის წყაროს სავალს ვეღარც კი მიაგნებს კაცი. თუ მდინარე თავის მიხვეულ-მოხვეულ დენით არას უშლის მცენარეობას, მაშინ თავს დაანებებენ და არას უშლიან, ამასთანავე ალაგ-ალაგ საგუბრებს გაუკეთებენ, რომ როცა საჭიროა წყალი დაგუბდეს და სხვა დროს კი ჩვეულებრივათ სდიოდეს. თუ ამისთანა რუ სდის ჭალაში მთის ძირათ, მაშინ ყოველ საგუბართან გამართულია წისქვილები, სადღვებაები, პატარა ტყავის საქნელები, ასე გასინჯე, სახერხავები და სხვა; ის კი არა, პატარა წყაროებსაც არ დააყენებენ თავისთვის, იმასაც გაუკვალავენ, იქითკენ, საითაც უფრო სასარგებლო იქნება იმისი დენა ოჯახობისათვის. ამ სახით წყალიც და მიწაც უხვად აჯილდოებს შრომისათვის ნემეცურ სოფლის მუშას. აი სწორეთ აქ არის მიწის მუშა ნამდვილი კაცი, რომლის ხელქვეით და სასარგებლოთ მიცემულია ყოველი ქმნილება.

***

ეხლა თვითონ შინაური ნემეცის მოწყობილობა გავსინჯოთ. ნემეცს ოჯახი და სადგომები მშვენიერათ დასუფთავებულები ააქვს. გარეგანი ჩუქურთმით შემკულობა სახლებს არა აქვთ რა, მაგრამ თითო სახლის მდებარეობას და იმის შინ მორთულობას რომ გონება მივაპყროთ, სწორეთ გაგაკვირვებსთ, ისე მშვენიერი მოსაზრებით არიან აგებულნი.ყოველს ნაწილს შიგნით შენობისას თავის დანიშნულება აქვს. თქვენ იმის ოჯახობაში ვერ ნახავთ, როგორც ჩვენშია ხოლმე, თავგადახდილს ფანჩატურებს, რომელნიც ამტკიცებენ ჩვენებური მეოჯახის უზრუნველობას, თითქოს ამას ამბობდეს, გინდა მქონია, გინდა არა, სულ ერთიაო. ვერსად ვერ ნახავ, საცა არ გინდა დაყრილს ნაკელს, რომელიც სულ უბრალოთ ჰხდება, თუმცა ყველამ იცის, რომ ნაკელი მიწის განმაძრიელებელია და ყოველს და ყოველს მიწის მუშას მხედველობაში უნდა ჰქონდეს რამდენიც შეიძლება ისე მომეტებული მოაგროვოს; ის კი არა გერმანიაში ყოველივე თავის წესზე დაწყობილია, ნაკელი გულს მოდგინებით შეგროვებული და შენახულია, ყოველიფერს ამისთანაებს როგორც ფულს ისე უყურებენ.

სახლების მახლობლად უეჭველათ თქვენ ხვდებით პატარა ბაღჩებს, საყვავილეებს, ან ბოსტნებს, ერთი სიტყვით, ყოველგან სასარგებლო და სასიამოვნო ერთმანეთში შეზავებულია. იმათ შინაურ პირუტყვს რომ შეხედო გული გაგინათლდება; ისინი არიან მშვიდობიანნი, თვინიერნი, მაძღარნი და დიდი სარგებლობის მძლეველნი. პირუტყვის მოყვარულმა ნემეცმა ძალიან კარგათ იცის თავის საქონლის მოვლა, იმის ჩვეულება, რა საკვები უფრო უყვარს, როდის და რითი იყო ავათ, ერთი სიტყვით თავის პირუტყვზე ისეთს გულჩვილობას იჩენს, როგორც ზოგიერთი მამა თავის შვილზე. თითო ძროხამ რომ წელიწადში თოთხმეტი ბათმანი ერბო შემოიტანის, ნემეცი იმას ცუდს შემოსავალს ეძახის. უფრო ხშირად ძროხა თექვსმეტს ბათმანს აძლევს წელიწადში თავის პატრონს და ზოგიერთგან, კიდეც მეტსაც. ამისგამო ორი ან ოთხი თუმანი რომ ძროხამ წელიწადში შემოიტანოს, ამას არაფრათ ჩააგდებენ. აქედგან ცხადათ სჩანს, თუ რამდენი სარგებლობა ეძლევა სახნავსათესს მიწებს და თვითონ ოჯახობასაც ერთი ძროხიდგან.

***

ჩვენებური მეოჯახე არასოდეს არ დაიჯერებს, რომ ვუთხრა, გერმანიაში ისეთი მეოჯახენი არიან, რომელთაც მხოლოდ სამასი დღიური მიწა აქვთ სამუშაოთ და აქედგან წმინდა შემოსავალი ათი ათასი მანეთი აქვთ წელიწადში. უფრო საკვირველი ეს არის, რომ ეს მიწა ქალაქს მახლობლათ არ მდებარეობს და არც ცვდება, როგორც ჩვენში მოხდება ხოლმე, ორი სამი მოსავლის შემდეგ; ის კი არა ნაყოფიერობას თან და თან უფრო მატულობს. იქაური ჰავა რომ ნახო, ასე იტყვი აქ რა უნდა მოვიდესო. ჰავა ისე ცივია, რომ ვენახი ძლივს იზდება და მიწა უმეტესი ნაწილი სულ უნაყოფო ქვიშაა. მაშ რისგან არის ამდენი აურაცხელი შემოსავალი? გერმანიელის ანუ ნემეცის შრომისა და ცოდნისაგან.

***

როდესაც ჩვენს მეოჯახეებს დავუწყებთ ლაპარაკს ჩვენი ოჯახობის უნუგეშო მდგომარეობაზე, სხვათა შორის ისინი იტყვიან, კარგი გზები არა გვაქვს, რომ შეიძლებოდეს ჩვენი ნაწარმოების წასაღებათ შორს ადგილებშიო და ამისთვის შინ, გინდა არ გინდა, იაფ ფასათ ჰყიდიო, ისე რომ ნაწარმოები შრომათ არ ღირსო. მაგას თქმა არ უნდა, რომ კარგი გზების ქონვა და ნაწარმოების ადვილათ გასაღება ოჯახობისათვის მეტი არ შეიძლება ისე დიდი სასარგებლოა, მაგრამ ვითომ განათლებულს ქვეყნებში კი ცოტა წვალება სჭირია ნაწარმოების გასაღებას; ოჯახობის მართვას და ნაწარმოების კარგა გაყიდვას ყოველგან ბევრი გაჭირება მოსდევს. მაგრამ ზოგჯერ როცა ნამუშევარს კარგი ფასი არა აქვს და იმის გაყიდვა ხეირიან ფასათ გასაჭირია, განათლებულ ქვეყანაში მოიგონებენ ისეთს ხელობას, რომ ნაწარმოების გაყიდვა, კარგათ გასაღება, ადვილი შეიქნება; მაგ.: გამართავენ არაყის სახდელ შენობებს, პივოს საკეთებელს, სახამებლის, შაქრის და ერბოს საკეთებელს; ამ შენობებს უნდება მრავალი პური, კარტოფილი, გოგრა, ჭარხალი, სიმინდი და მრავალი სხვა ჭირნახული. ამასთანავე აშენებენ მრავალს საქონელს და ჰკვებენ ჭირნახულის გამონახადით; საქონელს კი ან თვითონ ხმარობენ, ან ჰყიდიან და თუ შორს წაყვანა მოუნდათ, ბევრი რა დაჭირდება, პირუტყვი თვითონ წაიღებს თავის თავს. ამ სახით ნემცის მეოჯახეები თავის კარზედვე ასაღებენ მოწეულ ჭირნახულს იაფ ფასად და ამასთან ის სარგებლობაც აქვთ, რომ იქვე ოჯახობასთან რჩება ყოველი ფერი, სხვაგან არსად მიდის: არც თხლე, არც პურის ჩენჩი და არც გამონახადი არ ხდება ტყულა უბრალოთ. ვითომ ჩვენშიაც რომ ასე მოიქცენ, რა დაგვიშავდება? მე მგონია ქონს, ტყავს და ერბოს ყოველგან კარგი ფასი აქვს. ზემოხსენებული განათლებული ქუეყნის მოვაჭრენი მოვლენ და იყიდიან სხვა რომ არა იყოსრა. მაშ აქაც გზის ბრალი კი არა, თვითონ ჩვენი უთაურობის ბრალითა.

***

იტყვიან კიდევ, ფული არა გვაქვს და ზემოხსენებული ქარხნებისთანა შენობები რითი უნდა გავმართოთო? ფული მიწაზე არსად არ ყრია. ის თვითონ მიწაშია, უნდა იშრომო, მოსთხარო ოფლით და ფული ამოვა. ნამდვილათ ვიცით, რომ ფულის შოვნა გერმანიაში უფრო ძნელია, ვინამ ჩვენში; მაგრამ რომ იცოდეთ, როგორც აფასებენ იქ ყოველს კაპეიკს, რომ მოკვდე, იმას ტყულად არავინ მოგცემს.

აქამდის ჩვენი მებატონეები სამეურნეო საზოგადოებიდან თითქმის უნაყოფოთ იღებდენ ფულებს, ზოგმა კარგა ძალი ფულიც დაკვრისა, მაგრამ გაუმჯობელობა არა ეტყობა რა. გერმანიაში ბევრს არა აქვს ფულები, მაგრამ ერთი-ორი, ან სამი კაცი შეიკრიბებიან, გააკეთებენ საერთოთ რამე ქარხანას და სხვანი, რომელთაც ფულები სულ არა აქვთ, მოუყრიან თავს თავის ჭირნახულს და მიაქვთ მეზობლის ქარხანაში გასასყიდათ. ჩვენ რომ ისე მოვიქცეთ, რა დაგვიშავდება, მაგრამ საუბედუროთ ჩვენ იმდენი ცოდნა არა გვაქვს, რომ რაიმე ქარხანა გავმართოთ და ჩვენი ოჯახობის საქმე ამის გამო არის ასე გაჩერებული.

***

კარგი ფასი არა აქვსო ნამუშევარს ეს რომ ვთქვათ, ცოდვაც არის. სიაფე ყოველთვის ხომ არ ავნებს შემოსავალს. ჩვენ უნდა, ვეცადოთ, რაც შეიძლება მეტი მოსავალი გვექმნეს მიწადგან, მაშინ იაფათაც რომ გავყიდოთ, მაინც კარგი სარგებლობა გვექნება.

საქსონიაში ისეთი სიაფეა ყოველ გვარი ჭირნახულისა, რომ არსად არ არის იმისთანა. მაგალითად დრეზდენში ნახევარ მანეთად ხუთთავიანი სადილი ექნება კაცს. ჩვენში არც ერთ ქალაქში არ მოხერხდება ამისთანა სადილის ჭამა ასე იაფათ, მაგრამ აბა შეხედეთ რანაირი მშვენივრათ არის გაწყობილი მიწის მუშაობა, სწორეთ პირველ ნახვაზე იქაური ოჯახობა აღტაცებაში მოიყვანს კაცს.

რათი მიეცა ამისთანა წარმატებას გერმანიის მეურნეობა? ამის მიზეზი ერთია თვითონ მუშაკების ხასიათი, იმათი გულსმოდგინეობა შრომაში და მოთმინება; მეორეა კარგი მიწის ხელობა და კარგი სამეურნეო იარაღები, რომელნიც საუკუნოებით შეუძენიათ იქაურს მიწის მუშაკებს; მესამეა საზოგადოების კეთილი გავლენა მეურნეობის საქმეზე: იმათ იციან ამხანაგობით საქმის დაწყება და ეს ძალიან ხელს უწყობს ყოველ საქმეს.

სასოფლო გაზეთი. – ტფ., 1871. – N6. – გვ. 3-6.

გერმანელი მეოჯახის სურათი

განსაკუთრებით შესანიშნავი თვისება მიწის მომუშავე გერმანელისა ანუ ნემეცისა არის შრომის მოყვარება, მოთმინება და მეურნეობის პატივისცემა.

***

გერმანელის ანუ ნემეცის შრომის მოყვარებაზე ბევრის ლაპარაკი საჭირო არის. ამის დასამტკიცებლათ სრულებით საკმაო იქნება, რომ შევხედოთ მთებს დაკიბული და დაკვალული დამუშავებული ნიადაგით გარემოცულებს, ქვიშა ნიადაგებს, რომელზედაც უჯაფოთ თესლი ვერაფერი ვერ გაიდგამდა ფესვს და სადაც ამ ჟამათ მშვენიერი ტყეები და ბუჩქებია გაშენებული, ჭაობებს, რომელნიც სასარგებლო და მდიდარი მცენარეობით არიან შემოსილნი, შეხედეთ მინდვრებს და ყანებს, სათიბებს, გერმანიის ტყეებს და მაშინ შეიტყობთ, რა ღონივრად უმუშავნია იქ კაცს, როგორ უომნია კაცს ბუნების დაბრკოლებასთან, რანაირის გაჭირებით და ჭაპან-წყვეტით დაურჩენია ყოველი წინწაწეული ნაბიჯი მეურნეობის გაუმჯობესობაში. გერმანიაში გამრუდებულის და ოღროჩოღროიანს მიწის სამნებს ვერ ნახავ; ყანებში არ ყრია ისეთი ქვები, რომ სახნისმა პირი ჩაიმტვრიოს, ან ცელს წვერი მოსტყდეს და ან ნამგალს პირი დაუბლაგვოს, თუ სადმე სასუქია მოყრილი, უხეიროთ არ არის ზოგიერთ ალაგას მარტო დაგროვებული, რომ იმის მომეტებული ნაწილი უქმათ ფუჭდებოდეს. ვერსად ვერ ნახავ ვერც პურს, ვერც შვრიას დათესილს, რომ შიგა და შიგ გორვალა, ან სხვა რამე ბალახეული თესლი იყოს გარეული. თვალი გაგინათლდება, როცა ნახავ გერმანიაში სუფთათ მოხნულს ყანას, საცა ხნული ხნულთან, ბელტი ბელტზე ისე წმინდათ და რიგის შეუცვლელათ არის დალაგებული, რომ იფიქრებ გუთნის შემდეგ კაცის ხელს თითო-თითო შეუსწორებიაო. ეს ხნული კი არა, სწორეთ ზოლია გაყოლებული, საცა მიწის მუშა ხელოსანს კაცსავით გულსმოდგინებით ადევნებს თვალს თავის ნაკეცეებს და არ აუჩქარდება, რომ რამე წაახდინოს.

მუშა-კაცი გერმანიაში ასეთია, ახლა ვნახოთ მეოჯახე როგორიღაა. ის ყველაზე ადრე ადგება და გვიან დაწვება, მაგრამ რომ შეხედო ვარდივით ყვავა, ტანმთელათ არის, ღონიერი და მოწიფულია. ამას ხელის გულზე უწერია, რა მდგომარეობაშია ყოველი იმის სამუშაო იარაღი და საქონელი; მთელს თავის სამკვიდრო ადგილს-მამულში ოდნა მიწის ნაგლეჯსაც ვერ იპოვნი, რომლის თვისება და ანგარიში მეოჯახემ არ იცოდეს, იმან იცის როდის რა დათესილა იმაზე, როგორ ყოფილა გასუქებული, ან რა მოსავალი მოიყვანა. სულ ესეები მეოჯახემ დაწვრილებით იცის. არ გეგონოსთ, რომ ვისაც საბოსტნე ალაგის მეტი არა აბადია რა, მარტო იმან იცოდეს თავის ოჯახობის ანბავი, არა იმანაც იმავე გვარათ იცის, რომელსაც ექვსი ათასი დღიური მიწა აქვს საპატრონო.

***

ჩვენებური მეოჯახე ამბობს: „იმისთანა მუშები მოგვეცით, როგორიც გერმანიაში არიან და ჩვენ ვიცით, როგორც წავიყვანოთ, მაშინ ნემეცებზე უკეთესადაც გავაკეთებთ ჩვენს ყანებს, ჩვენი ზარმაცი გლეხით კი რას გააკეთებს კაცი“. ა, ბატონო, მიირთვით დაიქირავეთ ნემეცის მუშები – თქვენ უპასუხებთ. არა, მაგას გარდა, ნემეცური მუშა საქონელიც მოგვეცით, გეტყვისთ კიდეც ჩვენებური მებატონე, იქაური სამუშაო იარაღები, ფული და ასე გასინჯე ჰავასაც კი მოითხოვენ, მაგრა ყველა ესეებიც რომ მისცე, ჩვენი მებატონეების უთავბოლოობის გამო მაინც არა გამოვა რა. სამი-ოთხი წელიწადი რომ გავა, ისევ იმ მდგომარეობაში ჩავარდება, როგორშიაც ყოფილან იმის მამა-პაპანი.

სასოფლო გაზეთი. – ტფ., 1871. – N11. – გვ. 7-8.

ამბები

ამ უკანასკნელ ხანში ენკენისთვე-ღვინობისთვეში კახეთში ვაჩნაძიანთ ახლოს ვლადო ჯანდიერაშვილის ფრანციზული გუთანი უხმარია. მოხვნის დროს გლეხები დასწრებიან და ძალიან მოსწონებიათ, რადგანაც ღრმადაცა ხნავს, ყევარი საქონელი უნდება. ამ გუთანს გრინიონის გუთანს ეძახიან. რამდენიმე წელიწადია კისის-ხევის სახელმწიფო მამული ერთმა ფრანცუზმა აიღო, ოდან დეზირემ, რომელიც ამ გუთანსა ხმარობს. ჩვენი ხალხი ხშირად გაივლ-გამოივლის კისის-ხევისაკენ და არა ვის ყური არ უგდია; ფრანცუზიც უცხო კაცია და აბა რას გააგებინებდა. ისევ ჩვენებურ კაცს მიუტანია ვაჩნაძიანში ეს გუთანი და უჩვენებია. რამდენადაც შეგვიტყვია, ვლადო ჯანდიერაშვილს საფრანგეთში შეუსწავლია მამულის მოვლა და მოწადინებულია ამ საქმეს დაადგესო. ჩვენში ხშირად წადილი და სურვილი უნაყოფოთა რჩება. თუ ამ ახალი გუთნის ან ხვნა გუთნის შემოღება ხალხს მოეწონა და, როგორც შევიტყეთ, იმ გვარის გაკეთებას ანუ დაბარებას აპირობენ, ეს კარგი ნაყოფია. მაინც და მაინც ჯერ ბევრი და ბევრი შრომა მოუნდება სანამ ნამდვილათ საქმე გაიმართებოდეს. იმაზე ძნელი არა არის რა, როგორც ახალის რისამე ხალხში შეტანა, ხშირად ადამიანისმთელი სიცოცხლე უნდება შრომითა და დიდის მოთმინებით სავსე.

სასოფლო გაზეთი. – ტფ., 1875. – N13. – გვ. 1.

ამბები

კახეთისაკენ სოფელ ვაჩნაძიანში ხის ქალამნების კეთება შემოუღიათ, თითონ გლეხები აკეთებენო. პირველათ ეს ქალამნები უჩვენებია თავად ვლადო ჯანდიერიშვილს, რომელსაც საფრანგეთიდამ მოუტანია. ეს საფრანგეთის ქალამანი უფრო ყელმოჭრილ წაღასა ჰგავს, წუღასა; შიგნიდამ შეშა გამოთხრილია და გარედამ ძირს ლურსმები აკრავს, რომ მალე არ გაცვდეს და ქუსლიცა აქვს. გლეხებს მოსწონებიათ და ხმარობენო. ჩვენებური ქალამანი ათშაურათ-სამ აბაზათა ღირს და ეს ორ სამშაურათ არც კი ჯდება. ჩვენ გლეხებს კიდევ თავისებურათ გაუკეთებიათ, ზემოთა პირს უფრო ნაკლებს უშვრებიან მარტო ნაპირები აქვს ორი თითის სიმაღლეთ ამოსული და ზევიდან როგორც ქალამანს ტყავი აქვს შესაკველი, ისე ამასაც უკეთებენო. ამგვარათ ეს უფრო ადვილი ამოსაჭრელი იქნება და გაკეთება არ გაუჭირდებათ. იმისთანა ხის ქალამანი მეტადრე ტალახში კარგია და გლეხები ილოცებიან, რა კარგი რამ მოვიპოვეთო.

სასოფლო გაზეთი. – ტფ., 1975. – N14. – გვ. 1.

ამბები

კახეთში რამდენიმე გლეხი ვლადიმირ ჯანდიერიშვილის შემწეობით აპირობს ფრანციზულ გუთნის დაბარებასა, რადგანაც თვალით უნახავთ ამ გუთნის სიკეთე. წინათ მოვიხსენიეთ, რომ ამ გუთნით კარგა დიდი ადგილი მოუხნავს ვლადიმირ ჯანდიერიშვილს ვაჩნაძიანში, შიგ ორი უღელი ხარი ბმია. გლეხობა დიდის სიხარულით და გაკვირვებით უყურებდნენ რომ ორი უღელი შვიდ-რვა უღელ გუთნეულსავითა ხნავდა ისე ღრმათა, როგორც ქართული გუთანი ხნავს. მუშაობის შემდეგ ვისაც ხვნის დროს არ ენახა, ამ გუთნის სანახავათ მიდიოდნენო, აბრუნებდნენ, შინჯავდნენ და ჰკოცნიდნენ, შენი მადლის ჭირიმეო. ამის შემდეგ გლეხკაცებმა მოისურვეს ამგვარი (გრინიონის) გუთნის დაბარება. სიკეთეს კიდევ იმითაც ხედავენ, რომ ხვნის შემდეგ გუთნეულ საქონელიდამ ჯაფისაგან ორი სამი ხარი მაინც იხოცება. ახლა ამ გუთანში შებმული ხარი ერთიც არ მამკვდარა და კარგათ არიანო. აქ მეტი არ იქნება ვთქვათ, რომ პირველათ სანამ სხვა გლეხი ისწავლიდა ამ გუთნის ტარებას, თითონ ჯანდიერიშვილი დასდგომია გუთნის დედათა და პირველ დღეს დილიდამ მოყოლებული საღამომდინ როგორც კარგი გამოცდილი გუთნის-დედა უდგა გუთანსაო. ეს ჩვენში ვგონებ პირველი მაგალითია, რომ თავადიშვილი გუთნის-დედათ გამოსულიყოს კალოს გალეწვაზე თუ გენახებათ.

ამას წინათ ჩვენ მოვიხსენიეთ, რომ კახეთში სოფელ ვაჩნაძიანში ხის ქალამნები შემოუღიათ. ეს ქალამნები ფრანცუზული ქალამანია და იმათთვის უჩვენებია იმავე თავადიშვილს ვლადიმირ ჯანდიერაშვილსა. ეს ქალამნები ისე მოსწონებიათ გლეხებსა და ისე ხმარობენო, რომ ვაჩნაძიანში ორი მკეთებელი გამოჩნდაო. ახლა ამ სოფლის ახლო ორ სოფელში კალაურში და შაშიანშიაც ხმარება დაუწყიათ და აკეთებენო ამისთანა ქალამნებსაო. ამის გასაკეთებელი იარაღი უბრალო იარაღებია. ჯერ უბრალო დანით აკეთებან თურმე და ახლა ჯანდიერაშვილს იარაღებიც გაუკეთებინებია. ხე მუხისა კარგია მაგარია, ალვის ხისაც კარგია და მსუბუქი. სხვა ხესაცა ხმარობენ. ამ ქალამანს საფრანგეთში ფრანცუზები როცა სოფელში არიან, გლეხებიც იცმენ და დიდი კაცებიც. როგორც ეტყობა ჩვენში უეჭველათ სოფლებში მალე შემოვა ამ ქალამნის ხმარება, რადგანაც ეხლავე სამ სოფელში ორიოდ თვეში შემოუღიათ. რასაკვირველია მთა ადგილს ან ტყეში ძნელია ამისი ტარება, მაგრამ სოფელი თუ ვაკეზეა ეს ქალამანი ძალიან ივარგებს. ორი სიკეთე სჭირს, ერთი რომ იაფია და მეორეთ წვიმა ავდარში და ტალახში კაცს ფეხი მშრალად ექნება. ტყეში და მთაზე როცა ასვლა დასჭირდა კაცს, ჩვენებური ქალამანიც შეუძლია იქონიოს და ვაკე სოფელში ყოფნის დროს ხის ქალამანი ეცვას. ჩვენ რამდენმამე ქართლელმა გვთხოვა ეს ხის ქალამანი გვეჩვენებინა; ამ ახლო ხანებში დაგვპირდნენ კახეთითამ გამოგზავნასა და იმედი გვაქვს თხოვნა დავაკმაყოფილოთ.

სასოფლო გაზეთი. – ტფ., 1976. – N2. – გვ. 2-3.

ვლად. ჯანდიერი

წერილი რედაქტორთან

ყოველი გაუნათლებელი ხალხი საზოგადოთ და მეტადრე ქართველი ყველა ძველებურს მაგრა ეჭიდება. ძველებურს, მამა-პაპეულს, ყოველისფერს თაყვანსა სცემს ისე, როგორც კერპს. მამა-პაპეული საზოგადო წესი, რიგი, ჩვეულება, იარაღები, როგორც სამეურნეო, ისე ყოველი საოჯახო და სახელოსნო იმას მიაჩნია ისეთ განძათ-ქონებათ, რომლის უკეთესი სხვას არავის აქვს და მაშასადამე ყოველი ცვლილება-გაუკეთესება მათი სრულიად ამაო იმათის აზრით.

მოდი დააჯერე ქართველი, რომ იმის გაუთლელი ურემი არ ვარგა, უნდება „ორ უღელა ხარი“ ცარიელს და საპალნიანს სამი-ოთხი უღელა მაშინ, როდესაც იმის მეზობელ ხალხს, ყაზახის თათრებს შემოუღიათ გასუფთავებული ურმები; იგივე საპანეს ისინი ატარებენ უფრო მსუბუქათ უღელი კამბეჩით. ან ფურგონი, რომელსაც ათასობით ხმარობენ განჯის თათრები და ორჯელ მეტს საპალნეს ზიდვენ ოთხი ცხენით.

უთხარით იმას: რადგანაც კალოში ხშირად უნიავობისა გამო მთელი გორები შიგვე რჩება გაუნიავებელი ბევრჯელ ორი-სამი დღის ნალეწი და ავდარი ხშირად აჯეჯილებს ხოლმე, მოდი და შეიძინე იმისთანა სანიავებელი, რომელიც თვით გაანიავებსთქო. ან შეიძინე ჰოვარდის გუთანითქო ნაცვლად იმ გუთნისა, რომელიც იმას, ქრისტეს წინათვე, ღვთის განგებით, თუ რა მოვლენით, ღმერთმა უწყის, მოუგონია ის გუთანი, რომელსაც დღეს იგი ხმარობს და სასოება აქვს მასზედ დადებული.

დღევანდლამდის არავითარი ნაკლულევანება ანუ რაიმე ზარალი იმას ვერა შეუმცნევია-რა იმ გუთნისა. არც იმ ნიშნებს ვხედავთ, რომ ქართველი მეცადინეობდეს მაინც მისს გაუკეთესებას ე.ი. ხვნაში გამსუბუქებას, ხარჯის შემცირებას და სხ. ის იგივე ერთს უძრავ წერტილზე დგას გონება დახშული და თვით კმაყოფილი მამა-პაპეულის ნაშთით. ყოველს ახალს-გაუკეთესებულს სხვისგან, იარაღზედ იმას ყოველთვის ერთი და იგივე პასუხი აქვს დამზადებული: „შე დალოცვილო, ფურგონი, სუფთა ურემი რომ გამიტყდეს, ვის გავაკეთებინო.

გუთანი რომ გამიფუჭდეს ვის მივმართო, ვის შევაკეთებინო“ და სხვ. ეს არის იმათი ერთად-ერთი საბუთი და ამ საბუთის ძალით ისინი მაშინვე იტყვიან: „არა, ბატონო, ესეები ჩვენში არ გამოდგება, ისევ დალოცოს ჩვენი წესი, ადათი, როგორც გვიცხოვრია, ისე უნდა ვიცხოვროთ“. ნეტავი ვიცოდე, განჯის თათრები და სხვ. რომ ფურგონებს და სუფთა-მაგარ ურმებსა ხმარობენ ფულს იგებენ, როცა უტყდებათ, ვის აკეთებინებენ? კახეთში კისის-ხევის ფერმაში ფრანცუზი „დომბალის“ გუთანსა ხმარობს. აგერ ათი წელიწადია, ხელში უჭირავს და ჯერაც არა გასტეხია-რა იმ გუთანს, თითქმის მაგდენიც არა გასცვეთია-რა, თუმცა ძალიანა ხმარობს. რაც ამ ხანში იმ გუთანმა ხარჯი შეუმცირა, მაშასადამე შეჰმატა, ამ შემატებულის ფასით თუნდა ექვს ამისთანა გუთანს კიდევ სხვას იყიდდა იმის პატრონი. ევროპიელი ხელოსანი ისე განვითარდა, რომ იმისაგან გაკეთებული იარაღი, მაგ. გუთნის საკვეთი, ბარი (სახნისი), ფრთე და სხვა ნაწილები ისე მკვიდრათ არიან ნაკეთებნი, რომ რამდენსამე წელიწადს ძალზე მუშაობენ და შეკეთება კი არა სჭირდებათ ძალიან დიდ ხნობამდის. მაშინ როდესაც ქართული გუთნის რკინები ისე რბილია და უნდილათ ნაკეთები, რომ კვირაში ერთხელ თუ არ დააფოლადებინეს, არ დააწკეპინეს, სრულიად ჩლუნგდება და საქონელს სტანჯავს. ხის ნაწილები ხომ დღეში ცხრაჯერ

მოიშლება და ამას, მართალი მოგახსენოთ, ოსტატი გუთნის-დედა „შიგ ნახნახშივე გააკეთებს“, თუმცა ხან-და-ხან მთელი დღეც მოუცდება ხოლმე. ევროპიული გუთნის დედა, წინადვე შინჯავს თავის გუთანს და თუ შეამცნივა რამე დიაღ თითონ კი ვერ შეაკეთებს – ამაში სჯობიან „ქართველი გუთნის დედები“, არამედ წაუღებს ხელოსანს და შიგ ქარხანაში – სამჭედურში ისე მკვიდრათ შეაკეთებინებს, რომ ნახნავში თავის დღეში იმას გუთანი არ მოეშლება, არ გაუტყდება.

ენკენისთვეში უნდა შეჰპირდენ ერთმანერთს ხუთნი: ერთი გუთნის-დედა და ოთხი მეხრე, დაუგრძელონ საყევრები, შეასხდნენ უღლებზე, დასძახონ ოროველა, ხნან ზამთრის პირამდის და ბოლოს იანგარიშონ ალოები (დღიური ნახნავი). ერთს მეხრეს რომელსაც ვთქვათ „ყევარი უბია“ ამ გუთნეულში, ერგება ამ რამდენიმე თვის ხვნაში: თითო ხარსა აქვს 1 დღის ალო, ყევარ ხარს ერგება მაშ – 4 დღის ალო, ერთ მეხრეს, თუ ღამისა (ღამე აძოვებს საქონელს) 4 დღის ალო აქვს და თუ დღის მეხრეა – 3 დღის ალო ერგება. სულ შეადგენს შვიდი დღის ან რვა დღის ნახნავს. მთელი შემოდგომა ერთი კაცი თავის ყევარი (4) ხარით ხნამდა და ერგო რვა დღის ალო. ეს კაცი ამ ხარებით, მანამ გუთანს გამოუშვებენ, ვერც შეშა-ფიჩხს მოუტანს ოჯახს, ვერც ქირაზე წავა და ასე რვა დღის ნახნავის გულისათვის ის მომცდარია სრული ორმოც-დაათი ან სამოცი დღე. და ბოლოს ანგარიშით ნახევარი წლის მოსავალიც არ მოსდის და გაზაფხულზე იმის ცოლ-შვილი რჩება მხლისა და ჭინჭრის სინაბარა. ბევრჯელ ავდრებისაგან დაზვეპილი მიწა ისე ამძიმებს გუთანს (უიმისიდაც ისე მძიმეს) ისე სწყვეტამს მუხლში საქონელს, რომ ფეხის გადადგმის ილაჯი აღარ აქვსთ. ამას დავსძინოთ მეხრეების წირვებში და ქორწილებში ტანტალი და ამის გამო მთელი კვირაობით გუთანი გამოშვებულია ხოლმე. პატარა ბიჭ-ბუჭებს სინაბარას ჰყრია საქონელი და ბოლოს ისიც მოხდება ხოლმე, რომ თოვლს წამააყრის და გუთანს გამალებული შინათკენ გაარბევინებენ. ალოს ვეღარ გამაიყვანენ ხოლმე ესე იგი – ვისაც რამდენი დღიური უნდა ეხნა, მოხნავს და მაშინ იტყვიან ხოლმე „ავჭალელებმა იანგარიშესო და ალოები კი შიგ დარჩათო“.

თუმცა „მეცნიერება კაცს ზნეობით ამაღლებს, ამშვიდებს, დაამშვენებსო“ ამბობს ლათინთ ანდაზა, მაგრამ ჩვენ ქართველები მაინც დიდის კმაყოფილებით ვიძახით ამ სიტყვებს: „მათ გვერდით დინჯათ დადიოდა მამა-პაპური გუთანი განუშორებელ ოროველათი“ და სხვ. ამით თითქოს გვწადიან ვსთქვათ, რომ ჩვენ ისეთი დაწინაურებული ხალხი ვართ, რომ ევროპიელები უკან მოგვჩხავიან და ლამის კიდევ ვერ მოგვეწივნენ. მაგალითი თვალ-წინ გვიდევს, რვა მაისს რომ გუთნების გასინჯვა (ცილობა) – კონკურსი იყო კასპში; იქ ქართულ გუთანთან ყველა ევროპიული გუთნები სტყუოდენ. ქართული გუთანი განიერს ბელტს სჭრიდა და რიგზე კარგათ აწყობდა, არც მიწას ჰყრიდა ნაღარში და ერთი სიტყვით ამ გუთანს ვერა ევროპიული გუთანი ვერ გაუწევს ცილობას გარდა ფრანცუზულის დომბალის გრინიონისაგან გაუკეთესებულ გუთანისა, მაგრამ ესეც კი საეჭვოა. ხუმრობა იქით იყოს და იმ საწყალ მეხრეს რომ ერთი დომბალის ან ჰოვარდის გუთანი ჰქონდეს, რომელშიაც თავის ორ უღელ ხარს შეაბამდა და ისე მსუბუქათ ატარებდა, რომ იმის ხარი ვერც კი გაიგებდა ტვირთს. რვა საეჭვო დღიურის მაგიერათ ის თხუთმეტ-ოცს ან რაოდენსაც ისურვებდა, ხნამდა და ხნამდა საკუთრათ. თავისუფალი დროც ბევრი გადაურჩებოდა – ოჯახსაც ბევრს შეჰმატებდა მგონია, ეს ურიგო არ იქნებოდა; თუმცა ზოგიერთი გლეხნი და უფრო თავადობა, რომელნიც არცა ხნამენ და არცა სთესენ, და სარჩოს ზეცით პოულობენ იმასაც ამბობდნენ ხოლმე: მაგ გუთნით ნახნავის პური ბეღელში ვერ შევაო, როდესაც მე ორ უღლით კახეთში ვხნამდი იმითი და მოულოდნელათ პური კი ჭარბათ მომდიოდა.

რომ ახალს კარგს იარაღს კარგი ხმარება უნდა და ეს მოითხოვს ცოდნას, რომელიც ჩვენ ტეტიას არა აქვს და რომელიც მან უნდა შეისწავლოს თვითვეული ნასწავლ-გამოცდილ მეზობლისაგან ან უკეთ ვსთქვათ: ეს სწავლა უნდა გავრცელდეს სამეურნეო სასწავლებლით, რომელიც დღევნდელამდის ჩვენში არ არსებობს და სასურველი-კია, მალე დაარსონ არა ერთი, არამედ რამდენიმე, ამისი კი მეც თანახმა ვარ.

დროება. – 1883. – 18 მაისი. – N91. – გვ. 2-3

ხარკოვის სამეურნეო გამოფენის გამო

ნაწყვეტი სტატიიდან

...ჩვენებური ყველი მანამ ახალია, ახალად დამარილებული – ძალიან კარგია, ნაზი და სუნნელოვანი – შეუძლიან დააკმაყოფილოს ძალიან მოთხოვნილებიანი გემოვნება, მაგრამ თან იმ წესების გამო, რომელსაც ჩვენში ყველის დამარილებისათვის ხმარობენ, ყველი მეტის-მეტად მაგრდება, ძალიან მლაშდება და ჰკარგავს გემოს, სინაზეს და სუნნელოვნებას, – სწორედ იმ ზნე-თვისებას, რომლითაც ევროპის ყველია მდიდარი და ჩვენი ყველისაგან განსხვავებული ამის მიზეზი, რასაკვირველია, ის არ არის, რომ ჩვენი ბუნება, ან ჩვენი საქონელი არ ვარგოდეს, არა, ჩვენში საკმაოდ კარგა ინახავენ საქონელს და ბუნებაც ხელს უწყობს საქონლის მომშენებელს და ყველის მკეთებელს; ჩვენი ყველის ნაკლულევანების მიზეზი მხოლოდ ჩვენს უცოდინარობაში მდგომარეობს, იმაში, რომ იმ წესებს, რომელნიც აძლევენ ყველს გემოს და სინაზეს ჩვენში არა ხმარობენ. გარდა ამისა ჩვენებური ყველი კარგია აქვე, ადგილობრივ, და ძალიან ფუჭდება, თუ სადმე შორს გაიგზავნა. ყველის კეთებამ რომ ჩვენს ქვეყანას მეტი სარგებლობა მოუტანოს, საჭიროა: ყველი მომეტებულად კეთდებოდეს და მეტიც იყიდებოდეს; ამისათვის, რადგანაც ჩვენს ქვეყანას უფრო მეტი ყველის გაკეთება შეუძლიან ვიდრე ადგილობრივ შეიჭმევა, საჭიროა ეს ყველი გასასყიდად სხვა ქვეყნებშიაც გაიგზავნოს.

სამწუხაროდ, როგორც ზევითაცა ვსთქვი, აქაური ყველა ვერ იტანს მოგზაურობას, მალე ხმება და ფუჭდება. ხოლო ესევე ყველი სხვა, უფრო გაუმჯობესებულის წესებით დამარილებული და გამოსული, რაც უნდა დიდი მანძილი გაიაროს, არ დაჰკარგავს თავის ღირსებასა და ფასს.

მთელს ევროპაში განთქმულია ერთ გვარი ყველი, სახელად როკფორი, რომელიც, სხვათა შორის, რუსეთშიაც ძალიან ბევრი ისყიდება და ფუთი 5-6 თუმნად ფასობს. ჩვენში შეიძლება ამ გვარი ყველის კეთება და როგორც ბ. ვერეშჩაგინი ამტკიცებს, ზოგიერთი ჩვენებური ცხვრის ყველი, ადგილობრივისავე წესით მომზადებული, ერთგვარი შენახვისა და გამოყვანის შემდეგ ისეთი ყველი დგება, რომ როკფორსაც არ დაუვარდება.

ასე, პატარა მეცადინეობისა და შრომის შემწეობით, გაუმჯობესებული, წესების დახმარებით შეგვეძლება უფრო მეტი და უკეთესი ყველი ვაკეთოთ, უკეთეს ფასად ვყიდოთ და ამ გვარად ჩვენმა ქვეყანამ ნახოს ის სარგებლობა, რომელიც აქამდის ევროპიელს ქვეყნებსა ჰქონდათ.

მეურნე. – 1888. – N1. – გვ. 2-4. – გაგრძ.: N15. – გვ. 2-4

ამას წინად ჩვენი წერილი (N37) ამ კითხვით დავაბოლოვეთ, თუ როგორ უნდა მოვახერხოთ რომ ევროპიელებს მეფუტკრეობის გავრცელებაში მაინც დავემსგავსოთ.

თუმცა ძლიერ სასურველია, რომ მართლა ვგვანდეთ ევროპიელებს არა მარტო მეფუტკრეობით, არამედ ყოველ-გვარი საზოგადო და კერძო საქმეების გაძღოლა-გავრცელებაში, მაგრამ ხომ მოგეხსენებათ ნათქვამი: „თავს ზევით ძალა არ არის“, – რაც არა ვართ, იმად ერთბაშად ქცევა შეუძლებელია, კიდეც რომ გულითა გვსურდეს. განა არა, ჩვენც ადამიანები ვართ, ჭკუა-გონება და ბუნებითი ნიჭი ღმერთს ჩვენთვისაც არა ნაკლები მოუცია ვიდრე ევროპიელებისთვის, განათლებით კი მათ ვერ მივწვდებით, მაგრამ სოფლის მუშა ხალხი, საზოგადოდ რომა ვსთქვათ, იქაც ამ მხრით გვარიანად ჩამოქვეითებულია... თავი და თავი მათნი უპირატესობა ჩვენზედ მდგომარეობს იმაში, რომ ისინი დიდით პატარამდის, ნასწავლთან უსწავლნიც, ასე ვთქვათ, გაწვრთნილ-გაწაფულნი არიან საზოგადოებრივ ცხოვრება-მოღვაწეობაში. ეს უპირატესობა მათთვის მათს პოლიტიკურს ცხოვრებას, მათს ისტორიას უანდერძებია. ერთხელვე თავისი თავის გაძღოლას მიჩვეული ევროპიელი თვითონვე იღწვის თავის ყოფა-ცხოვრების და მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად, და ჩვენსავით არ შეჰყურებს სხვას: აცა რას მიწყალობებს და საით გამიძღვებაო.

ჩვენებურ საზოგადო საქმეში ჩვენი იმედი და ნუგეში ჩვენი მეთაურ-წინამძღოლია, ჩვენ თვითონ მასზედ ვართ დამოკიდებული; იქკი საზოგადო საქმეს თითონ საზოგადოება ჰმართავს და მეთაურიც მისგან აღრჩეულს გზას ადგია...

ავიღოთ მაგალითად ჩვენებური კერძო „საზოგადოებანი“, „ამხანაგობანი“. აღირჩევენ თუ არა მათნი წევრნი გამგეობა-მმართველობას, თითონ განზედ გადგებიან და, თითქოს სეირს უყურებენო, შეაცქერდებიან აღრჩეულებს, აბა რა სასწაულთ-მოქმედებას მოახდენენო; თითონ-კი თითსაც აღარ სძრავენ „საზოგადოების“ სასარგებლოდ. წლიურ კრებასაც-კი არ ესწრებიან!.. ასეთს გულ-გრილობას იჩენენ გაუნათლებლებზედ არა-ნაკლებ, თუ არ მეტადაც, თითონ ნასწავლ-განთლებულებიცა.*

შაქრიანი წყლის ანუ ჭაჭის ღვინო

ამ ბოლო დროს, როდესაც ვაზის ავადმყოფობათა და სხვა მიზეზების გამო ღვინის რაოდენობა შესამჩნევად შემცირდა და ღვინო ბევრად ნაკლები დგება, ბევრნი საფრანგეთის და, საზოგადოდ, სამზღვარ გარეთის მევენახე-მეღვინენი ზემოდასახელებული მიზეზებისაგან ღვინის დანაკლისს იმით შეისრულებენ ხოლმე, რომ ღვინო-გამონაწური ყურძნიდგან – ჭაჭიდგან, შაქრიანი წყლის შემწეობით ხელ-ახლად, მეორედ აყენებენ ღვინოს. რასაკვირველია, იმ წელიწადს, როდესაც ღვინის მოსავალი კარგი იქნება და ღვინო ბლომად დადგება, მაშინ უფრო საზარალო იქნება მეორე ღვინის დაყენება, რადგან ეს ღვინო უფრო ძვირად დაჯდება, ვიდრე ბუნებრივი და ჩვეულებრივი ღვინო.

სწორედ რომ ვსთქვათ ეს მეორე, ჭაჭის ღვინო უფრო იმიტომ არის სარჩევი, რომ ამის შემწეობით მუშა-ხალხს ღონისძიება მიეცემა რიგიანი სასმელი დალიოს, იმ ღვინოებზედ ბევრად უკეთესი, ვიდრე აქამომდე სვამს – მჟავე და უბრალოდ წყალ-გარეული, ბევრჯერ ქალაქებში ხელოვნურად შეკეთებულს; აგრეთვე, მოუსავლობის დროს ღარიბს მევენახე-მეღვინეს შეეძლება მთლად გაჰყიდოს თავისი ნამდვილი, პირველი ღვინოები და მაინც რიგიანი ღვინო დარჩება სახლში სახმარებლად. აი ამ მიზეზების და მოაზრებათა გამო საფრანგეთში ძალიან ბევრნი აყენებენ ამ მეორე ღვინოს. მხოლოდ იქაც, სამწუხაროდ, ბევრნი ამ საქმეს დაუფიქრებლად და მოუმზადებლად ჰკიდებენ ხელს, ცოდნას და გამოცდილებას არ დაეკითხებიან ხოლმე და ამიტომ მხოლოდ ზოგიერთნი მიახწევენ ხოლმე კარგს ბოლომდის, ხოლო უმეტესნი-კი აგებენ და ამ წაგებას თვით საქმის მოუხერხებლობას და უვარგისობას მიაწერენ ხოლმე. რიგიანი შედეგის მიღებისათვის საჭიროა სიბეჯითე და უეჭველად ზოგი-ერთი წესების დაცვა.

რადგან ჭაჭის ღვინის დაყენების დროს სხვა-და-სხვა წესების ხმარების გამო სხვა-და-სხვა ღირსების და თვისების ღვინოს მიიღებენ ხოლმე. ჩვენ ამ წერილში გვსურს მოვიყვანოთ ერთი გამოცდილი წესი, რომლის ხმარებითაც საუკეთესო შედეგის მიღება შეიძლება.

ცნობილია და კარგა დამტკიცებული, რომ გამონაწურს ყურძენში, ჭაჭაში კიდევ ბლომად მოიპოვებიან ის სასარგებლო და ღვინის დასაყენებლად საჭირო ნივთიერებანი, რომლების გამოცლა ყურძნიდგან დაჭყლეტით ძალიან ძნელია და რომელნიც შაქრიან წყალში დუღილის დროს იხრწნებიან და ამ შაქრიან წყალს ღვინის თვისებას აძლევენ.

ყურძნის წვენი, ე.ი. ის ღვინო, რომელსაც ყურძნის პირველი დაწურვისაგან მივიღებთ ხოლმე, მთლად ვერ ხრწნის და ვერ შეიწოვს ხოლმე სხვა-და-სხვა მარილებს, ტანინს, საღებავ და სხვა ნივთიერებათა, რომელნიც ყურძენში არიან ხოლმე. ყველა ეს ნივთიერებანი საკმაოდ რჩებიან ჭაჭაში. ახალად რომ რაოდენიმე ღვინო მივიღოთ ამ ჭაჭიდგან, საჭიროა იმ ყურძნის წვენის მაგივრად რომელიც პირველად ავიღეთ და ღვინოთ დავაყენეთ, იმოდენავე შაქრიანი წყალი დავასხათ. ფერმენტების ზემოქმედებით შაქარი მოგვცემს ალკოჰოლს და ჭაჭაც სხვა ნაწილებს, რომელნიც ღვინის ნაწილებს შეადგენენ.

ახლა ავსწეროთ თვით ის წესი, რომელიც უნდა ვახმაროთ ჭაჭის ღვინის დაყენებისათვის.

როდესაც ყურძენს დასჭყლეტენ ხოლმე და ღვინოს დასწურვენ, ჭაჭას დაჰქაჯავენ ხოლმე. ეხლა საჭიროა გავიგოთ, როდესაც ჭაჭის ღვინოს აყენებენ, ჭაჭა დაქაჯული უნდა იყოს თუ არა? შეიძლება ისეც და ასეც, მხოლოდ უფრო სარჩევია რომ ჭაჭა საქაჯავში გატარებული არ იყოს. მართალია, ამით ნამდვილს, პირველ ღვინოს ცოტა ნაკლებს მივიღებთ, მაგრამ ის ცოტა ღვინო, რომელიც აქ დაგვაკლდება – ჭაჭაშივე რჩება და მეორე, ჭაჭის ღვინო უფრო უკეთესი გამოდის. ხოლო თუ ჰსურთ მიიღონ პირველი, წმინდა ღვინო, რამდენიც-კი შესაძლებელია, მაშინ, რასაკვირველია, შეუძლიანთ ჭაჭა საქაჯავში გაატარონ; დანარჩენი ჭაჭისაგან მაინც შეიძლება რიგიანი ღვინის მიღება, თუ ეს ჭაჭა მალე, დაუყონებლივ მოვიხმარეთ ღვინის დასაყენებლად.

მეორე ღვინის მისაღებად სამი რამ არის საჭირო: ჭაჭა, წყალი და შაქარი.

ჭაჭა, თუ იგი დაუქაჯავია ბევრს გაფრთხილებას არ ჰსაჭიროებს და სასარგებლოა, რაც შეიძლება მალე შეუდგნენ მეორე ღვინის დაყენებას. ხოლო თუ იგი საქაჯავში იყო გატარებული, უეჭველად უნდა დააჩქარონ, რამწავ დაიწურა, კარგად დაშალონ და იმ-წამსვე ჩაყარონ წინადვე მომზადებულს ჭურჭელში და მალე დაასხან შაქრიანი წყალი. ეს სიჩქარე იმიტომ არის საჭირო, რომ ჰაერის მოქმედების გამო დაჭყლეტილი და გამონაწური ყურძენი არ გაფუჭდეს.

წყალი უნდა კარგი, სასმელი იყოს ე.ი. წმინდა და კარგი გემოსი. ჭის წყალიც გამოსადეგია თუ სასმელია და მლაშე არ არის. წვიმის წყალი ძალიან კარგია.

შაქარი წმინდა უნდა იყოს და უკეთესია ლერწმისა – რაფანადი. შაქრის ფხვნილი არ უნდა იხმარონ, რადგან იგი ღვინოს განსაკუთრებითს და უსიამოვნო გემოს და სუნს აძლევს.

რამდენადაც-კი შესაძლებელია, საჭიროა რომ შაქრიანს წყალში, რომელსაც ჭაჭას ასხამენ, იმოდენავე სიტკბო იყოს, რამოდენიც თვით ყურძნის წვენშია. მაინც და მაინც სასურველია და უკეთესი, რომ შაქარი იმდენი იყოს, რომ ღვინის სიმაგრე 100-ს არ აღემატოს. მაგრამ, როგორ უნდა მოხერხდეს, რომ ღვინო სწორედ ამ სიმაგრისა დავაყენოთ: გამოკვლეულია, რომ 4.25 გირვანქა შაქარი იძლევა 1 ლიტრს ალკოჰოლს, ასე რომ 100 ლიტრზედ, ანუ 6 ვედრაზედ იმდენჯერ უნდა გაიხსნას 4.25 გირვანქა შაქარი, რა სიმაგრის ღვინოს მიღებაც გვსურს; მაგალითად, თუ 100-ის სიმაგრისა გვსურს, ამ რვა ვედრაზედ ათჯერ 4.25 გირვანქა ანუ ერთი ფუთი და 2.5 გირვანქა შაქარი მოგვინდება, თუმცა კი აქ უნდა შევნიშნოთ, რომ ამ ზომითაც სრული 100 მიღება ძნელია და უმეტესად მხოლოდ რამდენადმე აღემატება 90-ს.

ჭაჭაზედ რომ შაქრიან წყალს ასხმენ, რასაკვირველია, წინადვე უნდა იყოს შაქარი წყალში გაშლილი, გახსნილი. ამას გარდა საჭიროა რომ ეს შაქრიანი წყალი ცოტა გამთბარი უნდა იყოს, ასე 25-280.

როდესაც ჭაჭას შაქრიანი წყალი დაესხა, ერთხელ კარგად უნდა აირიოს; ამას გარდა საჭიროა, რომ ჭაჭა სულ ძირში იყოს დალექილი და ამისათვის შეიძლება ზედ ნაჩვრეტებიანი ფიცარი დაეფაროს და ზედაც რამდენიმე წმინდა ქვა დაეწყოს, რომ ამ ფიცრით ჭაჭა ჭურჭლის ძირში დაიკავონ. როდესაც ამ გვარად იქნება საქმე მოწყობილი, ე.ი. როდესაც ჭაჭა არ ტივტივებს და ჭურჭლის ძირში არ არის დალექილი და თავისუფლად ტივტივებს, მაშინ საჭიროა რამდენჯერმე აირიოს, თორე ღვინო, შესაძლებელია, რომ გამჟავდეს და გამწარდეს.

ამ გვარად დაყენებული „ტკბილი“ მალე იწყობს დუღილს. ეს დუღილი ისე მოხდება ხოლმე, ისევე მიმომდინარეობს და ისევე თავდება, როგორც ჩვეულებრივი ღვინის დუღილი. ეს მეორე ღვინო საზოგადოდ დადუღდება ხოლმე ოთხი ექვსი დღის განმავლობაში. რა წამსაც დუღილი შესწყდება, და ეს იმითი შეიტყობა ხოლმე რომ სითბო (ტემპერატურა) კლებულობს და შაქარი მთლად შეიცვლება ალკოჰოლად, მაშინვე ეს ახალი ღვინო უეჭველად გადაღებული უნდა იქმნას მეორე ჭურჭელში.

ამ ღვინოს შეიძლება ცოტა ფერი არ უვარგოდეს, მაგრამ სხვა ღვინო რომ გაურიონ და მეტადრე საფერავისა, მაშინ ფერიც კარგი ექმნება.

ეს შაქრიანი წყლის ღვინოები იმავე თვისებებისანი არიან, როგორც ნამდვილი ღვინოები: სასიამოვნო სასმელები, კარგად ინახებიან, ძველდებიან და თანდათან უკეთდესდებიან და არას დროს მავნე არ არიან ჯანმრთელობისათვის.

მეურნე. – 1890. – N23. – გვ. 1-3

ნიკო ნიკოლაძე

ჩვენი მეღვინეობის ნაკლი და მომავალი

ღვინო ძვირფას საქონლათ მიტომ გახდა, რომ მისი მომცემი ვაზი მარტო იშვიათ ადგილზე ხარობს, ყურძნის ჭამა კი და ღვინის სმა მთელ დედა-მიწის პირზეა გავრცელებული. საქართველო იმ ბედნიერ მხარეების რიცხვშია, რომელთ ბუნება ვენახის ზრდას და ნაყოფიერებას ხელს უწყობს. აქ ვაზის შენება ნოეს აქეთ-და ალბათ ნოემდინაც – ხალხის ხელობათაა ნაქცევი. ათასი მოდგმის მეოხებამ გააჩინა ჩვენში ვაზის წარჩინებული ჯიშები და საგანგებო ღირსების ღვინოები შეჰქმნა, რომელთა ქება და სახელი ყოველგან მოფენილია. მაგრამ, თუმც იმ იშვიათ ქვეყნებს შორის, სადაც ვაზი ხარობს, საქართველოს საუკეთესო მდებარეობა და ბუნება რგებია, თუმც ქართველებს მევენახეობა სხვებზე უფრო ადრე დაუწყვიათ, და წინაპრული გამოცდილება სხვებზე მეტი მიუძღვისთ, ჩვენი მეღვინეობა, ყველა სხვა ხალხისას ჩამორჩა. ასე გასინჯეთ იმისთანაებისასაც, ვისაც ჰავა, ნიადაგი და ერის წარსული სრულიადაც არ შეფეროდა ამ ხელობას. მთელ საქართველოში ომის წინ ორმოცი ათასი დესიატინა ვენახი ძლივს მოიძეოდა. სამხრეთ რუსეთში კი, სადაც ზამთრობით მიწა ერთი ადლის სიღრმეზე იყინება და ზაფხულში ვაზს არავითარი მთის ქედი არ იცავს მყინვარე ოკეანის სუსხიდან, ნიავ დროს მშვენიერათ მუშავდებოდა 89,979 დეს. ვენახი! პაწია ბოლგირიასაც ჩვენზე მეტი ვენახი გააჩნდა, სახელდობრ 54,928 დესიატინა, რუმინიას – 78,589 დეს. და უნგრეთს – 320,355. ყველა ამ ქვეყნებში – როგორც რუსეთში – ვენახის შენება და ღვინის ყენება ბევრად უფრო ძნელი და სახიფათოა, ვინემ ჩვენში, მარტო მით კი არა, რომ ჩვენ დაცული ვართ ჩრდილოეთის ქარიშხალიდამ: ჩვენში მზე უფრო მხურვალეა, ვაზს უფრო მეტი მზიანი დღე ერგება წელიწადში და სხვ. ეს ყველაფერი, მოგეხსენებათ ღვინოს ღირსებასა და სიმაგრეს უმატებს. მიუხედავათ ყველა ამ უპირატესობისა, სხვა ქვეყნებში, საცა ვენახი ნაძალადევია, მაშინ როცა ჩვენში ვაზი ველურათაც იზრდება, ვენახების რიცხვი, სივრცე და მოსავალი სწრაფათ მატულობს, ისე, რომ სულ მოკლე ხანში მათი რაოდენობა ზოგან ერთი ორად იქცა, ზოგან ქეც გასამკეცდა, ჩვენში კი მათ ზრდა რა ხანია აღარ ეტყობა.

ამ სამწუხარო განსხვავების მიზეზი განსაკუთრებით ისაა, რომ უცხოეთში ღვინო უფრო ადვილათ იგზავნება და საღდება, ვინემ ჩვენში. იქ ღვინის ყენება, მოვლა, შენახვა და ყიდვა ამ საუკუნეში შესამჩნევად გაუმჯობესდა. ღვინო გახდა უცვლელ საქონლათ, რომლის გადაზიდ-გადმოზიდვა უნაკლულოდ სწარმოებს ზამთარ-ზაფხულში, როგორც გრილ, ისე ცხელ ამინდში და რომელიც წლობით ინახება ყოველგვარ გარემოებაში. ამ სიმტკიცეს და თვისებას ღვინო იძენს მარტო მით, რომ მას, გამოწურვის შემდეგ არა ნაკლებ სამი წლის განმავლობისა, ინახავენ ისეთ სარდაფში, სადაც ნიადაგ უცვლელი ტემპერატურა დგას დღე და ღამ, ზამთარ ზაფხულს, არა უმეტეს თორმეტის და არა ნაკლებ ათი გრადუსის სითბოსი. ამგვარ სარდაფში ღვინოს სუფთად ინახავენ დიდრონ ჭურჭლებში (რეზერვუარებში, ან ბოჩკებში), თავის დროზე ერთიდან მეორეში გადასხმით თხლეს გამოსაცვლელათ. უშველებელი ჭურჭელი ანიჭებს ღვინოს ტიპიურ ერთფეროვნებას და ერთგემოვნებას, რომელიც მუდმივ მყიდველს უმრავლებს და გასავალს უფართოებს. რაგინდ დიდი იყოს ჩვენებური ჭური, ის ამნაირი რეზერვუარის და სარდაფის მაგივრობას ვერ იქმს, რადგან ჭური მიწაში უნდა იქნეს ჩაფლული და ტემპერატურა სხვანაირია. განსხვავება სითბოისა ყელსა და ძირს შუა მით უმეტესია, რაც დიდია ჭური; მცირეოდენ განსხვავებასაც ტემპერეტურისას ის შედეგი მოსდევს, რომ ღვინო ჭურში ნიადაგ მოძრაობს, ტრიალობს, ადის და ჩადის, რაც მის მწიფებას ხელს უშლის და ხან კიდეც ჭანგვას აჩქარებს.

ისეთი სარდაფის კეთება, რომელშიაც ტემპერატურა მუდამ ერთი და იგივეა, აუარებელ ხარჯს თხოულობს და ისე ძვირათ ჯდება, რომ მარტო ძლიერ შემძლე მევენახეს, დიდძალი ღვინის პატრონს ხელს-აძლევს მისი შეძენა და პატრონობა. სამი წლის ვადით დიდ-ძალი ღვინის გაუსაღებლათ შენახვა მარტო მილიონერს შეუძლია, და არა საშვალ, მით ნაკლებ წვრილფეხ მევენახეს. თანამედროვე ევროპიული სარდაფი იმოდენა ფული ჯდება, არა თუ აშენების და მოწყობის დროს, თვით ყოველწლიურათაც, მის შესანახავათ და მოსავლელათ, რომ თუ შიგ ასი-ათას ვედროებით არ ინახება ღვინო, მისი პატრონი ზარალის მეტს ვერას ნახავს. იმხელა ქონება ჩვენში აბა ვისა აქვს, რომ სამასი ათასიოდ ვედრო ღვინო სამი წლით ინახოს ძვირფას სარდაფში, მამა-სისხლის ფასად? ამ დროინდელ ევროპიულ ღვინოს და სარდაფს შეეფერება მარტო დიდი მევენახეობა, რომელიც მარტო დიდ მიწათმფლობელობას მისდევს და კაპიტალისტურ მრეწველობას შეადგენს.

ჩვენს საქართველოში, სადაც არც ვრცელი მიწათმფლობელობა არსებობს, არც მსხვილი მევენახეობა, არც დიდი კაპიტალი მოიძიება, სრულიად უიმედოთ ჩაითვლება მეღვინეობის ევროპიულ დონემდე აწევა. საუფლისწულო მამულმა მოახერხა ეს ცდა, რადგანაც მას ამისთვის საკმაო ვენახებიც გააჩნდა და თანხის შოვნაც შეეძლო, ყველამ იცის, რამხელა გასავალი მოემატა ამით საუფლისწულო ღვინოებს და რამოდენათ სახეირო გამოდგა ეს დასაწყისი, მისი მიბაძვა ჯერ ჩვენში არავის უცდია, გარდა ორიოდე პაროდიისა, რომელნიც მხედველობაში მისაღებიც არ არიან. მაგრამ შეცდომა იქნება ვიფიქროთ, თითქო მარტო მეფეებს და მილიონერებს შეეძლოთ მეღვინეობის წესიერათ მოწყობა, ნუ დავივიწყებთ, რომ ერი მეფეებზე და კაპიტალზე ბევრათ უფრო ძლიერია, როცა მას ერთობა და თაოსნობა აბადია. რაც უწინ მარტო ლაფიტების და როტშილდების მონოპოლიას შეადგენდა, დღეს ევროპაში – და თვით აფრიკაშიც – სააქციო საზოგადოების და კოოპერატივის ხელობათ გადაიქცა. სრულიად ადვილათ შეიძლება ჩვენს წვრილ მიწად-მფლობელობის ქვეყანაში, გლეხურ მევენახეობასაც მივცეთ ხელში ის ნაცადი იარაღი, რომელმაც გამარჯვება და ბედნიერება მიანიჭა ევროპიულ მეღვინეობას – სარდაფი, ღვინის შემნახავი მევენახის უზარალოთ და სასარგებლოთ. ამისთვის საკმაოა ისეთი საზოგადოება ან კოოპერატივი დავაარსოთ, რომელიც საშუალებას შეკრებს აიშენოს და მორთოს ამ დროინდელი სარდაფი ისეთ მოდიდო ქალაქში, სადაც შესაძლოა კლდეში გვირაბის შეყვანა. იქ ხარჯი ბევრათ ნაკლები იქნება, რადგანაც მონატეხი ქვა შენობებისთვის გასაღდება. თუ სარდაფი რიგიანათ გაკეთდა და მომარაგდა, სარდაფის პატრონი ადვილათ იშოვის ბანკს, რომელიც თანხას ანდობს და სესხს გასცემს სარდაფში შეტანილ ღვინოზე, იმოდენს, რაც ტკბილი ან მაჭარი ღირს დაყენების დროს იმ მაზრაში. მევენახე თითქო ყიდდეს თავის ტკბილს, ან ყურძენს, ბაზრის ფასებში. სარდაფის პატრონი ღვინოს უვლის სამი წლის განმავლობაში თანამედროვე ტექნიკის და მეცნიერებისამებრ, თავის ხარჯს და ამაგს ღვინოსათვის, აგრეთვე, როგორც მასზე გაცემულ სესხის სარგებელს. სამი წლის შემდეგ სარდაფიდამ გამოდის ტკბილი კი არა, არამედ დამწიფებული ღვინო, რომლის ღირებულება სამჯერ-ოთხჯერ მაინც აღემატება გაცემულ სესხს. სარდაფის პატრონი, ამხანაგობა, ან მისი მოზიარე ბანკი, ან სხვა რომელიმე სავაჭრო თუ სატრანსპორტო საზოგადოება, ასაღებს ამ მშვენიერ ძველ ღვინოს ისეთ ქვეყნებში სადაც მისი ფასი იციან. ეს ფასი ყველას ისტუმრებს: ვაჭარს, ტრანსპორტს, მომვლელს, მსესხებელს და მევენახესაც, რომელსაც შესაფერი წილი მოგებისა ეძლევა ზედმეტად უკვე წინეთ მიღებული სესხისა. ღვინის ღირებულების მომატება, შედეგი მეცნიერულად ღვინის შენახვისა, სარგებლობას აძლევს ამნაირათ მთელ რიგს წარმოებისას, მრეწველობის რამდენიმე დარგს, ესე იგი ამდიდრებს და აძლიერებს მთელ მხარეს.

მარტო სარდაფში შენახულ ღვინოს შეუძლია აიტანოს შორი მგზავრობა. ჩვენებური ისე არსად გაიგზავნება, თუ სპირტით არ მოვნათლეთ. სპირტ-ნარევი ღვინო მარტო ჩვენშივე და რუსეთში საღდებოდა. ომის შემდეგ რუსეთი დიდ ბაზარს მისთვის ვეღარ წარმოადგენს: იმ ჯურის ხალხი, ვისაც იქ ესმოდა „ყურძნის წვენის გემოვნება“, ან გაწყდა, ან გაღატაკდა, დაგვრჩა შინაურობის გარდა, მარტო ევროპის ბაზარი, განსაკუთრებით იმ ქვეყნებში, რომელთაც თვითონ ღვინო არ მოჰყავთ, სახელდობრ გერმანია, დანია, შვეცია, ნორვეგია, ამერიკა და სხ. იქ ომამდის და ომის განმავლობაში მეტათ გავრცელებული იყო ფრანგულ ღვინოების ხმარება. აი ჩვენი მეღვინეობის ასპარეზი მომავლისათვის. აქ კი მარტო ისეთი ღვინო გავა, რომელიც სარდაფში ევროპიულათ დაყენებული იქნება. ეს მეტად დიდი და უხვი ბაზარია.

დღეს ჩვენი მევენახე – წვრილი იყოს, გინდ მსხვილი – ვალდებულია იმეცადინოს სხვა და სხვა დარგში: ვენახსაც უნდა უვლიდეს, ღვინოსაც უნდა აყენებდეს და პატრონობდეს, ვაჭრობასაც უნდა აწარმოებდეს, ყველაფერს უფულოდ, უცოდნოთ, მამაპაპურად, შემთხვევისა დაგვარად.

ევროპიული მეღვინეობა და ამხანაგური სარდაფი მას ანთავისუფლებს ყოველი გასაჭირიდამ და სტოვებს მარტო მევენახეთ, რაც მის ძალ-ღონეს, გამოცდილებას, მოდგმას და ჩვეულებას შეეფერება. როგორც მევენახეს, ჩვენს კაცს ტოლი არა ყავს! მას ჩინებული, შეუდარებელი ყურძენი მოჰყავს. ჩამოაცილეთ მას ყველა სხვა დარდი, რომლის მოგერიების იარაღი მას აკლია, მოაწყვეთ რიგიანი ყურძნის ტეხა და წნეხვა, ღვინის ყენება და მოვლა. მისი ზიდვა და ყიდვა, და ნახავთ რომ ამნაირი შრომის განაწილება – წყარო ყოველი წარმოებისა – ისეთივე ფრთებს შეასხამს ჩვენს მევენახეობას როგორიც დღეს იტალიელ, ფრანგულ და ესპანურ მეღვინეობას ამშვენებენ. აი, მაშინ დაიწყებს ჩვენშიაც ზრდას ვენახების რაოდენობა და სივრცე, ამიტომ რომ მევენახეს ბედი გაადვილდება და გაუმჯობესდება და ვაზის მოვლა ჩვენში უფრო მომცემი და მომგები გახდება, ვინემ ყოველი სხვა დარგი მიწათმოქმედებისა და მრეწველობისა. ერთობაშია საიდუმლო ამ ბედნიერებისა.

სახალხო კალენდარი – 1921 წ; გვ. 107

ნაკაშიძე პეტრე

სამგზავრო წერილები

წიგნი პირველი

მომილოცე. ძმაო, ცხოვრების გამოცვლა: მე ტურისტი შევიქენი. პოლშადგან ვაპირებ გერმანია გავიარო და პარიჟში მივიდე: აქედგან შუახმელეთის ზღვით იტალიაში შევივლი, ვნახავ სტამბოლს, მერე შავი ზღვით – ჩემს გურიას. – მოვალ ტფილისში, და გეტყვი: chez nous á Paris!.. მაგრამ სანამ მე შენ ამას გეტყვოდე, მინდა ჩემი მიმოგზავრობა შენს „მოამბეს“ ვუამბო, თუ კი მის მოსასმენლად ექნება მას დრო და ადგილი.

27 მარტს სალამაზედ პეტერბურღს მძიმედ თავი დავუკარი და გავსწიე ვარშავის რკინის გზის ვაგზალისკენ; გული რაღაცა სიამოვნებას ჰგრძნობდა, პირი რომ ევროპისკენ დავიჭირე. სანამ ვაგზლამდის მივიდოდი, თვრამეტი მღვდელი შემხვდა გზაში! შენ კარგად იცი, მე ამაოდ მორწმუნე არა ვარ, მაგრამ თვრამეტმა მღვდელმა კი ცოტა დამაფიქრა ... ძლივს ერთი ჩემთვისაც ღმერთმან სიკეთე მოინდომა, ვამბობდი ერთ კაცსავით, და ვაი, თუ ეგეც ჩამემწაროს, მეთქი! ვაგზალი სულ ერთიანად გაჭედილი იყო ჯარით, რომელიც მიდიოდა პოლშაში. ავიღე ბილეთი, და შეველ ვაგონში, ცოტა ხანს შემდეგ იწივლა თავისებურად და კიდეც დაიძრა ჩვენი ვაგონი; ხალხმა პირჯვარი გადიწერა.

ომიანობის მიზეზი იყო, თუ სხვა რასამე ჩემი მეზობლები ისეთი დაღონებულები იყვნენ, თითქოს, მკვდარს აცილებდნენ სასაფლაოზედ, ჩემს მარცხნივ ისხდნენ ხუთიოდე ყმაწვილი კაცები, – ერთ-ორ სიტყვას თუ წარმოსთქმიდნენ რუსულად, თორემ სულ ჩუმად ისხდნენ ერთად კუთხეში. არ შეიძლებოდა კი, იმ ერთ-ორ სიტყვაშიაც არ შეემჩნივა კაცს პოლშური კილო (აკცენტი). უეჭველია, ეგენი პოლშელები არიან, მაგრამ რუსულად რად ლაპარაკობენმეთქი, ჩემ თავს ვკითხავდი ძლიერ გაკვირვებული, პირველი ნახვა იყო ჩემგან, რომ პოლშელები ერთმანეთში თავიანთს ენას არა ხმარობდნენ. მათ მახლობლად ისხდნენ რამდენიმე ჩინოვნიკები სამხედრო თუ სამოქალაქო სამსახურისანი. მთელი მარჯვენა მხარე კი სალდათებს ეჭირათ, და იმათ უშვერ სიტყვებს, ლანძღვას და გინებას არა ჰქონდა ბოლო. უარესი კამპანია აღარ შეიძლებოდა.

დავაპირე ზემოხსენებულ ყმაწვილებთან ლაპარაკი დამეწყო, მაგრამ კარგად რომ მოვიფიქრე – სიჩუმე ვირჩიე: ვინ იცის რა გვარ კაცად მიმიღებენ, მეთქი. ეჭვი და დაუნდობლობა მშვიდობიან დროსაც კი ჩვეულებრივი საქმეა ამ ქვეყანას, აღრეულობაში ხომ რაღა კითხვა უნდა. მე კი ისეთი ხასიათი მჭირს და, ვფიქრობ, სხვებიც ეგრეთივე ზნისა უნდა იყვნენ, – უცნობი კაცის ძრიელ მერიდება, სწორედ ვიტყუვი – მეშინიან. ფრიად შესაძლებელია, მაგალითად, რომ ვიღაცა გულმტკივნეული უცნობი, რომელსაც უნდა თავის ტკივილისგან მოვერჩინე, შემიყვანდა ვაგზლის ცალკე ოთახში და გამომკითხამდა მამაშვილურად სად ვმსახურობ და სად მივდივარ, – ძლიერ შესაძლებელია რომ მეორე უცნობიც და მესამეც – პატიოსანი და კეთილ მოსურნე ხალხი იყოს, მაგრამ ....

ვინ იცის? აბა „ეგ ვინ იცის“ ეგ ეჭვი და კაცზედ არ მინდობა, დაუმდებლობა კაცზედ არის მიზეზი, რომ ჩვენ მუდამ მტრების ბანაკში ვგრძნობთ ჩვენს თავსა და, რასაკვირველია, ვხმარობთ ყოველ ღონისძიებას, ცბიერებას და ათას გვარ ეშმაკობას, რომ არავის გევეთელინოთ. ჩემი ამორჩეული და საყვარელი იარაღი ამ შემთხვევისთვის გახლავს – სიჩუმე. დავჯდები ჩემთვის და ვარ ჩუმად, როგორც ფიჩხული. ყველა ჭკვიანი კაციც აგრე იქცევა. დიდმა საბერძნეთის ფილოსოფოსმა – ზენონმა განგებ მოიკვნიტა ენა, რომ ლაპარაკი არ შეჰსძლებოდა ერთის სიტყვით, – სიჩუმე, ფიჩხულობა დიდი რამ სასარგებლო ნიჭია და ტალანტი არის... მაგრამ ჩემი მკითხველი, ვატყობ, როგორღაც კეთილ-გულობით იღიმება და ფიქრობს: „ბიჭო, შენ სხვა თქვი რამე, თორემ რაც ფიჩხულობას და ენა კენეტიაობას შეეხება, შენი მოძღვარი ჩემი შაგირდი იყოო“. ბოდიშს ვიხდი, მაგრამ თავსაც ვიმართლებ იმიტომ რომ ის ადგილი, რომელიც მე გამოვიარე რითიმე უნდა ამენიშნა; სხვა შესანიშნავი არა იყო რა, და ჩემი ბრალი არ არის თუ ფიჩხულობაზედ ლაპარაკი ჩამოვარდა. რა კი რომ ლიტვაში შევედით, ჩვენს ვაგონს პოლშელები თან და თან ემატებოდნენ, ასე რომ რამდენიმე ხანს შემდეგ პოლშელმა ელემენტმა ცხადათ აიღო უპირატესობა იმ პატარა სამეფოში, რომელშიაც ერთი მოქალაქეთაგანი იყო შენი უმორჩილესი მონა. გააბეს პოლშურ ენაზედ ლაპარაკი და დავი დარაბა. ჩვენს ვაგონს სიცოცხლე მოემატა, ასე რომ ჩემი მეზობელი – რკინის ფიჩხულიც კი გახალისდა და მოინდომა ჩემთან ლაპარაკი, მაგრამ, რადგან იმან რუსული ენა ძრიელ ცუდად იცოდა და მე ნემეცური – უარესად, მთელი ჩვენი მუსაიფობა იმითი დაიწყო და გათავდა, რომ იმან მკითხა რუსულად: ნემეცურად ხომ არ თამაშობო, და მე ჩემი მწუხარება გამოუცხადე, რომ არა ვთამაშობ. ზემოხსენებული ყმაწვილი კაცებიც აჭიკჭიკდნენ, ახლა კი პოლშურ ენაზედ. ერთმა მათგანმა საათი ამოიღო გასაშინჯავად. მეც გავშინჯე ჩემი. – რამდენი საათია თქვენსაშიო, მკითხა. მე უთხარი რამდენიც იყო; ჩემი საათი ხარკოველია, განაგრძელა ყმაწვილმა კაცმა: და ცოტა წინაობსო. ამაზედ მე ვჰკითხე ცოტა რამ ხარკოვზედ, და ლაპარაკი გაიმართა. გამოდგა, რომ ეგ ყმაწვილი კაცები არიან პოლშელი სტუდენტები, ვინ ხარკოვისა და ვინ მოსკოვის უნივერსტეტებიდგან. სხვათა შორის ეს გავიგე მისგან, რომ ხარკოვში ერთს სტუდენტს – რუსს საშინლად გეველანძღეთ მასკარადში ჩვენ ქართველები. „ქართველები ბრიყვები არიანო“, წამოროშა თურმე. კარგი, რომ ერთს ამ დროს იქ მყოფს ახალ-გაზდა ქართველს ყური მოეკრა ამ ამბავისათვის და ძრიელ ენერგიულად წამოგვსარჩლებოდა, თორემ ამ გვარი სირცხვილის ჭამა მუქდად ჩაივლიდა. ამან დაუმტკიცა, თურმე ერთი თქვენი მოწონებული პრისტავული სილით სტუდენტს, რომ ის ძრიელ შემცდარა ქართველებზედ. ამაზედ ერთი დავი დარაბა მომხვდარიყო, ჩვენს მოსარჩლეს დაუპირეს თურმე მასკარადიდგან გამოგდება, მაგრამ, შენ არ მომიკვდე, ვერცა თუ გამოიყვანეს, ბევრი ბოდიშიც მოახდევინა თურმე იმავე სტუდენტს. დიდი ლეკი რამ ბიჭი ყოფილა!

ლიტვაში ცხადად გრძნობს კაცი, რომ სამხრეთისკენ არის. აქ თოვლი სრულებით დამდნარიყო და თფილი შუქი ჩამავალ მზისა მხიარულად მოჰფენდა ცოტათა კიდეც ამწვანებულ მინდვრებს და ფაქიზად დამუშავებულ ყანებს. შორს გორიზონტზედ მოჩანდნენ მთები და გაუვალი ტყეები.

„როგორ მოგწონს ჩვენი მამულიო, მკითხავდა ჩემი კომპანიონი: თქვენ კავკასს, რასაკვირველია, არ შეედრება, მაგრამ ამასაც თავისდა გვარი მშვენება აქვსო“.

- ქვეყანა ძრიელ კარგია, ვუპასუხე მე, მაგრამ ხალხი კი საცოდავია, რომ ასეთ უბედურებაში ჩავარდა ამ უკანასკნელ დროს, მეთქი.

- რა უბედურობაშიაო?

ამდენი სისხლის ღვრა და კაცის ჟლეტა მაშ რაა თუ არ უბედურობა და ღვთის წყრომა!

- ალბათ, ხალხი არა რაცხს მაგას უბედურობად, თუ ასე არა ზოგავს სიცოცხლეს საკუთარის თავისუფლებისათვის, მომიგო იმანა. განა არის ქვეყანაზედ იმისთანა ხალხი ან კაცი, რომელსაც არ ჰსურდეს კეთილი ცხოვრება? ყველას ჰსურს. მაგრამ ხალხიცა არის და ხალხიც. ზოგის სურვილი ისეთივე სუსტია და დამჭკნარი, როგორც თვითონ ხალხია გათელილი და წელ-მოწყვეტილი, ზოგს კი ამოდენად შერჩენია კაცობრიული გრძნობა, რომ მისთვის სიცოცხლე და კეთილ-ცხოვრება გაუყოფელია, ერთი უმეორედ იმისთვის მითამ არც კი ყოფილა, იმისთანა ხალხი კი სულ მუდამა დუღს. ან გულის წადილს აისრულებს, ან არა და იმ წადილსა ზედ შეაკვდება. ამასთანა ხალხს ვერაფრით ვერ შეაყენებს! შიშველის ხელით ზარბაზნებს შოულობს; „ვისაც აქვს ხელები, ამბობენ ინსერგენტები, ჯოხს იშოვნისო, ჯოხით – თოფსა და თოფით – ზარბაზანსაო. ისტორია და კაცობრივობა მარტო ამისთანი ხალხს ყურადღებას აძლევს და მკვდარ ხალხს კი უშვებს „დაფვლად თვისთა მკვდართა“. ვაგონი შედგა და მისმა კონდუკტორის ხმა „ვილნოს“ ხარკოველი სტუდენტი თავის ამხანაგებით აჩქარებით გავიდა გარეთ. „მშვიდობითო, მითხრა მან, როცა მეც კარში გამოველ; თქვენთვის მსურს კეთილი მგზავრობა და ჩემთვის კი სიცოცხლე კეთილ ცხოვრებიანი, ან სიკვდილი ვაჟ-კაცურია“. - სად მიდიხარ? ვკითხე მე გაკვირვებით.

- „დო ლიასე“. წარმოსთქვა ყმაწვილმა დაბალი ხმით და მსწრაფლ გაქრა ღამის სიბნელეში. მერე გავიგე, რომ „დო ლიასე“ ჩვეულებრივად ნიშნავს ტყეში შესვლას; მაგრამ ახლანდელ დროში კი აღრეულობაში გარევის მნიშვნელობა აქვს თურმე. ძრიელ მებრალებოდა უგუნური ყმაწვილი კაცი, მაგრამ რაღა დროს იყო! საკვირველია, რომ მთავრობა ამისთანა დროს სტუდენტებს პოლშაში წასვლის ნებას აძლევს!

ვაგზალში რომ შეველ, ერთი საშინელი აყალ მაყალი დამხვდა; შუა ზალაში იდგა ურია, რომელსაც შეუბრალებლად სცემდნენ სალდათები და სთოკავდნენ. გამოდგა, რომ ამ ურიას სამასი თოფი წამოეღო პეტერბურღიდგან ინსურგენტებისათვის ვილნოში. ის იყო ფიქრობდა უბედური, – ეს არი გადავრჩიო, და კიდეც სტაცეს ხელი. ურიები მაინც რაღამ გააგიჟა მეთქი, ვფიქრობდი ჩემ თავად.

ვილნოდგან ვარშავამდის ინსურგენტებმა რამოდენჯერმე აგვიხსნეს წინ რელსები, მაგრამ ჩვენი კისრების საბედნიეროდ დროზედ ვტყობულობდით ხოლმე. ჭირს კი მაინც ვერ გადავურჩი, – ლაპის სტანციაში (ვარშავიდგან ასს ვერსტზედ) ვეღარ მოვასწარ შესვლა ჩემს ვაგონში, ისე გამიფრინდა წყეული თვალ წინ. მეტი გზა არ იყო უნდა მომეცადა მთელი 24 საათი. ლაპის სტანცია ერთი იმ უდაბურ ადგილებთაგანია, არ ვიტყვი, არ იყოს ცოტაოდენ სასიამოვნო და, თუ გინდა პოეტიკურიც. მაგრამ ღმერთმა დაიფაროს ოცდა ოთხი საათით იქ დარჩენა! ერთი ადამიანი არ იყო, ხმა გამეცა. კონდუქტორები და მაშინისტები, რომლებიც შეადგენენ ეხლანდელს ჩემს საზოგადოებას – ყველანი პოლშელები იყვნენ და არც რუსული ენა იცოდნენ და ამას გარდა როგორღაც ისე გვერდულადაც მიყურებდნენ, რადგან რუსი ვეგონე, რომ მე თვითონ არ მინდოდა მათთან ლაპარაკი. დიდ ხანს ვიყავ ფიჩხელივით, სანამ ერთი კონდუქტორი რუსი არ გამომიჩდა. ამან შემომჩივლა თავის უკმაყოფილება პოლშაში ცხოვრებაზედ და დიდის სიამოვნებით იგონებდა საქართველოს, სადაც ყოფილიყო რამოდენიმე წლის წინათ, ამაზედ მე განუცხადე ჩემი ქართველ-შვილობა. და, უნდა გენახა რა ნაირად ესიამოვნა მას და იმავე დროს რა ნაირად უკვირდა ჩემი ნახვა, რამდენ- იმე მინუტში მთელმა საზოგადოებამ გაიგო ჩემი ვინაობა და მაშინ კი სულ სხვა თვალებით დამიწყეს ცქერა. ყურადღებას და პატივის ცემას, რაც შეეძლოთ, არ მაკლებდნენ: მიშოვნესერთი-წმინდა-ოთახი სუფთა ქვეშაგებითა, რომელიც მაშინ ჩემთვის დაუფასებელი ნივთი იყო.

ცუდი ხალხია პოლშელებიო, მეუბნებოდა ჩემი რუსი: ამათთან ბოროტს და დაუმორჩილებელს ხალხს სხვას ვერ ნახავ, – დიდი და პატარა – ყველა ტყეში მიიწევს. რა უჭირდათ, მაგალითად, მაშინისტებს ტყეში წასასვლელი? უფრო ბევრი ნაწილი მათგანი პოლკოვნიკის და ღენერლის ჯამაგირს იღებდა, არა, დაჰკრეს ბატონო ფეხი და სულ ერთიანად ტყეში შეცვივდნენ. მხოლოდ ეს კი არი იმათში საკვირველი, რომ ერთმანეთში დიდი ერთპირიანობა და სიყვარული აქვთ

... აქაური მებატონეები ყველანი მუხანათობენ მთავრობის წინაშე, ცხადად უჭირავთ ინსურგენტების მხარე და აძლევენ შემწეობას, ვისაც როგორ შეუძლია: დაფიცებული მაინც არ იყვნენ! ამბობდა გულ მტკივნეულად ჩემი რუსი: ამას წინეთ ერთს აქაურ მეზობელ შლიახტიჩს თავის საკუთარს სახლში დაემალა რამოდენიმე ინსურგენტები; ჩვენმა კაპიტანმა წაიყვანა ჯარი და დაეცა მას თავს. თვითონ სახლის პატრონი ავად ყოფილიყო, დედა-კაცმა კი უარი უთხრა ინსურგენტების გამოჩენაზედ; ამაზედ ამათ ძალა იხმარეს; ქალმა რევოლვერს ხელი გაისვა. რაღა კითხვა უნდა, სალდათებმა შტიკებით ასწიეს გიჟი დედა-კაცი და არც საკვირველია, თუ ისე გასისხიანდნენ, რომ აღარავინ დაინდეს და სულ ერთიანად ამოსწყვიტეს, ვინც კი სახლში იპოვეს. ყველაზე უფრო გასაოცარი აქაური ღვდლები არიან; რამდენს მათგანს იჭერენ და ემუქრებიან, მაგრამ ისინი თავიანთს მაინც არ იშლიან, – დადიან სოფლიდგან სოფელში და ჰქადაგებენ ომს და თავის უფლებას ... „ჩემი მემუსაიფე მეტად სიტყვის მოყვარული კაცი იყო, და არ ვიცი, რომ არ დამძინებოდა, როდის გაათავებდა თავის არა მკითხე მოამბეობასა“.

მეორეს დღეს დიდის სიამოვნებით გამოვეთხოვე ლაპის სტანციას. ახალი ჩემი კომპანია შესდგებოდა სულ აფიცრებისგან. ის იყო, გადეხადნათ რამდენიმე ომი პოლშელებთან, ერთს მათგანში ბევრი ინსურიგენტები დაეხოცათ, სხვათაშორის, მათი უფროსი – რილსკი, რომელიც იყო აღზრდილი პარიჟის საარტილერიო შკოლაში და რომლის ნიჭს და ვაჟ-კაცობას ძრიელ აქებდნენ. მეორე პარტიის უფროსი – როგოვსკი ტყვეთ შეეპყრათ. ეს ყოფილიყო სულ ყმაწვილი 20 წლის კაცი, მაგრამ ფრიად განვითარებული საომარ ხელოვნებაში (გარიბალდის ადიუტანტობის დროს), ნიჭიანი, ვაჟ-კაცი და ამასთანავე გასაოცარ მშვენიერების პატრონი, „ჩემს დღეში არ მინახავს კაცი ასე სრულად შემკული ყოველივე კეთილის ნიჭითო, ამბობდა ერთი აფიცერი, ცოდვა კია, რომ მაგისთანა კაცმა სახრჩობელაში უნდა გაჰყოს თავიო.“

სისხლი ბევრი იღვრება, გამარჯვება სულ რუსებს რჩებათ; მაგრამ აღრეულობა კი პოლშაში არ კლებულობს. პირველთაგანი მიზეზი ამის ის არის, რომ ინსურგენტების ძალა პატარ-პატარა პარტიებად გაჰფანტულია მთელს მხარეში, რომლის ადგილ მდებარეობა იმათ ძრიელ კარგად იციან და რომლის ვრცელ ტყეებში მდევარს ადვილად ემალებიან, ომს ერიდებიან, თუ არ აუცილებელ შემთხვევაში, როცა წასასვლელი გზა აღარ დაურჩებათ ხოლმე. ხან და ხან თვითონაც დაეცემიან ხოლმე რუსებს, თუ კი თავის საკბილოდ შეხვდნენ სადმე და თუ გამარჯვების იმედია. ამ გვარი ომი ვითომც იმისთვის ამოერჩიათ იმათ, რომ ელიან თურმე მთელი მხარის ადგომას, მეტადრე თოფების შოვნას, რომლის ქონება პოლშაში აკრძალული იყო და რომლის სამაგიეროდ ახლა თითქმის ცულებს და ცელებს ხმარობენ. მაგრამ რაც უნდა მოჰდეს, დარწმუნებული უნდა იყო, რომ პოლშის საქმე წასულია ხელიდგან. რუსების ძალას აუარებულია, და მტრებს დაუსჯელად არ გაუშვებს.

ვარშავის ერთს უკანასკნელსაგან სტანციაში დამხვდა ერთი მშვენიერი პოლშელი ქალი რესტორანის პატრონი. მისს თავისუფალი ლაპარაკს, ყოფა-ქცევას, ყმაწვილური სიმხიარულეს არ შეიძლებოდა არ გეეხალისებინა კაცი. მგზავრობაში ლამაზი ქალის ნახვას სულ სხვა სიამოვნება აქვს, ასე რომ ერთმა ჩვენთან მომგზაურმა აფიცერმა ისე შეტოპა პოლშელი ქალის ეშხში, ცოტა გაწყდა ხელი არ სთხოვა სამუდამოდ. მე თუმც ხელი არ ვსთხოვე, მაგრამ სამაგიეროდ ერთი დიდი სტაქანი პიკა დავლიე მის სადღეგრძელოდ. ვსწუხვარ კი, რომ ქალმა არ იცოდა, თუ რა დიდი სხვერპლი იყო ეგ ჩემგან, რადგან მე პიკო ძრიელ მძულს და თუ არ დიდის ეშხის გამოსაცხადებლად, და ტრფობის აღტაცებისგან ვერც შემიძლიან დავლიო. ამ დროს გარეთგან მოისმა ერთი რაღაც ხმაურობა „დაიჭირეთ, შეუკარით ხელებიო“, ბრძანებდა ვიღაცა, გაველ კარში; ერთი ყმაწვილი თხუთმეტიოდე წლის კაცი ეჭირათ სალდათებს და უკრავდნენ მხრებს. მზისგან დამწვარი, მაგრამ ლამაზი და თამამი სახე, რომელზედაც ეტყობოდა ძლივს შესანიშნავი ღიმილი, და თითქმის კოხტური ტანისამოსი მისი ახირებულად ეწინაამდეგებოდა იმ ყოფას, რომელშიაც იყო ჩავარდნილი ყმაწვილი კაცი. ვინ არის მეთქი, ვიკითხე. ვინ იცის, პაშპორტი არა აქვს და ალბათ ინსურგენტებთაგანი უნდა იყოსო, მითხრა ვიღაცამ. ამაზედ მე ჯიბეებს ხელი გავისვი პაშპორტის მოსაძებნად – სანამ ვიპოვნიდი, მწუხარების ოფლმა დამაყარა შუბლზე.

პაშპორტი! გესმის, ეს რა სიტყვაა, მკითხველო, გესმის მთელი აზრი ამ სიტყვისა? შენი არ ვიცი, და მე კი კარგად მესმის. მე ჯერ სულ პატარა ვიყავ – პანციონერი, როდესაც ხატივით დამქონდა ხოლმე ეგა გულზედ ზევიდან მესამე და მეოთხე ღილებს შუა გარჭობილი, და ახლა, რასაკვირველია, უფრო მესმის მისი ფასი და სარგებლობა, ვინ მოსთვლის, რამდენ ჭირისაგან მე მაგას დაუხსნივარ! მე ვერ წარმომირდგენია, თუ რა საბრალო იქნებოდა ჩვენი ცხოვრება, ღმერთს რომ პაშპორტი არ გაეჩინა! ამბობენ ვითომც ანგლიაში, ამერიკაში, შვეიცარიაში, ბელგიაში, შვეციაში და უკანასკნელ დროს ისპანიაშიც უპაშპორტოდ ცხოვრობდნენ კაცები; მაგრამ მე მაგას არას ოდეს არ დავიჯერებ; უთუოდ აქ რომ ფოკუსი უნდა იყოს, – ხომ მოგეხსნება, თუ რა ფოკუსნიკები არიან ზემო ხსენებული? აბა უპაშპორტოდ ცხოვრება გაგონილა სადმე თუ არ იმ ზემოხსენებულ ურჯოლოების ქვეყნებში?

ძრიელ მებრალებოდა საწყალი უპაშპორტო ტყვე: ის მეტად ყმაწვილი იყო იმ საქმისთვის, რომელსაც მას სწამობდნენ; მაგრამ ესეც კი უნდა თქვას კაცმა, რომ ხალხისგან სულ ყველაფერი მოსალოდნელია. ამას წინათ ერთი ცხრისა თუ ათის წლის ყმაწვილი იდგა ჩემ წინ ვაგონში და დიდის ყურადღებით ჰშინჯავდა გარშემო ტყეებს.

- ტყეში ხომ არ აპირებ წასვლას? ვკითხე.

- დედა არ მიშვებს, მითხრა მან.

- თუნდაც რომ გაგიშვას, განა წახვალ? მეთქი.

-ა იკჟე*! (მაშ არა? )წარმოსთქვა ყმაწვილმა ისეთის სახით, რომ აღარ ვიცოდი რაღა მეთქვა.

ღრმა მწუხარების ფერი ადევს ვარშავას, ქალაქი – დიდიდგან პატარამდის გლოვაშია და შავებში. აქ კაცის სახეზე ღიმილს ვერ დაინახავ; თეატრი და სხვა და სხვა შესაქცევები, რომლის დიდი მოყვარულნი იყვნენ უწინ პოლშელები, ახლა აღარ არსებობენ. ყმაწვილ კაცობა ვარშავაში აღარ მოიძევა; ერთს ორს ახალ გაზდა კაცს თუ შეხვდები სადმე, ისინიც, ისე დამწვარნი არიან მზისგან და ისე ეხვევიან და ჰკოცნიან თავიანთ ნაცნობებს, რომ უფრო ტყიურ სტუმრებს ჰგვანან, ვინამ ვარშაველ მცხოვრებსა.

31 მარტისათვის, ამბობდნენ, ვარშავაში პოლშელები რევოლუციას აპირებენო, და დიდი მზადებაც იყო მთავრობის მხრიდამ, მაგრამ ამისთანა ამბვების დაჯერება ძრიელ ძნელია იმ დროს, როდესაც სავსეა ქალაქი ჯარით და ამას გარდა ზედ თავს დაჰყურებს საშიშარი ციტადელი, რომელსაც რამდენიმე საათში შეუძლია მტვრად წაიღოს მთელი ქალაქი.

პეტრე ნაკაშიძე.

ვარშავა.

საქ. მოამბე. – ტფ., – 1863. – ¹7. – გვ. 41-50.

ნიკო ნიკოლაძე

ქვეითათ და რკინის გზაში

მოგზაურის შენიშვნები

...არ მახსოვს, რა ნარიათ ჩავყევი მე ფრანკფურტში მაინის კიდეს იმ ადგილამდი, სადაც უწინ ციხის გალავანი მდინარის ნაპირზე თავდებოდა. იმ ნასადილევს მე ძალიან დაფიქრებული გამოვედი შინიდან; ჩემ თავში იმდენი სამწუხარო აზრები ვარჯიშობდნენ, რომ გზის განგების ფიქრმა ტვინში ადგილის პოვნა ვერ მოახერხა, და მე მივხეტიალობდი პირდაპირ. თავის გასამართლებლათ კი შემიძლია გავიხსენო, რომ ხშირათ მწუხარე აზრებით ავსებულ კაცებს ციხის გალავანზედაც გარდაუბიჯებიათ, და შორს, ძალიან შორს, უშველებელ ბნელ ორმოში, ზოგს კლდეზე და ზოგს როკზე მიუსხამთ ტვინი... ასე შორს მე ბედს ჯერ არ გაუტაცებივარ; მაგრამ, დარწმუნებული ვარ, რომ ჩემი ხასიათით ამ ბედს მე ვერ ავცილდები.

ძველი ციხის გალავანი ფრანკფურტელებმა დიდი ხანია დააქციეს, რადგანაც ეხლანდელ ზარბაზნებს და ჯარს ძველებური ციხე მაინც ვერ დააკავებდა; გალავნის და ორმოების ადგილზე მშვენიერი ხეები დარგეს, ლამაზი ქუჩები გაიყვანეს, და ეხლა საღამ-საღამოობით თითქმის მთელი ქალაქი თავისი მშვენიერი ქალაქის გარეშემო მშვენიერი ხეების ჩრდილში სეირნობს.

აქა-იქ კუთხეებში დგანან პატარა კარეები – ლამაზი დუქნები, სადაც მოსეირნეს შეუძლია სოდის, ან ზელცერის წყალი დალიოს ყინულით და მურაბის, ან ლიმონის წვენით. ამ დუქნებში ვაჭრობენ ლამაზი, ლაზათიანათ ჩაცმული ქალები და, ვისაც ქეიფი აძლევს, იმას შეუძლია ორიოდე კაპეიკით მურაბის წვენით ყელიც გაიგრილოს და თან მშვენიერ ქალთან მუსაიფით გემოც ჩაიგემრიელოს.

რუსულათ ნათქვამია: ნემეცი იმისთანა მოხერხებული კაცია, რომ მაიმუნი გამოიგონაო. არ ვიცი, მართლა გამოიგონა ნემეცმა მაიმუნი თუ არა, და ფიცს ქვეშ რომ ვინმე მკითხოს, კიდევაც ვიტყვი, – არა მგონია მეთქი; მაგრამ იმაზე კი ძალიან მტკიცეთა ვარ დარწმუნებული, რომ ნემეცი მოხერხებული და ოსტატი კაცია: აბა ჩვენში ვინ მოიაზრებდა სასმელების გამყიდველათ ლამაზი ქალების დაყენებას? აზრი კი ძალიან უბრალო და სასარგებლოა: როცა კაცი ლამაზს ქალს ემუსაიფება, ის ცოტაოდენათაც მაინც აღტაცებულია, იმას უფრო ჩქარა უძგერს გული, სისხლი მუშაობს, და ამ მიზეზით წყურვილიც უფრო სასტიკია. ნახევარ საათში, კაცი ორჯერ-სამჯერ მაინც გარდაკრავს თითო ჭიქა ცივ წყალსა, და რამდენჯერაც ქალი გაუღიმილებს, პასუხის მაგიერათ, აღელვებული, ნარნარი, ნაზი ხმით ევედრება:

– Noch einmal, bitte! (ერთიც კიდევ დამისხით).

მოდი და ნუ აყვავდება ვაჭრობა ამისთანა ვაჭრების ხელში!...

იმ დღეს, როგორც წეღან ვთქვი, მე სულ სხვა ნაირათ ვიყავი აღელვებული და ძალიან გულგრილათ დაუკარი თავი ორიოდე სასმელების გამყიდელებს, როცა იმათ კარვების წინ გავიარე: „ორიოდე“ კი არა, ოციოდე კარავსაც ამ ნაირათვე გავცილდებოდი, რკინის გზის სტვენას რომ უეცრათ არ გავერეტებინე. ჩემს პირდაპირ, ფალავნიდან ასიოდე ნაბიჯზე სტანცია იდგა და, შორიდან მომავალი მაშინა, გამწარებულათ მოჰკივოდა.

მე ძალიან მიყვარს რკინის გზაზე მგზავრობა: გაურყეველათ მიმფრინავ კაცს სიზმარივით ახსენდება დატოვებული ქალაქები, მათში უნაყოფოთ გატარებული დროება... ამ წარმოუდგენელ ფრინვას რაღაცა თვალთ-მაქცური ძალა აქვს. კაცს ჰგონია, რომ იმან უკანასკნელს ქალაქში სამუდამოთ დატოვა ყოველიფერი, რაც კი გულზე აწვა და ტვინს უჭამდა; იმას გგონია, რომ მიფრინავს იმისთანა ალაგისკენ, რომელიც სავსეა ნდობით, ძმობით და ერთობით, სადაც მცხოვრებნი ერთმანეთის ოფლით და შრომით არ ძღებიან და, ერთმანეთის მტრობის მაგიერათ, ცდილობენ ერთი მეორეს დაეხმარონ, ხელი გაუწყონ და სიცოცხლე გაუადვილონ... მართალია, ეს მოლოდინი ძალიან იშვიათათ სრულდება და ახალ ქალაქში კაცი ძალიან ხშირათ ფეხს წაიმტვრევს ხოლმე იმავე უხეირობაებზე, რომელთაც იმას წინანდელი ქალაქი მოაბეზრეს; მაგრამ კაცის ცხოვრება ისე ძნელი და მწარეა, რომ მე არ შემიძლია მადლობით არ მოვიხსენიო რკინის გზა, რომელიც ორიოდე საათის განმავლობაში მაინც გვავიწყებინებს სიცოცხლის სიმწარეს. დიახ, მე ძალიან მიყვარს რკინის გზაზე მოგზაურობა.

რასაკვირველია, რომ მაშინის დასტვენა და ჩემი საათის ამოღება ერთს და იმავე წამში მოხდა, და რაკი საათი ხელახლავ უბეში ჩავიდე, მეორე ჯიბიდან ამოვიღე პატარა ქაღალდი, რომელზედაც რკინის გზის წასვლა-მოსვლის დრო იყო დაბეჭდილი.

ფრანკფურტიდან რვა რკინის გზა მიდის სხვა და სხვა ქალაქებისკენ. მე ვიდექი იმ გზის პირდაპირ, რომელიც მაინის და მერმე რეინის მარჯვენა ნაპირს მიყობა, და ადგილ-ადგილ მშვენიერი „ტაუნუსის“ მთებში შეუხვევს, საიდანაც სჩანან ეს ორი მდინარეები თავიანთი მინდვრებით, ლამაზი ქალაქებით, სოფლებით და დაქცეული საშუალ საუკუნოების ციხეებით. საუბედუროთ, მე საათის სამი ჩარექი კიდევ უნდა მომეცადა შემდგომი მაშინის წასვლის დრომდი.

– ეჰ, ამ სამ ჩარექსაც როგორმე მივპენტამ მეთქი, ვიფიქრე მე და ნელ-ნელა სიარული დავიწყე.

– დღეს აგრე რამ მოგაწყინათ? შორიდამ დამიძახა ერთმა ახალგაზრდა მედუქნე ქალმა, რომელიც ჩვენებურ მედუქნეებს ნაკლებათ ჩამოგავდა.

მე მიუახლოვდი იმის კარავს.

– დღეს კვირაა, მთელი ქვეყანა მხიარულობს, თქვენ კი მომაკვდავი კაცივით მოღუშულხართ. რა დაგემართათ! საყვარელი ხომ არ დაგკარგვიათ, ან სტომაქი ხომ არ გტკივათ?

– ცოტათი რომ კიდევ უფრო მაღლა აგეწიათ, მიხვდებოდით: მე თავი მისკდება.

– ამისთანა სიცხეში ეს ძნელი საქმეა.

– საშინელი ძნელია.

– არა, ხუმრობა გაშვებით, ასე მოწყენილი რათა ხართ? თქვენ, როგორც ვხედავ, ეს ხშირათ გემართებათ და, მე ვერ მიმხვდარვარ რა მიზეზია, რომ თქვენ ხან მეტის მეტი ხუმარა და მხიარული ხართ და ხან – სრულიად დაღონებული.

– მეც ძალიან მიკვირს, რომ თქვენ ხან გძინავთ და ხან გღვიძავთ.

– ეს რა შედარებაა?

– შედარება იქით იყოს, მე ხვალ თქვენ პატრონს ვეტყვი, რომ თქვენ ძალიან ცუდათ ასრულებთ თანამდებობას: აგერ ხუთ მინუტზე მეტია, რაც აქ ვდგავარ, და თქვენ აზრშიც არ მოგსვლიათ რამე დამალევინოთ! ამდენ ხანს ხეირიანი მოვაჭრე ორიოდე სტაქანს მაინც გამოაცლევინებდა მოსეირნეს. გრცხვენოდეთ; თქვენ მუქთათ იღებთ ჯამაგირს, და ის გულდენი (სამი აბაზი), რომელიც თქვენ გეძლევათ დღეში, თუ სააქაოს არა, საიქიოს მაინც წაგმწარდებათ...

– ჩემ ცხონებაზე და წაწყმედაზე ზრუნვისათვის დიდ მადლობას შემოგწირავთ, მაგრამ ამ ზრუნვით თავს ტყუილათ ნუ იწუხებთ: მაღალმა ღმერთმა კი იცის, რომ ერთი გულდენი დღეში სასმელ-საჭმელში და სადგომში ძლივს მყოფნის, და ლაზათიანათ რომ არ ვიყო ჩაცმული, ჩემი პატრონი ხვალვე გამისტუმრებს. ამ გულდენის გულისთვის, მე დილის რვა საათიდან საღამოს ათ, და ხანდის-ხან თერთმეტ საათამდე აქ მოუცილებლად, ტუსაღივით უნდა ვიჯდე...

– ტუსაღების ამბავს, თუ მკითხავთ, მოგახსენებ, რომ ისინი თქვენ მდგომარეობაში რომ დააყენოთ, ათს მაგდენს მოგართმევენ დღეში სამადლობელს...

– მერწმუნეთ, დიდი განსხვავება არ არის ჩვენსა და იმათ შუა!

– ცოტა იმათაც ჰკითხეთ, და მერე მე მიამბეთ.

– ვთქვათ, რომ არის; მაგრამ ჩვენ რა დავაშავეთ იმის ფასი, რომ თითქმის ტუსაღებივით გვჯიან? ტუსაღები ხომ რამეში მაინც დამნაშავენი არიან...

– შეიძლება... მაგრამ მე ზოგი ტუსაღი მინახავს, რომელიც თქვენზე უფრო უმანკო იყო დანაშაულობაში, მაგალითად, თქვენი ბორნე.

– როგორ თუ ბორნე?

– მინამ ის ცოცხალი იყო, იმის სამშობლო ქალაქმა, აი ამ ფრანკფურტმა, ტანჯვის და წვალების მეტი არა აღისრა რა; იმას არც სატუსაღოში ჯდომა დაკლებია და არც სამშობლოდან გაგდება. თქვენ იცით, რომ ის საფრანგეთში მოკვდა. ეხლა კი, როცა იმის ძვლებს განძრევა არ შეუძლია, იმ სახლზე, რომელშიაც ის იქ დაიბადა, ქალაქმა მარმარილოს ქვა მიაჭედა, რომელზედაც აწერია: „ამ სახლში ამა და ამ დღეს დაიბადა ბორნეო“. აქაურ სურათების გამოფენაზე ბორნეს პორტრეთს პირველი ალაგი უჭირავს. ამ ცოტა ხანში რომელიმე მეიდანზე იმისი ძეგლის დაყენებას აპირებენ; თქვენი ქალაქის აწერაში მუდამ მოიხსენებენ: „ამ ქალაქში დაიბადნენ გოტე და ბორნე“. ერთი სიტყვით, ის კაცი, რომელიც დღეს თქვენი თითქმის პირველი დიდებაა, რომლის სახელით თქვენ დილიდან საღამომდი, წამ და უწუმ, ამპარტავნობთ, გვარიანი ხანი იჯდა თქვენ სატუსაღოში და ბოლოს გაგდებული იყო თავისი სამშობლო ქალაქიდან, რომელიც დღეს იმის სახელის ხსენებას თითქმის ქუდმოუხდელათ ვერ ჰბედავს...

– ბორნე!... ბორნე!... მე ძალიან მომწონს და მიყვარს მისი თხზულებაები!...

– მე თავი მისკდება, მოიტა, დამალევინე რამე.

ჩემმა მომუსაიფემ დამისხა ცივი წყალი და შიგ ლიმონის წვენი გაურია.

– ბორნე კეთილი და გმირი კაცი იყო, თქვა იმან დაღონებულათ; ჩვენ სამშობლოს იმან ბევრი სიკეთე უყო, ბევრი უგუნურობა მოსპო, მართალია; მაგრამ, ხელახლად გკითხავთ, ჩვენ რა დავაშავეთ, – რომ ამ ნაირათ ვიტანჯებით?

– თქვენ ის დააშავეთ, ჩემო ქალბატონებო, რომ სურვილი და სწავლა გაკლიათ. ამ ორ თვისებას მოხერხება, ერთობა და გამარჯვება მუდამ თან მოზდევენ. ყვედრება და ტირილი ადვილი საქმეა, მაგრამ თქვენ ვერც ყვედრება და ვერც ხვეწნა გიშველით. ოჰ, თავი, თავი!...

– მაშ, თქვენი აზრით?...

– ჩემი აზრით, ჩემო ლამაზო დანაშაულო, დღეს ძალიან კარგი ტაროსია, და ზოდენსში, ან პრონბერგს ახლა ალბათ მშვენიერი ჰაერია. მე ახლავ ვაპირებ ზოდენს წასვლას; აქედან ქვეითათ პრონბერგს და ღომბურგს, საიდანაც ამაღამ მეორე რკინის გზით დავბრუნდები.

– ნეტავი თქვენ!... თავისუფალი კაცის ბედი სანატრელია: საითკენაც უნდა, იქით მიდის, რაც მოსწონს, იმას შვრება, რასაც ფიქრობს, იმას ამბობს... იმას არც გაჩუმება სჭირია, როცა გული უდუღს, არც ღიმილი და გაცინება – როცა ენაზე კრულვა და საყვედური ადგია... ერთი ნეტავი ორი-სამი თვე მაღირსა, რომ ჩემ ნებაზე ვიყო, ჩემ ქეიფზე ვიარო, ვისთანაც მინდა – ვიმუსაიფო, ვინც მძულს – ზურგი შევაქციო, ვინც მიყვარს – პირდაპირ, ყველას წინ გამოვთქვა „მიყვარს მეთქი“... რა ყოფნაა ჩვენი ცხოვრება?... მე რომ ორ სამ უგუნურ-უზდელებს, რომელნიც აქ ხანდისხან საძაგელ სიტყვებს მეუბნებიან და საძაგლათ მიცინიან, ჩემი ქეიფისამებრ მოვექცე, და აქედან სამუდამოთ ფეხი ამოუდგა, ჩემ პატრონს როგორღა გადაურჩები?...

– ეგეებიც გემართებათ ხოლმე?

– ხანდის ხან. საზოგადოთ კი ყველასთან ხალისიანათ უნდა ვიყოთ... იმას კი არავინ კითხულობს, შესაძლებელია, თუ არა მუდამ ხალისიანობა, წამდაუწუმ ღიმილი... ზოგჯერ იმისთანა კაცს უნდა უცინოდე, რომელიც, ღმერთმა კი იცის, თვალში დასანახავათ მეზიზღება...

– მაგიერ ზოგჯერ იმისთანაებსაც უცინით და ემუსაიფებით, რომელნიც სულ სხვა ნარიათ მიგაჩნიათ გულში; – ეგეც კარგია.

– ჰო, მაგრამ იმასაც ნუ დაივიწყებთ, რომ ამ ნაირ იშვიათი შემთხვევებში საქმე მარტო ღიმილით კი არ თავდება ყოველთვის... როცა ჩვენ ხანდის-ხან ერთი ნამცეცი, მოკლე ბედნიერებით ჩვენი მომბეზრებელ სიცოცხლის გამშვენიერებას ვცდილობთ, ქვეყნის თვალში, კაცს ეს დიდებით მიეთვლება, ჩვენ ქალებს კი – დიდ, უშველებელ დანაშაულობათ, ცოდვათ... უსამართლობა ამაზე მეტი იქნება?... ა?... სიხარულში და სიმწარეში, ბედში და უბედურობაში, ჩვენ ყოველთვის ბედ-შეკრულნი ვართ... ნეტავი თქვენ, ნეტავი თქვენ!...

– თქვენ ძრიელ სცდებით: ნამეტანი შესაბრალებელი არც „ჩემი“ და არც საზოგადოთ „კაცის“ ბედია; მაგრამ ამ საგანზე ლაპარაკი უსარგებლოა. მე მარტო ერთს რასმე გეტყვით ხელ-ახლათ: როცა თქვენ, ქალები მიხვდებით, რომ თქვენი შველა თქვენზეა დამოკიდებული, რომ დამხმარებელი თქვენ თქვენი თავის მეტი არავინ გყავთ, მაშინ თქვენი ბედი სულ სხვა იქნება. მე თავი მომაბეზრა ქალების კვნესამ, და ნუ გეწყინებათ ჩემი სიტყვების სიმწარე: თქვენი ბედი საბრალოა, ამიტომ რომ თქვენ არა იცით რა ჯდომისა, ღიმილისა და ნემსის ხმარების მეტი. თქვენ მუდამ პირდაღებული სჯიხართ და მოელით საქმროს, რომელიც დაგეხმარებათ და გაგაბედნიერებს. რა გამოსადეგი ხართ თქვენ ან იმისთვის და ან თქვენი თავისთვის?... გაჭირვებული კაცის მეტი, თქვენ ვინ ოხერი შეგიყვარებს, ვინ სულელი შეგირთავსთ? მოკლე დროსთვინ, მართალია, თქვენ არავინ გიწუნებს, მაგრამ ვაი იმისთანა შეერთებას. იმ ნაირი რამე ისწავლეთ, რომ თქვენი თავის ხეირიანათ რჩენა, თქვენი თავის მოვლა შეგეძლოსთ; დაანახეთ ხალხს, რომ მარტო სათამაშოთ არა ხართ შექმნილი და ცოტა ხნის სიამოვნების გარდა, სარგებლობის მოტანაც შეგიძლიათ. დაამტკიცეთ, რომ თქვენ არავისი დახმარება და შველა არ გჭირდებათ, რომ თითონ შეგიძლიათ სხვებს დაეხმაროთ. მაშინ ქალი აღარ ეგვანება მოსამსახურეს, რომელსაც პატრონი, თავის მედიდურობით და თავმოწონებით, ლაზათიან ტანისამოსს იცმევს, და ხანდისხან სასიამოვნო სიტყვებსაც აღირსებს... მოინდომეთ, ისწავლეთ, ეცადეთ, ერთმანეთს დაეხმარეთ, და ბედნიერება თქვენ ხელში იქნება...

ჩემი მომუსაიფე დაფიქრებულათ მიყურებდა მე, როცა ამ სიტყვებს ვამბობდი.

– მე მგონია, უთხარი მე ცოტა ხნის შემდეგ, რაკი შევატყე, რომ ის ხმის ამოღებას არ აპირებდა, – მე მგონია, რომ ეხლა თქვენ ჩემზე უფრო მოღუშული ხართ. ქალბატონო, დღეს აგრე რამ მოგაწყინათ? დღეს კვირაა, მთელი ქვეყანა მხიარულობს, თქვენ კი მომაკვდავი კაცივით მოღუშულხართ. რა დაგემართათ? საყვარელი ხომ არ დაგკარგვიათ, ამ სტომაქი ხომ არ გტკივათ?

– მეც თქვენს სიტყვებს გავიმეორებ: მაღლა რომ აგეწიათ, მიხვდებოდით. ცოტათი რომ კიდევ ვიმუსაიფოთ ამ ნაირათ. მგონია მეც თავი სკდომას დამიწყებს.

– ამისთანა სიცხეში ეს ძალიან ძნელი საქმე იქნება, უმეტესად იმისთვის, ვინც ქალაქში რჩება... ნახვამდის!

– როცა ამ ნაირათ იყოთ გაფხიზლებული, გამოიარეთ ხოლმე აქეთკენ.

– მაშ წეღან რაღას მკითხავდით, ეს რა შედარებააო? ნახვამდის, ჩემო მარტა; მეჩქარება, მაშინა არ გამექცეს.

მარტამ ხელი ჩამომართვა და იმ ნაირათ გამომეთხოვა, თითქო უნდოდა ეთქვა: სულელი ხარ, რომ მიდიხარო...

– ეს ჩემი პირველი სისულელე არ არის, ვიფიქრე მე და, იმედი მაქვს, უკანასკნელიც არ იქნება. ბილეთი, რასაკვირველია, მე უცფათ ავიღე და ორი-სამი მინუტის შემდგომ ვაგონში ჩავჯექი.

დაჯდომა, სიგარის ამოღება და მოწევა ჩემთვის ერთი წამის საქმე იყო. რკინის გზაში მე მარტო ყოფნა მიყვარს და, როგორც ადგილს ავირჩევ, მაშინვე უხეირო სიგარას გავირჭობ პირში, კარის ახლო ვჯდები და, ვინც კი ვაგონში თავს შემოჰყოფს ადგილის დასათვალიერებლად და ამოსარჩევათ, ჩემი სიგარის კომლს დაუზოგავათ ვუკმევ ცხვირ-პირში.

ამ საშუალებით მოვიგერიე მე ორიოდე ინგლისელი, იმდენივე ფრანცუზები, ოთხი თუ ხუთი ნემეცი და, იმედი მქონდა, ერთი იმდენიც კიდევ გამესტუმრებია.

ამ დროს კარებზე მომადგა ერთი კაცი, არც ახალგაზრდა და არც ბებერი, არც მაღალი და არც დაბალი, არც სხვილი არც წვრილი, არც წვერიანი არც უწვერო, არც მელოტი და არც თმიანი. იმას თან ახლდა დაბალ დაბალი, სხვილ-სხვილი ქალი, გასივებული პირის სახით, გამობუშტული ღიღაბით; და იმ ქალს თან ახლდა უშველებელი სხვა და სხვა ფეროვანი თმის გოდორი და დაუბოლოებელი აბრეშუმის კაბის კუდი.

მე ერთი თვალის-მოკვრის მეტი არ მჭირდებოდა ამ მოგზაურების გვაროვნობის მისახდომლად; ვინაა ამ ნაირათ გამოუხატავი, ვინ ათრევს გზაში აბრეშუმის კაბებს და ვინ იტვირთავს მთელ გოდორს თმასა ფრანცუზის ქალის მეტი? ეს, როგორც მოვიაზრე, გულზე ელდა მეცა.

ვინ არ იცნობს ფრანცუზის მამაცობას? იმას სიგარის კომლით კი არა, თოფ-ზარბაზნით ვერ შეაშინებს კაცი; მე კი, – ზარბაზანს ვიღა ეძებს! – ერთი ბეწო დამბაჩაც არ მეპოვებოდა ჯიბეში. მამაკაცობა კარგი რამ არის, მაგრამ ამ ნაირ შემთხვევაში, – ღმერთო შეგცოდე! – აღტაცების მაგიერათ, მამაცობა სულ სხვა ნაირ გრძნობას მინერგავს გულში...

მაგრამ მე იმედი მაინც არ დავკარგე, აზრით პირჯვარი გადავისახე და, ჩემი სინიდისის დასამშვიდებლათ, მაინც ვცადე სიგარის ძალა: როგორც კი მოგზაურმა კარებში თავი შემოჰყო, მე, რამდენიც კი შემეძლო, კომლი მივაგება ცხვირში.

რასაკვირველია, რომ სიგარის კომლმა ის უკან ვერ დაჰხია. ფრანცუზებს მაგისთანა კომლი უნახავთ? მაგისთანა კომლი აუდენიათ თვითონ? იმათ დიდი ხანია ცხვირი კომლზე შეჩვეული აქვთ...

ქმარი გმირულად შემოიჭრა ვაგონში და ხელი გააწვდინა თავისი მძიმე მეუღლის ამოსაყვანათ.

მე მშვიდი და წყნარი კაცი ვარ, მაგრამ ამ ნაირი შეუპოვრობა არ მიყვარს; ამის გამო მე გულში ვთქვი: – „ან მე, და ან თქვენ მეთქი!“

როცა ცოლი ვაგონში შემოგორდა და ამ დიდი განსაცდელის გამო მაშინასავით ქუხილს და ხვნეშას ხელი მიჰყო, მე ნაზი ხმით, თითქმის ღიმილით უთხარი.

– ვაი, თუ ჩემი სიგარის კომლმა შეგაწუხოსთ.

უხეირო კაცს ვუძახი მე იმას, ვინც ზარბაზნის მსგავს ვერ მოიფიქრებს, როცა ზარბაზანი უჭირს. რადგან ჩემი მგზავრების გასადენათ ზარბაზანი არა მქონდა, მე ან სხვა რამე უნდა მომეხერხებინა, ან არა და ჩემი თავი უხეირო კაცათ ჩამეთვალა. – კაცი ყოველთვის კაცია, თავის მოყვარეა: – უხეირო კაცათ თავის თავის ჩათვლას გაჭირვებული კაცის მეტი, ვინ არ მოერიდება. მე ვიფიქრე და ბოლოს გავიხსენე, რომ ფრანცუზებს საშინლად სძულთ სამზღვარს გარეთ ფრანცუზების შეხვედრა. რაკი ეს აზრი მომივიდა თავში, მე ვთქვი: თუ ეხლა მე ესენი ფრანცუზული ენის ცოდნის გამოჩენით ვერ გავრეკე, მათი გადენა მიხეილ მთავარანგელოზსაც არ შეეძლება. და ისევ ის ემჯობინება, რომ მე თვითონ ავიბარგო, და ჩემი ადგილი ამათ დაუტოვო მეთქი. ამ აზრით ვუთხარი მე ახალ შემოსულ გოდორიან გოდორს ის სიტყვები, რომელიც წეღან დავწერე.

– Au fait, c’est incommode (მართლა, ეს ძნელია), უთხრა ქმარმა

ცოლს ფრანცუზულათ. ცოლმა ხმა არ ამოიღო, მაგრამ იმ ნაირათ შემომხედა, თითქო უნდოდა თქმა – „კარგი იქნება, რომ სხვა ადგილს მოჰძებნიდეთო“.

– მე ვწუხვარ, ქალბატონო, რომ თქვენი შეწუხების მიზეზი ვარ, მაგრამ მთელ გზაში მარტო ეს ერთი განყოფილებაა, რომელშიაც მოგზაურებს თამბაქოს მოწევის ნება აქვთ, და მე თამბაქოს საშინლად ვეწევი; უთხარი მე ფრანცუზულათ, როცა შევატყე, რომ ამ ენით მოგერიებას მიპირობდნენ და ჩემი გასვლის იმედი ჰქონდათ.

– რა გაეწყობა! ამოიხვნეშა მოგზაურმა და გაიყვანა თავისი ცოლიც.

მაგრამ-რა ნაირი თვალით შემომხედა იმან გასვლის დროს!... მე დარწმუნებული ვარ, იმ დროს ჩემი გამდელი რომ ჩემ გვერდში ყოფილიყო, დაიკივლებდა: „გენაცვალე, თვალი გკრა მაგ შეჩვენებულმაო!“ და ჩუმის ხმით, ბუტბუტით და წრუწუნით „თვალის გამოლოცვას“ დამიწყებდა.

ცოტა ხნის შემდგომ ჩვენ გავფრინდით. სწორეთ რომ ვთქვა, მე აზრით ვიცოდი, რომ მივფრინავდი; ჩემ თვალებს და გრძნობას კი ეგონათ, რომ მე ძლიერ მოსვენებულათ ოთახში ვიჯექი და იმ ოთახის ფანჯრების წინ გაგიჟებულათ მირბოდნენ ხეები, ტელეგრაფის სვეტები, გზის ზედა-მხედველების კარვები, მთები, ტყე და მინდორი...

ზოდენი ერთი პატარა სოფელია, რომელშიაც ხუთასი მცხოვრებიც ძლივს მოიკრიფება; მაგრამ ამ პაწაწინა სოფელში რამდენიმე მჟავე და მწარე წყარო ჩამოდის, და ამ წყაროების გულისთვის აქ ზაფხულში ხუთი, ან ექვსი ათასი კაცი და ქალი მოდის საექიმოთ. ამათთვის დამზადებულია აქ ასიოდე ლამაზ-ლამაზი სახლები, ერთი ამდონი სასტუმროები, პატარა გაზის ქარხანა, საავათმყოფო სახლი, და სხვა და სხვ. ყოველ საღამოს მშვენიერ ბაღში უკრავს მუზიკა; წყაროების გარეშემო გაბერილი სახით დასეირნობენ ავათმყოფები, ცოტათი მოშორებით, ხეების ჩრდილში, ლამაზ-ლამაზს სკამებზე, გამოპრანჭული ქალები სხედან და, დროს მოსაკლავათ, ზოგი გაუთავებელ სტოლისგარდასახურავს ქსოვს, ზოგი პაწაწინა ძაღლს ეთამაშება, ზოგს ხელში წიგნი უჭირავს და უხალისოთ და უგულისყუროთ მის სტრიქონებს თვალს ადევნებს; ყველა კი გამწარებულათ, დაუღალავათ ამთქნარებს. – ამათში ყოველივე ხალხის არისტოკრატიული ოჯახების წევრები ურევიან. ამ საზოგადო მობეზრებას და „საქმიან უსაქმოებას“ გაკვირვებული თვალით დასცქერიან ხეები; მათი ფოთლები კანკალობენ შიშით, რომ ამ ქალების მობეზრება ჩვენც არ გარდაგვედოსო, და მათი კანკალი ხანდისხან შრიალ-შრიალით გარდაეცემა მახლობელ ხეებსა და ბუჩქებს. ქალების ახლო-მახლო დგანან, ან დადიან რამდენიმე ახალგაზრდა კაცები, რომელნიც იმავე საზოგადოებას ეკუთვნიან. მათს ტანისამოსს, გაწყობილებას და მიხრა მოხრას კილს ვერ გამოუძებნის ვერც ერთი მკერვალი ვერც ერთი დალაქი, ან ცეკვის მასწავლებელი, თუნდაც რომ მოდის სურათი ხელში ეჭიროს, და სამი საათის განმავლობაში ცოცხალ კაცს ადარებდეს.

რა სიხარულით დატრიალდებიან ეს ახალგაზრდები, როცა რომელიმე ქალი იმათ საქმეს გაუჩენს! ერთი სტაქანი წყალი რომ მოითხოვოს ვინმე, ხუთი, ექვსი ახალგაზრდა მირბის ზოგი მარჯვნით და ზოგი მარცხნით, და ერთს წამში ხუთი-ექვსი სტაქანი წყალი მოერთმევა ქალს, რომელიც ორიოდე წვეთს მოსვამს და ექვს კაცს მადლობას ეუბნება. ყველა გახარებულია: საქმე გაუჩნდათ, დრო გაატარეს! ვინ იცის, როდის ეღირსებათ კიდევ ამ ნაირი ნეტარება! ცოტა ხნის მერე, ხალახლავ იწყება მთქნარება. ზოგიერთები, დროს გასატარებლათ, სიყვარულზე მუსაიფს იწყებს, – სხვა რაზედ უნდა იმუსაიფონ? მაგრამ ეს მუსაიფიც მალე წყდება: რაც იმათ სიყვარულის ძალა ჰქონდათ, კაი ხანია დახარჯულია, უსაქმოობის მიზეზით, გარდაჭარბებულ სიამოვნებაში; სურვილი გამქრალია და, სიყვარულის სიტყვების მაგიერათ, მათი გულიდან ნამდვილი გრძნობით და გულრწფელობით ამოჰკივის ხმა: „ღმერთო! რა დაუბოლოებული დღეა!“ ამ ხმას მუდამ მოსდებს მთქნარება, და მის გასადენათ კაცი და ქალი, დიდი და პატარა, ნაცნობი და უცნობი ერთ სულათ, ერთ გულათ ჭორიანობს, ტრაბახობს, ცრუობს და მედიდურობს პირში და ზურგს უკან. მაგრამ მთქნარება მაინც გამარჯვებული რჩება, და ჯინის ამოსაყრელათ, ყოველთვის და ყოველგან, სახლში და გარეთ, დღე და ღამე, ჭკუაში და ტანში პირველ ალაგს არავის არ ანებებს.

ორიოდე თვის უსაქმოება და მოსვენება სასიამოვნო და სასარგებლოა საქმეში გართული კაცისთვის. მაგრამ ვინც მუდამ უსაქმოა, ვისაც ჯაფა და მუშაობა ღირსების დამდაბლებელ საქმეთ და ცოდვათ მიაჩნია იმისთვის მოსვენებაც მოსვენებით კი არ არის წვალება და ტანჯვაა.

მე ავიარ ჩავიარე ბაღში და, როცა ამ სურათების ცქერამ მეც მთქნარება დამაწყებინა, შნოიანათ მორთულ სასტუმროში შევედი, სადაც მოსამსახურე ქალი-შვილმა, ჩემ დაუკითხავათ, ერთი სტაქანი რძიანი ყავა, ახალი გაზეთი და ნემეცური ქალის ღიმილი შემომაგება. ჩემის მხრით, მადლობის გვარათ, მეც გაუღიმილე, დეპეშებს თავლი გადავავლე და ყავას მიუჯექი.

გამწარებულ და გამამწარებელ სიცხეში ყავის სმა, საწყენი ამბებით სავსე გაზეთის კითხვა და ლამაზი ქალის ღიმილის ცქერა, როცა კაცს გული არ უღიმილებს და თავი გასკდომას უპირებს, ძალიან დიდი სისულელეა. მე ამას მალე მივხვდი, ყავის გამოცლას აღარ მოუცადე, გაზეთი კუთხეში მივაგდე, გარდავიხადე ერთი შაური და გარეთკენ გავსწიე.

მე არ მომწონს და არ მიყვარს ზოდენი, ამიტომ რომ ეს არც ქალაქია და არც სოფელი. იქ, სამი ოთხი თვის განმავლობაში, არეულ-დარეულათ ცხოვრობენ სხვა და სხვა ქვეყნიდან მოსული კაცები, რომელთაც არაფერი კავშირი და გრძნობა, მობეზრებისა და მთქნარების მეტი, არ აახლოვებს და არ აერთებს, რათ ვარგა ამისთანა საზოგადოება, რა ღირსება აქვთ მის მწევრებს. თუ კი იმათ ერთი სული, ერთი გული და გრძნობა არ უდგიათ, და არც საერთო აზრი და მიზანი, არც საერთო სიყვარული და სიძულვილი აქვთ? ამისთანა საზოგადოება დიდ სასტუმროს გავს, და სასტუმრო აბა ვის უყვარს?...

ამ აზრით მე კრონბერგისკენ გავსწიე. ზოდენიდან კრონბერგამდი ქვეითი კაცი საათ ნახევარს უნდება: მშვენიერი გზა ხან ტყეში და ხან ყანებში, ზოგან ჭალებში და ზოგან მთის მხრისკენ იკლაკნება. ამ გზაზე იმდენი სასიამოვნო და ლამაზი რამეები ხვდება კაცს, რომ საათ ნახევარი თითქმის სრულიად შეუნიშნავათ გარბის.

გზაზე აქა-იქ წყვილ-წყვილათ მიდიოდნენ კრონბერგისკენ ახალგაზრდა და მოხუცებული კაცები და ქალები; ამათ ხშირათ წინ ბავშვები მიუძღოდენ. წყვილები ხან ცოლ-ქმარნი იყვნენ, და ხან „დანიშნულები“. კენტი იმ დღეს, მგონია, ჩემს მეტი არავინ იყო.

„დანიშნულები“ რაკი ვახსენე, უნდა ავხსნა, რომ გერმანიაში, როგორც შვეიცარიაშიაც, ჯვარის დაწერის წინ ორი-სამი წლის განმავლობაში, მომავალი ცოლ-ქმარი ძალიან დაახლოვებულათ არიან ერთმანეთთან: უამისოთ აქ თითქმის არავინ ჯვარს არ იწერს; ახალგაზრდა კაცი იცნობს ძალიან ბევრ ოჯახს, მაშასადამე ძალიან ბევრს გასათხოვარს ქალებსაც. აქაურ ქალებს არ ჰგონიათ, რომ ყმარწვილი კაცი მათი სასტიკი მტერია, და არც ისე წითლდებიან მის საზოგადოებაში, თითქო კაბის ქვეშ მოპარული რამ დამალული ქონდეთ, და დარწმუნებული იყვნენ, რომ ახალგაზრდა კაცს მათი ქურდობა არ გამოპარვია. არა. აქ ახალგაზრდობა ძალიან გულ-რწფელათ და გულ-მხურვალეთ იქცევა ერთმანერთში და ეჭვიანობის, ან შიშის და ოსტატობის მაგიერათ, მათ მიხრა-მოხრაში და ყოფა-ქცევაში პირველი ალაგი ნდობას და პატიოსნებას უკავია...

იმ დღეს „კრონბერგობის“ დღესასწაული იყო თურმე; ახლო-მახლო სოფლებიდან შეკრებილი ხალხით კრონბერგის ქუჩები გატენილი იყო, და წამდაუწუმ კიდევ მოდიოდა დაუთვალავი კაცი და ქალი, ზოგი ქვეითათ და ზოგი ფურგუნებით. თითო სოფლის მცხოვრებლებს ორიდან სამი ფურგუნი გაებათ, და თითოში ოცდა ხუთამდე კაცი და ქალი ისხდენ, ყვავილებით და ფოთლებით შემკულს ტანისამოსში და თავსახურავში. მათი ტანისამოსი ძალიან უბრალო, მაგრამ ამისთანავე ძალიან სუფთაც იყო; კაცებს ტილოსა და ზოგს სხვა და სხვა ფერი ტვინის სერთუკი ეცვათ, და თავზე ზოგს შავი და ზოგს ყვითელი ჩალის ქუდები ეხურათ; ქალების სარფინკის და ჩითის კაბა ძალიან სუფთათ გარეცხილი და გახამებული იყო, როგორც მათი ქმრების და ძმების პერანგებიც. სუფთა, მაგრამ ცოტათი მზისგან გარუჯული პირისახე, მოკლეთ შეკრეჭილი კაცების თმა, ლაზათიანათ დაწნული ქალის კავები, რომელთაც იქა-აქ ყვავილები ჰქონდათ ჩატანებული, მოკლე კაბის ქვეშ ცოტათი მოდიდო ფეხები, კაცი და ქალის მოზდო, ძალუმი ხელები და მაგარი ტანის-აგებულება, – ეს ყოველიფერი ამტკიცებდა, რომ ისინი გერმანიის გლეხი-კაცები იყვნენ. ამ ხალხისთვის კვირა დღე ჩვენებურ აღდგომასავით სახალისოა, რადგანაც იმ დღეს გლეხი კაცები მუშაობას თავს ანებებენ და ახლო-მახლო სოფლებში მიდიან ნაცნობების სანახავად მეგობრებთან, მოსალაპარაკებლათ და ორიოდე ყანწი „პივოს“ საზოგადო ლხინში გადასაკრავათ. თითქმის ყოველი კვირადღე, ზაფხულში, აქ რომელიმე სოფლის დღესასწაულია, ასე რომ ვინც კი ზაფხულში ყველა დღესასწაულებს დაესწრობა, შემოდგომის დამლევს თავისი მაზრის ყველა სოფლები ექნება ნანახი.

როგორც მოსეირნეები, ისე ფურგუნები და ცხენებიც ყვავილებით და წვანილით იყვნენ გაჭედილი. ყოველ ფურგუნზე, ქუჩრის გვერდში, დასობილი იყო დიდი უშველებელი შავი, ოქროს და სისხლის ფერი ფირკლის ბაირაღი: ეს გერმანიის დროშაა; ... ბაირაღებიც კი ვერ გადარჩენოდათ ფოთლებს და ყვავილებს.

ეს სურათი მშვენიერი სანახავი იყო. მე პირ-დაღებული დავიარებოდი ამ უცხო ხალხის შუა და სიამოვნებით უყურებდი მისს სიამოვნებას და ხალისს; მაგრამ, – გამოვტყდები, – თავიდან ვერ მოვიცილე ეს შემაწუხებელი აზრი: „იხალისეთ, ვფიქრობდი მე, იხალისეთ, რამდენიც კი შეგეძლოთ; წარსული კვირის ჯაფა და სევდა გულიდან ამოიხოცეთ, და მომავალი კვირისთვის ღონე და მოთმინება მოიმზადეთ, – თუ შეგიძლიათ...“

ამ ფიქრში ვიყავი მე გართული, როცა უკანიდამ ვიღაცამ მხარზე ხელი დამადვა; მე უცბათ მოვბრუნდი და დავინახე ჩემი სახლის პატრონი, რომელიც თურმე იმავ დილას ფრანკფურტიდან კრონბერგს თავისი ცოლ-შვილით წასულიყო და თან ზოგიერთი ნაცნობებიც წაეყვანა.

– თქვენ აქ რამ მოგიყვანათ? მკითხა იმან, გახარებული გაოცებით.

– მართალი გითხრათ, არც მე ვიცი. დავსეირნობ...

– წავიდეთ, ჩვენ ქალებს დავეწიოთ, შინ ერთათ დავბრუნდეთ, თუ თქვენთვის ეს სასიამოვნოთ დარჩება...

– ბატონი ბრძანდებით.

„ჩვენი ქალები“ – ჩემი სახლის პატრონის ცოლი და ჩვენი მეზობლის ორი ქალი იყვნენ, რომელთაც მესამე ქალი – მათი მეგობარი – წამოჰყოლოდა. ამ სამ ქალს ახლდა ორი იმათგანის დედა, რომელიც ძალიან მხურვალეთ უმტკიცებდა ჩემი სახლის პატრონის ცოლს, რომ უქმრობა ქალისთვის ისე ძნელი საქმეა, როგორც ქვრივობაო.

ამ მუსაიფში მე ხმა არ ამომეღებოდა, ამიტომ რომ მე არც ქალიშვილი და არც ქალი არ ვარ, არც ვყოფილვარ და არც მგონი რომ როდესმე შევიქმნე. ამ მიზეზით მე ორ პატიოსან ქალებს თავი დაუკარ, ხელი ჩამოვართვი და მაშინვე ცოტათი წინ გავსწიე სამი ქალიშვილის მისაწევნათ.

მე გვარიანი ხანია დაუმეგობრდი იმათ ოჯახს, რადგანაც ისინი ჩემ პირდაპირ ცხოვრობენ. საღამ-საღამოობით, როცა ქალიშვილები მაღაზიიდან შინ მოდიან, ჩვენ ხშირათ ვმუსაიფობთ ფანჯრიდან; ამას გარდა ისინი დადიან ჩემი სახლის პატრონის ოჯახში, და ხან მე დავიარები იმათსა.

უმფროს ქალს ახლდა მისი საქმრო, ახალგაზრდა ფრანკფურტელი ვაჭარი, რომელიც ეხლა სამხედრო სამსახურშია ჩარიცხული სალდათათ, და ერთი წელიწადი უნდა იმსახუროს – ჯარში. აქ ყველამ ორი წელიწადი უნდა იმსახუროს, მაგრამ ვინც სამსახურში შესვლის დროს ჩვენებური გიმნაზიის კურსის ეგზამენს დაიჭერს, იმას ერთი წლის სამსახური ეპატიება, რადგანაც სამხედრო სამსახური და შინაური მუშაობის მოცილება უმეტესი ნაწილისთვის ძნელი საქმეა, ყველა სწავლას და ეგზამენის დაჭერას ცდილობს, და ამ ნაირათ ეს კანონი ძლიერ ავრცელებს ხალხში განათლებას.

ეს ახალგაზრდა სალდათი იქნება ოცდა ხუთი, ოცდა ექვსი წლის; მისი საცოლო ოც-ოცდაორი წლისაა. გერმანიაში თითქმის ყველანი ამ ასაკში იწერენ ჯვარს.

ჩემი მეზობლის უფროსი ქალი ძალიან ლამაზია, ან, უფრო სწორეთ რომ ვთქვა, ეშხიანია. ეს ეშხი იმაში მდგომარეობს, რომ მის მშვენიერი, ცეცხლივით ანთებული თვალებიდან სულის და ჭკუის ძალა გამოჟღავის; იმის შემხედავ კაცს ჰგონია, რომ რა დაბრკოლებაც უნდა შეხვდეს ამ ქალს სიცოცხლეში, ის მაინც მამაცურათ, შეუპოვრათ ზედ გადაიარს, და ამ დარდიმანდობის შემდგომ, ამპარტავნობის და მედიდურობის მაგიერათ, მის პირისახეს მარტო სიხარულის და სიცილის სხივი გაამშვენიერებსო. რა სასიამოვნოა ამ ნაირი პირისახის დანახვა მისთვის, ვისაც ქალში და კაცში არაფერი არ სძულს ისე, როგორც ბატკნური უღონოება და მორჩილება, ვისაც უსულო და უცეცხლო თვალები – ქალის იყოს, თუნდა კაცის – ყოველთვის დამშეული, დაღონებული და მომაკვდავი ხბოს თვალებს მოაგონებენ!...

...რა მოქმედება უნდა ჰქონდეს კაცზე იმისთანა ქალს, რომელსაც სული არ უდგია, და არც ჭკუის, არც სხეულის ძალა აქვს! ვინ იცის – რა შეემთხვევა კაცს სიცოცხლეში, რა უბედურებაები დაეხვევა თავზე, რა განსაცდელი მიადგება კარზე! – რა ნაირათ უნდა აიკიდოს იმან კისერზე იმისთანა ქალი, რომელსაც გაჭირვების დღეს, ტვინ ამორთმეული ქათამივით, წრიალის და კაკანის მეტი არა შეეძლება რა?... რა სიცოცხლე ელის იმ კაცს, რომელსაც ერთს უბედურ საღამოს მარტო ყოფნა მოსწყინდება და რომელიც, ამ მიზეზით, პირველ შემხვდარ ქალს სამუდამო სიყვარულის სიტყვას აძლევს, როცა მის გულში სიყვარული კი არა, სისხლის ღელვა მეფობს. ორი სამი დღის სიამოვნების გულისთის რამდენი დაუბოლოებელი, მომბეზრებელი თვე და წელიწადი, რამდენი უსიამოვნება, ტანჯვა და სინანული ეხვევა იმას თავზე?... რა ნაირათ ამძიმებს იმას მისი საბრალო ცოლის საზოგადოება; რა უბედურია თვითონ ცოლიც, რომელიც დილიდან საღამომდი მთქნარების მეტს ვერას ახერხებს და საღამოდამ დილამდი, სანატრელი სიამოვნების მაგიერ, მთქნარებით და მობეზრებით მობეზრებულ ქმარს გულს უკლავს...

დიდი უბედურებაა ჩემთვის და ამ შენიშვნების მკითხველებისთვის ამ ნაირი გადახვევ-გადმოხვევა საგნიდან. მე ვლაპარაკობდი ჩემი მეზობლის ქალზე და, მის გამოხატვის მაგიერათ, მთელი ნახევარი თაბახი ავამსე სულ სხვა ნაირი სურათით. ამას ეხლა რაღა გაეწყობა ჩვენ საგანზე დაბრუნების მეტი?

მე ვთქვი, რომ იმის თვალებში ძალა და სული ჩანდა მეთქი. ეხლა დაუმატებ, რომ ის იმისთანა ქალია, რომელზედაც კაცს შეუძლია თქვას: „აი ამას კი ვერას დააკლებს განსაცდელი, ამასთან კაცს სიცოცხლე არ მობეზრდება; გაჭირვების დღეს ღმერთმა ამისთანა დამხმარი ჩემს კეთილისმყოფს მისცეს“.

გაჭირვების დღე იქით იყოს, მთელს სიცოცხლეში ამისთანა ქალი თავის ქმარს ჯაფის ტვირთს უადვილებს, და სიცოცხლის გამშვენიერებით, სიამოვნებით, ალერსით, ნუგეშით და იმედის მიცემით ქმრის ძალასა და შეძლებას ერთი ათათ ჰხდის... იშვიათათ შეხვდება კაცს ამისთანა ქალები, მისდა საუბედუროთ...

პირისსახეზე და აგებულებაზე რა ვთქვა? ვის მოუვა თავში კითხვა, რა ნაირი ცხვირი, ან ნიკაპი, რა ფერი წარბები, რა სიდიდე ყურები და რა სიგრძე კისერი აქვს ამისთანა ქალს?! ამას კი ვიტყვი, რომ მის მშვენიერ, ცოცხალ თვალებს დაცქერის მაღალი, სუფთა შუბლი, რომელიც შემოკავებულია გიშერივით შავი თმით. ვინც კაცის აგებულებას იცნობს, იმისთვის ეს სამი ნიშანიც საკმაოა დანარჩენი თვისებაების წარმოსადგენათ...

როცა მე ქალებს და ახალგაზრდა სალდათს გაუპირდაპირდი, უფროსმა ქალმა ხელი ჩამომართვა და იმწამსვე გამაცნო თავისი მეგობარი, რომელსაც მე ჯერ არ ვიცნობდი; მერე მე ხელი ჩამოვართვი იმის დას და საქმროს. მუსაიფის გაბმის დრო ჩვენ არ გვქონდა, ამიტომ რომ სანამ ერთმანეთისთვის ორი-სამი სიტყვის თქმა მოვასწარით, ჩვენ მივედით სასტუმროს კარებთან, სადაც იმ დღეს დაუთვალავი ხალხი დიდ მოლხენაში იყო.

გერმანიაში თითქმის ყოველ სოფელში და, რასაკვირველია, ყოველ ქალაქში რამდენიმე ამ ნაირი სასტუმროებია. თვითონ სახლი დიდი არ არის, სულ ოთხი, ან ხუთ ოთახიანი იქნება, მაგრამ ამ სახლს თან აკრავს დიდი ეზო – უკაცრავათ – დიდი ბაღი, რომელშიაც ხეების ჩრდილში დგანან სტოლი და სკამები, ხან სახლში, თუ სახლს დიდი ოთახი აბადია, ხან ბაღში, გამართულია საცეკვაო ადგილი, და მის ახლო მოკავებულია პატარა, ამაღლებული ალაგი მოსაკრავეებისთვის.

აქ საღამობით ცეკვავს ახალგაზრდა ხალხი, რომელსაც შორიდან სიამოვნებით და ხანდისხან, მგონია, შურითაც დაცქერიან მოხუცებული დედ-მამები და ჩემსავით აგორებული, უბინაო კენტები. შესანიშნავი ამ ცეკვაში ის არის, რომ ყოველი დედაკაცი და ქალი ცეკვავს თავის ქმართან, ან საქმროსთან და, ძალიან იშვიათათ, გარეშე პირთან. თითო საათის განმავლობაში წყვილები დარდიმანდულათ და გამწარებულათ ტრიალებენ ისე, რომ კაცს ეგონება – ეს ოხრები ვინმე სულელს უქირავებია იმ პირობით, რომ თითო წვეთ ოფლში მათ შუბლზე თითო მანეთი უნდა აძლიოსო.

რაკი მკითხველმა შეიტყო, – რა აღტაცებით ცეკვავენ აქაური ახალგაზრდები, მე უნდა ავწერო ეხლა „რა ნაირია“ იმათი ცეკვა, ამიტომ რომ ჩვენებურ და აქაურ ცეკვაში დიდი განსხვავებაა: ქალს ხელები კაცის ყელის გარეშემო აქვს შემოხვეული, და კაცს კი, თავის მხრით, ორივე ხელები შემოხვეული აქვს ქალის წელზე, ისე რომ წყვილი მაგრათ ჩახუტებულია ერთმანეთის გულში...

მე ძლიერ კარგათ ვიცი, რომ ამ სურათს ჩვენი მკითხველები არ მოიწონებენ, ხმა მაღლა მაინცა, თუმც მათ გულში რომ ჩახედოს კაცმა, შეატყობს, რომ ცოტათი არ იყოს კი მოსწონთ და, მგონია, კიდევაც ენატრებათ ამ გვარი ცეკვა. ეჰ, მკითხველო, მოდი ხელი გულზე დავიდვათ და გულწრფელათ გამოვტყდეთ, რომ ამ ნაირი ცეკვა მართლა მშვენიერი რამ არის!...

ყოველთვის, როცა ამ ნაირ ცეკვას უყურებ, ან შიგ ურევივარ, (მომიტევებს ჩემი მოძღვარი ამ შეცოდებას), მე მახსენდება ხოლმე თ. რაფ. ერისთავის მშვენიერი ლექსი:

ოდეს ტურფას შეეყარო, ვისთვისც გიძგერს მარად გული,

თუ რომ გიყვარს ჭეშმარიტათ, ასე უნდა სიყვარული:

ხელი წელსა გარდაჰხვიე, ვით რომ სურო ხესთან რგული,

ისე მტკიცედ დაეკონე, ვით ფათალო ჩაწმახვნული!

მაშინ უნდა მშვენიერსა თვალი თვალში გაუყარო,

თავი თავსა, თმა დალალსა, მკერდსა მკერდი დაამყარო,

ტუჩი ტუჩსა შეაწებო, გულით გული გაახარო,

სწორეთ ამ სახით ცეკვავს აქაური ახალგაზრდობა, იმ განსხვავებით, რომ „ტუჩი ტუჩზე“ და სხვა ამ გვარივე დაახლოვება საშემდეგოთ არის გადადებული – ხანდისხან ორი სამი წლის ვადით...

ზოგიერთი მკითხველები ინატრებენ ამ ნაირ ცეკვაში მთელი სიცოცხლის გატარებას; მე შემიძლია დავარწმუნო ისინი, რომ მთელი სიცოცხლის კი არა, ნახევარი საათის ამ გვარათ ყოფნა ძნელია; ამ მიზეზით, მოცეკვავები ხშირათ ტრიალს თავს ანებებენ და ბაღის ჩრდილში პივოს სმით სისხლს იგრილებენ და თან ხელახლავ საცეკვავათ ძალას იმზადებენ. რა ნაზი მუსაიფია გაბმული მაშინ დაღალული დანიშნულების შუა!... ქალი თავის დანიშნულს მის მდგომარეობას გამოკითხავს, რჩევას აძლევს, თუ როგორ მოიქცეს, სად წავიდეს, ვის რა მიანდოს, ვისგან რა მოითხოვოს, ან ითხოვოს და სხვ. და სხვ. დანიშნული, მაგიერათ, თავის აზრებს ეუბნება, რას აპირებს, რის იმედი აქვს, რას მოელის, და ამ ნაირათ ორივე ახალგაზრდა კაცები სწავლულობენ შემდგომში ოჯახის საქმეების ხეირიანათ გარიგებას.

ამ ნაირ მუსაიფებში ხშირათ ნაზი ღიმილი და ხელის ჩამორთმევა ერევა ახალგაზრდობას; ეს დიდ-ცოდვათ არ უნდა ჩაეთვალოს. ხშირათ სხვა ფერი მუსაიფიც ჩამოვარდება: ორივე მხარე წარსული კვირის ამბავს და გარდასავალს უამბობს ერთმანეთს; ამას თან მოჰყვება ნაცნობებზე აზრის გამოთქმა და, რასაკვირველია, რომ ამ უკანასკნელ საგანს ხშირათ მოსდევს ქალის კისკისი და საქმროს ხარხარი. სიყვარულის აღთქმა, ლოდინის სიძნელეზე ტრთვინვა, იმედის მიცემა, მადლობა; ადგილი რომ არ მეზოგებოდეს, მთელს თაბახს ავავსებდი ამ საგანზე მოლაპარაკებით, ამიტომ რომ სიყვარული ათას ნაირათ გამოთქვამს თავის მწუხარებას და სიხარულს. მაგრამ რა საჭიროა გაგძელება; საკმაო არ იქნება ვთქვა, რომ აქაური დანიშნულები სწორეთ იმ გვარათვე ექცევიან ერთმანეთს, როგორც ჩვენში! – ტყუილია, მკითხველო?..

როცა ჩვენ ამ ნაირ სასტუმროს მივახლოვდით (გერმანიაში და ნემეცურ შვეიცარიაში ამას artenwirthschaft’’ს ეძახიან, ეს ნიშნავს „ბაღიან-სასტუმროს“), უფროსმა ქალმა მითხრა, რომ დღეს ჩვენ ცეკვას ვაპირებთ და იმედი გვაქვს, ჩვენ მოლხენაში თქვენც მონაწილეობას მიიღებთო. მე გამოვუტყდი, რომ ცეკვა ძალიან სუსტათ ვიცი და დაუმატე, რომ თავის ტკივილი და უგზო-უკვლოთ ტრიალი ერთათ ძალიან ძნელათ მოთავსდებიან მეთქი.

– ცეკვა ძნელი საქმე არ არის, მიპასუხა იმან და თავის ტკივილი, მგონია, თქვენ იმისთვის მოიგონეთ, რომ გსურთ ძალა დაგატანოთ. თუ ასეა და ვნახოთ, თუ გაბედავთ აბა უარის თქმას.

ჩვენ ვიდექით საცეკვავი ოთახის კარების წინ. მუზიკა ოფფენბახის პოლკას უკრავდა და მოცეკვავები აღტაცებით, გაგიჟებულათ დააფრიალებდენ თავიანთი დანიშნულების კაბებს.

ოფფენბახის მუზიკა იმ ნაირია, რომ მომაკვდავი კაცის სასთუმალთან რომ დაუკრათ, ავათმყოფი ლოგინიდან წამოვარდება და ცეკვას დაიწყებს, ანა და ხელების და ფეხების ნძრევას და ბრახა-ბრუხით მაინც აიკლებს იქაურობას. ამისთანა მუზიკის მოქმედებას რომ დაუმატოთ ასი, ასოცდაათი კაცი და ქალის ერთბაშათ ტრიალი, სიცილი, ხარხარი, და რომ გაიხსენოთ რა ნაირათ გარდამდებია მოლხენა, – როგორც მწუხარებაც – თქვენ ადვილათ მიხვდებით, რომ მე თავის ტკივილი და ცეკვის უცოდინარობაც ისე მალე დამავიწყდა, როგორც ყოველიფერი, რაც მე ჩვენ სასწავლებელში მასწავლეს. და როცა უფროსმა ქალმა კისერზე ხელები მომხვია, მე უარის თქმის მაგიერათ, წელზე ხელი მოვავლე და დანარჩენ საზოგადოებასავით ტრიალი დავიწყე...

...საღამოს ხუთი საათი იქნებოდა, როცა ჩვენ ცეკვას თავი დავანებეთ. მე მადლობა გარდაუხადე სამივე ქალებს, რომელთანაც ვიცეკვე, და ჩვენ ყველამ ერთათ შემოუჯექით იმ სუფრას, სადაც ჩემი სახლის პატრონი თავისი ცოლით და ახალგაზრდა ქალების დედით პივოს სვამდა.

სანამ ჩვენი დაღალული საზოგადოება ხმის ამოღებას ძლივს ახერხებს, სანამ ზოგი პივოს და ზოგი შაქარ-წყალს ნელ-ნელა მიირთმევს და გულამოჯდომილათ ხვნეშის, ჩვენ, მგონია, ცუდს არ ვიზამთ, ჩემო მკითხველო, სხვა რამე საგანზე რომ ვიმუსაიფოთ. ჩემ მგზავრებს ჩვენ კიდევ მივეწევით; ნუ გეშინია, – ვერ გაგვექცევიან.

როცა ქალი თავის სიყვარულს აღარ მალავს და კაცს პირველჯერ პირში ეუბნება „მიყვარხარო“, როცა კაცი რწმუნდება, რომ ეს სიყვარული გულწრფელია, ის თავის საკუთარ თვალებში უცფათ იზრდება და თავის თავი მთელი ქვეყნის დამმორჩილებლათ მიაჩნია. ასეა ეს ქვეყანა: ახალგაზრდობაში, პირველ გამარჯვებას და პირველად მაღალ ქუსლიანი წაღების ჩაცმას კაცზე სრულიად ერთნაირი მოქმედება აქვს.

შემდეგ კი სხვა დრო დგება და, დროს გამოცვლით, ყმარწვილსაც გრძნობა ეცვლება: ახალ ჯვარ დაწერილ კაცს უეცრათ რაღაც ნაირი ნაზობა გაუჯდება ტანში, თითქმის ძვლებშიაც: ის ავათმყოფი კაცივით აზიზობს, სითბოს და ალერსს ეძებს და ბჩხილი რომ წამოტკივდეს, ლოგინში წვება. რა მოუთმენლათ ელის ის საყვარლის ნუგეშსა, მოვლას და ალერს, რა საშინლათ ჰსურს იმას, რომ საყვარელი მუდამ მის სასტუმალთამ იდგეს და მის სურვილს გულით მიხვდებოდეს!... იმ დროს იმას საყვარლის ალერსი მთელი ქვეყნის ფასათ მიაჩნია.

ცოლი კი ცივათ, უგრძნობელათ, უგულისყუროთ ექცევა, თითქო გულში ქმრის ტანჯვა უხაროდეს და მარტო ხალხის თვალისთვის აქცევდეს ყურადღებას.

ცოტა ხნის შემდგომ ცოლი ლოგინათ წვება; მაშინ იმას, როგორც უწინ ქმარს, მთელი მტკაველი სიმაღლე ემატება თავის თვალში; მის ნაზობას, ალერსის და მოვლის სურვილს ბოლო არა აქვს. – ახლა ქმარი, რომელსაც უწინ ცოლის გულგრილობა სულს უხუთავდა, ცოლის აზიზობას უდარდელათ უცქერის, და გულში ამ აზრის მეტი არა აქვს რა: „მე გახლავარ ეს ბიჭიო!“... სასაცილო არ არის ეს! – მაგრამ ნურც იმას დავივიწყებთ, რომ ამ ბრიყვულ უხეირობას ბევრი ბედნიერება მოუკაფავს ძირში და უფრო მეტი უთანხმოება და აყალ-მაყალი აუტეხია ცოლ-ქმარს შუა... სჩანს, რომ კაცის უმეცრებისთვის ღმერთს სამზღვარი არ გაუჩენია.

ჩვენ დანიშნულებს, პივოს სმის დროს, ასე შორს ჯერ არ შეეტოპათ; მაგრამ, რადგანც მათი დაახლოვება დიდი ხნის საქმე არ იყო, ახალგაზრდა კაცი სწორეთ ისე იქცეოდა, თითქო ეს არი მაღალ ქუსლიანი ჩექმები ჩაეცვა და ჯერ კიდევ გამაღლებას ვერ შეჩვეოდა. საბრალო ყმაწვილი, თითქო გაფრენას აპირებდა, როცა თავის საყვარლის პირისახეზე ცოტაოდენ ღიმილს თვალს მოჰკრავდა და წამდაუწუმ ხან წითლდებოდა, ხან თმას ამაყად ისწორებდა, ხან დგებოდა და თავმომწონეთ სუფრის ირგვლივ სეირნობდა... „ეს ძველი ამბავი მუდამ ახალია“ ვიფიქრე მე; „რაკი ერთხელ შეტოპე ამ ტბაში, შენც სხვებისავით ყელამდე ჩაიფლები; შენ სცდები, ჩემო ყმარწვილო ძმაო; ქალის სიყვარულმა ჩვენ დროში კაცი არ უნდა გააპარტავნოს. – თუ შენ ქალს უყვარხარ, ის შენში იმ თვისებაებს კი არ აფასებს, რომელიც შენ თვითონ, შენი ხასიათის ძალით, შეგიძენია და რომლითაც შენ სრული ნება გაქვს თავი მოიწონო. არა კაცში ქალი იმისთანა თვისებაებს ეძებს და აფასებს, რომელიც კაცს მისდა უკითხავად – თვით დაბადებიდან მინიჭებია: ის აფასებს გვაროვნობას – თუ ქალი გაუნათლებელია, შეძლებას – თუ ხარბია, სილამაზეს კი – ყოველ შემთხვევაში. თუ შენ ეს თვისებაები გაქვს, თავის მოწონების მაგიერათ, შენ წინაპარებს მადლობა შესწირე და გულწრფელათ დილა საღამოს ლოცვაში მოიხსენიე ის, ვინც იყო მიზეზი შენი დაბადებისა, და თან იმასაც ნუ დაივიწყებ, ვინც შენ ლამაზ ბიჭათ გამოგაკეთა...“

რაღა თქმა უნდა, რომ მე ჩემ გულში ვფიქრობდი ამ ნაირათ. ახალგაზრდა სალდათისთვის რომ ეს აზრები გამემხილა, ის მოუთმენლათ სიტყვას შემაწყვეტინებდა და მეტყოდა:

– ისინი მაშინ, დამიჯერეთ, ჩემ შნოზე და სილამაზეზე არ ფიქრობდნენ.

– რასაკვირველია, რომ მე იმას უკან ვერ ჩამოუდგებოდი და, რაღა ღონე მექნებოდა, უნდა მეპასუხებია: – მაგრამ არც თქვენ ფიქრობდით მაშინ ამ საგანზე...

ატყდებოდა დავა, ყბედობა, აყალმაყალი და, ვინ იცის, რითი გათავდებოდა. მერწმუნეთ, მკითხველო, მე ძალიან კარგათ ვქენი, ეს აზრები რომ ჩემთვის და თქვენთვის შევინახე.

ეხლა დაუმატოთ, რომ როგორც ეს თავის მოწონება, ეგრეთვე აზიზობაც უსაფუძვლოა. ეს აზრი დაუმტკიცებლათ მოვატოვოთ და დაუბრუნდეთ ჩემ საზოგადოებას.

ჩვენი სუფრის ახლო-მახლო იჯდნენ და მუსაიფობდნენ, სვამდნენ, ან სჭამდენ სხვა და სხვა ნაირი პირები. ერთს სუფრაზე შევნიშნე მე ჩემი ნაცნობი ფრანკფურტელი ბანკირი, რომელსაც სწორეთ იმდენი მილიონი აქვს, რამდენიც თბილისში სახლებია; ის თავისი ცოლით, ვაჟით, ორი მშვენიერი ქალით და ორი თუ სამი მეგობრებით ქეიფს ეწეოდა; მეორე სუფრაზე იჯდა ორი ახალგაზრდა მხატვარი, თავიანთი სამგზავრო იარაღით; მესამეზე – ოთხიოდე პრუსიის ჯარის აფიცრები; მეოთხეზე – ერთი წვრილი ვაჭრის ოჯახეულობა, მეხუთეზე – ათიოდე გლეხი და მუშა კაცი; ორი სუფრა ახალგაზრდა პრიკაზჩიკებით და სტუდენტებით იყო სავსე. ზოგი ნამდვილ ნემეცურ ენაზე ლაპარაკობდა, ზოგი ფრანცუზულზე, ზოგი მდაბიო ხალხის ნემეცურს ხმარობდა, ზოგი ინგლისურსაც; ერთ მოშორებით დადგმულ სტოლიდამ რუსული ხუმრობაები მოისმოდა იქ მყოფი ქალების სილამაზეზე და მათ ცოტაოდენათ შინაგან ღირსებაებზე... ერთი სიტყვით, ამ სასტუმროში იმ დღეს არეულ-დარეული იყო ერთმანეთში გვაროვნობა, შეძლება, ღირსება და ხასიათი. უფრო შესანიშნავი კი ის იყო, რომ ეს უსწორ-მასწორობა აქ არავის არ აკვირებდა, ასე რომ ძალიან ხშირათ ორი და ხან სამი სუფრის შუა გაცხარებული, თავისუფალი მუსაიფი იმართებოდა.

ჩვენ თითქმის მთელი საათი მოუნდით მოსვენებას და ამ საათის განმავლობაში ძალიან იშვიათათ ვიღებდით ხმას.

ბოლოს უმფროსი ქალის დანიშნულმა ხვნეშით და კვნესით გაიხსენა, რომ რვა საათზე ის ფრანკფურტში უნდა დაბრუნდეს და კაზარმაში უფროსებს გამოეცხადოს. რასაკვირველია, ეს ჩვენ ყველას გვეწყინა, ამიტომ რომ ის ძალიან მხიარული და სასიამოვნო მომუსაიფე და შემქცევი იყო ჩვენთვის, და უფრო იმიტომ, რომ მისი წასვლა მშვენიერ ქალს მოაწყენდა. მაგრამ ჩვენ კარგათ ვიცოდით, რომ სამხედრო სამსახური პრუსიაში ხუმრობა არ არის. ცოტა ხნის შემდგომ ჩვენ გავისტუმრეთ ახალგაზრდა სალდათი და დიდი სიმწუხარე და სამძიმარი საგძლათ გავატანეთ; იმის საცოლომ ალბათ მიხვდა, რომ ამისთანა ძნელი და შორი გზისთვის ეს საგძალი არ ეყოფოდა და, გამოთხოვების დროს, ჯაფის ამტანი ძალა ჩაბერა გულში... ასე მე იმიტომ ვფიქრობ, რომ აბა ტუჩს სხვა რა აზრით მიაბეჭდდა ის ტუჩებზე, გამოთხოვების დროს, ახალგაზრდა სალდათს, თუ არა გულში ძალის ჩასაბერავათ?...

წამავალი სალდათი რომ გავაცილეთ, ჩვენ ხელახლავ „ბაღიან სასტუმროში“ დავბრუნდით და იქ, ცოტა ხნის შემდგომ, ვახშამი მოვითხოვეთ. ჩვენი მუსაიფი რაღაც ნაირათ აღერღილი იყო: ორი-სამი სიტყვის მეტს ვერავინ ვერ გამოთქვამდა, თითქო ყველას ენა დაბმული ჰქონდა; როცა მოსამსახურემ ჩვენი არჩივი მოგვიტანა, მუსაიფი სრულიათ შესწყდა, – ეს გასაკვირველიც არ არის: დამშეულ კაცს რა ლაპარაკის თავი აქვს, როცა წინ საჭმელი უდგია? ამ მიზეზით ჩვენ ყველანი გაჩუმებულათ სუფრას შევექცევოდით.

მაგრამ, ჩემო მკითხველო, მე მარტო პირი მქონდა საჭმლით გაკავებული, და არა თვალები და ტვინი. მაშასადამე ვახშმათ როცა ვიჯექი, მე ადვილათ შემეძლო ნაცნობების ცქერა და მათი ყოფაქცევის შენიშვნა.

ეხლა ერთი კიდევ გარდაუხვიოთ ჩვენი საგნიდან – რა ვქნა, ეს ჩემი ჩვეულებაა, და ვინ არ იცის, რომ მოვალეს უფრო ადვილათ გაექცევა კაცი, მინემ ჩვეულებას.

ჩვენი მამაპაპური, ან, უფრო სწორეთ რომ ვსთქვა, დედა-ბებიური ჩვეულება მოითხოვს ქალიდან, რომ საზოგადოებაში იმან, რაც შეიძლება, ნაკლებათ უნდა სჭამოს. ამას უწინ ის მნიშვნელობა ქონდა, რომ ჩვენ, ქალები, ადვილი სარჩენი ვართო, ნუ გეშინიათ, შეგვირთეთ, – ბევრი ხარჯით არ დაგაღარიბებთო. ეხლა კი რაღა მნიშვნელობა აქვს ამ ჩვეულებას, რომ დამკიროს კაცმა, ვერ ვიტყვი და ვერ მივხვდები. ჩვენ დროში ცოლის რჩენის ხარჯი, საჭმელში კი არა, ტანისამოსში და სტუმრობაში გადის: მე ორიოდე იმისთანა ქალებს ვიცნობ, რომ რვა დღეს უსაჭმლოთ დარჩებიან, ოღონდ კი იმათ ახალი კაბა, ან მოსასხამი შეიძინონ, კვირადღეს საყდარში გამოსაფენათ. დღეს ჩვენში ქალის მადა კი არ აშინებს ქმრებს და საქმროებს, არა; მათი შემაშინებელი ქალის კოპწიობა და კეკლუცობაა. ამ აზრით, მე, ხუმრობა გაშვებით, ვურჩევ ჩვენ ქალიშვილებს შიმშილით თავს ნუ იკლავთ და მაგიერათ გათხოვებამდი მაინც მოიკავონ თავი მიმბაძავი და დამღუპავი კოპწიობიდან. ეს საქმროს უფრო ადვილათ აუხვევს თვალს...

ეს აზრები მომივიდა მე თავში, როცა ჩემი მეზობლების მადიან ჭამას უყურებდი; იმათ დარდი არა ჰქონდათ – არავინ შეაშინოს ჩვენმა მადამო, და ჩვენი „ღორმუცელობით“ (როგორც ჩვენში ქალიშვილის მადას ეძახიან) საქმრო არ დავკარგოთო. წვენი, ხორცი, ხილი, სასმელი ისე გასაღდა, რომ სუფრაზე ცარიელი თეფშების, ძვლების და სტაქნების მეტი არა დარჩენილა რა, და ეს სტაქანი და თეფშებიც ისე საფუძვლიანათ იყო გაწმენდილი, რომ მათ გასარეცხათ მოსამსახურეებს, არა მგონია, რომ ბევრი ჯაფა დაჭირდებოდა. ისეც კი უნდა ვთქვა, რომ არც კაცებს დაგვიკლია ხელი სასმელ-საჭმლისათვის: განა შეიძლება, რომ კაცი ქალს უკან ჩამორჩეს?

ცოტა ხნის შემდგომ, ჩვენ გავსწიეთ სასეირნოთ იმ გზით, რომელიც კრონდერბურგიდან ღომბურგს მიდის. ეს გზა ისე ლამაზი და სასიამოვნო არ არის, როგორც ზოდენიდან კრონბერგს, მართალია, მაგრამ არც სრულიად უშნოა: ამას არც ხეები და არც ოღროჩოღროები აკლია, არც ტყე და არც ყანა, ასე რომ აქ სეირნობასაც თავის სიამოვნება აქვს კაცისთვის.

წინ ორი უნცროსი ქალი მიდიოდა და გაცხარებულათ უჩურჩულებდნენ ყურში ერთმანეთს რაღაცა საიდუმლოებს. მათი უსათუოთ გულითადი აღსარების შეწყვეტა მე არ მინდოდა, – ეს ერთი; ამას გარდა ცოდვა იყო საბრალო დანიშნული ქალის მარტო მიტოვება მწუხარებაში, – ეს ორი; მესამეთ – გამოვტყდები, – ეს მშვენიერი და დარდიმანდი ქალი მე უფრო მიმიზიდავდა, ვიდრე წინ მიმავალი მესაიდუმლეები... რაკი ერთხელ გამოვტყდი, გულწრფელობას ხელს არ შეუშვებ და აქვე დაუმატებ, რომ მარტო ამ მესამე მიზეზმა მიმიყვანა მე დანიშნული ქალის გვერდში; ორი პირველი მიზეზი მე ჩემი სინდისის დასამშვიდებლათ მომივიდა თავში, როცა ჩემ მეზობელს კლავი მივართვი და ლაპარაკი დაუწყე. – რა ვქნათ, ამ ნაირია კაცის ბუნება!

ჩვენს უკან ჩემი სახლის პატრონები და ქალიშვილების დედა მოდიოდენ; იმათ მიზდევდა ჩემი სახლის პატრონის ვაჟი – რვა ან ცხრა წლის ბაშვი, რომელიც ჩვენ სირბილ-სირბილით წამოგვეწეოდა, გამოგვეთამაშებოდა ცოტას და მერე შეჩერდებოდა თავის დედმამის მოსაცდელათ. ორი ქალი ისევ თავიანთ საიდუმლოებს უამბობდენ ერთი მეორეს. ჩემი სახლის პატრონები და მათი მგზავრი ხან შინაურ და ხან საზოგადო საქმეებზე მუსაიფობდენ და ხან ჩვენ ორს ხუმრობით მოგვკივოდენ, რომ საბრალო სალდათის წასვლით ამ ნაირათ სარგებლობა ჩვენი მხრით დიდი უსამართლობააო, და თან დასმენას გვპირდებოდენ.

– სირცხვილი არ არის, გვიძახოდენ ისინი, სიყვარულში ამ ნაირი ორგულობა და უპირობა?! რა შეჩვენებული დროა ეხლანდელი დრო! ჩვენ დროში ქალი იმნაირათ იყო ერთგული დანიშნულთან, რომ მის გარდა სხვასთან ცეკვას და სეირნობას კი არა, ლაპარაკსაც არ ფიქრობდა...

– ძალიან დარწმუნებული ხართ, რომ „არა ფიქრობდა“? ვკითხე მე.

– ვერ ბედავდა მაინცა!

– ეს სულ სხვა საქმეა.

– ქმრისთვის კი სულ ერთია და...

– ეს ქმარზე ჰკიდია: კაცია და გუნება.

ჩემი მგზავრი ამ ხუმრობაებს ყურადღებას არ აქცევდა.

– რას გადაგვეკიდენ ამ თქვენი ღალატით, უთხარი მე იმას ხუმრობით, ლამის მართლა გაორგულობის სურვილი მოგვცენ...

– ხუმრობა იქით იყოს, ჩემი აზრით, ღალატის სურვილს, უმეტეს ნაწილათ, კაცის ეჭვიანობა უნდა აძლევდეს ქალს.

– შეიძლება, შეიძლება...

– შეიძლება კი არა, უეჭველია. როცა ცოლსა და ქმარს კავშირათ აზრებისა და ხასიათის ერთობა არა აქვთ, როცა იმათ საერთო არ უძევთ წინ, რასაკვირველია, რომ მათში დაუნდობლობა იქნება. სადაც დაუნდობლობაა, იქ სიყვარულს ალაგი არა აქვს, იქ ქალს ღალატისთვის გაბედვის მეტი არა სჭირია რა.

– თქვენ ძალიან ადრე დაგიწყიათ ამ საგანზე ფიქრობა.

– თქვენ ეს არ მოგწონთ?

– ძალიან მომწონს.

– როგორ არ ვიფიქრო ამ საგანზე, როცა მთელი ჩვენი ბედნიერება და ცხოვრება ამაზედ არის დამოკიდებული?

– მაგნაირ ერთობას თუ ელით, ბევრი წყალი ჩაივლის თქვენ მდინარეში, სანამ თქვენ მაგ ბედნიერებას მოესწრებით.

– ვინ იცის... ვთქვათ მე კიდევაც ვერ მოვესწრო; განა ეს შეუძლებელი საქმეა ჩვენ დროში? ვთქვათ, რომ ეხლა, წრეულს, მერმისს და მის შემდეგ ეს შეუძლებელი საქმე იყოს; ჩვენ სახეში მაინც არ უნდა გვქონდეს ამ ნაირი მიზანი? რაც დღეს ჩვენ შეუძლებლათ მიგვაჩნია, ათი-თუთხმეტი წლის შემდგომ, ნამდვილი და ძლიერ შესაძლებელი საქმე იქმნება. ცოტა რამეა განა ეხლა ესეთი ასრულებული, რაც ოცი წლის წინეთ კაცს მოუფიქრებალი ეგონა? გოტემ ტყუილათ კი არ თქვა, რომ კაცისთვის შეუძლებელი არა არის რაო.

– ამაში მეც გეთანხმებით.

– მაშ რაღათ ამბობთ, რომ ცოლქმარის აზრის და ხასიათის ერთობა შეუძლებელიაო?

– მე ვამბობ – ძნელია მეთქი, თქვენი აზრისა და ხასიათის კაცი ადვილი შესახდომია?

– რასაკვირველია რომ არა: ყოველ კაცსა და ქალს ძალიან იშვიათათ შეხვდება თავის მსგავსი, ან ტოლი კაცი.

– ვთქვათ ეხლა, რომ თქვენ შეგხვდათ თქვენი აზრის და ხასიათის კაცი, მაგრამ გაჭირვებულ მდგომარეობაში; შეირთავთ?

– იმ წამშივე, ამას რაღა კითხვა უნდა.

– მე ამ პასუხს ველოდი თქვენგან. მაგრამ საქმე ხომ მარტო შერთვა არ არის. მერმე?

– მერმე რა! ჩვენ ვიმუშავებთ, ვოშოვით რასმე და ამ ნაირათ ვიცხოვრებთ. მე დიდი ხანია მიჩვეული ვარ ჩემი თავის მოკავებას. მე კანონათ მაქვს: არაფერ ჩვეულებას არ ავიჩენ იმისთანას, რომლის დაკმაყოფილება მუდამ ჩემი საკუთარი შრომით და მოგებით არ შემეძლოს. მე ძალიან ცოტა მჭირია...

– საუბედუროთ ეგრე თითქმის მარტო თქვენ იქცევით, მე იშვიათათ მინახავს მაგნაირი ხასიათი – ეს პირმოთნეობა არ გეგონოთ. იმასაც დაუმატებ, რომ მე დარწმუნებული არა ვარ, გაატანთ ბოლომდე მაგ თქვენი კანონით, თუ ორი სამი წლის შემდგომ დაივიწყებთ იმას. ახალგაზრდა ქალებს – როგორც კაცებსაც – ბევრი ამ ნაირი აზრები აქვთ...

– გავატან ბოლოს თუ არა, ეს არც მე ვიცი. ვეცდები კი ძალიან. მართლა, ხომ ძალიან კარგი კანონია ჩემი კანონი?

– ცოტა მადროეთ, ქების-შესხმას დაგიწერთ, ფრანკფურტის პირველ მაიდანზე ხალხს შევკრებ, შილლერის ძეგლზე შევფორხდები და იქედან ქების შესხმას ხმა მაღლა წავიკითხავ. აი როგორ დავიწყებ: „აქებდით მას ანგელოსთა დასნი მეთქი!“

– იხუმრეთ, რამდენიც გინდოდესთ, მე კიდევ ვიტყვი, რომ ეს ძალიან კარგი და სასარგრბლო კანონია. ვინც ამ კანონს მტკიცეთ ასრულებს, ის მუდამ თავისუფალია...

– ვისაც ძალა აქვს და ხეირიანი გამოსადექი შრომა უსწავლია.

– მაგას რაღა ლაპარაკი უნდა. ყველამ იმისთანა რამე უნდა ისწავლოს, რაც ცხოვერებაში იმას, ან მის მახლობელს გამოადგება. ვინ ოხერი მიაკვდება უსარგებლო და ცხოვრებაში გამოუდეგარ სწავლას?

– ის ოხერი, ვისაც მეტი სწავლის შეძლება არა აქვს...

– ეს ძნელია, ძალიან ძნელი, გამოთქვა წყნარათ ჩემმა მეზობელმა და ჩაფიქრდა.

– ვინც ამ შეუძლებლობას გარდარჩენია, ის ვერ დაეხმარება?

მკითხა იმან ცოტა ხნის შემდგომ.

– რატომ ვერა, თუ სურვილი და მოხერხება აქვს. ამას მისი საკუთარი სარგებლობაც მოითხოვს; რაც უფრო შეძლებული და განათლებულია საზოგადოება, რომელშიაც კაცი ცხოვრობს, მით უფრო მტკიცე, სასიამოვნო და სანატრელია მისი საკუთარი მდგომარეობაც. აქედან ჩანს, რომ მარტო თქვენი კანონი საკმაო არ არის კაცის ბედნიერებისათვის. ხეირიანი კაცი თავისი მახლობლის დამხმარე და ფეხზე დამყენებელი უნდა იყოს. ის მუდამ უნდა აუკეთესებდეს თავისი საზოგადოების ზნეს, აზრსა და ცხოვრებას, უნდა ცდილობდეს, რომ იმის მახლობლებიდან ხეირიანი, შემძლე და პატიოსანი კაცები გამოდიოდენ. მარტო ამნაირი კაცების საზოგადოებაში შესაძლებელი და სანატრელია კაცის სიცოცხლე...

მე შევჩერდი და იქით-აქეთ მოვიხედე. გაცხარებულ ლაპარაკში ჩვენ თურმე ჩქარა გვევლო და შორს ჩამოგვეტოვებინა ჩვენი თანამოგზაურები, ისე რომ ჩვენ წინ ორი ქალიშვილი რო მიდიოდენ, ისენიც დაგვრჩენოდენ და ეხლა იმათი ხმაც აღარ გვესმოდა.

– დავსხდეთ მინდორზე, უთხარი მე ჩემ მომუსაიფეს, და ჩვენებს მოუცადოთ.

– მოცდას კაცი ყოველთვის მოესწრება, მაგრამ, როგორც გინდოდესთ, დავსხდეთ.

ჩვენ გზის ახლო საუკეთესო ხე ამოვარჩიეთ და იმის ძირში დავსხედით.

– რა ნაირი მოქმედება აქვს ცალკე პირზე საზოგადოების უხეირობას და უგუნურებას, თქვენ შეგიძლიათ დაინახოთ ერთი შესანიშნავი შემთხვევიდან, რომელიც მე ეხლა მახსენდება, ჩვენ რომ აქ ტყეში მარტო ვართ:

„შარშან ერთი ახალგაზრდა ქალი წავიდა ერთ პატარა ქალაქში თავის ბიძისა და ბიცოლის სანახავად. იქ გაიცნო იმან ბიძის სახლში იქაური საზოგადოება; სხვა ნაცნობებთ შორის იყო ერთი იქაური ჩინოვნიკი უ. ნ.; ეს კაცი ორმოცი, ორმოცდა ხუთი წლის იქნება; იმის პირის სახეში, ზეთიან თვალებში, გაგლესილ ცხვირპირში თავმოწონების მეტი არა სჩანს რა. იმის მიხრა-მოხრას და სიარულს რომ შეხედოთ, გეგონებათ, რომ ეს კაცი საბუქნაოთ ემზადება და მუხლებს იშინჯავსო; ხელები იმ ნაირათ უჭირავს მუდამ, რომ იფიქრებთ, ეს არის დოინჯებს შემოიყრის და წამოიძახებს: „შემხედეთ, რა დარდიმანდი ვარ!“ როგორც კაცი, იმ ნაირი ხასიათიც: ტრაბახა, შემძრომი და ცრუპენტელა. ერთი სიტყვით, ღმერთს იმისთვის არც შნო და არც ხეირი მიუნიჭებია და, თქვენ კარგათ იცით, რომ, რაც უფრო უშნო და უხეირო კაცია, იმას თავის თავი უფრო დიდათ მიაჩნია. ამ ნაირია სწორეთ უ. ნ.

„მართალია, თქვენ რომ ამისთანა კაცი შეგხვდეთ, ორ სიტყვასაც არ აღირსებთ. მაგრამ პატარა ქალაქში ისიც კაცათ ითვლება. გასაკვირველი არ არის, რომ იმ ახალგაზრდა ქალმა იმას ისე მოექცა, როგორც თქვენ, მაგალითათ, მე მექცევით.

„ეგეც უნდა გითხრათ, რომ ის ქალი იყო გაზდილი ერთს ქალების საშუალს სასწავლებელში. სწავლის დასრულების შემდეგ ის იმავე სასწავლებელში ყმაწვილების ზედამხედველათ იყო რამოდენიმე ხანს. წარმოიდგინეთ ეხლა ამ ნაირი გასათხოვარი ქალი, თქვენსავით თავისუფალ მიხრა-მოხრას დაჩვეული; წარმოიდგინეთ, რომ იმას ცხოვრება მარტო თავის სასწავლებელის ფანჯრიდან უნახავს, წარმოიდგინეთ კიდევ, რომ ეს ქალი გაერია იმნაირ საზოგადოებაში, სადაც ქალი კაცის ხმის გაცემას თითქმის ვერ ბედავს და თქვენ ადვილათ მიხვდებით, რით უნდა გათავებულიყო ამ ქალის მოგზაურობა.

„ნ. უწინაც ხშირათ დაიარებოდა იმ ქალის ბიძის ოჯახში; ეხლა კი, რაკი დაინახა, რომ ახალ მოსული ქალი იმას თავისუფლათ ექცეოდა, თავი უფრო მეტათ მოიწონა, და ყოველ დღე დაიწყო სიარული; იმ ქვეყანაში, რომელშიაც ეს ამბავი მოხდა, ეს ჯვრის დაწერის ნიშანია, და ორი სამი კვირის შემდეგ მთელს ქალაქში ხმა გავარდა, რომ ნ. ამა და ამ ქალზე ჯვარს იწერსო.

„ქალის ბიძამ უთხრა ნ-ს, რომ ამ ნაირი ხმები დადის ქალაქში და, თუ ჩემი ძმის წულის შერთვა არ გინდათ, სჯობია, რომ თქვენ ჩვენთან ცოტათი უფრო იშვიათათ იაროთო, რადგანაც ნაცნობობის ერთბაშათ გაწყვეტა ჩემი ძმის წულის სახელს გატეხსო. ვინ იცის, იქნება ბიძას კიდევაც სურდა ამათი დაგვირგვინება – ეს ღმერთმა და იმან იცის; ჩემს მოთხრობაში ამ საქმეს დიდ მნიშვნელობა არა აქვს.

„ჩემმა ნ-მა რაკი გაიგონა ეს, ერთბაშათ ჩხირი მიატეხა იმ კაცის სახლს, და იმ ნაირათ დაუწყო ქცევა, თითქო მთელი ქალაქისთვის უნდოდა ეჩვენებინა, რომ „განათლებული“ ქალი მივატოვეო. იცით თქვენ „მიტოვებას“ რა მნიშვნელობა აქვს?.. ბიძაც ახირებული კაცია: ადგა და როცა გზაზე შეხვდა, ორიოდე სილა, თუ ჯოხი აჭამა. ამაზე შედგა გამოძიება და ნ-მა ათი თაბახი ქაღალდი გააჭრელა იმ ქალის თავისუფალი ქცევის აწერით. „ის ჩემ პირ წინ იცინოდა, ხუმრობდა, თავისუფლათ ლაპარაკობდა, თავისუფლათ იქცევოდაო; მაშასადამე, ჩემზე აზრი ქონდაო.

„იმ ქვეყანაში ამ ნაირი აზრის გამოთქმას გასათხოვარი ქალისთვის სიკვდილი სჯობია, ამიტომ რომ მისი სახელი ტყდება, და ვისაც სახელი გატეხილი აქვს, თუნდა რომ ყველამ იცოდეს, რომ ის სრულიად უბრალო იყო იმ საქმეში, იმას სიხარული ძნელათ ეღირსება მისს სიცოცხლეში.

„ვისმე რომ ხანჯალი აეღო ხელში და იმ ქალისთვის თითი მოეჭრა, იმ კაცს სასჯელისაგან ვერავინ ვერ დაიხსნიდა. თითის მოჭრა თურმე უფრო ძნელი საქმე ყოფილა, მინემ წყნარი და გაუთავებელი ტანჯვით კაცის მოკვლა.

„ეს ყველა კარგი: ვინ არ იცის, რომ უპატიოსნო კაცები ყოველ საზოგადოებაში ურევიან? საწყენი და გულ-მოსაკლავი ამ საქმეში თვითონ საზოგადოების მოქმედება და ყოფაქცევაა. თქვენ გგონიათ, რომ ამ ამბის შემდეგ უ. ნ.-ს ყველა ნაცნობების სახლის კარები დაეკეტა, რომ არც ერთი პატიოსანი კაცი იმას თავს აღარ უკრავდა, რომ ზოგიერთი პირშიაც ჰკითხავდენ? მართალია, ასე მოიქცეოდა ყოველი განათლებული საზოგადოება. იქ ეს საქმე კი სულ სხვანაირათ გათავდა: უ. ნ. საზოგადოებაში ისევ ისეა მიღებული, როგორც უწინ იყო; არა თუ უბრალო კაცები, „განათლებულებიც“ უწინდელივით მისი მეგობრები არიან; საბრალო ქალი კი თითქმის ყველამ მიატოვა...“

მინემ ამ სიტყვებს ვამბობდი, მე თავი დაღუნული მქონდა და ჯოხით ბალახს და ყვავილებს ვაწვალებდი. ეს ჩემი ჩვეულებაა ყოველთვის, როცა მე ცუდ გუნებაზე ვარ. ამ მიზეზით მე, მოთხრობის დროს, ერთხელაც არ შემიხედავს ჩემი მეზობლის პირისახეზე. მოთხრობა რომ გავათავე, ცოტა ხნის შემდეგ ჩემი თანამოგზაურისკენ თავი მივიბრუნე; იმის პირისახე სრულიათ გამოცვლილიყო: ლამაზს, მუდამ მოწითალო ლოყებზე სიწითლის ლანდიც აღარ ჩანდა; თვალებში სისხლი ამოწოლოდა და გარეთ ცრემლები გამოცვარავდენ; თმა რაღაც ნაირათ აბუძგოდა; ერთი პატარა შავი კავი ყურის წინ გარდმოვარდნოდა და უფრო ფერმკრთალათ აჩენდა მის სრულიათ გათეთრებულ ლოყებსა; გალურჯებული ტუჩები ცოტათი ღიათ ქონდა დარჩენილი; მაგიერათ კბილები იმ ნაირათ მოეჭირა ერთმანეთზე, რომ მე შემეშინდა, არ ჩაიმტვრიოს მეთქი.

მე ხმა ამოუღებლათ თავი ჩავღუნე, და ხელახლავ ჯოხით ბალახის ჩიჩქნა დავიწყე.

– Bei Gott im Himmel! (ზეციერ ღმერთს ვფიცავ), წამოიძახა იმან ბოლოს და წამოდგა ფეხზე, მე არ მეგონა, ამისთანა კაცები თუ კიდევ სადმე იყვნენ ქვეყანაში!...

დროება. – 1869. – 16 აგვ. – N33. – გვ. 1-4; 21 აგვ. – N34. – გვ. 1-3.

გიორგი ქოჩაკიძე

ფელეტონი

 ცივ-ცივი ამბები

ამ უკანასკნელ დროში ისეთი სიცხეები დგას პეტერბურღში, რომ უნებურათ გსურს კაცს სადმე გარდაფრინდე... მართალია ამ უკანასკნელ დროში გაახშირეს პეტერბურღში აეროსტატების აშვება, მაგრამ ძნელი ეს არის, რომ ეს დალოცვილი აეროსტატები საითაც ქარი დაუბერავს იქით მიგაფრენს კაცს და აბა ვის აქვს სურვილი ახლა ბალტიის ზღვაში გაცურებისა. ამბობენ, ვიღაც ტამაშევიჩს გამოუგონია ახალი ელექტრო-მაგნიტული მაშინა, რომლის შემწეობითაც შეიძლება აეროსტატებს მიეცეს ის მიმართულება, რომელიც საჭირო იქნება. ააშენა ღმერთმა, აქობამდი ქვეყანაზე სიარულიც სჭირდა და აწი ფრენაც გაადვილდება. ამ მეცხრამეტე საუკუნეში ისე გახშირდა გამოგონებაები, რომ ნახავთ თუ ჩვენ ივანიკასაც სურვილი არ აუსრულდეს და უჩინ-მაჩინის ქუდი არ გამოიგონონ. მართალია, იქნება იმერლებმა ვერ დაიმსახუროს ეს სახელი; მაგრამ ეს ხომ ცხადია, რომ პირველათ იმერელმა ინატრა. მაგრამ კმარა უჩინ-მაჩინის ქუდზეც ლაპარაკი, ღმერთმა შვიდობა მისცეს ამ პეტერბურღსაც, გავიდეთ აქიდან, იქნება ქალაქს გარეთ მაინც ცოტათი გრილოდეს.

მაგრამ რაკი მოშორდებით პეტერბურღს და მის აგარებს, იმ წამსვე შევხთებით სოფლებს, რომელთაც არ ეტყობა ამ მდიდარი ქალაქის ახლო მდებარეობა. ისევ ის უთავბოლო სოფლური ცხოვრება იხატება თვალ წინ, რომელიც ასე ჩვევია სოფლურ ცხოვრებას. მაგრამ ამისთანა დიდი ქალაქის ახლო მცხოვრებ ხალხს რომ უკეთესი ცხოვრება არ ენახოს, ძნელი საფიქრებელია. მაშ რა მიზეზია, რომ ეს ხალხი ასე ჩამორჩენია თავის მეზობლებს?

მე ვამბობ იმ სოფლებზე, რომელსაც რუსები ჩუხნების სოფლებს ეძახიან. ეს ხალხი ეკუთვნის ფინლანდიელ ხალხს და როდესაც ჩუხნას დაუძახებენ თვითონ არ ესიამოვნება, თითქო გინებათ მიაჩნდეს ეს სახელი.

რა კი თან-და-თან გასცილდებით პეტერბურღს და მიუახლოვდებით ფინლანდიის ძველ სატახტო ქალაქს ჰელსინგფორსს, იმტენი იცვლება სოფლები და თვითონ ხალხიც. აქ თქვენ ძვირათ ნახავთ გძელხალათიან რუსის გლეხს; იმას აცვია ძველი, მაგრამ მოკლე და გაწმენდილი ტანისამოსი, თმაც მოკლეთ და ლაზათიანათ შეუკრეჭია... თუმც მიხვალთ და ჰკითხავთ რამეს, ის სრულებითაც უარს არ არის, თქვენი გულისთვის ხუთიოდე მინუტი მოიცადოს და ხეირიანი პასუხი მოგცეს. თქვენ მაშინვე ატყობთ ფინლანდიელს, რომ ეს სხვა ხალხია და, რაღაც, ბუნებითი პატიოსნება ჩაუნერგავს ღმერთს ამ ხალხისათვის. დედობრივ სქესიდან თქვენ ძვირათ დაინახავთ აქ იმ ფარისევლურ მორცხვობას და ყოველი უცხო კაცისგან ტყეში გაქცევას, როგორც ხშირად იციან ჩვენში სოფლის ქალებმა. ის თქვენთან გამოდის სიამოვნებით, თამამად გელაპარაკებათ და არც მოქცემთ მიზეზს, რომ რამე უკადრისის თქმა გაუბედოთ და თუ გაუბედეთ რამე, მაშინ, უეჭველია საკადრისს პასუხს მიიღებთ. მე თვითონ ვიყავი მოწამე, რომ ერთი ყმაწვილი კაცი, რომელიც მიუახლოვდა ერთ ფანჯარაზე გადმომდგარ ყმაწვილ ქალს და ფინლანდიურ ენაზე ორიოდე სიტყვა უთხრა. ქალმა იმწამსვე შებრუნდა თავის ოთახში და დიდხანს არ დაბრუნებულა. საქმე იმაში მდგომარეობდა თურმე, რომ ამ ყმაწვილს მოწყურებოდა და ამხანაგებს უთხრა: მასწავლეთ ფინლანდიურათ, რძე როგორ ვსთხოვოო; მაგრამ ამხანაგებმა რძის სახელი ასწავლეს და ზედ ყმაწვილი ქალისთვის სათაკილო სიტყვები დაამატეს. ქალი დაბრუნდა და ერთი ხელით სტაქნით რძე გარდმოუწოდინა ყმაწვილს და როდესაც იმან სტაქანი დასცალა, ქალმა მეორე ხელიდან სტაქანი უცფათ შემოატრიალა და მდუღარე წყალი პირში შეასხა. „ის რძე შენი პირველი თხოვნის დასაყმაყოფილებელია და ეს ცხელი წყალი მეორისაო“ – უპასუხა ქალმა და ამ სიტყვით ფანჯარაც ჩაიკეტა. ეს ფაქტი იმტენი შესანიშნავი არ არის, რომ ამაზე ლაპარაკი ღირებულიყოს; მაგრამ აქიდამ შეიძლება შეადგინოს კაცმა, ცოტაოდენათ, ის აზრი, თუ რა ყოფა-ქცევის არიან აქაური დაბალი ხალხის ქალები. საზოგადოთ ფინლანდიელები, ინგლისელების არ იყოს, თავისი ოჯახის ძლიერ მოყვარულნი არიან და იმისი სახელი წმინდა ტაძარივით დაცული აქვს ყოველ ფინლანდიელს; ის პოულობს ნეტარებას თავის პატარა ოჯახში და ამ ნეტარებას არ გაცვლის არავითარ ქვეყნიერ სიმდიდრეში.

შეიძლება აქ ელაპარაკნა კაცს ფინლანდიელ სასოფლო შკოლებზე და დაბალი ხალხის გარემოებაზე უფრო ვრცლათ, ამის მასალას, გარდა დაკვირვებისა, აფიციალურ ცნობებიც აძლევს კაცს; მაგრამ სრულებითაც არ მქონია სახეში ამ ხალხის გავითარების ისტორიას შევდგომოდი, ამისთვის გარდავდივარ ისევ ჰელსინგფორსზე და ვიტყვი ორიოდე სიტყვას იმაზე, რა ჩაბეჭდილება მოახთინა ჩემზე ამ ქალაქმა და აქ მცხოვრებმა. ჰელსინგფორსი არის დიდი ქალაქი; მაგრამ ის არის აშენებული ევროპიელ გემოზე და რაც კი საჭიროა განათლებული

ქალაქისათვის ის არ აკლია. აქ არის უნივერსიტეტი, სასამართლოები, თეატრები, გიმნაზიები, ინსტიტუტები და უკეთეს ქუჩებზე და მაიდნებზე ძეგლებიცა დგას. ეტყობა, რომ ამ ხალხსაც თავისი წარმომადგენელი და გამოჩენილი კაცებიც ყოლია. ქუჩაზე რაღაც სულ სხვანაირი სისუფთავეა და ხალხიც სხვა თავაზიანია. აქ თქვენ ძვირათ შეხვდებით იმისთანა «держи морд» ებს, რომელთაც უნებურათ უტევთ გზას სხვა რუსეთელ ქალაქებში. ბულვარში გადიხართ საღამოს, თქვენ იქ ხედავთ ფინლანდიელ საზოგადოებას, რომელსაც ისევ სხვა ხასიათი ადევს. რაც შეეხება ხალხის ტიპს, იმაზე ეს ითქმის, რომ კაცს უფრო ხშირათ შეხვდებით ლამაზს ვინემ ქალს; ქალები უმეტესნი დაბალი ტანის არიან, ჭრელთვალა და თეთრ თმა-წარბა, ასე რომ ვისაც შავთვალ-წარბიანი ქალები მოსწონს, იმის ყურადღებას ვერ დააკმაყოფილებს ამ მხრით აქაური კეკლუცები. მაგრამ ეს გარემოება არ აწუხებს ფინლანდიელს და ის ძვირათ გასცვლის აქაურ ქალს შავ-თვალ-წარბა ფრანცუჟანკებში.

დიდი ხანია რაც ფინლანდია შამოერთებულია რუსის სახელმწიფოსთან; მაგრამ იმისი შინაგანი წყობილება სულ განსხვავებულია რუსების შინაგანი წყობილებისგან; იმათ თავიდანვე ისე წაუყვანიათ თავიანთი საქმე, რომ თავისი კარგი არ დაუკარგავთ და სხვისი თუ რამე უნახავთ ხეირიანი იმისი მითვისება არ უთაკილებიათ. ამ პატარა ხალხის ხეირს ის ამტკიცებს კიდევ, რომ დიდი ხანია რაც ეს ქვეყანა შვეციას და რუსეთს შორის არის ჩავარდნილი, მაგრამ ამითი იმას თავისი ნაციონალური ხასიათი არ მოუსპია. ისევ იმ თავის ენაზე ლაპარაკობს, სწავლულობს, სასამართლოებში და ოფიციალურ საქმეებშიდაც იმას ხმარობს. როდესაც ფილანდიურ ენაზე სურს კაცს ლაპარაკი, არ შეიძლება არ მოიხსენიოს კაცმა ჰელსინგფორსის უნივერსიტეტი, რომელიც არსებობს 200 წლის მეტს. პირველად აბოს ქალაქში გუსტავ-ადოლფს დაუარსებია გიმნაზია; 1840 წელში ეს გიმნაზია გარდუკეთებიათ უნივერსიტეტათ და შემდექ აბოს დაწვისა გარდმოუტანიათ ჰელსიგფორსში. ამ უნივერსიტეტს ეკუთვნის უკეთესი სახელი ფინლანდიელების. ეს არის სული და ხორცი ფინლანდიელების. ამ უნივერსიტეტს გამოუტანია ფინლანდიელი ენა დავიწყებიდან, შეუკრებია ყოლისფერი, რაც კი ფინლანდიელმა იცის თავის ნაციონალური, იმას გაუზდია ფინლანდიელი საზოგადოება და უჩვენებია იმისათვის თავისი წილი ქვეყნიერების ისტორიაში. ეს უნივერსიტეტია, რომ აძლევს ამ ხალხს იმ ხეირიან ახალგაზდობას, რომელსაც უკავია ეს ქვეყანა წარმატების გზაზე. მართლაც უნდა მისცეს კაცმა სიმართლე აქაურ ახალგაზდობას, ეგენი არიან სეიმში, სუდში, ვაჭრობაში, სამღდელოებაში და ყოვლგან, სადაც კი შრომა და მოძრაობა საჭიროა ხალხისთვის. ამათ მტკიცეთ შეუკრავთ ურთიერთ-შორის მტკიცე კავშირი და საფლავამდი მიზდევენ თავის ქვეყნის კეთილდღეობას. იმათ შორის ძვირათ ნახავთ თქვენ უთავბოლოთ პატრიოტობაზე მყვირალ ყმაწვილ კაცს. მაგრამ იცოდეთ, რომ საქმით ის ნამდვილი პატრიოტია. მუდამ მოყვარულია იმისი, რასაც ფინლანდიის სახელი ჰქვია. თვითონ ფინლანდიელმა გარდმომიშალა ერთი რუსული წიგნი, რომელშიდაც ერთი ფინლანდიური ნაციონალური სიმღერის თარგმანი იყო დაბეჭდილი. ეს სიმღერა ფინლანდიურათ ასე დაიწყება: Värt lang, värt land, värt fosterland… „ჩვენო ქვეყანა, ჩვენო ქვეყანა, ჩვენო სამშობლოვ“. ძვირფასო სიტყვავ! სად არის სხვა მთა, ცამდის აწვდილი, ანუ ხეობა, ანუ კიდე, ზვირთ უკუმქცევი, რომელნიც უფრო უყვარდესთ, ვინემ ჩვენ გვიყვარს, ჩვენი მხარე, ჩრდილოს მდებარე, ჩვენი მამული!“

„ჩვენი ქვეყანა ღარიბია და ღარიბათაც დარჩება იმათთვის, ვისაც ოქრო სწყურის. აქ უცხო ქვეყნელი ამაყად ჩარბის ჩვენს წინ; მაგრამ კი გვიყვარს ეს ქვეყანა. ეს ჭაობიანი, მთა-ზღვა-კლდოვანი ქვეყანა ჩვენთვის ოქროვანი ქვეყანაა“. ...აბა აყურე, თუ ჩვენის სიყვარულისაგან არ აღმოვიდეს – შენი შუქი, შენი ელვარება, შენი სიხარული, შენი იმედი. დაე, ერთი კიდევ გაიხმაუროს ჩვენმა სამამულო სიმღერამ!“

ეს სიმღერაა, რომელიც ისმის მინდორში, სახლში, ბაღში, თეატრში და რომელიც არის პარტრეტი ფინლანდიელი ხალხის პატრიოტობისა. აბა ნახეთ თუ ამ პატარა ხალხს, ამ ორ დიდ სახელმწიფო შუა მყოფს არ შეუნახავს თავისი ნაციონალური ხასიათი. ნუ თუ არ კმარა მაგალითათ იმ მწერლებისთვის, რომელნიც ქადაგობენ, რომ დიდმა პატარა უნდა ჩაყლაპოსო. დასამტკიცებლათ მომყავს აქ ერთი ოფიციალური რუსული ჟურნალის სიტყვები, რომელიც მაგისთანა მქადაგებლებისთვის, მადლობათ კმარა:

„ჩვენ საზოგადოებაში კიდევ იპოვებიან იმისთანა პირნი, რასაკვირველია ნაკლებად გახსნილნი, რომელნიც ცუდის თვალით უყურებენ იმასაც, რომ ჩვენი მმართველობა შეუხებლად სტოვებს ჩვენი თანამემამულე უცხო ტომის ხალხებში იმ ადგილობრივს განსხვავებითს თვისებებს, რომელნიც არ ეწინააღმდეგებიან არც სამართლიანობასა და არც გონიერებას. ძალიან სასურველია, რომ ჩვენში ძირიანად ამოიკვეთებოდეს ეს მტრული აზრები, ეს ბრმა მიდრეკილება, რომელსაც არავითარი გონიერი მიზანი არა აქვს.

1873 წელს 19 ივლისს. პეტერბურღი.

დროება. – 1873. – 3 აგვ. – N30. – გვ. 1-2.

ქართველი მგზავრი (ნიკო ცხვედაძე )

მოკლე შენიშვნები სამზღვარგარეთიდამ

(ნაწილი პირევლი)

I

ტფილისიდამ გრაკოვამდინ ევროპიელების ცხოვრების თვალით ნახვა, მათის აზროვნების და მოქმედების გაცნობა, ერთის სიტყვით, მათის ცხოვრების ჩალხის ტრიალის ახლო ცქერა ვის არ სურვებია და არა სსურს ჩვენში? ვის არუფიქრნია მაზე და კიდევაც არ უნუგეშნია თავისა თავი, რომ როდესმე მოესწრობა ამის აღსრულებას? აგრეთვე ვინ არ იცის, რომა როდესაც კაცი უახლოვდება თავის გულის წადილის აღსრულების დროს, მაშინ ის ხდება მოუთმენელი და, ასე გაშინჯეთ, იწყებს დღეების და საათების ანგარიშსაც კი?! სწორეთ ასე მომივიდა მე, როდესაც დაჭეშმარიტებით გადავწყვიტე დასავლეთის ევროპისკენ წამოსვლა. რამდენიც აქ წამოსასვლელი ვადა მიახლოვდებოდა, იმდენი უფრო მოუთმენლობა მაწუხებდა და ჩემს თვალში თითქმის დღე და საათი მატულობდა. ჩემს ამ გვარს მდგომარეობას მოეღო ბოლო და ივნისის ორს, პარასკევ დილით, გამოვედი ვაგზალში, სადამდინაც გამამაცილა ერთმა ჩემმა ნამდვილმა მეგობარმა. ორთქლით მავალი მაშინა მალე დაიძრა თავის ადგილიდამ და ერთი კიდევ დაუქნიეთ თავი ერთიერთმანეთს მე და ჩემმა მეგობარმა, რომლის სახეზედაც ამ ჟამათ ნათლად იყო წაწერილი: „მიხარიან, რომ შენი სურვილის აღსრულების კარის ბჭეში დგეხარ. წადი იმგზავრე; ჩვენის კაცისათვის საჭიროა სხვა ხალხების ბედ-იღბლის ადგილობრივი გაცნობა“.

***

ტფილისიდამ ავსტრიის სამზღვრამდინ შვიდი დღე ვიმგზავრე და ამ ხნის განმავლობაში ვნახე მრავალი სხვა და სხვა სურათები, რომლებიდგანაც მხოლოდ ზოგიერთებს დაუხატავ მკითხველს. აი მირბის რიონის ვაკეში ორთქლით მავალი მაშინა და მიჰყავს სიჩქარით მასზე აკონწლილ ვაგონებში მსხდომნი, რომლებშიაც სხვა და სხვა ჯურის ხალხია; მაგრამ ამათში ძრიელ ერჩევიან მეგრელები და იმერლები. აბა შეხედეთ ერთ ყმაწვილ კაცს, ტანოვანს წვერ-ულვაშით შემოსილს, თავით ფეხამდინ შეიარაღებულს, მომავალს იმ გვარათ, თითქო ამბობსო: „ეჰ, განზე, თორემ გაგაპობ“. აი კიდევ მეორე ტანოვანი, ხანში საკმაოდ შესული, თეთრის გრძელის წვერით დამშვენებული, მავალი იმ გვარათ, თითქოს ეპარება ვისმეო. აი კიდევ მესამე ახმახის ტანის პატრონი, წვერ-მოპარსული, თავ-მოტვლეპილი, მაგრამ დიდის ულვაშით დამშვენებული, მშვენივრად შეიარაღებული, მაღალ ხმით მოლაპარაკე, თითქო უწყრება ვისმეო და კიდევ სხვა მრავალნი, რომელიც ნაკლები არ არის თავისის წარმოსადეგობით აღწერილ პირებზე. ახლა ყური დაუგდოთ ამათ ლაპარაკს; მე თქვენ გითხრათ, ენა წამოუბორძიკდებათ. ამათ ლაპარაკს რომ კაცი უცქერის, ასე ჰგონია, რომ სამჯავრო ყრილობაში ანუ უკეთ ვსთქვათ პარლამენტში ასე დახელოვნებულან ლაპარაკშიაო.

„კი კარგი ქნა უფ. ლოლუამ, რომ თავი დაანება ბანკს. ქვე ის იქ ვერას გააკეთებდა“. „აბა, ეუბნება მეორე, პირი მოგვჭამა, პირი, ამომირჩიეთო, ამოვირჩიეთ და კი არაფერს აკეთებდა“. „ეგ არაფერი, იღებს მონაწილეობას ლაპარაკში – მესამე – მაშინ იქნებოდა ჩვენი დაღუპვა, რომ დირეკტორათ ამოგვერჩია“. „მართალია ქვე“, ამბობს მეოთხე. „ის პატიოსანია მისთვის, ვინც ბლომათ ფულს აძლევს აბა!“ აი მეორე ვაგონებშიაც შეჯგუფულან იმერლები და ბაასობენ. „ბევრ თივას გაჰყიდდი წელს?“ ეკითხება ერთი მეორეს. „ბლომათ, გავყიდე. წისქვილთან ქვე ერთი ნამწეწა ადგილი მქონდა და წრეულამდის ჩემ დღეშიაც არ გამითიბნია. ახლა კი გავთიბე და ორასი რგვალი მანეთი ავიღე, აბა!“ ამ ვაგონშივე ფანჯარასთან ერთი წამოსადეგი იმერელი ქართველს აჩვენებს ხელით. „აბა შეხედეთ – ეს სუ მეკუთვნის. შენი მტერი იყვეს ისე, როგორც აქ ყაზახები არიან“. „ეს კიდევ, როცა რამდენიმე ვერსი გაიარეს. ანნ-ისაა და მისაგან ხომ კეთილი არ იქნება და აქ იქნება“.

***

აი კიდევ სურათი. ორთქლით მავალი გემი შვილდ-ისარივით მოცურავს შავ-ზღვაში. მზე იწვერება და მისი სხივები ზოგიერთ ადგილას წყლის ზემო-პირზე უფრო და უფრო აშუქებს, თითქო უძალიანდება თავის პატრონს და არ უნდა ზღვას მოშორდესო. გემის ახლო-მახლო მოზდილი თევზები თამაშობენ, ხან ახტებიან და ხან ჩახტებიან წყალში; ზოგი მათგანი თითქო ცდილობსო გემს მოეწიოსო, ზოგი კიდევ თითქო მზის სხივებს ესალმებაო. გემის „პალუბაზე“ სხედან სხვა და სხვა მილეთის კაცები და ქალები. ზოგნი ერთ კუნჭულში მოგროვილან და ზოგნი კიდევ მეორე კუნჭულში და თევზების ჭყაპი-ჭყუპს და თამაშობას უცქერიან; ზოგნი კიდევ ცალ–ცალკე ანუ სხედან, ანუ დგანან და ესენიც ანუ ზღვას ჩასცქერიან, ანუ კიდევ აქეთ იქით იცქირებიან; იქნება მთა დავინახოთ რამეო. პალუბის წინა ადგილს დაჭრილების ყურ მგდებელ ქალებს უწევთ გრძელ სკამზე სახადისაგან ახლათ მორჩენილი საშინლათ გამხდარი თითქო სამარიდამ ეს არის ეხლა ამოუღიათო, დოკტორი – ექიმი და ერთის საკვირველის სინაზით და პატივის-ცემით უფრთხილდებიან. ხან ერთი ქალი უზის თავ-ქვეშ და ელაპარაკება და ხან მეორე; ხანდახან კიდევ სამი-ოთხი ერთად ეხვევიან და ღიმილით ელაპარაკებიან. ამ ქალებზე უფრო ხშირათ ელაპარაკება ერთი ქალი, რომელსაც ყველა „დები“, როგორც ერთი ერთმანეთს ეძახიან, უფროსათ ჰსთვლიან და კნეინათ იხსენიებენ.* ამასაც ისე უბრალოთ აცვია, როგორც სხვა „დებს“ ხანდისხან ეს კნეინა გრძელ სკამზე მარტო ზის და წინ უსკუპია ორი მშვენივრათ ბალნით შემოსილი კატა. ეს კატები სომხეთიდამ წამოუყვანია და ისე უფრთხილდება, როგორც თავის შვილებს; ხან ერთს უსვამს ხელს და ხან მეორეს. სხვა ქალებიც არ აკლებენ ამ კატებს ალერსს. ზოგნი დები რომ დოკტორს ეხვევიან, ზოგნი უთუოთ კატების ალერსში არიან. ბევრი მგზავრთაგანი ამათ მოქმედებას შესცქერის პირდაღებული. პალუბის შუაში დასაკეც სკამებზე სხედან ორი ყმაწვილი ქალი და თავიანთ მომავალ მგზავრობაზე ლაპარაკობენ, უმეტესათ ერთი მათგანი, რომელიც მადიანათ გამომეტყველებს თითოეულს სიტყვას. მე ამათ ლაპარაკში მივიღე მონაწილეობა და მივიდგი სკამი მათ ახლო. ბევრი ვილაპარაკეთ – უმეტესად სწავლის მიღებაზე სამზღვარგარეთ. სომხების აწინდელ პოლიტიკურ მდგომარეობასაც შევეხეთ. თქვენ ვერ წარმოიდგენთ, თუ რა სიცოცხლით, რა ენერგიულათ, რა სიამოვნებით ლაპარაკობდა ამ საგანზე მადიანათ მოლაპარაკე ქალი და თავის ლაპარაკი შემდეგის შესანიშნავის სიტყვებით გაათავა: „თუ ჩემის სამშობლოში ოსმალოს სომხეთის ბედი კარგათ დატრიალდა და თავისუფლება ანუ „ავტონომია“ იშოვნა, როგორც სწავლას შევასრულებ სამზღვარ გარეთ, მაშინვე დავბრუნდები უკან და ჩემ სულიერ ძალას მოვახმარებ ჩვენის ხალხის კეთილ-დღეობის წარმატებას“. რას იტყვი ამაზე, ჩემო ძვირფასო მკითხველო? ამას ამბობს ჩვიდმეტი წლის ქალი, – ამას ამბობს ქალი სათუთად და სიმდიდრეში აღზრდილი, – ამას ამბობს შთამომავლობით სომხის ქალი. ეს ქალი აასრულებს ამ მშვენიერ სიტყვებს, თუ არა, ეს ჩემთვის ორივ ერთია. მე აქ ვხედავ მაგალითს მხოლოდ და მაგალითი ანუ საქმე იმაშია, რომ ჩვიდმეტის წლის ქალი თამამად ამბობს, თავს შევსწირავ ჩემს სამშობლოსაო, თუ მან ეხლა თავისუფლება იშოვნაო. მე ამ მაგალითიდამ გამომყავს ის, რომ ჩვენს ძველთაგან ძველთ მეზობლებში მუშაობს თავისუფლების სურვილი, რომ დიდს და პატარას გასჯდომია ძვალში და რბილში იმ გვარის ძალის შოვნის სურვილი, რომელსაც აქვს თვისებათ განაცხოველოს და გააკეთილშობილოს კაცის ბუნება. მე დარწმუნებული ვარ, რომ ის სიძუნწე, ის გაუმაძღარობა, რომელსაც ეხლა ჰსწამობენ და ხედავენ სომხებ ვაჭრებში და რომელიც ზოგიერთის ისტორიულის გარემოების ძალდატანებით დაბადებულა ანუ მათ გასჩენია, მალე აღმოიფხვრება მათში, რაკი თავისუფლება გადააფარებს მათ თავის კალთას.

***

აი კიდევ ერთი სურათი. ოდესიდამ ორთქლით მავალი მაშინა მირბის ერთის საშინელის ბუტბუტით და ვაგონებში მსხდომნი კი ბუტბუტს სრულებით ყურს არ უგდებენ. ზოგს მათგანს სთვლემს და საცოდავათ თავს იქნევს, ზოგი ფანჯრიდამ გასცქერია ჭირნახულით სავსე მიწებს; ზოგნი კიდევ ერთი ერთმანეთს ებაასებიან. ერთი მათგანი ძალზეა მოკაკული და სერთუკის ღილები აქვს გახსნილი; მარცხენა ხელიც ჩამობმული აქვს. საწყალს ორ ადგილას აქვს მორტყმული ტყვია. ეს დაჭრილი რომ ლაპარაკობს, პირს სულ ღიმილი მოსდის – თითქო თავის მობაასეს ასე ეუბნებაო: „ხომ ხედავ, რა ნაირათ ვარ დაჭრილი, მაგრამ მაინც სიკვდილმა ვერ დამაკლო რა და აი ჩემ სახლში, სადაც მიმელიან ჩემი პაწაწკინტელა შვილები და მათი ერთგული დედა“. მეორე მხედარს აფიცერს მარჯვენა ხელი აქვს წამხდარი და სულ დაღვრემილი ზის. მესამე აფიცერი თუმცა დაჭრილი არ არის, მაგრამ სახადს ძრიელ შეუბერტყნია; მადაზე ახალი მოსულია და ხელიდამ პურს არ უშვებს. მეოთხე მხედარი კიდევ სულ პალტოშია გახვეული და ლაპარაკს ძრიელ ზარობს. ერთს მგზავრს ანუ პასაჟირს გულმა აღარ მოუსვენა და ჰკითხა პირ-მოცინარე მხედარს: „რაო, ძრიელ ხართ დაჭრილი?“ „ძრიელ. ერთის ადგილიდამ კი ამომაცალეს ტყვია და მეორედამ კი არა. ეხლა პეტერბურღში მივდივარ მოსარჩენათ, მაგრამ ჯერეთ ჩემ სახლობას შეუვლი“. „ხომ ყოჩაღათ მოქმედობდნენ ჩვენები?“ „ყოჩაღათ ვიქნებოდით მაშ არა? თათრები ხომ არა ვართ, რომლებმაც თავი უთუოდ უნდა ამოაფარონ რასმე, თორემ თოფის სროლას ვერ შეიძლებენ. ჩვენები ყოველთვინ პირდაპირ მიდიოდნენ ხოლმე – სრულებით არაფერს ერიდებოდნენ. ხომ წაკითხული გაქვსთ, რა ოინები ჩავიდინეთ პლევნოს ასაღებათ. მართალია, ბევრი მოგვიკლეს; მაგრამ სამჯერ ჩვენი მიხტომა საკვირველი საქმე იყო“. როცა ეს მხედარი ლაპარაკობდა, ვაგონში საშინელი სიჩუმე იყო – სუყველანი განაბულნი ყურს უგდებდნენ ამის ლაპარაკს. „რუმინელები როგორ მოქმედობდნენ?“ ჰკითხა ამ მხედარს მეორე პასაჟირმა – მგზავრმა. „რუმინელები? აი შეარცხვინოთ ღმერთმა!.. თათრებზე უფრო მხდალნი ისინი ყოფილან. გარდა ამისა გაეშმაკებული და ორ პირი ხალხია. ყველაფერს ერთი-ორად გვაძლევდნენ და ცდილობდნენ, როგორმე მოვეტყუებინეთ“. პალტოში გახვეულმა აფიცერმა ერთბაშათ ხმა ამოიღო და ჰსთქვა: „განა რუმინელები პლევნასთან ჩვენზე ნაკლებად მამაცობდნენ? აგრეთვე – განა მეგობრულად არ გვექცეოდნენ ისინი იქამომდე, მინამ ბესსარაბიას მოვითხოვდით? ეს კი მართალია, რომ ეხლა ცუდის თვალით გვიცქერიან და სურთ, რომ ფეხი გადაგვიბრუნდეს“. „სმა-ჭამა როგორი გქონდაო?“ ჰკითხა დაჭრილს აფიცერს მესამე პასაჟირმა. ღიმილით უპასუხა. „ჰოო, რა უშავდა“. პალტოში გახვეულმა კიდევ ამოიღო ხმა და სთქვა: „რა უშავდა კი არა – საძაგელი იყო“. ხშირათ სალდათები ცარიელის მუცლით ომობდნენ და ბევრს მათგანს ჩექმებიც არა ჰქონდა“. ლაპარაკში მიიღეს მონაწილეობა სხვა მხედრებმაც და სახადში ნამყოფმა აფიცერმა დაიწყო ლაპარაკი: „თუ ჩვენმა ჯარმა გაჭირება გამოიარა სადმე, სწორედ მცირე აზიაში გამოიარა. ხომ იცით რა ადგილები აიღო კავკასიის მხედრობამ, რა ნაირათ გაიმარჯვა, რა მამაცობა გამოიჩინა! ხუმრობა საქმეა ყარსის აღება, მუხთარ-ფაშის დამარცხება? გარწმუნებთ, რომ ჩვენი სალდათები ისე მოქმედებდნენ, როგორც ლომები. ვენაცვალე ჩვენ სალდათებს, იმათ გამოგვიხსნეს სირცხვილისაგან, თორემ ან ლორის-მელიქოვს, ან გეიმანს რა შეეძლო? მაგრამ გაჭირება კი ბევრი გამოვიარეთ. ჩვენი სალდათი ხშირათ ცარიელის მუცლით ღვრიდა სისხლს თავის სამშობლოსათვის. ან სად უშოვნიდით საზრდოს? განა სომხებისგან გამოდნება რამე? ურიები ხომ იცით, ურიები, აბა იმათზე უარესები არიან სომხები. ვინ ჰსთქვა, რომ სომხებს ჩვენთან შემოერთება უნდათო? ეს სულ ტყუვილია და იმათ სრულებითაც არა სურთ ჩვენთან შემოერთება. რაც შეეხება იქაურ მოხელეებს, იმათ სრულებით მიუღიათ სომხური თვისება. ამ აფიცერმა ბევრი რამ ილაპარაკა კიდევ, მაგრამ მე ყური ვეღარ უგდე და ფანჯარაში თავი გავყავ. მივეცი თავი ფიქრებს და ერთბაშათ აფიცრების ლაპარაკმა მომაგონა ერთი პოლშელის სიტყვები: „მე თქვენ უნდა გითხრათ, რომ რუსეთის ხალხი ჩვენ პოლშელებს სრულებით ვერ გვიცნობს: ის იცნობს მხოლოდ იმ პოლშელებს, რომლებსაც უხატავს მას მოხელეების ფანტაზია და ხომ იცით მოხელეების ოინები. ამათთვის მღვრიე წყალი ყოველთვის საჭიროა, რომ თევზი უფრო ადვილათ დაიჭირონ“. ეს მომაგონდა, მაშინვე გულში გავივლე – ხომ რუმინელებზე და სომხებზედაც რუსის ხალხი შეადგენს თავის აზრს ომიდგან დაბრუნებულის აფიცრების და სალდათების სიტყვებით, რომლებსაც ჩემის აზრით დიდი მნიშვნელობა არ უნდა მიეცათ, რადგანაც მხედრები ომიანობის დროს თავიანთ სარგებლობის თვალით უცქერიან და სხვის სარგებლობას სრულებით ყურს არ უგდებენ. ამის ფიქრში ვიყავი, რომ ორთქლით მავალმა მაშინამ ერთბაშათ შეჭყივლა და ორი წუთიც არ გამოსულა, რომ შედგა კიდეც. მხედრები გადმოვიდნენ ვაგონიდამ სხვა გზით წასასვლელათ; ჩვენ კი ხუთმეტის წუთის შემდეგ ისევ დაგვძრეს ადგილიდამ და ივნისის 8-ს ხუთშაბათს სამ საათზე ვოლოჩინსკის სტანციას თავი დაუკარით. აქ მოგვთხოვეს ბაშფორთები და ნახევარ საათის შემდეგ გაგვისტუმრეს ავსტრიის სტანციაში, რომელიც სამ ვერსტზე იქნება დაშორებული ვოლოჩინსკის სტანციაზე. კონდუკტორების მიხრა-მოხრა და ტანოვანება, ვაგზლის სიმშვენიერე, ვაგონების სიმაღლე და სიფაქიზე – ყველა ეს ცხადათ გვიმტკიცებდა, რომ რუსეთს გამოვეთხოვეთ და უცხო ქვეყნის სამზღვარზე გავედით. ცოტას ხნის განმავლობაში ჩემოდნები ჯერეთ გვისხურეს ერთნაირის სიმჟავით, რომ რა არი რუსეთიდამ სენი არაფერი შეგვეტანა იმათ ქვეყანაში, და მერე გაგვჩხრიკეს; ბილეთები ვისაც არ ჰქონდა, აყიდვინეს და ისე ჩაგვსხეს ვაგონებში. ჩვენი ჩასხდომა ვაგონებში და კარების ჩაკეტა ერთი იყო. მალე ორთქლით მავალი მაშინა დაიძრა თავის ადგილიდამ და გაიტაცა მასზე მიბმული ეტლები. მე ვამბობ ეტლები, მართლაც თითოეული ვაგონი რომ აიღოთ, წარმოგიდგენთ სწორეთ დიდ ეტლს, რომელშიაც ზიხარ და კარები გარედამ გაქვთ ჩაკეტილი. ნუ იფიქრებთ, რომ ერთის ვაგონიდამ ანუ ეტლიდამ მეორეში გახვიდეთ. ამათ ერთი ერთმანეთში გასავალი არა აქვთ. სასხდომი ადგილები ანუ მდივნები და პატარა ჩემოდნების ანუ ყუთების შესადგამები აქ მშვენიერია. აქ მხოლოდ ის აწუხებს კაცს, რომ ჩაკეტილში ზის და თავის ნებით კარში ვერ გაბძანდება. რასაკვირველია, ნემცებს როცა ეს ვაგონები უკეთებიათ, სახეში ჰქონიათ მარტო თავიანთი თავი და დავიწყებიათ, რომ იმათ ვაგონებში სხვა ქვეყნის კაცებიც იმგზავრებენ, რომლების კუჭებიც შესაძლებელია ისე არ იყვნენ მიჩვეულნი დისციპლინას, როგორც ნემცებისა.

***

ჯერეც ხუთმეტი ვერსიც არ გაგვევლო სამძღვრიდამ ერთმა ჩემ გვერდზე მჯდომმა მგზავრმა წამოიძახა: „ერთი შეხედეთ ამ მიწებს, თუ რა ხელოვნებით არის დახნული და დათესილი“. მაშინვე თავი ფანჯარაში გავყავ და ბეჯითად ყველაფერს შინჯვა დავუწყე, მაგრამ რის გაშინჯვას მოასწრებს კაცი, როდესაც ორთქლით მავალი მაშინა გამალებული მირბის? მაინც კი, მინამ კარგათ არ შებინდდა, კაცის ხელით შემუშავებულ მიწებს თვალი არ მოვაშორე; როცა კი შებინდდა, მივჯექ ეტლის კუნჭულში და მივე თავი თვლემას და ქნევას. მხოლოთ ხანდისხან კი ავდგებოდი ხოლმე, რა არი გამეგო, თუ რომელ სტანციის წინ შედგა მაშინა და რამდენ ხანს იდგება. ჩემმა მეზობლებმაც ძილს მისცეს თავი და ზოგიერთმა მათგანმა დიდი ხვრინვაც ამოუშვეს. მეორე დღეს დილა ადრიან თვალები შევაჭყიტე ორ ჩასუქებულს და პირ-მოპარსულს ნემეცს, რომლებიც ღამეს ჩამოსხდნენ ვაგონში. ერთს მათგანს ძრიელ გულიანათ ეძინა და კარგი ტახისაებრ ხრუტუნებდა. იმის ბედზე, ვაგონში ბუზები არ იყვნენ, თორემ მის დაღებულ-დაღრენილ პირში სწორეთ ლეკურს მორთავდნენ. ამ ტახ-ნემეცს ფეხთ გაეხადნა და თავისი სხვილი ფეხები დაეწყო ერთ რუსის ქალის გვერდზე, რომელიც ტუჩს იწევდა მაღლა, მაგრამ ვერას ხდებოდა. მეორე ნემეცს კიდევ მუცელზე ხელები დაეწყო და გულიანათ სთვლემდა. ამათ ათვალიერებას და ჩათვალიერებას რომ მოვრჩი, მივაჩერდი ჩემს გვერდით მჯდომს, სუსტად აგებულ კაცს. ამის კიკინები ცხადათ მიმტკიცებდენ, რომ ეს იყო ებრაელი. ეს ცქვიტათ იჯდა ვაგონში და თითქო ფთხილობდა არავის ვაწყენინოვო. კარგა ხანს უცქირე მე ამას და მერე ვჰკითხე: „მალე ვიქნებით ლემბერგში?“ „მალე, მალე“, მომიგო სიამოვნებით და მომაყარა კითხვები: „სად მიდიხართ, რისთვის მიდიხართ?“ და სხვა ამ გვარი. რომ როგორმე ამ კითხვებზე პასუხი თავიდამ მომესხლიტნა, მე თვითონ ვკითხე: თქვენ უთუოდ ლემბერგიდამ იქნებით? „დიახ“. მაშ იქ უთუოდ მაღაზია გექნებათ? არა, მე მამულის პატრონი ვარ და მამულის ნაწარმოებით ვცხოვრობ. ჩემი მამული ლემბერგაზე დაახლოვებით არის და ზაფხულობით სულ იქ ვცხოვრობ ზამთრობით კი ლემბერგში. ამ პასუხმა მე გამაკვირვა და ცოტა რა რომ ეჭვშიაც შემიყვანა მისის ვინაობის შესახებ და ამისათვის საჭიროთ დავინახე მეკითხნა ვინაობა. მან თავ-მოწონებით დაასახელა თავისი თავი ებრაელათ და სთქვა: ეხლა გალიციაში და კრაკოვში სხვა დროება არის ჩვენთვის. „ჩვენ ებრაელებს გვაქვს იგივე უფლებები, რა უფლებებიც აქვთ ქრისტიანებს; ამისათვის ჩვენი კაცი ეხლა ცხოვრების ყველა კუნჭულში მოიპოვება“. ამის მშვენიერათ და ფხიანად ლაპარაკმა ნემეცურ ენაზე გამაკვირვა და ვკითხე: სად გისწავლიათ აგრე კარგათ ნემეცური ენა? „სად მისწავლია? ცხოვრებაში და უნივერსიტეტში, პოლშურ ენაზე უფრო კარგათ ვლაპარაკობ და ვსწერ, რადგანაც ჩვენ უნივერსიტეტში ამ ენაზე ასწავლიან მეცნიერებას“. ამ სიტყვებზე ყურები ვცქვიტე და გაკვირვებული სახით შევხედე. „რაო?“ მაშინვე მითხრა ებრაელმა. „ნუ თუ არ გჯერათ, რაც მე გითხარიო?“ სრულებით მჯერა. მე მხოლოდ ისე შემოგხედეთ. ბევრი რამ კიდევ ვილაპარაკეთ მე და დალოცვილმა ებრაელმა, რომელიც ლემბერგის სტანციაში ჩამოხტა. ლემბერგიდამ მოკიდებული მინამ კრაკოვში მივდიოდი, ჩემის თავიდამ არ გამოსულა ებრაელის ლაპარაკი და გონებაში გამოვიხატე სამი ოთხი დღე გამეტარებინა კრაკოვში და აქ სუყველაფერი სანდო კაცებისაგან გამეგო. როგორც გამოვიხატე გონებაში, სწორედ ისეც მოვიქეცი. საღამოს ხუთი საათი იქნებოდა, რომ კრაკოვში თავი ამოვყავი და დავბინავდი „დრეზდენის სასტუმროში“. ამ დროდგანვე შეუდექი ჩემის სურვილის აღსრულებას.

ივერია. – 1878. – 10 აგვ. – N31. – გვ. 7-11

(ნაწილი მეორე)

II

კრაკოვი. 9-13 ივნისს

აბა ერთი ჩვენს ჭკუა-გონებას ძალა დავატანოთ და წარმოვიდგინოთ: შუა ქალაქში ამაღლებული ადგილი, შემორტყმული მაღალის კედლით; გალავნის ზოგიერთ ადგილს თითქმის ჩვენებური კოშკები; შიგნიდამ გალავნის კედლებზე ორი მიშენებული სახლია ჯარისათვის; ამ სახლებზე ახლო საშინელი, ერთი უზარ-მაზარი მაღალი, გრძელი და ვიწრო თლილის ქვით ნაშენი ეკლესია მაღლა აწოწვილ გუმბათით; ამ ეკკლესიაში ანუ სობორში პოლშელების თითქმის ყველა ხელმწიფეების და გამოჩენილის კაცების ერთნაირი მარმარილოს ქვისაგან მშვენივრათ გაკეთებული, გამოთლილი სახეები; ეკკლესიის ქვეშ აკლდამეები; ეკკლესიის საკვირველი ძვირფასი მომართულობა. ციხეს გარეთ ცოტა მოშორებით კიდევ სხვა ძველი სობორო გრძელი, ვიწრო და მაღალი, – წოწოლა გუმბათებით, მაღალის და ვიწრო სანათურებით; შიგ სობოროებში – ეკკლესიებში სვეტები და ვიწრო თაღები; ამ ეკკლესიების გვერდზე ვიწრო ქუჩები და ზედი-ზედ მიტყუპული მაღალი სახლები, სიძველის გამო ცოტა თითქო შემურულები: ადგილ-ადგილ მაღალი უნაყოფო ხეების ბაღები; კიდევ ეკკლესიები თითქმის ოც-და-ათამდინ სულერთნაირათ ნაშენნი; აღმოსავლეთის მხრისკენ ახალი სახლები განიერის ქუჩებით; – ყველა ეს რომ წარმოვიდგინოთ, მაშინ თვალწინ გვექნება კრაკოვის სურათი. ეს ქალაქი ერთ დროს დედა ქალაქი იყო პოლშის სახელმწიფოსი და ამისათვის აქ ჰხედავთ დიდს და მაღალ გოთურის შენობის ეკკლესიებს, ქარხნების ადგილებს და მრავალ შენობებს. გარდა ამისა, კრაკოვი, როგორც მკითხველი ჰხედავს, სრულებით საშუალო საუკუნოების ქალაქია. აქ მყოფობის დროს მგზავრს ჰგონია მეცხრამეტე საუკუნიდამ მეთხუთმეტე საუკუნეში დავიწიეო, მხოლოთ სასტუმროში ბიჭების მიხვრა-მოხვრა და საჭმელები აგონებენ, რომ ის ისევ მეცხრამეტე საუკუნეში ჰსცხოვრობს და უკან ერთი ნაბიჯიც არ გადუდგამს.

ახლა მივუბრუნდეთ კრაკოვის მცხოვრებლების განხილვას. აქ მგზავრს ძრიელ მაგარი აგებულება უნდა ჰქონდეს, რომ სეირნობის დროს სიცილით გულ-ღვიძლი არ ამოაგდებინოს. ქალაქის ძველ ნაწილში ფეხს როგორ გადასგამთ, რომ ურიების ქალებმა დამტვრეულ და დახიჩრებულ ნემეცურ ენაზე არ გითხრან: „რა გინდათ? ჩვენთან იყიდეთ, ჩვენ სულ ყველაფერი გვაქვს და იაფათაც ვყიდით; იქნება პერანგები გინდათ, ანუ დანა, ჩითეულება?“ ერთის სიტყვით, ყველას სახელებს ჩამოჰყუებიან, რაც კი დუქანში ულაგიათ. ამაზე ნაკლები არ არიან ამათი მამები, ძმები და ქმრები. კიკინების ნძრევით და წვერების ცანცარით ესენიც იწვევენ რისამე მოსაყიდავათ გამვლელს და გამომვლელს. მაგრამ უფრო ის არის საცინელი, რომ აქ ხშირათ ხედავთ ცამეტ-თოთხმეტის წლის ებრაელს, რომელსაც ხელში უჭირავს წვრილი ჯოხი, თავზე ახურავს შლაპა – ცილინდრი, ტანზე აცვია მღვდლის კაბის მგზავსი სერთუკი და ისე მიცუნცულებს კიკინების ქნევით. საზოგადოთ აქაური ებრაელები თავიანთ ჩაცმა-დახურვით და პატარა ტანადობით სასაცილონი არიან და ქართველს მგზავრს აკვირვებენ. მართლაც, იმ დროს, როდესაც საქართველოში ებრაელნი წარმოსადეგობით და თამამობით, აგრეთვე ქართულის ენის ცოდნით ნაკლები არ არიან ქართველებზე. აქ ესენი შეადგენენ რაღაც ბაჯაჯღანა და წელში გახრილს ხალხს, თუმცა კი ამ ბოლო დროს დიდი თავისუფლება მიუღიათ. ეჭვი არ არის, რომ ამ გვარი აგებულობა და თვალ-ტანადობა აქაურის ურიებისა არის ცხადი ნიშანი იმისა, რომ აქ უწინ საცოდავებს დიდი გაჭირვება სდგომიათ ქრისტიანებისაგან. ნუ იფიქრებ, მკითხველო, რომ კრაკოვში მარტო ურიები სცხოვრობდნენ, – აქ, როგორც პოლშის სახელმწიფოს ძველ დედა-ქალაქში, პოლშელებიც ბევრნი არიან; მაგრამ, მგონი, ურიების რიცხვი კი უფრო ბევრია, მინამ პოლიაკებისა, როგორც ჩვენ დედა ქალაქში თფილისში სომხების რიცხვი უფრო მეტია, მინამ თვითონ ქართველებისა. ხშირათ სოფლიდამაც ჩამოდიან ხოლმე კრაკოვში დროებით საცხოვრებლათ პოლშელი თავად-აზნაურობა. ჩემს აქ ყოფნაში, ერთ საღამოს საზოგადო ბაღში შემხვდნენ წარმოსადგენი და მდიდრულად მორთულნი ვაჟ-კაცნი. ამათმა ტანისამოსმა მიიპყრა ჩემი ყურადღება. მაუდის კაბები უკან გადაგდებულის სახლებით, ტანზე კაბას ზემოთ შემორტყმული ფარჩის სარტყლები, განიერი შარვლები, აპოიკის მაღალყელიან წაღებში ჩაკეცილები, ხავერდის ერთნაირის ფასონის ქუდები, კაბების ქვეშ ახალუხის მგზავსი ჩასაცმელები ყველა ეს სწორეთ კახელის თავადის შვილის მორთულობას მოგაგონებდა. უნდა გეცქირათ, თუ კიკინიანი ურიები როგორ დასდევდნენ თან და გაკვირვებით უცქეროდნენ ამ წარმოსადეგ კაცებს. რაც შეეხება მაღაზიებს კრაკოვში, მომეტებული ნაწილი ებრაელებისაა, მხოლოთ მცირე ნაწილი კი პოლშელებისაა. როგორც გავიგე, ამ ბოლოს დროს ხელი მიუყვიათ პოლშელებს ვაჭრობისათვის და იმედოვნებენ, რომ მათი რიცხვი ძრიელ გამრავლდება. ნუ იფიქრებ, მკითხველო, რომ კრაკოვი იმ მხრით იყვეს უფრო შესანიშნავი, რა მხრითაც ავწერე. არა, როგორც კრაკოვი და მისი მაზრა, ისე მთელი გალიცია უფრო სხვა მხრით არიან შესანიშნავნი და აი ამათ აღწერას სხვა მხრით შეუდგები ქვემოთ.

III

ავსტრიის სახელმწიფოს სხვა და სხვა კუთხეებში 16 მილიონამდისინ სლავიანების ტომის ხალხნი ცხოვრობენ. გალიციელებს და კრაკოველებს უჭირავთ კარპატის მთების ჩრდილოეთ-დასავლეთი გვერდი და მდინარის ვისლის სათაურის ღელე. ეს მდებიარეობა ნოყიერი მდებიარობაა და კრაკოვის მაზრაში, სხვათა შორის, მარილიც ბევრია. ბოსნიას და ველიჩკას მარილის სიმდიდრით დიდი სახელი აქვთ მთელს ევროპაში.

გალიციელები წარსულსავე საუკუნეში პოლშის ნაწილების ლუკმა-ლუკმა დაფლეთის შემდეგ, ავსტრიის სახელმწიფოს შეუერთეს. რაც შეეხება კრაკოველებს, ამათ 1846-სინ ჰქონიათ პატარა თავისუფალი სახელმწიფო, მაგრამ ამ წელიწადში ბედის ჩარხი უკუღმა დაუტრიალდათ და შემდეგ აქ არეულობისა აიღეს და ესეც სრულებით შეუერთეს ავსტრიას. ამ წელიწადიდამ, როგორც გალიციელების, ისე კრაკოველების ბედი სანატრელი არ იყო; მხოლოდ 1866-დამ ავსტრიის მთავრობა დაადგა მმართველობის გონივრულ გზას და მოხსენებული სლავიანების უფლებაებსაც მოემატა. ამ ჟამად აი როგორია ამ ხალხის მდგომარეობა:

გალიცია და კრაკოვი ერთს საგუბერნატოროს შეადგენენ და უფროსად ჰყავთ იმპერატორისაგან დანიშნული გუბერნატორი. ეს არის ადმინისტრატიული მმართველი და წესიერების დამცველი მოხსენებულს მაზრებში. მისს კანცელარიაში საქმეებს აწარმოებენ პოლშურს ენაზე. თვითონ გუბერნატორთანაც პოლშურ ენაზე შევლენ ხოლმე ქაღალდით, და ამისათვის მხოლოდ პოლშურის ენის მცოდნე ინიშნება გალიციაში და კრაკოვში გუბერნატორათ. რაც შეეხება შინაურის საქმეების განგებას, მმართველობას, ამისათვის არსებობს აქ „ხალხის ყრილობა“ (сеймъ), რომელიც წელიწადში ერთხელ შეჰსდგება ლემბერგში – გალიციის დედა ქალაქში. რაღა ლაპარაკი უნდა, რომ ამ ყრილობაში მხოლოდ პოლშურ ენაზე შეიძლება ბაასი და საგნების, საჭირო საქმის განმარტება–განვითარება. რადგანაც ყრილობა წელიწადში ერთხელ მოხდება ხოლმე და მისს წევრებს არ შეუძლიანთ დიდხანს დარჩნენ ლემბერგში, ამისათვის ყრილობა თავის მხრით ირჩევს კომიტეტს, რომლის თავმჯდომარეს ნიშნავს იმპერატორი გალიციის ანუ კრაკოვის მცხოვრებლებიდგანვე ანუ ყრილობის წევრთაგანვე. ეს კომიტეტი ვალდებულია აღსრულებაში მოიყვანოს ყრილობის გადაწყვეტილებანი და თავის მხრით წარუდგინოს ყრილობას თავისი მოსაზრებანი იმ საგნებზე, რომლებიც წლის განმავლობაში გამოჩნდებიან. აი ეს კომიტეტი და გუბერნატორი განაგებენ გალიციის და კრაკოვის მაზრის საქმეებს. ამათ მიწერ-მოწერა და ბაასი თავიანთ ყრილობაში აქვთ პოლშურ ენაზე. რაც შეეხება რეიხსტაღთან ანუ შინაურის საქმეების მინისტრთან მიწერ-მოწერას, ეს კი ნემეცურ ენაზეა. გარდა ამისა, მთელი მოხელეები დაწყობილი სოფლის მამასახლისიდგან და მსაჯულებიდგან გუბერნატორის თავმოხელეებამდინ და ქალაქების მსაჯულებამდინ – სულ გალიციელები არიან. ბევრმა მათგანმა სრულებით არ იცის ნემეცური ენა. საქმე მარტო ამით არ თავდება. საჭიროა, რომ გალიციას და კრაკოვის მაზრას თავიანთი წარმომადგენლები ჰყვანდეთ ავსტრიის ყრილობაში – „რეიხსტაღში“ რომ რა არი აქ არ იეშმაკონ და მათი მავნებელი საქმეები არ გადაწყვიტონ. ამათ კიდევაც ჰყავთ თავიანთი წარმომადგენლები „რეიხსტაღში“. ამ სამის წლის წინეთ გალიციის და კრაკოვის „სახლის ყრილობა“ თავის წევრთა შორის ირჩევდა ხოლმე ოცდა თორმეტს კაცს და გზავნიდა ვენაში. ეხლა კი სხვა წესია. ეს ოცდათორმეტი კაცი უნდა ამოირჩიოს თვითონ ხალხმა და არა თუ „ყრილობამ“. ეს ახალი წესი არაფრათ ეპიტნავებათ აქაურ სლავიანებს. ერთ განათლებულს კრაკოველს ჰკითხეს, თუ რატომ არ მოსწონთ ახალი წესდებულება შესახებ დეპუტატების ამორჩევისა, როდესაც ეს უფრო საზოგადო კაცობრიულია, მინამ უწინდელი წესი? „ეგ მართალია“ მითხრა ამ განათლებულმა კაცმა, „მაგრამ აი საქმე რაში მდგომარეობს. დიდი ხანი არ არის, რაც ჩვენ ვიშოვნეთ და მოგვანიჭეს ზოგიერთი პოლიტიკური უფლებანი, ამისათვის ჩვენ დეპუტატებათ იმისთანა კაცები გვინდა, რომლებსაც შეეძლოთ ყოველ შემთხვევაში ამ უფლებისა და საზოგადოდ ჩვენის ქვეყნის სარგებლობის დაცვა. ახალ წესდებულებით კი დეპუტატებში ებრაელებიც ბევრნი ერევიან ანუ ჰყვებიან. ჩვენ წინააღმდეგნი არა ვართ ებრაელებისა და ბევრს ამათგან ყოველ გვარს სამსახურში ვირჩევთ; მაგრამ ჩვენის ქვეყნის პოლიტიკური უფლებების და სარგებლობის დაცვის მინდობა გარდაცემა მათთვის გვეჩოთირება და გვაშინებს. აი ამ პოლიტიკურ მოსაზრების გამო არაფრათ გვეპიტნავება ახალი წესდებულება დეპუტატების ამორჩევის შესახებ“.

– სლავიანები ხომ უმრავლესნი ხართ და შეგიძლიანთ ყოველთვის თქვენი კაცები ირჩივოთ დეპუტატებათ, ვუთხარი მე კრაკოველს და აი რა პასუხი მომცა ამაზე.

– ზოგიერთ ადგილებში უმეტესად ქალაქებში, ებრაელების რიცხვი უმრავლესია და ამასთანავეც გაიძვერა ხალხია და ყოველთვის მოახერხებენ თითქმის ბევრი პოლშელებიც მიიმხრონ და თავიანთი კაცები ამოირჩიონ. სრულებით სხვა საქმეა, როცა ხალხის „ყრილობა“ ირჩევს. აქ ურიები ჯერეთ ბევრნი არ არიან და ამასთანავე „აღიტაცია“ როგორც სიტყვიერი, ისე ლიტერატურულიც ღირსეულის კაცების სასარგებლოთ შესაძლებელია.

– თუ აგრე არ მოგწონთ და მავნებელია თქვენთვის ახალი წესდებულება, მაშინ როგორ მოხდა, რომ „რეიხსტაღმა“ ავსტრიის საზოგადო ყრილობამ თქვენი სურვილის წინააღმდეგ მაგგვარი წესდებულება მიიღო იმ დროს, როდესაც მარტო ავსტრიაშიც, რომ ვენგრიელების ქვეყანაც არ ჩავთვალოთ, სლავიანების რიცხვი უფრო ბევრია, მინამ ნემცებისა და, მაშასადამე რეიხსტაღში თქვენი დეპუტატების რიცხვიც ბევრი უნდა იყვეს? ვკითხე კიდევ განათლებულ კრაკოველს.

– მე თვითონ ვგრძნობდი, რომ მაგას მკითხავდით და აი მაგისი სრულებით უბრალო პასუხი, მითხრა მე იმან და განაგრძელა: თქვენ ამბობთ, რომ ავსტრიაში სლავიანების რიცხვი ბევრიაო. ეგ მართალია. წიგნებში ბევრგან წაიკითხავთ, რომ ავსტრო-ვენგრიაში 16 მილიონამდისინ სლავიანი ჰსცხოვრობენ; მაგრამ საქმე იმაშია, რომ ამ სლავიანებში ბევრი იმისთანა სლავიანებიც ურევიან, რომლებშიაც სლავიანური აღარაფერი დარჩენილა. მსწავლულების აზრით შტირიაში და კარინტიაშიც სლავიანები ჰსცხოვრობენ, მაგრამ ახლა რაა იმათში სლავიანური? გარდა ამისა, სადაც სლავიანები ჰსცხოვრობენ, იქ სხვა ჯურის ხალხიც სცხოვრობს და დეპუტატებათ ამათ კაცებსაც ირჩევენ; ასე რომ ხშირათ სლავიანების დედ-მამულიდამ დეპუტატებათ მიბძანდებიან ხოლმე ვენაში ნემცები. ყველა ამას უნდა დაუმატოთ შესანიშნავი ამბავი: როგორც იცით, ჩეხელები დაწინაურებული ხალხია ჩვენ სლავიანობაში და სლავიანების წინამორბედათაც ჰსთვლიან თავიანთ თავს. ამათ ამ ოთხის წლის წინეთ, თუ მეხსიერება არ მღალატობს, ჰსთხოვეს იმპერატორს, რომ მათთვის მიეცა ნება ჰქონოდათ საკუთარი რეიხსტაღი და სამინისტროები, ერთი სიტყვით, იგივე უფლებანი, რა უფლებანიც კი აქვთ ვენგრიელებს. იმპერატორმა არ დააკამყოფილა მათი თხოვნა და ჯიბრზე თავიანთ დეპუტატებს ავსტრიის „რეიხსტაღში“ საზოგადო ყრილობაში აღარ გზავნიან. ნემცებსაც ეგ უნდოდათ, რადგანაც ჩეხელებიდგან დეპუტატები აღარ მოდიან „სახელმწიფო ყრილობაში“, ამისთვის სლავიანების დეპუტატების რიცხვი უფრო კიდევ მცირეა და ნემცებს როგორც ჰსურთ, ისე იქცევიან. აი როცა რეიხსტაღში ლაპარაკი იყო დეპუტატთა ამორჩევის წესდებაზე ჩვენ მხარში, ჩვენი დეპუტატები, რომლების რიცხვი იმ ჟამათ ორმოცდათორმეტი იყო, წინააღმდეგნი გახდნენ, მაგრამ ვერა გააწყეს რა. ან რას გააწყობდნენ?!... ჯერ ხომ ჩეხელებიდგან დეპუტატები არ იყვნენ: ამას გარდა, სხვა სლავიანების დეპუტატების რიცხვიც მაგდენი არაფერი იყო და ამის მიზეზის გამო გამარჯვებულნი დარჩნენ ნემცები და „რეიხსტაღმა“ გამოსცა ზემოხსენებული წესდებულება. ამ ჟამათ „რეიხსტაღში“ ნემცების პარტია ძლიერია და ეს გარემოება ჩვენ სლავიანებს გვეჩოთირება, ჰსთქვა ბოლოს ჩემმა მემუსაიფემ, და ამით გავათავეთ კიდეც ლაპარაკი ერთმანეთთან.

აი ამგვარ პოლიტიკურ გარემოებაში არიან გალიციის და კრაკოვის მაზრის მცხოვრებნი. – ახლა დროა შეუდგეთ მათის განათლების გაცნობას.

***

მეცნიერების და ხალხის განათლების გასავრცელებლად მოხსენებულადგილებში არის ორი უნივერსიტეტი, ერთი კრაკოვში და მეორე ლემბერგში, – სამეცნიერო აკადემია (академiя наукъ) კრაკოვში, რამდენიმე საოსტატო სემინარია – ორი მათგანი თვით კრაკოვში, გიმნაზიები, როგორც ქალებისთვის, ისე ვაჟებისთვის, სამხედრო სასწავლებლები ერთი თვით კრაკოვში, სასულიერო სასწავლებლები და სოფლის სასწავლებლები. სამხედრო გიმნაზიების გარდა, ყველა სასწავლებლებში მეცნიერებას ასწავლიან მარტო პოლშურს ენაზე; არც ერთს საგანს არ ასწავლიან სახელმწიფო ე.ი. ნემეცურ ენაზე. ერთის სიტყვით პოლშური ენა არის საზოგადო ენად მიღებული და ამ ენაზე ავრცელებენ მეცნიერებას და განათლებას. რაც შეეხება ნემეცურს ენას, ამას ერთ-კლასიან სასწავლებლებში სრულებით არ ასწავლიან; მაშასადამე ერთ-კლასიან და ორ-კლასიან სასოფლო სასწავლებლებში ამისი ხსენება სრულებით არ არის. მხოლოდ ამის სწავლას იწყობენ სამ-კლასიან სასწავლებელში, – ანუ მესამე კლასიდამ, – ერთი, სიტყვით იმ კლასიდამ, სადაც ბავშვები სრულებით დახელოვნებულნი არიან თავიანთ ღვიძლის ენის ცოდნაში. ამ ენისათვის კვირაში ხუთ გაკვეთილზე მეტი თითქმის არც ერთს სასწავლებელში არ არის. რაც შეეხება ფრანციულის ენის სწავლას, ამას დიდ კლასებში ასწავლიან და ამის შესასწავლად კვირაში სამი გაკვეთილია დადებული თითქმის ყველა სასწავლებელში, ასე რომ ნემეცურის ენისთვის უფრო ბევრი გაკვეთილებია მიღებული, მინამ ფრანცულის ენისათვის. რადგანაც აქაურს სასწავლებლებს ამ გვარი მოწყობილობა აქვს და ამას ითხოვს თვით პოლიტიკური მდგომარეობაც, ამისთვის მასწავლებლები სულ დიდიდამ პატარამდინ დახელოვნებულნი არიან პოლშურს ენაში. მათი უმეტესი ნაწილი ეკუთვნის სლავიანთა გვარ-ტომობას.

მე არ მსურს, რომ მკითხველს ჭკუა-გონებაში იჭვნეულობა რამ დარჩეს შესახებ ჩემგან ნაამბობისა და ამისათვის დავასახელებ და გაკვრით კიდევაც ავწერ იმ სასწავლებლებს, რომლებიც თვითონ ჩემის თვალით ვნახე და რომლების უფროსებთან ლაპარაკი მქონდა.

ჩემ კრაკოვში მყოფობის დროს, საათის პირველს გავსწიე აქაურის საოსტატო სასწავლებლების გასასინჯავათ და პირ-და-პირ მივედი ჯერეთ კაცების სასწავლებელში. ჩემდა სამწუხაროთ, აქ სწავლას მორჩენოდნენ და შეგირდები თავ-თავიანთ სახლებში მიდიოდნენ. მე მაინც დირეკტორი ვნახე და ვსთხოვე, რომ მას ჩემთვის კლასები ეჩვენებინა. ჩემმა თხოვნამ ეს კაცი ცოტა არ იყოს ჩააფიქრა და რამდენიმე წამის შემდეგ მითხრა: „დიდი სიამოვნებით, მაგრამ ეხლა სწავლა არ არის და ცარიელის კლასების ნახვა რა სასიამოვნო იქმნება თქვენთვის; მაინც წამოდით“. პირველათ შევედით მოსამზადებელ კლასში. უბრალო სტოლებმა, მაგრამ ახალ სისტემაზე გაკეთებულებმა, მშვენიერმა დიდმა, ადვილათ ასაწევ დასაწევმა ფიცარმა, დაკვირვებითის სწავლისათვის სხვა და სხვა სურათებმა, მასწავლებელისათვის კოპწია კათედრამა, კრაკოვის გეგმამ (პლანმა), მთელის კრაკოვის მაზრის და გალიციის დიდმა რუკამა, ყველა ამან მიიპყრა ჩემი ყურადღება და ბოლოს დროს ვკითხე უფ. დირეკტორს: ყველა კლასები ასე გაქვთ მოწყობილი, თუ არა?

– სულ აგრეაო. ჯერეთ ახალათ ვეწყობით და ბევრი რამ კიდევ გვაკლიაო.

სხვა კლასებიც რომ გავშინჯე, შევატყე, რომ უფ. დირეკტორს ეჩქარებოდა სახლში, გაკვრით ვკითხე კიდევ რამდენიმე საგანი, და იმან კითხვაზედ ეს მომიგო: „ეს სასწავლებელი შესდგება სულ რვა კლასიდგან, ოთხი საოსტატო სემინარიაა და ოთხი კიდევ დაბალი კლასებია. ამ ჟამათ აქ სწავლობენ ორასზე მეტი მოწაფენი. მეცნიერებას ვასწავლით პოლშურს ენაზე; ნემეცურს ენას ვიწყობთ მხოლოდ მესამე კლასიდამ.“

ეს პასუხები რომ მივიღე, მადლობა გადავუხადე და გამოვეთხოვე. აქედამ ქალების საოსტატო სემინარიაში გავქანდი. მე თან მომდევდა ერთი ჩემი ნაცნობი რუსი. რომელსაც უჭირდებოდა წარმოდგენა, რომ ავსტრიის სახემწიფოში ამ გვარი წესებია და გზაში ამიხირდა რომ ის დირეკტორი, რომელსაც შენ ელაპარაკებოდი ნემეციაო და ეს ასეც უნდა იყვესო, დირეკტორებად მაინც ნემცები იქმნებიან აქაურს სასწავლებლებშიო.

ეს კაცი რომ ვერაფრით ვერ დავაჯერე, ბოლოს ვუთხარი: აი ეხლა მივალთ ქალების სასწავლებელში და იქ უთუოთ შენთან ვკითხავ იქაურს დირეკტორს და იმისგან შეგვიძლია ნამდვილი შევიტყოთ. ამ ლაპარაკში ვიყავით, რომ ქალების სასწავლებელში მივედით, მაგრამ აი კიდევ უბედურება. აქაც მორჩენილან სწავლას და გასათხოვარი ქალები მხიარულის სახით მღიმარის თვალებით, საამურის ხარხარით, ერთ ხელში წიგნებით და მეორე ხელში შლაპების ჭერით გამოდიან სასწავლებლიდგან. მე მაინც არ დავიშალე და შეველ სასწავლებელის კარიდორში. ერთი ვნახო ქალების წრიდამ გამოქანებული წამოვიდა ჩემსკენ ხანში შესული, მაგრამ ცქრიალა და მალხაზი კაცი და პოლშურად რაღაც დამიძახა. ერთის წამის შემდეგ ეს კაცი ჩემ წინ დაერჭო. ნემეცურს ენაზე პტყელ-პტყელათ აუხსენი ჩვენი განზრახვა და როდესაც ვუთხარი ჩვენი ვინაობაც, ხანში შესულმა კაცმა გამომიცხადა, რომ ის სიამოვნებით აასრულებს ჩვენ თხოვნას და გაგვიძღვა წინ. დაწვრილებით ჯერეთ კლასები გვაჩვენა, მერე ბიბლიოთეკა, ფიზიკური და მინერალოგიური ოთახები, მასწავლებლების საზოგადო მოხდენილი ოთახი, აგრეთვე შეგირდების სათამაშო დიდი ოთახი, ბოლოს სამუზიკო ოთახი. ყველა ეს ძალიან საამური იყო ჩემთვის. სასწავლებელს ნათლად ეტყობოდა, რომ ცდილობენ ჩვენის დროის პედაგოგიის ყველა მოთხოვნილებანი, რამდენათაც შესაძლოა, დააკმაყოფილონ. როდესაც ყველაფერი გადავათვალიერე, მივმართე მარდს და თავის საქმეში დახელოვნებულს დირეკტორს, უფ. იაბლონსკის ზოგიერთის კითხვებით. თქვენ ვერ წარმოიდგენთ, თუ რა სიამოვნებით ყურს მიგდებდა და თითოეულს კითხვაზე რა გარკვეულს პასუხს მაძლევდა. მხოლოდ ერთმა ჩემმა კითხვამ როგორღაც გააოცა, აი ეს კითხვა: ერთი მიბძანეთ – მეცნიერებას ამ თქვენს სასწავლებელში რომელ ენაზე ასწავლით. რაო? მითხრა და კარგა ხანს გაჩუმდა. მაშინ მე იმის პირსახეზე წავიკითხე: რა ვქნა ეს კაცი რას მკითხავს! თუ მე ვერ გავიგე ამისი კითხვა?! რამდენიმე ხნის შემდეგ, მიპასუხა: მე თქვენი კითხვა არ მესმის. გთხოვთ გაიმეოროთ. მე რაც ძალა და ღონე მქონდა, მოვიფიქრე, რიგიანათ დავაწყე ნემეცურ ენაზე სიტყვები და კიდევ განუმეორე ჩემი აზრი. „ეგ რა საკითხავია, მიპასუხა მან, როდესაც თქვენ სინჯავთ პოლშურს საოსტატო სემინარიას. რასაკვირველია პოლშურს ენაზე ვასწავლით ყველაფერს. რაც შეეხება ნემეცურის ენის სწავლას, ამანაც ისევ ჰსთქვა, რაც პირველმა დირეკტორმა. სხვა ჩემს კითხვებზე მივიღე ამ გვარი პასუხები: ექვსი წელიწადია, რაც ეს სემინარია არსებობს და ამ ჟამათ 190 ყმაწვილი ქალი სწავლობს. სულ რვა კლასია; ოთხი მათგანი უფროს კლასებათ ითვლება, ოთხი კიდევ დაბალ კლასებათ. ამ დაბალ კლასებში პირველის კლასის შეგირდები აძლევენ გამოსაცდელს გაკვეთილებს და გამოცდილ მასწავლებლების გაკვეთილებზე დაიარებიან. ყველანი ძრიელ ბეჯითნი არიან და სიამოვნებითაც მიდიან სოფლის მასწავლებლათ. ჩემის ნაცნობის დასაკმაყოფილებლათ, თუმც კი მეთაკილებოდა მეკითხნა, გავბედე და ვკითხე: ვაჟების სამასწავლებლო სემინარიის დირეკტორი ხომ პოლშელია? რასაკვირველია პოლშელია ბუნებითი და იმის გვარი არის ტვორაკ, მამიგო ფიცხლავ დირეკტორმა. ამ დროს ჩემს ნაცნობს შევხედე, რომლის სახეც თითქო ამას ამბობდა: რა ვქნა, ეს სადა ვარ? ბოლოს დიდი გულითადი მადლობა გადავუხადე უფ. დირექტორს და კიდევაც ვთხოვე რჩევა, თუ რომელი სოფლის სასწავლებელი მენახა. იმან მირჩია სიახლოვისა გამო ლობზეს სასწავლებელი, სადაც სადილის შემდეგ თავი ამოვყავი და იქ მასწავლებელს და ერთ გასათხოვარს ქალს ველაპარაკებოდი. დიდი გაჭირებული ლაპარაკი გვქონდა მე და ამ მასწავლებელს, ეს ნემეცურს ჩემზე უხეიროთ ლაპარაკობდა და პოლშურის ენისა კი მე არა ვიცოდი რა. რაც შეეხება ქალს ამან ხომ ერთი სიტყვაც არ იცოდა ნემეცურს ენაზე. მასწავლებელმა ვაი-ვაგლახით ამიხსნა, რომ მე სხვა შკოლის მასწავლებელი ვარო და ამ შკოლის მასწავლებელი კი ეს ეს არის კრაკოვში წავიდაო. ამ ლაპარაკში რომ ვიყავით, გასათხოვარმა ქალმა პოლშურათ რაღაც უთხრა მასწავლებელს; ამან ბოდიში მოითხოვა ჩემთან და ცოტა ხნობით მეორე ოთახში გავიდა. რამ წამს უკან დაბრუნდა, მაშინვე, როგორც იყო, მკითხა ჩემი ვინაობა. სახეზე ნათლად ეტყობოდა, რომ დაერიგებინათ მეორე სახლში, რომ გაეგო თუ ვინა ვარ მე. რასაკვირველია, მე ავუხსენი ჩემი ვინაობა და განზრახვაც. ცოტა-ხნის სიჩუმის შემდეგ, დაწვრილებით გამოვკითხე ამ ყმაწვილს, როგორც სასწავლებლის, ისე მასწავლებლის მდგომარეობა. აი რა შევიტყვე: დიდი ხანი არ არის თურმე, რაც ლობზეს სასწავლებელი არსებობს და ითვლება ერთ კლასიან სასწავლებლათ. მოწაფენი ამ კლასში უნდა დარჩნენ ხოლმე ექვს წელიწადს. ამ ჟამათ აქ სწავლობს 50 მოწაფე, ამათში ოც-და-ათი ვაჟია და ოცი ქალი. სასწავლებელს რამდენიმე განყოფილება აქვს და სასწავლებლათ დანიშნულია: საღმთო სჯული, წერა-კითხვა, პოლშური ენა, არითმეტიკა, სხვა და სხვა ცნობები ბუნების მეტყველებიდამ; შესანიშნავი ისტორიული მოთხრობები უფრო პოლშის ისტორიიდამ; სამშობლო გეოგრაფია და საზოგადო ცნობა მთელის ქვეყნის გეოგრაფიიდამ, გალობა და ხატვა. ყველა ამას ასწავლიან პოლშურს ენაზე. სასწავლებლის სახლი არ არის გვარიანი, თუმცა კი დიდი ოთახია, სკამები სულ უბრალოა და არც ზურგის მისაყუდებლები აქვთ. სამასწავლებლო მასალები გვარიანია; უფრო შესანიშნავია კრაკოვის გეგმა (პლანი) და სამშობლოს რუკა. ასე გასინჯეთ, კარგი მოზდილი „გლობუსიც“ კი აქვს ამ სოფლის სასწავლებელს. მასწავლებელი არის აქ უფ. დომბროვსკი, რომელსაც საოსტატო სემინარია აქვს გათავებული. თურმე ესეც ძრიელ სუსტათ ლაპარაკობს ნემეცურს. ჯამაგირათ აქვს 300 გულდენი. გარდა ამისა, სოფლისაგან აქვს სადგომი სახლი და საკმაოთ შეშა. როგორც გავიგე ჩემი მემუსაიფისაგან ზოგიერთს სოფლებში ორ-სამ კლასიანი სასწავლებლებია და ამ სასწავლებლებს ორ-ორი და სამ-სამი მასწავლებლები ჰყავთ. ძრიელ მინდოდა ერთი ამ სასწავლებელთაგანიც მენახა, მაგრამ ვეღარ მოვახერხე და იძულებული ვიყავი მასწავლებელს და პოლშელს ქალს, რომელიც სულ ჩვენთან ტრიალებდა და ხანდისხან მასწავლებლის შემწეობით საჭირო ცნობებს იძლეოდა, გამოვთხოვებოდი და დავბრუნებულიყავ კრაკოვში.

მე დარწმუნებული ვარ, რომ სამი სასწავლებლის გაკვრით აღწერა უფრო კიდევ ნათლად დაანახვებდა მკითხველს, რომ როგორც კრაკოვში და იმის მაზრაში, ისეც გალიციაში სასწავლებლებს აქვთ სრულებით ნაციონალური ხასიათი და ამ გვარი მათი ხასიათი შეესაბამება მოხსენებულის მაზრების პოლიტიკურ მოწყობილობას.

***

ვინ არ იცის, რომ წარმატება როგორც სასწავლებლების საქმისა, ისე თვით გამგებლობისა, არის დამოკიდებული საზოგადო აზრზე, რომ საზოგადო აზრმა უნდა უჩვენოს როგორც სასწავლებლებს, ისე გამგებლობას – თვით-მმართველობას ჯეროვანი გზა და საგანი. მხოლოდ ეს საზოგადო აზრი იხატება გაზეთ-ჟურნალში ანუ თანამედროვე მწერლობაში. თუ ეს ასეა, მაშ მოვიხსენიოთ, თუ რა გაზეთები გამოდის მოხსენებულ მაზრებში: კრაკოვში: „ხორაპ“, „დიაველ“, „ჩას“; ლემბერგში: „დნევნიკ პოლსკი“, „გაზეტა დივოსკა“, „შჩუტეკ“ და სხვა კიდევ პატარა გაზეთები. აი ამათში იხატება აქაური სლავიანების საზოგადო აზრი. რასაკვირველია, მკითხველი მოელის ჩემგან გარდავცე მას მოკლეთ ის, თუ რა მიმართულებისაა თითოეული ჩემგან დასახელებული გაზეთი, მაგრამ ჩემდა სამწუხაროთ უნდა ვაღვიარო, რომ მე არა მქონდა დრო ეს გაზეთები დაახლოებით გამეცნო. აქ მხოლოთ ის შემიძლიან ვჰსთქვა, რომ ყველა მოხსენებული გაზეთები ფხიზლათ დამცველნი არიან თავიანთ ხალხის უფლებებისა და ცდილობენ ხალხის წარმატებაში წინ წაყვანას.

***

ორიოდე სიტყვა უნდა ვსთქვა ხალხის მუშაკობაზე და ნაწარმოებზედაც. როგორც ზემოთ შევნიშნე, კრაკოვის მაზრას და გალიციას აქვს კარგი გეოგრაფიული მდებარეობა და ნოყიერი მიწა. მცხოვრებლებიც შრომაში არავის ჩამორჩებიან. უწინდელ დროში, როცა აქაურ სლავიანებს ქარი უქროდათ და შეადგენდნენ პოლიტიკურ განსაკუთრებით „ორგანიზმს“ და არავიზე დამოკიდებულ სახემწიფოს, ამათი ყოველგვარი ნაწარმოები: პური, მარილი, საქონელი, აგრეთვე ნაქსოვი და ქარხნებში მომზადებული მაუდი ახლო-მახლო სახემწიფოებში გადიოდა და კარგი ფასიც ჰქონდა. ეხლაც ეძახიან ერთ უშველებელს შენობას კრაკოვში „სუკონიცა“ სადაც მაუდის დიდი ქარხანა ყოფილა. მაგრამ ამ ჟამათ კი მოხსენებული მხარეები სრულებით სხვა სურათებს წარმოგვიდგენს. ის ადგილები, სადაც აუარებელი მარილია, ეკუთვნის ავსტრიის მთავრობას; ხვნა-თესვას იმოდენათ მიზდევენ, რამოდენათაც საჭიროა თვითონ სლავიანებისათვის და ამისათვის მეურნეობას ნამდვილი ვაჭრული ხასიათი არა აქვს. რაც შეეხება ქარხნებს, ამაზე ძალიან უკაცრავათ არიან აქაურები. აქაურ მაღაზიებში თითქმის ვერაფერს ნახავთ კრაკოვისა და გალიციის ქარხნებში შემუშავებულს. ამ ორი წლის წინეთ კრაკოვის დაახლოვებით ორი შაქრის ქარხანა ყოფილა და ეხლა მარტო ერთი-ღაა და ესეც ვაი-ვაგლახით არსებობს. რა არის ამ გვარის მოვლინების მიზეზი? იკითხავს მკითხველი. მეთერთმეტე საუკუნე უბედური საუკუნე იყო პოლშელებისათვის. შინაურმა უწესურობამ გადააჭარბა აქ ყოველს წრეს და ამასთანავე მემიჯნე სახემწიფოებს თვალი ფხიზლათ ეჭირათ რომ რა არი როგორმე ხელში ჩაეგდოთ მათი ქვეყანა და ერთმანეთში გაენაწილებინათ. ეს ასეც მოხდა მოხსენებულ საუკუნეში. ამ დროდგან პოლშელების ყურადღება იყო მიქცეული იმაზე თუ როგორ დაებრუნებინათ თავიანთი პოლიტიკური სიცოცხლე და, რასაკვირველია, იგინი ყოველივე ღონისძიებას ხმარობდნენ ამ საქმეზე. ვიღას აგონდებოდა მუშაობა და ქარხნების განკარგება. ვისაც უჭყაოდა რამე, ეხლა საზოგადო საქმისათვის უნდა მოეხმარებინა. აი როცა ამ მდგომარეობაში იყვნენ მოხსენიებულის მაზრების სლავიანები, ნემეცების ქარხნებმა ძრიელ მოიმატეს და წარმოებამ დიდი ნაბიჯი წასდგა წინ. ნემცების ნაწარმოებმა საზოგადო ბაზარში მთელ გერმანიაში და ახლო-მახლო ადგილებში დაიჭირა უპირატესობა და პოლშელების წარმოება სრულებით დაეცა. დაუმატეთ ამ გარემოებას ისიც, რომ კრაკოვის და გალიციის მცხოვრებლების ნაწარმოები ვერც რუსეთში ჯეროვანს ადგილს დაიჭერდა. ეს ამისთვის, რომ რუსეთის პოლშაში უფრო დარჩა წარმოება და რადგანაც ქარხნები ძველი საქმე არ იყო რუსეთში, ამისთვის პოლშელები წათამამდნენ და უფრო ხელი ჩაავლეს ქარხნებს უკანასკნელ დროს. ამათ ნაწარმოებს, რასაკვირველია, უფრო ბევრი მსყიდველი ეყოლებოდა, მინამ კრაკოველების და გალიციელების ნაწარმოებს. ესენი უბაჟოთ ავრცელებდნენ თავიანთ საქონელს რუსეთში; კრაკოველებს და გალიციელებს კი ამის ნებას არავინ მისცემდა. ყველა ეს მიზეზები მგონი საკმაო იყო, რომ კრაკოვის მაზრაში და გალიციაში წარმოებაზე შენახულიყო წარმოდგენა მხოლოთ ხალხის გონებაში.

რასაკვირველია, უნდა მოველოდეთ, რომ მომავალში საპოლიტიკო განათლებითი მდგომარეობა, რომელშიც ეხლა არიან კრაკოვის მაზრის და გალიციის მცხოვრებნი, დაჰბადავს მათში წარმოებას და გაჰხდის მათ ეკონომიურის მხრითაც თავისუფალ ხალხათ.

***

ამით ვათავებ გაკვრით აღწერას ავსტრიის სლავიანების ერთი ნაწილის მდგომარეობისას და თუ დროება მექნება, იქნება ავსტრიის სხვა სლავიანების მდგომარეობაც გავაცნო ჩემს მკითხველს, ვამბობ ავსტრიის, რომელთანაც თუ ეხლა არა, მომავალში მაინც მოუხდება რუსეთს განხეთქილება და ამ წერტილიდამაც კი საჭიროა სლავიანების მდგომარეობის ცოდნა.

ივერია. – 1878. – 17 აგვ. – N32. – გვ. 2-8

(ნაწილი მესამე)

IV

ფრიდრიხსვალდი 1-4 ივლისის 78 წ.

ივნისის 25-ს, შაფათს ორ საათზე, მე და ერთი ჩემი ახლათ გაცნობილი ყმაწვილი კაცი, სოფლის სასწავლებლის მომავალი ოსტატი, გამოვედით დრეზდენიდამ ვაკზალში ჯერეთ პირნში და მერე აქედამ სოფელ ფრიდრისხვალდში წამოსასვლელად. როგორც კი ჩავჯექით ვაგონში და ორთქლით მავალი მაშინა დაიძრა თავის ადგილიდამ, მე სულ ყურებათ გადავიქეცი. ფანჯრებიდამ ხან ერთ დათესილ მიწას, გზის მხრით შემკობილ ალუბლის და ბალის ხეებით, გავსცქეროდი და ხენ მეორეს; ხან კიდევ მივაჩერდებოდი ორთქლით მავალი მაშინის გზას და ხეებს, რომლებიც ამ გზაზე განგებ დარგულებია; ხან კიდევ განგებ ვეძებდი თვალით მოუვლელს და თავ-მინებებულს ადგილს, მაგრამ ამ გვარს ადგილს მე ვერსად ვპოვებდი. მე სულ აქეთ-იქით ცქერაში გავატარე დრო პირნამდინ. აქ მოვედით ოთხის ნახევარზე და შეუდექით რისამე შოვნას სოფელში წასასვლელად. აი კიდევაც ვიშოვნეთ დროშკა ერთ ცხენიანი. მე ჩემს ნაცნობს ვუთხარი: ეს ცხენი ისე დაშორებულს სოფელში, როგორც ფრიდრიხსვალდია ვერ წაგვიყვანს; ამასთან ხომ ხედავთ, წვიმაც მოდის. გზაში დიდი ტალახი იქნება. ამაზე აი რა პასუხი მივიღე: „აქ ტალახს რა უნდა; გზები აქ სულ მშვენიერია“. დავემორჩილე ამ კაცის სიტყვებს და ნახევარის საათის შემდეგ გზას გავუდექით. მართლაც გზა მშვენიერება რამ იყო; ამისათვის წვიმას ვერაფერი დაეკლო. ამას გარდა, ეს გზა მგზავრს მშვენიერს სურათს წარმოუდგენს და ქართველს მოაგონებს ტფილისის უკეთესს ქუჩას. ამას აქეთ-იქით სულ ბალის და ალუბლის ხეები აქვს ჩარიგებული.

– ვისია ეს ხეხილები? ვეკითხები ჩემს ნაცნობს.

– გლეხებისაა. ხომ ხედავთ გზის პირებზე დათესილს მიწებს. ვისაც ეს მიწები ეკუთვნიან, ხეხილებიც იმისია“. მიპასუხა იმ ახალგაზდა კაცმა.

– ამ ხეხილს განა ქურდები არ იპარავენ, ან კიდევ საქონელი არ აფუჭებს? ვკითხე კიდევ მე იმას და მივიღე პასუხი:

– „პატრონის გარდა ამ ხეხილებს არავინ ეკარება და რაც შეეხება საქონელს, ამას ხომ ვინ გაატარებს დათესილებში და გზის პირებზე უთავბოლოთ“.

მალე მიეჩვია ჩემი თვალი ასე მშვენივრად მორთულს და გატკეცილს გზას და შორს აქეთ-იქით ცქერა დავიწყე. მანძილი პირნადამ მოკიდებული ფრიდრიხსვალდამდინ მშვენიერს სხვა და სხვა სურათს წარმოგვიდგენდა. ერთის მხრით ხედავდით ბორცვებს – პატარა მაღლობ ადგილებს, შემოსილთ ყანებით, რომლებიც ნიავის წყალობით საამურად იქნევდნენ თავებს, და ამ ბორცვების ძირში ხელით გაჩენილ პატარ-პატარა ტყეს; ხან ხედავდით ბორცვებს, შემოსილს ქოჩორა ქათამისავებ ბუნებითის ტყით და ამათ ძირში მიწებს, რომლებშიაც იდგა ანუ პური, ანუ ქერი, ანუ ფშვრია, ანუ კიდევ კართოფილი და კომბოსტო; მეორეს მხრით ხედავდით ღელეს ორს პატარა მაღლობთ შორის და ამ ღელეს მიზდევდა კოხტა პატარძლის სარტყელისავებ ფიჭვის და სხვა ხეების ტყე. ამ ტყის ბოლოს სჩანდნენ კრამიტით დახურულნი ორ სართულიანი სახლები, რომლებთ შორის ეკკლესია თავისის სიმაღლით და წოწოლა გუმბათით ძრიელ ერჩევა. ამ გვარის სურათების ცქერას და დათვალიერებას ხშირად გვაწყვეტინებს სოფლები, რომლებიც გამწკრივებულები არიან პირნადამ მოკიდებული ფრიდრიხსვალდამდინ. აი მივადექით სოფელს „ზუშენდორფს“ და ჩემს ნაცნობს კი აღარა, პირ-და-პირ კუჩერს ვეკითხები: „ეს რა ქალაქია?“

– ეს ქალაქი კი არ არის – სოფელია“. მეუბნება იგი.

აი კიდევ სოფელი „ზეხიშტა“, რომელიც მშვენივრათ გამოიცქირება. ვფიქრობ ჩემ გულში: ეს კი უთუოდ უნდა ქალაქი იყვეს და კიდევაც ვკითხე კუჩერს, რომელიც ღიმილით მეუბნება: „ეს სულ სოფლებია და თქვენ ქალაქებათ რათ მიგაჩნიათ?“ ჩემ ნაცნობს ახალგაზრდას ღიმილი მოსდის და პასუხს აძლევს: „ისე, უნდა გაგვაბრიყვოს და სოფლები ქალაქებად დაგვარქმევინოს“. თითქო დაიჯერა ამ კუჩერმა და თავისი შოლტისავებ გრძელი მათრახი გაუტკაცუნა ძალზე ჩატრუკებულს, ჩასუქებულს წაბლა ცხენსა, რომელმაც ძუგძუგით გასწია. ასე – სოფლების, მათის არე-მარეების, დათესილის მიწების, ბორცვების და პატარა ღელეების ცქერაში ვიყავი სულ, მინამ ფრიდრიხსვალდში მივდიოდი და ბოლოს დროს მივედი კიდევაც. მოვედი აქ საღამოს შვიდ საათზე და დავბინავდი სასტუმროში. ექვსი დღეა, რაც მე მოხსენებულ სოფელში ვცხოვრობ და ამ ხნის განმავლობაში, როგორც ეს სოფელი, ისე ყველა მახლობლად მყოფი სოფლები თავიანთ მცხოვრებლებითურთ, რამდენათაც შესაძლო იყო, გავიცანი. მინამ ფრიდრიხსვალდის დაწვრილებით და სხვა სოფლების საზოგადო აღწერას შევუდგები, მე მკითხველს უნდა ვუთხრა, რომ ყველა ჩემი ცნობა, რომელსაც ამ წერილში და სხვა წერილებში იქნება მოყვანილი, იქნება დადგენილი – დაფუძნებული იმაზე, რასაც თვითონ ვნახამ და დაჭეშმარიტებით გავიგებ სანდო კაცებისაგან. მე ისეთი სიყვარული მაქვს ჭეშმარიტებისა და პატივისცემა კაცისა, რომ უმჯობესად შევრაცხავ მარჯვენა მოვიჭრა და წყალში გადავუძახო, მინამ განგებ რამ ტყუვილი გამოვურიო ჩემს ნაწერებში. ამისათვის მკითხველთ შეუძლიან ჩემს ნაწერებს სრული რწმუნება აღმოუჩინოს.

ფრიდრიხსვალდი დიდი სოფელი არ არის და მდებარეობს ერთ პატარა ღელეში, რომელსაც ორივე მხრივ უწყვია ცოტა ამაღლებული ადგილები. შუაში კიდევ მიჩხრიალებს პაწაწკინა უჩინარი წყალი. სახლები გამომწკრივებულა ღელეში და მაღლობეებზე. ჯერეთ სახლების ერთი რიგი მიზდევს ღელეს ორივე მხრივ; მერე მეორე რიგი. ამ რიგებთ შორის გაზიდულია დაწკრიალებული ქუჩები, თითქო განგებ, ეს არის ეხლა დაუგვიათო. ეკკლესია სდგას უფრო მაღლობზე და ამ ეკკლესიის დაახლოებით ამავე მაღლობიდამ სასწავლებელი მთელს სოფელს გასცქერის და თითქო მგზავრს ეუბნება: „მე ვარ ამ სოფლის აღმაღორძინებელი და პატრონიო“. თითოეულს სახლს დიდი კარ-მიდამო და საბოსტნე ადგილი უჭირავს და ამისათვის სოფელი გძლად არის გაზიდული. თითოეული სახლი ორ სართულზე ნაკლები არ არის და ზოგიერთს სახლში ხუთმეტამდინ – უფრო მეტი ოთახია. ზოგიერთს სახლს თავის კარ-მიდამოზე, რომელსაც ან ქვითკირის კედელი ავლია, ან კიდევ ერთნაირი ღობე, აქვს დიდი სარაია, სადაც მიწის მუშაობის ყველა იარაღი და საზამთრო შეშა ულაგიათ; აქვე გვერდზე სდგას ქვითკირის, შუაში მშვენიერი სვეტებით, თავლა ცხენებისათვის და ბოსელი კიდევ საქონლისათვის. ყველა სახლები კრამიტით არის დახურული და გალესილი გარედამ კირით, შიგნიდამ გაჯით, ანუ კიდევ სასტუმრო ოთახებს აქვთ გაკრული სხვა და სხვა ფერის ქაღალდი; ყველა სახლებში ფეჩები რკინისაა, მაგრამ მათ მილებს (ტრუბებს) კი ერთნაირი აგურები აქვსთ გარეშემო შემოვლებული. აგრეთვე ყველა სახლები მორთულია მებელით. ამ სოფელში ორი სასტუმროა ორორი სართულიანი. ამავე სოფელში ნახავთ თქვენ დერციკს, მჭედელს და სხვა, სოფლისათვის საჭირო ხელოსან კაცს. მთელი სოფელი თავის შენობებით ისეთ ნაირად მოქმედობს კაცზედ, უმეტესად ქართველს მგზავრზე, რომ მას ჰგონია – ეს სოფელი კი არ არის – სწორედ ქალაქია, თუმცა კი ძრიელ პატარაა.

ფრიდრიხსვალდს უწყვია ახლო-მახლო სხვა და სხვა სოფლები: „ოტტენდორფი“. „ზაიდევიტცი“, „ნენტმანსდორფი“, „გერსდორფი“, „ბორნა“ და სხვა კიდევ სოფლები. ყველა ამ სოფლებს იმ გვარივე შენობები აქვთ, როგორც ფრიდრიხსვალდს და თითოეული მათგანი ზოგიერთ მგზავრს ქალაქად ეჩვენება ხოლმე.

აბა ახლა ჩავიხედოთ ფრიდრიხსვალდის ზოგიერთ მოსახლეების ყოფა-ცხოვრებაში. აი ოც-და-ათ წლამდინ მიღწეული ვაჟ-კაცი, მორთული შლაპით, ვიწრო შარვლით, სერთუკით, გახამებული პერანგით და გავაქსულის წაღებით. კვირაა – სახლში დარჩენილა და ფუსფუსებს ხან სარაიაში და ხან თავლაში. შევიდეთ და დავათვალიეროთ ამ გლეხის სახლი. აი დარბაზი (ზალა). აქ სდგას მშვენიერი მდივანი და ამის წინ მრგვალი სტოლი. კედლებთან მწკრივად აწყვია ხმელი-გადაწნული კოხტა სკამები. ერთს კუნჭულში სდგას მოზდილი ფორტოპიანი, მეორე კუნჭულში კიდევ დიდი სტოლი, რომელზედაც გაზეთების ახალი ნომრები აწყვია, აქ ხედავთ ნემეცურის გაზეთების „პირნაერ ანცეიგერ“ და „დრეზდენერს ანცეიგერ“ ნომრებს და სხვა წიგნებსაც. ამ დარბაზში (ზალაში) გლეხი თავისის ახალგაზრდა ცოლით, უმცროსი ძმებით და მოხუცი მამით პურს შეექცევა ხოლმე. აი მეორე ოთახი, სადაც ამისი მუშანი და მოჯამაგირეები პურსა სჭამენ. ამ დარბაზის გვერდზეა და აქ სდგას დასაკეცი მრგვალი სტოლი და რამდენიმე სკამი. აქვე სდგას დიდი „შკაპი“, – რომელიც საჭმელ-სასმელის შესანახავია. ამ ოთახს აკრავს ზედ მშვენიერი, კოხტა სამზარეულო და იქით კიდევ არის მოჯამაგირეების საწოლი ოთახები. ზემო სართულში კიდევ ამ გლეხის და მისის ცოლის საწოლი დიდი ოთახია; სხვა ოთახები კიდევ განაწილებულია სახლობის სხვა წევრთა შორის. რაც შეეხება სარდაფებს, აქ ზოგში გლეხს რძის და ერბოს ჭურჭელი ულაგია, ზოგი რძეს აცივებს, ერთს დიდ ოთახში კიდევ უდგას კარაქის მოსამზადებელი მაშინა და აქ აკეთებინებს კარაქს. გლეხის სახლს არტყია გარშემო ქვითკირის გალავანი; ამ გალავნის კედელს აქვს მიდგმული დიდი ბოსელი ძროხებისათვის და თავლა ცხენებისათვის. ბოსელში აბია ოცი ძროხა და აქვე დგას ერთნაირი მაშინა კართოფილისა და სხვის რისამე დასაკუწავათ და ისე მისაცემათ საქონლისათვის საჭმელად. ამ ბოსელშივე კუნჭულში, ერთნაირი წნულია და ოთხი ძალზე ჩასუქებული ღორი ამწყვდევია* თავლაში კიდევ უბია ოთხი უზარმაზარის ტანის ცხენი; თვითოეულ მათში 600 მარკა ანუ ოც-ოცი თუმანია მიცემული. გალავნის მეორე კედელზე მიშენებულია დიდი სარაია, რომელიც ორ ნაწილათ გაიყოფება. ერთ ნაწილში შეშა და სამუშაკო იარაღი აწყვია, მეორეში კიდევ პურის გასალეწი მაშინა აქვს მოწყობილი. ამ მაშინაშია მიცემული ოცი თუმანი ფული, ჩვენებურათ რომ ვიანგარიშოთ. მაშინის დასატრიალებელი ჩალხი სარაიას გარეთ არის და ამას ორი ცხენი ატრიალებს ხოლმე. ჩალხის ტრიალის დროს მაშინა მოქმედობს და წმინდა ბზეს ცალკე ჰყრის და პურს კიდევ ცალკე. გალავნის გარეთ ჯერეთ კოხტა ბოსტანია, რომელიც სახლზეა მიკრული, ამ ბოსტანში სახლის კედელთან სდგას რამდენიმე ვაზი, რომლების ტოტები კედელზეა აყვანილი და ფანჯრებს აქვს შემორტყმული. გალავნის მეორე მხრივ აწყვია მშვენიერი ნაფუზრები, რომელშიაც სდგას ზოგში თეთრი პური, ზოგში შავი, ზოგში კიდევ ფშრავია და ცხენების საჭმელი ბალახია. ამ ნაფუზრებს არტყია გარშემო სათიბები. ამ სათიბებიდამ მოდის ერთი ახალგაზდა, წითელ-ლოყებიანი ქალი, ხელში რაღაც ბალახი უჭირავს. აცვია სრულებით უბრალოთ, მაგრამ რაც კი აცვია სულ ფაქიზია. ეს გახლავთ გლეხის ცოლი, რომელიც ისე მუშაობს, როგორც თვითონ ქმარი.

ნაწილი მეოთხე

მე ცოტა შორს წავედი და თავ-საგანს თავი დავანებე. მკითხველის ყურადღებას ისევ ფრიდრიხსვალდის მცხოვრებლების აღწერას მივაქცევ. ამ სოფელში, როგორც სხვა სოფლებში, მარტო გლეხები არ სცხოვრობენ. აქ ამათის გონების გამღვიძებელნი და განათლების ფესვების ჩამდგმელნიც სცხოვრობენ. მე ვამბობ მღვდელზე და მასწავლებელზედ თავისის სასწავლებლითურთ. ამათზედ მეტი კი არავინ სცხოვრობს ამ სოფელში. აქ თავადისა და აზნაურის ხსენება არ არის. ჯერეთ ვჰსთქვათ რამდენიმე სიტყვა მღვდელზე მ. კავერშტეინზე. წარმოიდგინეთ ახალ-გაზდა, პირ-მოპარსული და ცოცხალი ვაჟ-კაცი, ცნობის დიდი მოყვარე და თავისის თანამდებობის ბეჯითი აღმასრულებელი – ესე იგი, ყოველს ბედნიერს დღეს მქადაგებელი – და მაშინ ცოტათი მაინც გექნებათ თვალ-წინ ამ მღვდლის სურათი. ამას შეუსრულებია კურსი ლეიფციხის უნივერსიტეტში და ეს განათლებული კაცი სოფელში მღვდელობს. მაგრამ განა შეიძლება აქაურს სოფლებში უნივერსიტეტში კურს შეუსრულებელი მღვდლები გამოდგნენ? არა, და ამისათვისაც ყველა სოფლებში განათლებული მღვდლებია. უნდა გითხრა, მკითხველო, რომ ამ ახალ-გაზდა მღვდელმა თავის ცნობის მოყვარეობით და ბევრის ცოდნით გამაკვირვა. რა წიგნი არ ვნახე ამის მდიდარს ბიბლიოტეკაში? მე თქვენ გითხრათ საქართველოზე არ იცის რა? ამას წაუკითხავს ყველაფერი, რაც კი ამ ბოლო დროს ნემცებს დაუწერიათ საქართველოზე, ამას თავის სტოლზე უძევს ისეთი წიგნიც, სადაც ქართული ბეჭდური ასოებია მოყვანილი. არც რუსეთი გაუშვია უყურადღებოდ. აი ეხლა ჩემს აქ მყოფობაში ეს მღვდელი ჰკითხულობს შემდეგს თხზულებას: „Vom Don zur Donua, von karl Franzof“. ამას დიდი ყურადღება მიუქცევია თხზულების ერთი ადგილისათვის, სადაც ავტორს გამოჰყავს ერთი ციმბირიდამ დაბრუნებული კაცი და ლაპარაკობს, რომ ის მოქმედობს ისე კი არა, როგორც მას სურს, არამედ ისე, როგორც სხვას სურს, და ამისათვის თავის-თავს და თავის ჯურის კაცებს ეძახის: „Die Gezwungenen “ „ძალდატანებულნი“. რაღა თქმა უნდა, რომ ეს მღვდელი წმინდათ უნდა სცხოვრობდეს და კიდევაც სცხოვრობს. ამისი მშვენიერი საეკკლესიო სახლი და ამის მოწყობილობა, სწორედ გითხრათ, საამურია. ამ მღვდელზე ნაკლები აღარ არის სწავლით და ცხოვრებით ოტტონდორფის მღვდელი, მ. შტრაკე.*

***

სასწავლებლის კედელზე სხვათა შორის არის გაკრული საგნების და გაკვეთილების სია. ამ სიაში შემდეგი საგნებია მოხსენებული: საღმრთო სჯული – ანუ სარწმუნოებათა სწავლა, წერა-კითხვა, ნემცური ენა, დაკვირვებათა სწავლა, ანუ ბუნებითი ისტორია, თვლა ანუ არითმეტიკა, გეოგრაფია სამშობლოსი და მთელის ხმელეთისა, ისტორია, ხატვა, გალობა და ხელ-საქმე ქალებისათვის. მე დავესწარი თითქმის ყველა მოყვანილ საგნების სწავლაში როგორც ამ სასწავლებელში ისე სხვა სოფლების სასწავლებლებში და ასე გასინჯეთ, დრეზდენის ორ გამოჩენილს სამასწავლებლო სემინარიაშიც. მაგრამ დრო ნებას არ მაძლევს წარუდგინო მკითხველებს, რომლებშორის უთუოდ ბევრი მასწავლებელნიც იქნებიან, დაწვრილებითი ანგარიში შესახებ ყველა და ყოველ გვარის გაკვეთილებისა. მე აქ მოვიყვან მხოლოდ ორის საგნის ანგარიშის – ნემეცურის ენისას და არითმეტიკისას.

ივნისის 27-ს, ფრიდრიხსვალდის მასწავლებელმა სადილის შემდეგ ორის ნახევარზედ დაიწყო ნემეცურის ენის სწავლება. ამ საგანში დაბალი კლასი სამ გუნდად ჰყავს გაყოფილი. პირველ გუნდს მიუბრუნდა და დაუძახა: წაიკითხეთ ესა და ეს გვერდი ფუტკარზე. – ამ დროს მეორე გუნდი შეუდგა წერას: Kunst bringt Gunst (ხელოვნებას მოაქვს ანუ მოსდევს თან სიამოვნება). ხოლო მესამე გუნდის მოწაფეები კიდევ – ექვსისა და შვიდის წლის ბავშვები შეუდგნენ: ამ მარცვლების და სიტყვების წერას: mein, deinდა სხვ. – თითოეული მოწაფე ცდილობდა ასოები ლაზათიანად დაეწერა. პირველი გუნდი კი კითხულობდა ფუტკარზე. რამდენიმე წინადადება, ანუ აზრი წაიკითხა ერთმა, რამდენიმე მეორემ და რამდენიმე კიდევ მესამემ; ასე რომ კითხვაში მიიღო მონაწილეობა ყველა მოწაფემ. კითხვა რომ გაათავეს და მასწავლებელი დარწმუნდა, რომ გვარიანად კითხულობენ ყველანი, მისცა მათ სხვა და სხვა კითხვები: რაზეა ლაპარაკი? რა აგებულებისაა ფუტკარი? რაში იჩენს მოფიქრებას? რა არის სტატიის აზრით დედა ფუტკარი? რა მნიშვნელობა აქვს დედა ფუტკარს ფუტკრების საზოგადო საქმეში? ერთის სიტყვით – მასწავლებელმა კითხვებით თითოეული აზრი სტატიისა ნათლად გამოათქმევინა მოწაფეებს და ყველა შემთავრებული და გამოკვლეული აზრი ყველას ერთად გალობით ათქმევინა. ძნელი წარმოსადგენია ის სისწრაფე, ის მიხრა-მოხრა, რა სისწრაფითაც და მიხრა-მოხრით მოქმედობდა ფრიდრიხსვალდის მასწავლებელი. როგორც ცერცვი – ეს პატარა კაცი ისე დახტოდა და სხვა გუნდებსაც ყურს უგდებდა, ხომ არავინ ცუღლუტობსო. დიდი სიჩუმე იყო კლასში, მხოლოდ მოქმედი პირების ხმა ისმოდა. მასწავლებელმა გაათავა მეცადინეობა პირველს გუნდთან, უთხრა ამ გუნდის მოწაფეებს თავიანთი სიტყვით დაეწერათ რაც ილაპარაკეს და წაიკითხეს ფუტკრის შესახებ, და თვითონ სისწრაფით მიუბრუნდა მეორე გუნდსა. ამ გუნდის მოწაფეებს წააკითხა დაწერილი: Kunst bringt Gunst და მისცა კითხვები: რას ვუწოდებთ ხელოვნებას? მითხარით. – წერა, კითხვა, მხატვრობა, გალობა – ყველა ეს არის ხელოვნება თუ არა? დამისახელეთ კიდევ კაცის მოქმედებანი, რომლებსაც შეიძლება ხელოვნება ვუწოდოთ. სიამოვნება რაღა არის? ანუ კიდევ ხალხი? რა სარგებლობა და სიამოვნება მოაქვს ხელოვნებას? მრავალი კიდევ სხვა კითხვები მისცა მოწაფეებს, ალაპარაკა დალაგებით – თითოეული ნათელი აზრი გალობით ათქმევინა ყველას და დაუნიშნა ჯერეთ გადასაწერად და მერე წასაკითხავათ პატარა სტატია „ფრინველის ბუდე“. ბოლოს მიუბრუნდა პაწაწკინა შეგირდებს – მესამე გუნდის მოწაფეებს. სიწრაფით დაუშინჯა ნაწერები, ზოგს მოუწონა, ზოგს დაუწუნა და გაუსწორა, და დაჰკრა ტაში. სუყველანი გასწორდნენ და კლასის ფიცარს დაუწყეს ცქერა. გაიმეორეთ, ეუბნება მასწავლებელი შეგირდებს კკკ-კკკ-კკკ-. ყველამ. თოთოეულმა ცალკე. – აი დავსწერ ამ ხმას – კ. სწერს თვითონ მასწავლებელი და აწერინებს მოწაფეებსაც. ხელმეორედ აწერინებს და ათქმევინებს ხან ერთად ყველას და ხან ცალკე. მოძებნეთ ეგ ასო თქვენს წიგნებში და გამოთქვით კიდეც. მერე მიუბრუნდება ერთნაირად მოწყობილს უჯრას, რომელშიაც უწყვია მოძრავი ბეჭდური ასოები. იღებს კ და ამ უჯრის ზემო პირზე სდებს – ეუბნება მოწაფეებს: დააცქერდით ამ ასოს და შეადარეთ წინანდელს ასოს. ესეც კ არის. დავსწეროთ. – სწერს და აწერინებს! – რასაკვირველია, ასოს თითოეულს ხაზს ცალკე უხსნის და ისე აწერინებს. შეგირდები სწერენ. ამას მიუმატეთ ზოგიერთი ასოები: a,u,i,e და სხვები – თვითონ ამ ასოებს გვერდზე – მოუსომს კ-ეს. წაიკითხეს ჯერეთ ყველამ, მერე ცალ-ცალკე. მოწაფეები ასრულებენ მასწავლებლის სიტყვას. მონახეთ ყველა ეს ასოები თქვენს წიგნებში და წაიკითხედ. – აკითხებს ჯერედ ყველას ერთად, მერე თითოეულს ცალ-ცალკე. ერთის სიტყვით, მასწავლებელი ხმარობს ყოველს ღონისძიებას, რომ შეგირდებმა ასო კ გონებაში კარგად ჩაიბეჭდონ. ამ ასოს შემდეგ გაარჩია ერთი ასოც ლ და დაუნიშნა საწერათ: Raum, Rein და სხვანი. კლასი გათავდა და მასწავლებელმა კიდევ დაჰკრა ტაში. ყველა შეჩერდა. ერთი დაუძახა მასწავლებელმა მოწაფეებს და მათ ხელები წიგნებზე და დოსკებზე დააწყეს; – ორი, ყველამ თავის ნივთი ხელში აიღო; სამი – ამ სიტყვაზე შეგირდებმა თავიანთი ნივთები უჯრებში შეაწყეს. ყველა ამას რომ მორჩა მასწავლებელი, გამოუცხადა მოწაფეებს კარში გამოსულიყვნენ ვისაც სურდა. მსურველი არავინ გამოჩნდა და მასწავლებელმა დაიწყო არითმეტიკის, ანუ თვლის გაკვეთილი. ამან ჩვეულებრივი წესით ამოაღებინა მოწაფეებს დოსკები და არითმეტიკის წიგნები და სისწრაფით ყველა განყოფილებას დაუნიშნა საქმე. პირველს გუნდს მისცა რთული გასაკეთებელი და გამოსაცანი ციფრები; მეორე გუნდს შესათვლელი და გამოსათვლელი რამდენიმე ციფრები; მესამე გუნდს კიდევ დაუნიშნა ხატვა + და ოთხ-კუთხიანისა □ . თავდა-პირველად მიუბრუნდა პირველს გუნდს: აბა წაიკითხეთ, თუ რა უნდა გამოიკვლიოთ. პირველი მაგალითი. – შეგირდები სიტყვით ხსნიან, თუ როგორ უნდა გააკეთონ ეს მაგალითი. მასწავლებელი კი დაფაზე ჰსწერს. ამ ნაირად ყველა მაგალითებზე გადაავლებინა თვალი მასწავლებელმა მოწაფეებს და ბოლოს გამოუცხადა, რომ მათ ეს მაგალითები დაფაზე გაეკეთებინათ და შემდეგ დაფის ერთ გვერდზე დაეწერათ; თვითონ კი მეორე გუნდს მიუბრუნდა და უთხრა: ყველამ ერთად წაიკითხეთ. კითხულობენ მაღალის ხმით წიგნში: 30+10=; 30+20=; 20+30=; 20–50=; 70–20=; 30–10= და სხვ. ამ გვარს რიცხვებს. ახლა თვითოეულმა ცალკე, ეუბნება მასწავლებელი მოწაფეებს. ჯერეთ შენ, ახლა შენ, ახლა შენ და ამგვარად ყველას ავარჯიშებს. ბოლოს აძლევს გამოსაცან, გამოსაკვლევ სხვა რიცხვებს და სამს მაგალითს დასაწერად. თვითონ კი უახლოვდება მესამე გუნდს. ჯერეთ თითებზე აჩვენებს: ორი თითი და ერთი თითი შეადგენს სამს; ერთი თითი და ორი კიდევ სამს. ჯერეთ ყველას ერთად ათქმევინებს, მერე ცალ-ცალკე. ბოლოს ამ რიცხვებს ჰსწერს ანუ ხატავს ჯვრებით და ოთხ-კუთხიანს ხაზებს დაფაზედ და ასე სამის წარმოდგენაში ავარჯიშებს ყმაწვილებს ჯვრების და ოთხ-კუთხიანის ხაზებით; სამს უმატებს კიდევ ერთს ჯვარს და იმავე რიგზე, ამავე შუამავლობით აცნობებს ოთხს რიცხვს, რა შუამავლობითაც შეასწავლა სამი რიცხვი. მერე სისწრაფით უსინჯავს ნამუშავარს პირველის და მეორე გუნდის მოწაფეებს და ბოლოს ყველა მოწაფეეებს ეუბნება: არითმეტიკის კლასი გათავდა. რიგზე მასწავლებლის ბრძანებით, შეგირდები დაფებს და წიგნებს უჯრებში აწყობენ. ხელები მაღლა, ეუბნება მასწავლებელი მოწაფეებს. – ჯერეთ ხელის გულები მაჩვენეთ – მერე ხელის ზემო კანი. მასწავლებელი სისწრაფით უშინჯავს თითებს ვაჟებს და ქალებს, ხომ ხელები დაუბანელი და მელანში ამოსვრილი არავის აქვსო; მერე მივარდება წინათვე მომართულს ჭიანურს (სკრიპკას) და აგალობებს ბავშვებს ჯერეთ პატარა საღმრთო გალობას და მერე „ლორელაი“. ცოტახნის შემდეგ ბავშვები კარში გადიან, მაგრამ ისევ მალე ბრუნდებიან, რომ რა არი მასწავლებელმა შემდეგი გაკვეთილი დაიწყოს.

ივერია. – 1878. – 31 აგვ. – N34. – გვ. 7-11

ნაწილი მეხუთე

თითქმის ყველა აქაურს სასოფლო სასწავლებელში ზემოთ მოყვანილ მეთოდით და სახით ასწავლიან ნემცურს ენას და არითმეტიკას. ყველა მასწავლებელში ხედავთ თავის საქმის მცოდნე კაცს ფიცხლად და მსწრაფლად მოქმედს. სოფლის ოტტენდორფის მასწავლებელი უფ. გემლიხი თავისის მალხაზობით, მიხრა-მოხრით, ცოცხლათ თვალის დევნით ყველაფრისადმი კლასში და გონივრულის კითხვების მოცემით შეგირდებისადმი აკვირვებს კაცს და აფიქრებინებს, თუ კაცის ბუნება რა შრომის ამტანი ყოფილაო. მართლაც, წარმოიდგინეთ აქაურის სოფლის მასწავლებელის მდგომარეობა: შვიდის საათიდამ მოკიდებული თორმეტის ნახევრამდინ უნდა ასწავლოს პირველის კლასის მოწაფეებს და ორის ნახევრიდამ კიდევ ხუთის ნახევრამდინ მეორე კლასის მოწაფეებს. ახლა როგორ? თითქოს ყოველ წამს ის აქეთ-იქით უნდა იცქირებოდეს, რომ შეგირდებმა ცუღლუტობა არ დაიწყონ, ყველას და ყველაფერს უნდა ადევნოს ცოცხლად თვალ-ყური. დაუმატეთ ამას ისიც, რომ ზამთრობით ექვსი საათიდამაც რვა საათამდინ უნდა ასწავლოს უფროსის კლასის მოწაფეებს. ახლა რა ჯილდოს იღებენ მასწავლებლები ამ გვარის შრომისათვის? გარდა იმისა, რომ ამათ გლეხობა პატივს ჰსცემს და სიყვარულით ექცევა, თითოეულს მათგანს, როგორც ზემოთ შევნიშნე ფრიდრიხსვალდის მასწავლებლის შესახებ, აქვს კარგი სადგომი ოთახები, ზოგს მათგანს ექვს ოთახამდინაც აქვს, ზოგს კი სამი, და ორ ოთახზე ნაკლები კი არავის აქვს. ამას გარდა ყველა მასწავლებელს აქვს თავისი პატარა ბაღჩა, მშვენივრად შემკობილი ყვავილებით და საჭირო მწვანეულობით. სასწავლებლის გასათფობათ სოფელი აძლევს მასწავლებელს სამყოფს შეშას. რაც შეეხება მოსამსახურეს, ამის მიცემას სოფელი არა კისრულობს. – ჯამაგირი კიდევ ყველას ერთნაირი არა აქვს, ზოგს მეტი აქვს, ზოგს კიდევ ნაკლები. იმ სასწავლებლის მასწავლებლებს, რომლებიც ეკკლესიისანი არიან „Kirchenschule “, ჩვენებურათ რომ ვიანგარიშოთ აქვთ ორმოც-და-ათი თუმანი ფული, ოც-და-ათი სოფლიდამ და ოცი კიდევ ეკკლესიიდამ იქ მსახურობისათვის. იმ სასწავლებლების მასწავლებლებს, რომლებიც არ ეკუთვნიან ეკკლესიას აქვთ ჯამაგირი ოც-და-ათ თუმანზე ცოტა მეტი და ამ გვარს სასწავლებელში უმეტეს ნაწილად ამწესებენ უცოლო და ყმაწვილს მასწავლებლებს.

მე დარწმუნებული ვარ, რომ მკითხველისათვის სასიამოვნო იქნება გაიგოს, თუ სოფლების მცხოვრებლები როგორ უგროვებენ ერთი ერთმანეთში ჯამაგირებს მასწავლებელსა. თითოეულს სოფელს გადადებული აქვს სახნავი და სათიბი მიწები ტყითა სასწავლებლის სასარგებლოდ ამ მამულს აძლევენ იჯარით კერძო პირებს და აქედამ შემოსულს ფულს აბარებენ სასოფლო ხაზინადარს. ამას გარდა თითოეული მამა, რომლის შვილებიც დაიარებიან სასწავლებელში, ვალდებულია თითო ყმაწვილზე შეიტანოს სასწავლებლის კასის სასარგებლოთ ორ-ორი მანეთი და ექვსი შაური (6 მარკ.) აი აქედამ ჰსდგება მასწავლებლის საჯამაგირო ფული. – ყველა მასწავლებელი ჯამაგირს იღებს სოფლის ხაზინადრისაგან.

***

საჭიროა მოვიხსენიოთ, თუ რა შუამავლობა არსებობს საქსონიაში, რომ რა არის მასწავლებლები განათლებას უკან არ დარჩნენ და მეცნიერების წინა-მსვლელობას მისდიონ. პირნის მაზრის (Bezirhe) სოფლების თითოეულს მასწავლებელს აქვს დაბარებული პედაგოგიური გაზეთი: საქსონიის სამასწავლებლო გაზეთი; „ზაოქშულცაიტუნგ“; ამას გარდა – „პირნაიერ ანცეიგერ“ „გარტენლაუბე“ და გაზეთს „დრეზდენერ ნახრიხტენ“, მაგრამ ამითი არ თავდება საქმე. პირნის მაზრის თითოეულის კუნჭულის სოფლების მასწავლებლებს ორ თვეში ერთხელ მაინც საზოგადო ყრილობა აქვთ ინსპექტორის თანა-დასწრებით და ამ ყრილობაში ისინი ლაპარაკობენ, ბაასობენ სხვა და სხვა პედაგოგიურ საგნებზე; ერთი მათგანი გამოსაცდელად გაკვეთილს ასწავლის, ანუ უკედ ვჰსთქვათ, ხსნის და ამ გაკვეთილზედაც აქვთ სჯა. აი თვითონ მე დავესწარი ერთს ამ გვარს ყრილობაში 10-ს ივლისს (29 ივნის.). შუადღის უკან მე და ფრიდრიხსვალდის მასწავლებელი წავედით ბერგისიბელის პატარა ქალაქში, სადაც ყრილობა უნდა ყოფილიყო. ჩვენ ცოტა დავაგვიანეთ და ყრილობას კიდევაც დაეწყო მოქმედება. ერთი ახალ-გაზდა მასწავლებელი აძლევდა გამოსაცდელად გაკვეთილს, უხსნიდა გეოგრაფიიდამ პირველის კლასის მოწაფეებს. ჩვენის შესვლის დროს ყრილობის ზალაში მასწავლებელი ლაპარაკობდა ევროპიის მთებზე და წყლებზე. ბევრი ხანი არ გამოსულა, რომ ამან ლაპარაკი ანუ სწავლება გაათავა და კარში გავიდა. სხვა მასწავლებლები, რომლებთ რიცხვი თერთმეტი იყო თავიანთ უფროსის გარდა, შეუდგნენ სჯას, თუ როგორ აუხსნა გაკვეთილი მოხსენებულმა მოწაფეებს. ზოგმა დაიწუნა ეს გაკვეთილი და ზოგმა კიდევ მოიწონა. რასაკვირველია – ამის თაობაზე დიდი ბაასი იყო. პირნის მაზრის ინსპექტორმა უფ. ლემანსიმ უფრო მასწავლებლის მხარე დაიჭირა. როცა ამ საგანზე სჯას მორჩნენ, ინსპეკტორმა ღიმილით უთხრა მასწავლებლებს: რასაკვირველია მოამზადებდით პესტალლოცის ცხოვრებას და მის თეორიას. მასწავლებლებმა ამ საგანზე დაიწყეს ლაპარაკი, თვითონ ინსპექტორიც ბევრს ლაპარაკობდა. ჯერეთ ილაპარაკეს პესტალლოცის ცხოვრებაზე და მერე გადავიდნენ იმის თეორიაზე; მაგრამ ამ უკანასკნელზედ ლაპარაკი არ გააგრძელეს. მხოლოდ ისა სთქვეს, თუ რა გააკეთა პესტალლოციმ დაკვირვებითის სწავლისათვის. ამის შემდეგ ინსპექტორმა დაურიგა მასწავლებლებს თხზულებაები, რომლებიც მათ დაეწერათ სხვა და სხვა პედაგოგიურს საგნებზე და დაუნიშნა ახლა სხვა საგნები დასაწერათ, ანუ გასამარტებლად. ბოლოს ჰსთხოვა მასწავლებლებს, რომ შემდეგისათვის მოემზადებინათ კომენიუსის ცხოვრება და მისი თეორია, აგრეთვე თხზულებაებიც დაეწერათ. როცა ყრილობამ გაათავა თავისი მოქმედება, გამოვიდა სეკრეტარი შუა ადგილას და წაიკითხა ოქმი (პროტოკოლი), რომელშიაც ყველაფერი იყო მოხსენებული, რაც კი გააკეთეს ამ ყრილობაში და მეც კი ამ ოქმში ჩამწერეს, რომ ესა და ეს კაცი ტფილისის ქალაქიდამ დაესწრო ჩვენს კრებაშიო. გათავდა ყრილობა და ინსპეკტორი ჩემკენ წამოვიდა. მე და ამ კაცმა ბევრი ვილაპარაკეთ სხვა და სხვა საგანზე; სხვათა შორის მე ამას ვუთხარი ზოგიერთი შენიშვნა პესტალლოცის თეორიის და გეოგრაფიულის გაკვეთილის შესახებ. თქვენ ვერ წარმოიდგენთ, თუ როგორ შეაფუცხუნა ჩემმა შენიშვნამ ეს ინსპეკტორი და ბოდიშის ხდა დაიწყო, რომ გეოგრაფიული გაკვეთილი ვერ იყო ნამდვილი პედაგოგიური, რომ პესტალლოციის თეორიას მხოლოდ ცოტათ შეეხნენ. „მე სწორეთ ეგრე მსურდა მელაპარაკნა დღეს, მითხრა მე იმან, როგორც თქვენ ამბობთ, მაგრამ ძალიან დაგვიანდა და ამისათვის ავჩქარდი“. რამდენიმე ხნის შემდეგ, როცა ლაპარაკის გათავებას ვაპირებდი, მითხრა კიდევ უფ. ინსპეკტორმა: „თქვენ დრეზდენის სამასაწავლებლო სემინარიები დაგითვალიერებიათ და რატომ არ გსურთ პირნას სემინარიაც ნახოთ? გარწმუნებთ, რომ ჩვენი სემინარია თავისის მიმართულებით მოგეწონებათ. აი იქ ნახავთ, თუ რა ყურადღებაა მიქცეული პედაღოღიურ მხარეზე გეოგრაფიის სწავლის დროს? – მე გთხოვთ მნახოთ პირნაში და მე თვითონ წაგიყვანთ სემინარიაში, რომლის დირეკტორი ჩემი დიდი მეგობარია“. მე, რასაკვირველია, დავპირდი ამისი თხოვნა ამესრულებინა და თუ მართლა ავასრულებ, რაღა თქმა უნდა, რომ მკითხველს შევატყობინებ პირნას სემინარიის მდგომარეობას. როცა სრულებით მოვრჩით ლაპარაკს მე და ინსპეკტორი, მე მივუბრუნდი სასწავლებლის ზედამხედველს და ვთხოვე, რომ მას თავისის სასწავლებლის გარემოება ჩემთვინ აეხსნა. აი რა შევიტყვე ამისაგან: ბერგისიბელის ქალაქის სახალხო შკოლა შესდგება ექვსი კლასისაგან და ამ ჟამათ სწავლობს 240 მოწაფე. ამ სასწავლებელს მხოლოდ სამი მასწავლებელი ჰყავს და მისი მოწყობილობა სრულებით ახალია და პედაგოგიური. სასწავლებელს დათვალიერებას და მის ზედა-მხედველთან ლაპარაკს, რომ მოვრჩი, სასტუმროსკენ დავაპირეთ წასვლა მე და ფრიდრიხსვალდის მასწავლებელმა. ინსპექტორმა გამოგვიცხადა, რომ ისიც იმ სასტუმროში მოდის, რადგან იქ ცოლ-შვილი ჰყავს. ათის წუთის შემდეგ ყველანი სასტუმროში ვიყავით და ინსპექტორის ცოლს, ტანოვანს და სახით მოხდენილს ქალს, ველაპარაკებოდი. ამანაც მთხოვა, რომ ესენი პირნაში მენახა. ნახევარ საათის შემდეგ ყველანი ერთი-ერთმანეთს გამოვეთხოვენით და ჩვენს გზაზე წავედით. მე და ფრიდრიხსვალდის მასწავლებელს გზაში წამოგვეწია ორი ახალგაზრდა სოფლის მასწავლებელი. ამათაც ბოდიში მოითხოვეს, რომ ამ ჟამად ისე ვერ მოუხდათ – ისე ვერ წაიყვანეს საქმე ყრილობაში, როგორც უნდოდათ. ამათაც მთხოვეს, რომ მათი სასწავლებლები უთუოდ მენახა, მაგრამ პირობა ვერ მივეცი, რადგანაც მათი სოფლები ცოტა დაშორებულია ფრიდრიხსვალდის სოფელზე. მალე დავშორდით ერთი-ერთმანეთს და მე – ოცის წუთის შემდეგ ჩემს ბინაზე ვიყავი; ფრიდრიხსვალდის მასწავლებელს მადლობა გადავუხადე, რომ მან წამიყვანა ბერგისიბელში და გამაცნო მასწავლებლების კრება.

***

რომ აქაური სოფლელების ცხოვრების და მდგომარეობის სრული სურათი ჰქონდეს თვალწინ მკითხველს, მე უნდა შევეხო კიდევ ცხოვრების ზოგიერთს მხარეებს. ეკკლესიის და სასწავლებელის გარდა, ხალხს სხვა საზოგადო ადგილებიც აქვს, სადაც თავს იყრის ანუ გულის გასართობად, ანუ კიდევ, რომელიმე საქმისათვის. ყველა სოფელში მგზავრი ნახავს კარგად მოწყობილს სასტუმროს. ფრიდრიხსვალდის სოფელი ხომ პატარა სოფელია, მაგრამ აქ ერთი სასტუმროა და მეორე რესტორანი, როგორც ზემოთ შევნიშნე. სასტუმროს იმ დიდს ოთახში, სადაც ბილიარდზე სათამაშოდ იკრიბებიან გლეხები ბედნიერ დღეებში, ჰსდგას მშვენიერი ბილიარდი და მოზრდილი ფორტოპიანო. რაც შეეხება სკამებს და სტოლებს, ყველა ეს ხომ გვარიანია და გვარიანი. სასტუმროს ზემო სართულში კიდევ ერთი საშინელი დიდი დარბაზია (ზალაა), სადაც ზამთრობით ბედნიერ დღეების საღამოებს იკრიბებიან ქალები და კაცები დროს გასატარებლად. გარდა ამისა ამავე სართულში რამდენიმე კარგად მოწყობილი სასტუმრო ოთახია. თვითონ ჩემი ოთახი, სადაც ამ შენიშვნებს ვჰსწერ, ისეა მორთული, რომ ამ გვარ ოთახში ტფილისში უნდა აძლიოს კაცმა მანეთ ნახევარი და მე კი ამ ოთახში ვაძლევ ერთს მარკას – ექვს შაურს; – რაც შეეხება რესტორანს, ეს უფრო უკეთესად არის მორთული. რაღა ლაპარაკი უნდა, რომ იმ გვარ ცხოვრების კაცებს, როგორც აქაურები არიან, სხვა ადგილიც უნდა ჰქონდეთ ზაფხულში დროს გასატარებლად, – და კიდევაც აქვთ. ზაიდევიტცის ღელე მაგგვარ ადგილობას უწევსთ. კვირაობით სხვა და სხვა სოფლებიდამ იკრიბებიან აქ დართული ქალები და ვაჟები. ზოგნი აქ სტოლებს უსხედან და ბაასით შეექცევიან პივას, ზოგი შავს და ზოგი თეთრს. ზოგნი დასეირნობენ და ერთი ერთმანეთთან ლაპარაკში – ახალ-გაზდები კიდევ არშიყობაში არიან, ზოგნი კიდევ მუზიკის მკვრელებს მისჩერებიან და ყურს უგდებენ. არიან იმისთანებიც, რომლებიც თოფის სროლაში ვარჯიშობენ. საქმე იმაშია, რომ მაღალი ხის კინწიროში მიკრულია არწივის სურათი და ეს არწივი აქვთ მიზნათ... ყველა რასაკვირველია, ცდილობს თავი არ შეირცხვინოს და მოარტყას ამ მიზანს. –

ნუ იფიქრებთ, რომ აქ ზაიდევიტცის ღელეში უწესოება რამე მოხდეს. ყველა მშვიდობიანათ ატარებს დროს და ძალზე, რომ მოღამდება, საზოგადოება იშლება.

სხვათა შორის აი ამ გვარს ყრილობეებს სასტუმროებში და იმ გვარ ადგილებში, როგორც ზაიდევიტცის ღელეა, აქვს განმაღვიძებელი, განმამხნევებელი, ქალ-ვაჟების ერთი-ერთმანეთთან დამაახლოვებელი განვლენა სოფლის გლეხთა ცხოვრებაზე.

***

როგორც ხედავს მკითხველი, გლეხები სოფლად ცხოვრობენ და განათლების გზას ადგიან. მაგრამ სოფლად მცხოვრებლების გლეხების გარდა, სხვა გლეხებიც არიან, რომლებსაც დედ-მამული არა აქვთ და დღიურად გამოდიან მუშაობით ქარხნებში და სხვა და სხვა ადგილებში. აი ამითი ყოფა-ცხოვრება ამ ჟამად საძაგელი რამ არის გერმანიის ყველა კუნჭულში. მოვიყვან აქ ზოგიერთის ნემენცების შეხედულებას უმამულო კაცების – მუშების ამ გვარ მდგომარეობის მიზეზებზე და ამით დროებით გამოვეთხოვები მკითხველს.

„საფრანგეთის და გერმანიის ომიანობამ დაღუპა ჩვენი უმამულო კაცები ანუ დღიური მუშანი. ომიანობამდინ რა უშავდათ მათ? მაგრამ ომიანობის შემდეგ ამ უკანასკნელს წელიწადებში ის ხუთი მილიარდი ფრანკი, რომელიც ჩვენ საფრანგეთს გამოვართვით და ერთი-ერთმანეთში გავინაწილეთ, საწამლავათ გაგვიხდა ამ ბოლო დროს. აი საქმე რაში მდგომარეობს: პირველად გერმანიის ყველა სახელმწიფოები შეუდგნენ თოფების კეთებას, ზარბაზნების ჩამოსხმას, სიმაგრეების გაკეთებას და ყველგან დაიწყეს გაცხარებული მუშაობა. მაგრამ აი თოფების კეთებას მორჩნენ, ზარბაზნები ჩამოასხეს, სიმაგრეები დააკეთეს და საფრანგეთის ფულებიც დახარჯეს. ეხლა სამუშაკო საქმე აღარ არის. დაუმატეთ ამას ისიც, რომ საფრანგეთი ჩვენგან აღარაფერს ყიდულობს და სათათრეში კიდევ ჩვენი საქონელი არ გადის, რადგანაც იქ ინგლისს ფეხი მაგრა აქვს ჩამდგარი და მაშინ გაიგებთ ჩვენის ქვეყნის მუშების მდგომარეობას. მუშა ხალხი ბევრია და სამუშაკო საქმე კი ცოტაა. აი ეს არის ჩვენი უმამულო გლეხების – ჩვენის მუშა ხალხის დამღუპველი და დამქცევი. ეხლა ის არის ბედნიერი, ვისაც ცოტა მაინც დედ-მამული აქვს სოფლად.“

ივერია. – 1878. – 7 სექტ. – N35. – გვ. 8-11

ნაწილი მეექვსე

კელნა. 16-18 ივლისს

V

11 ივლისს, საღამოს რვა საათზედ გამოვეთხოვე ლებციხს – საქსონიის განათლების დედა-ბოძს და რკინის გზით გამოვსწიე კელნის ქალაქისკენ. მინამ ძალზე შებინდდებოდა. გზის არე-მარეს თვალს არ ვაშორებდი და ყველგან ერთსა და იმავე სურათს ვხედავდი; ყველგან, ყველა ადგილს კაცის ხელოვნების ნიშნები ღრმად აჩნდა, ცარიელს და შეუმუშავებელს ადგილს კაცი აქ თვალს ვერ მოჰკრავდა. ჩემს სამწუხაროდ ძალზე შებინდებამ შემაწყვეტინა გზის არე-მარის თვალიერება და იძულებული ვიყავი ზურგით მივყუდებულიყავ ვაგონს, ანუ რკინის გზის ეტლსა. ჩემი მეზობლებიც ეგრევე იყვნენ მიყუდებულნი და თითქო სიჩუმის დარღვევას ერიდებოდნენ. დიდი ხანი არ გამოსულა. რომ ესენი მოჰყვნენ თვლემას და თავების ქნევას. მეც მინდოდა ამათებრ ძილისთვის თავი მიმეცა, მაგრამ ფიქრებმა არ მოუშვეს ჩემთან ძილი. ხან ერთი ფიქრი გამოჰტყვრებოდა ჩემს გონებაში და შემიპყრობდა ხან კიდევ მეორე. საკვირველი რამ არის ფიქრების წესი, ფიქრების შობის კანონი. როდესაც ერთს ფიქრს ვყვანდი ხოლმე სრულებით შეპყრობილი, იმ დროს, როგორმე ეს ფიქრი მოედებოდა, ანუ კლანჭს გამოკრავდა, თუ შეიძლება ასე ვსთქვათ, მეორე გონებითს ძაფზე ასხმულს ფიქრებს და ესენი ერთბაშათ ზემოდ ამოხტებოდნენ და შეიპყრობდნენ ჩემს გონებას. პირველი ფიქრი კი მსწრაფლად გაქრებოდა ხოლმე. ახლა რა ჰქონდათ საგნად ამ ჩემს ფიქრებს? რა არა აქვნდათ? ხან საქართველოს მდებიარებას გამომიფენდნენ წინ და თითქმის ასე მეუბნებოდნენ: აბა, შეადარე აქაურს მდებიარებასთან! ხან ამ მდებიარების მცხოვრებლების ბედს მიხატავდნენ – ამიყვანდნენ საქართველოს ხალხის ისტორიულ–ცხოვრების სათაურამდინ და იქიდამ გადმომახედებდნენ, – ხან კიდევ, რომელიმე საქართველოს გამოჩინებულს–ისტორიულს პირს ჩაავლებდნენ ხელს და ამას შემოარტყამდნენ გარეშემო მთელს ეპოხას; – ხან კიდევ უმგზავსებს და მამულის მოღალატეებს გამოიგდებდნენ წინ და მათს მოქმედებას მაგონებდნენ. ამ საგნებიდამ ერთბაშათ რაღაც მანქანების ძალით გადამაფრენდნენ სხვა საგზებზე, რომლებსაც არავითარი კავშირი არა ჰქონდათ პირველს საგნებთან; მაგრამ რაღაც მიზეზისა გამო, ცოტა ხნის შემდეგ, გამოვარდებოდა ფიქრი, რომელიმე ჩემს ნაცნობზე ტფილისში და ფიქრი კიდევ ამ ნაცნობზე გამოიწვევდა სხვა ფიქრებს სხვა ნაცნობებზე და მათ მოქმედებაებზე, მერმე სულ ერთ ფიქრად გარდაიქცეოდა და ეს საზოგადო ფიქრი გაიხდიდა ხოლმე საგნად ჩვენის წინამორბედების მოქმედებაებს – აწინდელს და მომავალს. ჩვენის მოწინავე კაცების ხან კარგს და გულის საამურს მოქმედებაებზე მიაქცევდა ჩემს ყურადღებას, ხან კიდევ მოუფიქრებელს და მავნებელს საქართველოსათვის. ნუ წარმოიდგენთ, რომ მარტო მოხსენებულს საგნებზედ ეტრიალათ ჩემს ფიქრებს. არა, ესენი ხშირად შეეხებოდნენ ხოლმე იმ შთაბეჭდილებასაც, რომელიც მე გამოვცადე მგზავრობის დროს – ხან სრულებით უბრალო შთაბეჭდილებასაც გაიხდიდნენ ხოლმე საგნად. ერთის სიტყვით, ვინ ჩამოთვლის. თუ რამდენ საგანსა და რა და რა ჯურისას შეეხნენ ჩემი მოუსვენარი ფიქრები, მანამ მეც ჩემს მეზობლებისაებრ არ მიმეძინა, მეორე დღეს დილით, ხუთ საათზე, თითქმის ყველას გამოგვეღვიძა და ფანჯრიდამ დავიწყე კიდევ ცქერა. ეხლა ორთქლ-მავალა მიგვარბევინებდა ვესთვალიის მაზრაში და ამ მაზრის არე-მარე, ხნულები, დათესილი მიწები, საძოვრები – ერთის სიტყვით ვესთვალიის მდებიარება და ამისი შემუშავება საქსონიის შემდეგ ვეღარ მომივიდა თვალში. აქ ხშირად ვხედავდი შეუმუშავებელს მიწებს, აგრეთვე უხეიროს და უწმინდურს ბილიკებს მიწებს შორის, დათესილ მიწების გვერდზე საძოვრად გამორეკილს ძროხებს, თხებს, ანუ კიდევ ხარებს. მაგრამ მიწების შემუშავების სიწმინდის ბადლად აქ ვხედავდი რკინეულობის გასაკეთებელს ქარხნებს, ანუ კიდევ ქვა-ნახშირის მადნებს. რამდენიც უფრო და უფრო მივდიოდით დასავლეთისკენ, იმდენი უფრო და უფრო ქარხნების რიცხვი მრავლდებოდა. რეინის მაზრაში რომ გადავედით, აქ ხომ ყველა ნაბიჯზე ვხედავდით ქარხნებს, ბუხრებს და ერთს საშინელს კომლს, ასე რომ ეს კომლი თითქმის სრულებით ჰფარავდა სოფლებს.

ორთქლ-მავალა ისევ ვესთვალიაში იყო, რომ ჩემის ღამის მეზობლები ერთს სტანციაში ჩამოხტნენ და ამათ ბადლად სხვანი შემოსხდნენ ვაგონში. ამ ჩემს ახალს მეზობლებს შორის ერთად-ერთი ახალ-გაზდა ვაჟკაცი იყო. ამისი შავი და ნაზი წვერი, გრუზა თმა, ტანის მოყვანილობა და ცოცხალი მიხრა-მოხრა სწორედ იმერელს მოგაგონებდათ. ეს ყველას ყოველგვარ კითხვაზე ცოცხლად აძლევდა პასუხს და ხელით უჩვენებდა ანუ სოფლებზე. ანუ კიდევ პატარა ქალაქებზე, რომ დიდი ხანი არ არისო, რაც აქ ასეთი ცოცხალი მოქმედება და მოძრაობა დაიწყოვო. რადგანაც ამ ყმაწვილმა-კაცმა შემატყო, რომ მე ყველაზე უფრო ცნობის მოყვარებით ყველას თვალს ვადევნებდი და ვიძიებდი, ჩემკენ გადმოჯდა. ჩვენი მეზობლები თითოეულად სხვა და სხვა სადგურებში (სტანციებში) გადმოვიდნენ და მარტო მე და ეს ყმაწვილი დავრჩით ვაგონში. აქეთ-იქით ცქერა მოგვწყინდა და მოვყევით ლაპარაკს სხვა და სხვა საგნებზე. მალე ლაპარაკმა მოიტანა გერმანიის აწინდელი პოლიტიკური მდგომარეობა და ამ ყმაწვილ-კაცმა გარდმომცა შემდეგი: „ეხლა გერმანიისათვის ცუდი ჟამია; რეაქცია აპირებს ცხოვრების ტრიალს, კლანჭები ჩაავლოს და შეაყენოს, ანუ კიდევ უკან დასწიოს. ორ-ჯელ თოფის სროლამ იმპერატორისადმი გააფუჭა საქმე. ეხლა ვინც არა მგონია სოციალ-დემოკრატებზე ლაპარაკობს და გერმანიის დამღუპლებათ ჰრაცხს. გაზეთებიც ამ გვარ კაცებს ტაშს უკრავენ და მკითხველებს – მუშა ხალხსაც ჩასძახიან ყურში, რომ სოციალ-დემოკრატები უფრო დაგღუპავენ და არამთუ გიშველიან რასმეო. ეს გაზეთები ვინ იცის, რას არ ავრცელებენ სოციალ-დემოკრატებზე. აი ეხლა 30-ს (20) ივლისს „რეიხსტაღის“ გერმანიის საზოგადო ყრილობის წევრთა ამორჩევა იქნება ხალხისაგან და მაშინ გადაწყდება ბედი და უბედურობა გერმანიისა. თუ ლიბკნეხტი და ამისი მომხრეები არ ამოირჩიეს, მაშინ რაღა თქმა უნდა, რომ რეაქციას დარჩება ბურთი და მოედანი, რადგანაც სხვა დასთა მომხრეებია დემოკრატები, ლიბერალები და სხვ. ძალიან ადვილად დაემორჩილებიან ხოლმე „ბრძანებას“. „როდესაც ლეიბციხის უნივერსიტეტის სტუდენტებს შევეხენით ლაპარაკში, ჩემმა მემუსაიფემ აი რა აზრი გამოსთქვა ამ სტუდენტებზე: „ეხლა, ლეიბციხის უნივერსიტეტი ბისმარკის მოხელე კაცებს ამზადებს და არა თავისუფალ მოქალაქეებს. აქედამ ადვილად შეგვიძლიან წარმოვიდგინოთ, თუ რა განვლენა უნდა ჰქონდეთ მომავალში მოხსენებულის უნივერსიტეტის სტუდენტებს საზოგადოებაზე“. აი ამ გვარ ლაპარაკში სულ დაგვავიწყდა გზის არე-მარეს თვარიელება და შეუნიშვნელათ მივედით კელნის სადგურს (სტანციაში), სადაც მე და ეს ყმაწვილი-კაცი გამოვეთხოვეთ ერთი-ერთმანეთს. ათი წუთის შემდეგ მე ვიყავი კელნის მუზეუმის დაახლოებით სასტუმროში და აქ პატარა ოთახში ვბინავდებოდი.

***

კელნის ქალაქი ნახევარ რგოლივით არტყია რეიჰნის მარცხენა ნაპირს, მეორე ნაპირზე კიდევ მდებარეობს დეიტცი, რომელიც კელნის ქალაქთან შეერთებულია ორის ხიდით. ერთი იმ ხიდთაგანი არის რკინისა და დაფუძნებულია თლილის ქვების დიდ ბურჯებზედ, კელნის მხრისაკენ ამ ხიდის ზემო ერთს ბურჯზედ ჰსდგას ახლანდელი იმპერატორის მამის სახსოვარი. ხოლო დეიტცის მხრისკენ ხიდის ზემო მეორე ბურჯზე ჰსდგას თითონ ვილჰელმის სახსოვარი, ხიდი ორათ არის გაყოფილი; ერთს მხარეზე დაიარება ორთქლ-მავალა, მეორე მხარეზე კიდევ ხალხი. საზოგადოდ, ეს ხიდი თავისის სიგრძით და ბურჯებით შესანიშნავი რამ არის. მეორე ხიდი კიდევ ხისაა და ნავებზეა გამართული. კელნის ქალაქს გარშემო არტყია ციხე და რამდნიმე ხელოვნებითი ბორცვი; ციხეს გარეთ ჩრდილოეთისკენ უწყვია ზოოლოგიური და ბოტანიური ბაღები, რომლებიც თავიანთ მომართულობით ნაკლები არ არიან დრეზდენის ზოოლოგიურ და ბოტანიურ, ანუ ცხოველების და მცენარეების ბაღებზე. რაც შეეხება სახლებს და ქუჩებს, ამათი მომატებული ნაწილი ძველი შენობაა და ზედ ასვია საშუალო-საუკუნოების ბეჭედი და ამით კელნა ძრიელ აგონებს კაცს კრაკოვის ქალაქს. ქუჩაში და ყველა სახლში გაყვანილია წყალი და ამისათვის ყველა ნაბიჯზე მგზავრი ხედავს აქ შადრევნებს ქუჩებში, სასტუმროებში და კერძო სახლებში. წყლის პატარ-პატარა ნაკადურები თავისუფლად მიმდინარობენ ქუჩებში და ამით ქალაქს ცუდს სახეს ჰსდებს, რადგანაც ამ ნაკადურებს ყველა სახლობიდამ უმატებენ ნარეცხებს.

კელნის ქალაქის შენობეებთ-შორის ბევრია შესანიშნავი, მუზეუმის სახლს იტყვით, თუ თეათრის შენობას; მაგრამ ყველაზე შესანიშნავია აქ, როგორც თავიანთ არხიტეკტურით ისე სიძველით ორი შენობა: ქალაქის საბჭოს სადგომი „Kath-Haus “ და საბორო „Domkizehe “. ისტორია ამ უკანასკნელის შენობისა სწორედ შესანიშნავია. არხიეპიზკოპოზს ენგლბერტს 1225 წ. განეძრახა დიდი სამაგალითო სობოროს აშენება და შეედგინა კიდევაც გეგმა (პლანი), მაგრამ სიკვდილს აღარ დაეცლია ეს გეგმა აღსრულებაში მოეყვანა; მხოლოდ ამის მეორე მოადგილე კონრადი შესდგომოდა მოხსენებულის ეკკლესიის აშენებას და 14 აგვისტოს 1248 წ. ეკურთხებინათ ეხლანდელის სობოროს საძირკველი; მაგრამ შენობის საქმე სწრაფად არ წასულიყო წინ. მხოლოდ მეთხუთმეტე საუკუნეში უფრო ბეჯითად შესდგომოდნენ შენობის საქმეს და ეს სობორო იმოდენათ აეშენებინათ, რომ თურმე სამღვთო მოქმედებას აღსრულებდნენ. მეთექვსმეტე და მეჩვიდმეტე საუკუნოებში სხვა და სხვა პოლიტიკური მდგომარეობის გამო სრულებით შეეჩერებინათ შენობა. მეთვრამეტე საუკუნეში, როდესაც ფრანციელებმა სხვა ქალაქებთან კელნის ქალაქიც დაიპყრეს 1796 წ. უპატრონობისა გამო სობოროს გვერდის ეკკლესიის ჭერი ჩამოწოლილიყო. ბოლოს მეცხრამეტე საუკუნეში პრუსიის კაროლებს ვილჰელმს III და ვილჰელმს IV გამოეცათ ბრძანება, რომ სობოროს დანარჩენი კედლები დაეცვათ; მხოლოდ 1823 წ. შესდგომოდნენ ეკკლესიის გაახლებას და 4 სექტემბერს 1842 კიდევაც შენობის განგრძელებას. ამ წლიდამ, ე.ი. 1842 წ. ამ ეკკლესიის შენობაზე მოუხმარნიათ ანუ დაუხარჯავთ თოთხმეტ მილიონამდე მარკი. ამ ჟამად მხოლოდ სამრეკლოსღა აკლია ცოტაოდენი დასრულება.

მოხსენებული სობორო ჰსდგას პატარა ბორცვზე, რომელიც რეიჰნის ნაპირზე იქნება მაღალი ექვსის საჟენით. ვარაუდით რომ ვჰსთქვათ. სობოროს ექნება სიგრძით 45 საჟენი, სიგანით 20 საჟენი უფრო მეტიც. სიმაღლით შუა გუმბათამდინ 40 საჟ.; სამრეკლოს სიმაღლე უფრო ბევრია. დავუმატოთ ახლა ამას ისიც, რომ ეკკლესია ჰსდგას ჯვარედინათ და ყველა მხრით, ვინ იცის რამდენი მშვენიერის თლილის ქვით ნაშენი წოწოლა, ზოგი მაღალი და ზოგი დაბალი გუმბათები აქვს. საზოგადოდ კელნის ეკკლესია თავისის სიმაღლით, რამდენიმე მშვენიერის გუმბათით და თლილის ქვის შენობით კაცს შეჰზარავს. ამას გარდა კარისბჭების კედლებზე რამდენიმე ფრანგების ეკკლესიის წმინდანების სახეებია მშვენივრად გამოჭიმული. ერთი სიტყვით, უკეთესი ხელობა გოთურს შენობის „არხიტეკტურისა“ ამ სობოროზეა დასრულებული და ამის მნახველი თავის დღეში არ იტყვის, რომ ვიზანტიის შენობა უკეთესია გოთიურზეო, აი ამ სობოროს ყოველ დღე და ყოველ საათს გარშემო ახვევიან სხვა და სხვა ქვეყნიდამ მოსულები და გაკვირვებით შესცქერიან აქეთ-იქიდამა, ზოგნი კიდევ ვაი-ვაგლახით და დიდის ხვნეშით ადიან საშუალო გუმბათში და აქედამ გასცქერიან კელნის არე-მარეს. მართლაც ამ გუმბათიდამ მშვენივრად ჰსჩანს, როგორც კელნის ყველა კუთხეები, ისე ახლო-მახლო ქალაქები და რეიჰნის ორივე ნაპირი შორს მანძილამდინ. კელნის ქალაქში ამ ჟამად ცხოვრობს 13,000 სული ადამიანი და დეიტცში კიდევ 14,000 სული.

კელნის მცხოვრებლების მომატებული ნაწილი კათოლიკო – სარწმუნოებისაა და ამ სარწმუნოებას მთელს გერმანიაში ისე არსად ჰქონია და აქვს ფესვები გამდგარი, როგორც კელნაში. ეს ქალაქი საშუალო საუკუნოებშივე თავი საბუდარი იყო პაპის მომხრეებისა და უნივერსიტეტიც, რომელიც მაშინ აქ არსებობდა, სრულებით პაპისაგან ნაჩვენებ გზას მისდევდა. მეხუთმეტე საუკუნეში და მეთექვსმეტე საუკუნის პირველს წელიწადებში დიდი ერთგულობა აღმოუჩინეს პაპს, როგორც უნივერსიტეტის პროფესსორებმა, ისე აქაურმა ბერებმა და შეებნენ ახალის მოძღვრობის მომხრეებს. ამათ ებრაელების ლიტერატურის გაქრობაც, ანუ დაწვაც მოინდომეს და კიდევაც ამ საძაგლობას მოახდენდნენ მთელის გერმანიის სამუდამო შესარცხვენლად, რომ იმ დროს არ ეკისრნა ებრაელების ლიტერატურის დაცვა ახალის მიმართულების მომხრეს რეიჰსლინს. რეფორმაციის გავრცელების დროსაც კელნის ქალაქმა თავისის მცხოვრებლებით – ბერებით და პროფესსორებით დიდი წინააღმდეგობა აღმოუჩინა ლიუტერის მომხრეებს და მათი მოძღვრება თავის ახლო არ მიუშვა. აქამომდინ, როგორც ზემოთ შევნიშნე, კელნა კათოლიკო-სარწმუნოების ბუდეა.

რაც შეეხება კელნის ქალაქის სხვა მხარეებს, უნდა შევნიშნოთ, რომ საშუალო საუკუნოებში აქ დიდი ვაჭრობა იყო და მცხოვრებლების მომატებულის ნაწილის მდგომარეობა კარგი იყო: მაგრამ ბოლოს საუკუნოებში, რეფორმაციის გავრცელების შემდეგ გერმანიაში, აქ ვაჭრობა სრულებით დაეცა. ეხლა კი ამ ჩვენ მეცხრამეტე საუკუნეში რეიჰნის წყალში ორთქლ-მავლების გავრცელებამ, რკინის გზის წინ-წასვლამა, აგრეთვე დამშვიდებითმა მოქმედებამ ზოგიერთი ძველი დროთგანვე მდიდართ მცხოვრებლებისამ გაჰხადეს ქალაქი ხელმეორედ რეიჰნის დიდი ვაჭრობის შუა ადგილად და გერმანიის შესანიშნავ ბაზრათ. ამ ჟამად აქ დიდი ვაჭრობაა და შესანიშნავი მაღაზიებიც არის დამართული.

ივერია. – 1878. – 22 სექტ. – N37. – გვ. 10-13

ნაწილი მეშვიდე

ჩემს მყოფობის დროს კელნის ქალაქში, ერთ დილას ივლისის 15 ცეცხლისგემით წავედი კელნიდამ მილხემში და ნახევარ საათის შემდეგ იქ ვიყავი. ეს პატარა ქალაქი მდებარეობს მდ. რეიჰნის მარჯვენა ნაპირზე და ამ ჟამად მცხოვრებლების რიცხვი აქ 17,000 სულამდინ იქნება; მათ შორის 3,000 მაინც მუშა ხალხი უნდა იყვეს. ამ ქალაქში ბევრია სხვა და სხვა ქარხნები და უმეტესი ნაწილი ეკუთვნის ნახევარ – ზავერდის ანუ ზამატის ქარხნებს. აი ამ ქარხანაში მუშაობენ, ლუკმა-პურისათვის, წელებზე ფეხს იდგამენ უმამულო მუშანი. მკითხველისთვის ძნელი წარმოსადგენია ის საცოდაობა, რა საცოდაობაშიაც ესენი არიან. დილით მოკიდებული საღამომდის ოფლში იწურებიან მუშაობით და კვირაში ერთხელ კი ძლივს ეღირსებიან ხოლმე ხორცის ჭამას. ჩაცმა-დახურვას ნუღარ იტყვით. თითქმის ზამთრობით და ზაფხულობით ერთსა და იმავე ტანისამოსში არიან ერთის სიტყვით, როგორც საქსონიაში, ისე რეიჰნის მაზრაში რამდენათაც გლეხი ცხოვრობს კარგად და არის სიფაქიზეში, იმდენად საძაგლათ და ვაი-ვაგლახით ცხოვრობს დღიური მუშა. რომ კარგა შეადაროს მკითხველმა დღიური მუშის ცხოვრება გლეხის ცხოვრებასთან, მე გავაცნობ მას ორის მუშის სახლობას მაინც.

წარმოვიდგინოთ სამ სართულიანი, გარედამ გაულესავი, უმუაჯირო და საშუალო ფანჯრებით სახლი. დავუმატოთ ამას ისიც, რომ ეს სახლი გარედამ ძლიერ ჰგავს სატუსაღოს. აი ეს სახლი დაყოფილია პატარ-პატარა სადგომებათ და ამ სადგომში სცხოვრობენ ნახევარი ხავერდის ანუ ზამარის მქსოველები. აბა ვეწვიოთ რომელიმე მუშის სახლობას. აი პატარა ოთახი და ამ ოთახის ფანჯარასთან აყუყულია ქსოვის მაშინა, ამ მაშინის წინ სდგას ძალზე ჭაღარა-შერეული კაცი და ბეჯითად ჰქსოვს, რადგანაც ამაზეა დამოკიდებული მისი ცხოვრება. სახლის ერთ კუნჭულში სდგას სარეცხის ბოჩკა ანუ კასრი და ნარეცხი ისევ შიგ დგას, სახლის მეორე კუნჭულში; კიდევ რკინის ფეჩი დგას და აქვე ალაგია პატარა ქვაბი და ჭურჭელი: აქვე დაახლოებით სდგას ერთი ძველი სკამი. მუშის ცოლი ჩითის კაბაშია გამოხვეული და პატარა ბავშვი ცარიელ პერანგა უჭირავს ხელში და ნელ-ნელად ხელში არხევს, და ამასთანავე თითქო ეუბნება: „შვილო, ნუ იტირებ ამ უცხო კაცთან, – ლაპარაკი დაგვაცადე, უნდა ჩვენი მწუხარება ამასაც შევატყობინოვო“. ეს დედაკაცი, რასაკვირველია, სულ ერთს ადგილას ტრიალებს, რადგანაც ოთახის სიპატარავე გავლის-გამოვლის ნებას არ აძლევს. – ახლა ამათი საწოლი დავათვარიელოთ. საწოლი ოთახი ხომ უფრო პატარაა და ქვეშ-საგები ძლივს გაუმართავთ; – ზედაც ჭუჭყიანი ლოგინია გაგებული! ამის მეტი არაფერია აქ და კიდევაც რომ ჰქონოდათ რამე, იმის დადგმას ანუ დაწყობას ვერსად მოახერხებდნენ. ბავშვებს სადღა აწვენენ? იკითხავს მკითხველი. ბავშვების საწოლათ აქვთ ერთი პატარა ოთახი ჩარდახში, თუ შეიძლება ოთახათ ჩაითვალოს; და, რასაკვირველია, თუ იქ სიცივის გამო ზამთრობით და სიცხის გამო ზაფხულობით როგორ ისვენებენ ბავშვები. მაგრამ ხომ გაგიგონია: „გაჭირვება მიჩვენეო, მე შენ გაქცევას გიჩვენებო“. ამ სადგომში ჭაღარა შერეული და მწარეთ ჩაფიქრებული მუშა აძლევს რვა მარკას თვეში, ანუ ორს მანეთს და 64 კაპეიკს. მოხსენებულს სადგომში ცხოვრობს სულ ექვსი სული: ცოლი და ქმარი და ოთხი კიდევ ამათი შვილი. როგორც დაწვრილებით შევიტყე თვითონ მუშისაგან, სამუშავოს იღებს კვირაში 10 მარკს, თვეში ორმოც მარკს: ჩვენებურ ფულზე რომ გადავიტანოთ, სულ ეს შეადგენს თვეში 13 მანეთს და 20 კ. აქედამ რომ გამოვთვალოთ სახლის ქირა, დარჩება 10 მან. 56კ. ამ ფულით უნდა გამოჰკვებოს საწყალმა მუშამ თავისი ცოლ-შვილი და კიდევაც უნდა ჩააცვას და დაახუროს. დაუმატეთ ამას ისიც, რომ ამ ფულიდანვე ხარჯიც უნდა გარდაიხადოს და იყიდოს ნევსები. აგრეთვე საჭირო წვრიმალი ნივთებიც მაშინისათვის. ამის შემდეგ ადვილი წარმოსადგენია, თუ რა მიზეზით მოხსენებულ სახლობას კვირაში ერთხელ ძლივს ეღირსება ხოლმე ხორცზე კბილის დადგმა.

აბა ახლა შუა სართულში ავიდეთ და ვეწვიოთ, რომელიმე სხვა მუშის სახლობას. აი კიდევ მუშის სადგომი. სამუშაო ოთხი ცოტა უფრო მოზდილია; აქაც ფანჯარასთან ჰსდგას ქსოვის მაშინა და უდგია წინ პირ-ხმელა კაცი, რომელიც რაღასაც ასწორებს. ერთს კედელთან დგას სარეცხის ვარცლი და ახლათ დარეცხილი თეთრეულობა და ჩითეულობა სკამზე აწყვია; მეორე კედელთან ჰსდგას გრძელი სკამი და ბოლოს უდგია ჩალის სკამი; მესამე კედელთან ფეჩი ჰსდგას და იქიდამ თფილი ჰაერი სცემს კაცს პირის-სახეზე, ამისათვის სახლში ძრიელ ცხელა. მუშის ცოლი ერთს დამტვრეულს შკაპის წინ ჰსდგას და რაღაცას ფუსფუსებს. ამ სამუშაკო ოთახს გვერდზე აკრავს საწოლი ოთახი და ესეც ასე პატარაა, როგორც პირველის მუშის საწოლი ოთახი. აქაც ერთის ლოგინის მეტი არაფერი ჰსდგას. ამ სახლობასაც ბავშვებისათვის საწოლი ოთახი ჩარდახში აქვს. ახლა რამდენი სული ცხოვრობს ამ სადგომში! – ცოლ-ქმარი ხუთის შვილით; მაშასადამე შვიდი სული თავსდება აღწერილს სადგომში. რადგანაც ამ სადგომის სამუშაკო ოთახი ცოტა რაა რომ მოზდილია, ამისათვის პირ-ხმელა მუშა აძლევს ქირას თვეში 11 მარკს, ანუ სამს მანეთს და 75 კაპეიკამდინ. ეს მუშა უფრო ყმაწვილი და მძლავრია. მინამ პირველი მუშა. ამისათვის ამას უფრო შეუძლიან დიდ ხნობით მუშაობა. ამას გარდა ერთი მოსწრებული შვილიც ჰყავს. – თოთხმეტის წლისა, რომელიც ხშირათ ეხმარება მამას და დედას. ამ მიზეზების გამო პირ-ხმელა მუშა კვირაში იღებს 18 მარკამდინ, თვეში 72 მარკს. აქედამ რომ გამოვიდეთ სახლის ქირა, დარჩება ძირს 61 მარკი. დანარჩენს ფულიდამ უნდა გამოვიდეთ კიდევ სახელმწიფო ხარჯი, აგრეთვე წვრიმალი იარაღის ხარჯიც. დანარჩენის ფულით პირ-ხმელა მუშამაც უნდა გამოჰკვებოს თავისი ცოლ-შვილი და კიდევაც ჩააცვას და დაახუროს. „აბა როგორ უნდა ვაცხოვრო ჩემი ცოლ-შვილი ამ ფულით!“ მითხრა მე ამ მუშამ, როდესაც ლაპარაკი დავუწყე მუშების მდგომარეობაზე. „ხომ იცი თქვენ, თუ რა სიძვირეა ეხლა, როგორც საჭმელ-სასმელისა, ისე ჩაცმა-დახურვისა. აბა შემოხედეთ ამ ჩემს შარვალს, თუ როგორ არის დაძველებული. ბარემ ერთი თვეა ვემზადები ვიყიდო, მაგრამ ვერ მომიხერხებია. უნდა გითხრათ, რომ ეს არის შიმშილით არ ვიხოცებით, თორემ სხვა არაფერი ხეირი არ გვაყრია. ახლა ამ სიცხეში მუშაობა, ამ გვარ სოროში სწორეთ ცეცხლია. მაგრამ რასა ვიქ? სად წავიდე? წავიდე სოფლად? მე იქ მამული არა მაქვს და უმამულო კაცს არც იქ აყრია ხეირი. აი ჩემი მდგომარეობა; მაგრამ მე კიდევ რა მიშავს?! ხომ გაიგეთ, რომ კვირაში მაინც 18 მარკამდინ ავიღებ ხოლმე. ვაი კიდევ იმათი ბრალი, რომლებიც 10 მარკზე მეტს ვერ იღებენ და ამისთანეები ჯერეთ აი ამ სახლში რამდენიმე სახლობაა. როდესაც ეს პირ ხმელა კაცი ლაპარაკობდა თავის და თავის მოძმეების მდგომარეობაზე, მისს ხმაში ისმოდა დიდი უკმაყოფილება ახლანდელს მოწყობილებისადმი და თვალებიდამ სულ ცეცხლს აფქვევდა. „როგორ არ უნდა დაეწვას კაცს გული, განაგრძელა მუშამ რამდენიმე ჩემის კითხვის შემდეგი, რომ მე და ჩემი მოძმენი წელებზე ფეხს ვიდგამთ, რომ რა არი, რომელიმე ვაჭარი გავამდიდროთ და ჩვენ კი ჩვენის ცოლ-შვილითურთ ამოვიძროთ სული სიღარიბეში და სისაწყლეში. ახლა ყური დავუგდოთ გაზეთებს. მე თქვენ გითხარით, გული შესტკივათ ჩვენთვის და ჩვენს მდგომარეობაზე დასწერენ რასმეს არა. ესენი ჩვენზე არ ჰფიქრობენ და ვინც კი ცოტათი მაინც ჰფიქრობს ჩვენზე. იმას ტალახში სვრიან და ვინ იცის, თუ რა სახელს არ უწოდებენ. ჩემს კითხვაზე: „განა მუშები თვალს ადევნებთ გაზეთებსა“. მიპასუხა ამ მუშამ: მაშ რას უნდა ვადევნოთ თვალი? რაც უნდა იყვეს ვფიქრობთ: „აი დღეს, აი ხვალ მოწინავე კაცები დაიწყებენ ჩვენზე წერას და ამის გამო გაზეთებს ბეჯითად ყურს ვადევნებთ. მაგრამ ჯერეთ ჩვენი იმედი იმედათ რჩება და ჩვენის დამცველების რიცხვი ძლიერ მცირეა“. ამ მუშას ძლიერ კარგად ახსოვს ლასსალი და ამისი მოქმედება, აგრეთვე კარგად იცის ლიბკნეხტის და ყველა სოციალ-დემოკრატების მიმართულება. ნუ იფიქრებთ, რომ ამ მუშის ცოლი კი ჩუმათ მდგარიყო და ჩვენის ლაპარაკისათვის მარტო ყური ეგდო. არა, ეს თავის ქმარზე ნაკლებ არ ლაპარაკობდა და გულ-ნატკენი ჰსთვლიდა თავის შევიწროვებას. „მამული მქონდეს სოფელში და აქ დავრჩებოდი კი მაშინ? ან ამ სიღარიბეში ვიქნებოდი?! სოფელი რაც უნდა იყვეს სხვა არის; მაგრამ ჩვენი უბედურება ის არის, რომ სოფლათ მამული არა გვაქვს და ვართ დამოკიდებული დღიურს მუშაობაზე“. მეუბნებოდა გულ-დათუთქული დედა-კაცი, როცა მისი ქმარი ლაპარაკს შესწყვეტდა ხოლმე.

თუმცა მსურდა კიდევ მელაპარაკნა ამ ბედისაგან დაჩაგრულს ადამიანებთან, მაგრამ ამათ ოთახში ისე ძრიელ ცხელოდა, რომ კიდევ დარჩენა შეუძლებელი საქმე იყო და იძულებული ვიყავი გამოვთხოვოდი. ამ ორის სახლობის აღწერაც მგონი საკმაო იყვეს მკითხველისათვის რომ იქონიოს სრული წარმოდგენა იმაზე, თუ რა მდგომარეობაში არიან და რას ფიქრობენ ამ გვარს მდგომარეობაზე მუშები რეიჰნის მაზრაში, აგრეთვე თუ რა დიდი განრჩევაა სოფლის გლეხის ცხოვრებაში და დღიურ მუშის ცხოვრებაში. ამას შემიძლიან ისიც დავუმატო მხოლოდ, რომ მე დავიარე რამდენიმე მუშების სახლობა და ყველგან ისივე სურათები ვნახე, რა სურათებიც წარუდგინე მკითხველს ზემო მოხსენებულს სახლობაების შესახებ.

***

15 ივლისვე, ორის ნახევარზე მე გავსწიე მილხეიმის ერთ სახალხო სასწავლებელში და მეოთხე კლასის მასწავლებელს ვთხოვე ნება მოეცა მისის გაკვეთილისათვის ყური მეგდო*. ამან დიდის სიამოვნებით ნება მომცა და პირ-და-პირ შევედი კლასსში. მალე გაკვეთილებიც დაიწყეს. ჩემს დროს მასწავლებელი ჰკითხავდა მოწაფეებს ომის ამბავს საფრანგეთსა და გერმანიის შორის. მასწავლებელის ყველა ჰკითხვაზე მოწაფეები რიგიან პასუხს იძლევოდნენ და მათ ძლიერ ეტყობოდათ პედაგოგიური გაწრთვნა. ამასთანავე, როდესაც მასწავლებელი მოსთხოვდა, რომ ეჩვენებინათ ის ადგილები, სადაც დატაკება მოუხდათ ნემცებს და ფრანცუზებს, მოწაფეები შეუცდომელათ აჩვენებდნენ ხოლმე კარტაზე, რომელიც პრუჟინით იყო ჩამოკიდებული კედლის ახლო. საზოგადოთ უნდა შევნიშნო, რომ ამ კლასსში სტოლები, სკამები და კლასის ყველა საჭირო ნივთები სულ ახალი სისტემისაა. პირველი გაკვეთილი რომ გათავდა, მასწავლებელს ვთხოვე, დაბალს კლასში წავეყვანე და ამან წამიყვანა პირველ კლასში, რომლის მასწავლებელს გარდასცა ჩემი სურვილი. ამ დაბალს კლასში დავრჩი ორ გაკვეთილზე: ერთი გაკვეთილი გალობისა იყო, ხოლო მეორე თვლისა, ანუ არითმეტიკისა. მე არ ვრაცხამ საჭიროთ ავწერო, თუ რა ნაირათ მიჰყავდა მასწვალებელს ეს გაკვეთილები, რადგანაც ამ მასწავლებელს ისეთი მიხრა-მოხრა და პედაგოგიური წესები ჰქონდა და იცვავდა, რა პედაგოგიურს წესებსაც ხმარობენ საქსონიაში – ანუ პირნის მაზრაში და ეს წესები ხომ წინა წერილში ვრცლათ ავწერე. მე მინდა აქ მივაქციო მკითხველის ყურადღება სასწავლებლის სრულებით სხვა მხარეზე. აი საქმე რაში მდგომარეობს. როცა სწავლა გათავდა, მეოთხე კლასის მასწავლებელმა, რომელიც პირველი კლასის კარებში დამხვდა გამოსვლის დროს, მიმიწვია თავის ოთახში, სადაც სხვა მასწავლებლებიც შემოვიდნენ. მე ამათგან აი რა გავიგე სასწავლებლის შესახებ: მილხეიმის სახარებო (своиселическая) სახალხო შკოლა, ანუ სასწავლებელი შესდგება ექვსი კლასისაგან და ამ სასწავლებელში მოწაფეები რჩებიან რვა წელიწადს, – ორს დაბალს კლასში ორ-ორს წელიწადს და სხვა კლასებში კი თითო წელიწადს. ამ ჟამათ მოწაფეების რიცხვი არის სულ 400-მდინ. ამათში მომატებული ნაწილი ვაჟები არიან და მცირე ნაწილი ქალები. ამ სასწავლებელში ექვსი წლის ბავშვებს იღებენ და ასრულებენ კურსს თოთხმეტის ანუ ხუთმეტის წლის მოწაფეები. სასწავლებელი არის მოთავსებული ორს დიდს სახლში, ანუ შენობაში და სასწავლებლის ყოველ-გვარ ხარჯს იხდის ქალაქი: რაც შეეხება მასწავლებლებს ესენი სულ ექვსნი არიან. თითო კლასს თითო მასწავლებელი ჰყავს და ყოველ საგანს ეს ასწავლის. ამ მასწავლებელბთ შორის არ არის დიდ-პატარობა; ესენი მხოლოდ იმით განირჩევიან ერთი-ერთმანეთისაგან, რომ ერთი მასწავლებელი პირველის კლასის მასწავლებელია, მეორე მეორე კლასისა, მესამე მესამე კლასისა... თითოეული მასწავლებელი ვალდებულია იზრუნოს თავის კლასზე და პასუხის მგებელნიც ეს არის საზოგადოების წინ. ამას გარდა, რომ მასწავლებელს არ გაუჭირდეს საგნების სწავლა, დადებულია, რომ ერთი და იგივე მასწავლებელი იყვეს ერთსა და იმავე კლასში და მოწაფეებთან არ გადავიდეს ერთი კლასიდამ მეორე კლასში. რაც შეეხება სასწავლებლის საზოგადო საქმეს, ამას განაგებს მასწავლებლების რჩევა. სასწავლებელის შენობეების პატრონობა კიდევ არის მინდობილი იმ მასწავლებლებზე, რომლებიც ამ შენობაებში ცხოვრობენ. სასწავლებელის ამ გვარ მოწყობილობას დიდი ზნეობითი გავლენა აქვს მასწავლებლებზე, რომლებთ შორის სუფევს ერთობა და მეგობრობა. მე რომ ვკითხე: თქვენგანი ვინ არის უმფროსი, ანუ ზედა-მხედველი, მეთქი, ამათ სიცილათ არ ეყოთ ეს კითხვა და მითხრეს: „განა ბავშვები ვართ, რომ ზედა-მხედველი გვყავდეს. თითოეულს ჩვენგანს კარგად ესმის თავისი საქმე და რაღა საჭიროა აქ ინსპექტორი, ანუ ზედა-მხედველი. „ინსპეკტორობა მასწავლებელს შორის უწინ იყო“, განაგრძელა ერთმა მასწავლებელმა, „და მგონი გერმანიის ზოგიერთს ადგილებში ეხლაც არის. ამ ჩვენს მაზრაში კი დიდი ხანია ეგ იეზუიტური წესი აღმოიფხვრა“.

ასე მოხსენებულს ექვს-კლასიან სასწავლებელს არა ჰყავს ზედა-მხედველი, ანუ მასწავლებლებთ შორის არ არის დიდ-პატარაობა: მაგრამ რომ, რომელიმე მასწავლებელმა არავითარი მთავრობის, ანუ სარწმუნოების წინააღმდეგი აზრი არ გაავრცელოს მოწაფეებს შორის და მინისტრისაგან დამტკიცებული პროგრამმა ყველამ შეასრულოს, მთელს მაზრის სახალხო სასწავლებლებს ჰყავთ მთავრობისაგან განწესებული ინსპეკტორი, ანუ დირეკტორი, როგორც ჩვენში ვეძახით, და ეს ინსპეკტორი ერთხელ, ანუ ორჯელ გაშინჯავს ხოლმე ზემოთ აღწერილს სასწავლებელსაც.

მილხეიმის სახალხო შკოლის მასწავლებლების ნივთიერებითი მდგომარეობა არის გვარიანი. ახალ-გაზდა მასწავლებელს აქვს ჯამაგირათ 400 მანეთზე მეტი და ყოველ სამს წელიწადში ემატება 100 მანეთი. ასე რომ მესამე წელიწადს მასწავლებელს აქვს ჯამაგირათ 500 მან, მეექვსე წელიწადს 600, მეცხრე წელიწადს 700 და სამსახურის მეთოთხმეტე წელიწადს კიდევ 800 მეტი და ეს უკანასკნელი რიცხვი ითვლება მასწავლებლის ნამდვილ ჯამაგირათ; ამის გამო თორმეტის წლის შემდეგ მასწავლებელს აღარ ემატება ჯამაგირი. რაც შეეხება სახლს, ამას არ აძლევს ქალაქი მასწავლებელს: მხოლოდ, თუ სასწავლებლის შენობაში მეტი ოთახებია, მასწავლებლებს შეუძლიანთ ეს ოთახები იქირავონ. აი ეხლა პირველი და მეორე კლასის მასწავლებლები ცხოვრობენ შკოლის შენობაში და თითოეულს მათგანს უჭირავს სამ-სამი მოზდილი ოთახი, შესაფერი სამზარეულოთი და აძლევს ქირას ექვსექვს თუმნამდინ წელიწადში.

ამ გვარი ცნობების გარდმოცემისათვის მასწავლებლებს დიდი მადლობა ვუთხარი და, რადგანაც ცოტა რა რომ მიგვიანდებოდა, გამოვწიე სიჩქარით სტანციისკენ. მე ჩავჯექი ორთქლით მავალ გემში ისევ კელნის ქალაქში წამოსასვლელად და გზაში მთელის დღის ჩემს შთაბეჭდილებებზე ვფიქრობდი.

ივერია. – 1878. – 5 ოქტ. – N39. – გვ. 8-12

ნაწილი მერვე

VI

ვისბადენი 25 ივლისს

ივლისის 21-ს, დილით ცხრის ნახევარზე ჩავჯექი მე ცეცხლის გემში და გავსწიე მაინციდამ სოფელს ვალუფს. ამ დილით ცა ცოტა რა რომ მოღრუბლული იყო და რეიჰნის წყალს დაჰქროდა ცივი ნიავი. მგზავრები, რომლებიც კი საზაფხულო ტანისამოსში იყვნენ, მობუზულები გასცქეროდნენ რეიჰნის ნაპირებს და დიდი სიჩუმე სუფევდა მათ შორის. მხოლოდ პალუბის ერთს კუთხეში ახალი დაქორწინებული ქალ-ვაჟი მიმსხდარიყვნენ და ხანდის-ხან ნაზის ხმით სიჩუმეს არღვევდნენ. ვაჟი კატასაებ შესცქეროდა ქალს თვალებში და მარჯვენა ხელს მის წელს არ აშორებდა. ამ ახლად დაქორწინებულის ვაჟის მოქმედება იმ გვარი იყო, თითქო ეშინოდა ეს „მერცხალი“ ხელიდამ არ გამიფრინდესო, ანუ კიდევ, ხელიდამ არავინ გამომგლიჯოსო. ქალი კიდევ ხან კოხტა ფეხებზე იცქირებოდა, ხან კიდევ თავის პაწია ხელებს შინჯავდა და თავის სახეზე რაღაც სიამოვნებას ხატავდა.

რეიჰნი მაინციდამ მოკიდებული კალუფამდინ გაშლილია და რამდენსამე კუნძულს ხედავთ აქ არც ნაპირები აქვს მაღალი და ღელეც კარგა განიერია; ამისათვის მგზავრი რეიჰნის ნაპირებზე ვეღარ ხედავს იმ სურათებს, რა სურათებსაც ხედავს ბონიდამ წამოსული, ე.ი. აქ ვეღარ ხედავს მთების კალთებს. მხოლოდ ყურძნის ვაზით შემოსილებს, ვერც მთების ქედებზე ძველს ციხეებს და კოშკებს. აქ უფრო ვაკობია და ყველაფერს ვაკეობა დაჰსჩენია. როცა ცოტათი დავუახლოვდით რეიჰნის მაღალ ნაპირებს, მეგემემ ერთბაშათ დაიძახა: „მგონი თქვენ კალუფში მიდიხართ და აი კალუფიც“. ამის შემდეგ სამი წუთიც არ გასულა, რომ მე ჩავჯექ პატარა ნავში და ამით გავედი მოხსენებულს სოფელში. გასვლის უმალვე სასტუმროში წავედი და აქ მივაბარე ჩემი პატარა ბარგეულობა; მე თვითონ სოფლის სასწავლებლის დასათვარიელებლად წავედი. მასწავლებელი შინ დამხვდა და გამომიცხადა, რომ დღეს მოწაფეები არ მეცადინოობენო და თუ გსურთ მარტო კლასს გაჩვენებთო. მე და ეს ძალზე ხანში შესული მასწავლებელი ავედით შკოლის ზემო სართულში, სადაც ამას კლასი აქვს მომართული. კლასის ოთახი კარგი მოზდილი ოთახია. სტოლები, სკამები, კათედრა, დიდი საწერი ფიცარი – ყველა ეს ახალი ფასონისაა. აგრეთვე ყველა საჭირო ნივთები და წიგნები აქვს ამ სასწავლებელს. როგორც მოხუცებულმა მასწავლებელმა გარდმომცა, კალუფის სასწავლებელი შესდგება სამის კლასისაგან და ამ ჟამად ამ სასწავლებელში ქალი და ვაჟი ას-ოთხმოცამდინ (180). აქ სამი მასწავლებელია და თითოეულ მასწავლებელს თითო კლასი აბარია; აგრეთვე სამივე კლასი ერთს სახლში. თითოეული მასწავლებელი თავის კლასის შენობაში, ანუ სახლში სცხოვრობს და ჯამაგირათ აქვს 500 მანეთზე ცოტა მეტი. ამ ჯამაგირიდამ თვითეულს მასწავლებელს ურიცხავენ სახლის ქირას 20 მანეთს წელიწადში. თითოეულს მასწავლებელს სამს მოზრდილს ოთახზე ნაკლები შესაფერი სამზარეულოთი არ უჭირავს და ამასთანავე სახლის გვერდზე, ანუ წინ აქვს მშვენიერი ბაღჩეულობა, სამივე მასწავლებელს ერთი და იგივე უფლება აქვს; ამათში არ არის დიდ-პატარობა – სამნივე მასწავლებლად იწოდებიან. როგორც ამ სასწავლებელს, ისე ახლო-მახლო სოფლების სხვა სასწავლებლებს შორის, ყურის მგდებლათ ჰყავთ კალუფის სოფლის მღვდელი. აქ უნდა შევნიშნო, რომ ეს სასწავლებელი კათოლიკების, ანუ ფრანგების სასწავლებელია და ამათ სასწავლებლებს ყველგან შორი-ყურის მგდებლათ ჰყავთ მღვდლები.

როცა სასწავლებელი გვარიანად დავათვალიერე და ამის გარემოება დაწვრილებით შევიტყვე, მასწავლებელს გამოვუცხადე ჩემი განზრახვა ზოგიერთის გლეხების ბინადრობა მენახა. ეს განზრახვა დიდად მოეწონა მასწავლებელს და მითხრა: „ის სასტუმრო, რომელშიაც თქვენ დაბინავებულხართ, ეკუთვნის გლეხს და ეს გლეხი ჩვენის მაზრის თავი კაციც არის. თუ კიდევ სხვა სახლობაების ნახვას მოინდომებთ და დღეს მოასწრობო, ამას თვითონ ის გლეხი მოგიხერხებთო“. ამ მასწავლებლის რჩევით მე ისევ სასტუმროში დავბრუნდი. აქ ვიკითხე სასტუმროს პატრონი და იმასთან ერთმა ცქრიალა ქალმა წამიყვანა კარის ბაღში. აქ სასტუმროს პატრონი უფ. გოფმანი ხეივანში დასეირნობდა და ბოლთასა სცემდა; რამ წამს დამინახა, მაშინვე ჩემკენ წამოვიდა ღიმილით. აბა წარმოიდგინე, მკითხველო, მაღალი ტანი, განიერი მხარ-ბეჭი, სქელი კისერი, მოყვანილი, თავ-ჭაღარა-თმით დაფარული, მაღალი შუბლი – ზემოთ ცოტა მოტვლეპილი, დიდრონი თვალები, მოპარსული პირი-სახე, ნიკაპის ქვეშ გამოშვებული ჭაღარა თმა, საზაფხულო შავი სერთუკი, ცის-ფერი შარვალი და თეთრი ჟილეტკა, ახალი გახამებული პერანგი და ზედ შავი ყელ-სახვევი – მთელს პირის სახეზე კმაყოფილება და ამასთანავე დიდ-კაცობა – ვიმეორებ, აბა ყველა ეს წარმოიდგინე, მკითხველო, და მაშინ თვალ-წინ გექნება იმ კაცის სურათი, რომელსაც მე დავუწყე ლაპარაკი. ეს რა მშვენიერი ბაღი გქონიათ?

– „ოო! ყველა მაგას მეუბნება, მითხრა სიამოვნებით.

– მე გარწმუნებთ, რომ მაინცშიაც არსად მინახავს ასე მორთული ბაღი.

– „მაინცშიაც!“ გაიმეორა გაგრძელებით ჩემმა მემუსაიფემ და თამამად სთქვა: „იქ, თუ გნებავთ, ბევრია ბაღეულობა, მაგრამ რომ ასე რეიჰნს გადასცქეროდეს, ის კი მართლაც არ არის იქ“. მართლაც ამ უფ. გოფმანის ბაღი მშვენიერი სანახავი რამ არის. ეს მდებარეობს ზედ რეიჰნის პირზე და ყოველ-გვარის ყვავილებით და სასიამოვნო ფანჩატურებით, ანუ სამუსაიფო ადგილებით შემკობილია. ამას გარდა ყველა სხვა და სხვა ხეხილს და ხეს გარშემო სტოლები არტყია და უდგას კოხტა სკამები დიდი ფარნები ხომ უფრო ამშვენებენ აქაურობას. დაუმატეთ ამას ისიც, რომ აქედამ მცქერალს თვალ-წინ აქვს რეიჰნი და ამისი გაღმა – მარცხენა ნაპირი და ამ ნაპირზე მოკმაზული სოფლები, რომლებიც ნათლად მოჩანან თავიანთ თეთრად გალესილის სახლებით და მაღალ გუმბათებიან ეკლესიებით.

– „თქვენ უნდა მოსულიყავით კვირა დღეს, რომ გენახათ, თუ რა ამბავია ხოლმე აქ – მითხრა კიდევ გადიდკაცებულმა გლეხმა და განაგრძელა: „კვირაობით და საზოგადოდ უქმე დღეებში მაინციდამ და ახლო-მახლო ადგილებიდამ დიდი ხალხი მომაწყდება ხოლმე ამ ბაღის მიზეზით“.

– რასაკვირველია, თქვენს ვაზის ბაღიც გექნებათ – ვკითხე მე იმას.

– „დიახ, მაქვს“.

– მაშ, როგორც ვხედავ, თქვენ მიწის მუშაობასაც მისდევთ.

– „დიახ. ერთის სიტყვით ყველა სოფლიურს საქმეს მივსდევ და უამისობაც არ შეიძლება სოფლათ“.

– მე ძლიერ მსურს გავშინჯო აქაური სოფლიური მოწყობილობა და იმედი მაქვს, თქვენ ყველაფერს მაჩვენებთ.

– „დიდის კმაყოფილებით. აი ეხლა მუშები მიყენია და პურს ვაბეგვინებ, წამოდით სანახავათ.“

გამიძღვა წინ ეს გლეხი და როცა ალაყაფის კარებთან მივედით, ერთბაშათ შედგა და მითხრა: „გთხოვ შებრძანდეთ“. ორნივე შევედით ალაყაფის კარებიდგან სახლის კარ-მიდამოში. ამ კარ-მიდამოს გარეშემო სულ შენობაებია. ერთი სარაია, რომელიც არის გაყოფილი სამ ნაწილათ: ერთს ნაწილში შეშეულობა ალაგია, მეორე ნაწილში ჰყრია საქონლის საჭმელი და აწყვია სამუშავო იარაღი; მესამე ნაწილი კიდევ პურის გასალეწათ არის გადადებული. ამ სარაიას ერთის მხრით ცხენებისთვის თავლა ადგია, მეორე მხრით ბოსელი, რომელშიაც ჩემს დროს სამი უზარ-მაზარა ხარი და ორი კარგი ჯიშიანი ძროხა ება. სარაიის მესამე ნაწილში ამჟამად ეშალა ძნა და ოთხი მოსული კაცი დიდის კეტებით ბეგვავდნენ. უნდა გენახათ, თუ ამ უბედურებს როგორ წურწურით ჩამოსდიოდათ ოფლი პირის-სახეზე.

– ასე რათ აბეგვინებთ ძნას? რატომ მაშინით არ ალეწინებთ? ვკითხე უფ. გოფმანს. „მაშინით!“ გაიმეორა ეს სიტყვა. „ასე რაღა უშავს. არც ასე მიჯდება ძვირათ“.

– ბზე რომ გეკარგებათ!?

– „ამ ჩალა-მულას ხომ საქონელი არა სჭამს. – არც ვაჭმევ; განა ფშვია და თივა ცოტა მაქვს? მიპასუხა ჩემმა მემუსაიფემ და ის კი აღარ მიიღო სახეში, რომ საწყალი მუშები ღვიძლებს იგდებინებდნენ პურის ბეგვით. ბოსელს რომ დავუწყე დათვალიერება, ხელახლად ვჰკითხე უფ. გოფმანს:

– ეს საქონელი რატომ მინდვრათ არა გყავთ, შინ რათ გიბიათ?

– „ამისათვის, რომ ეგ საქონელი მინდვრათ იმდენს არაფერს შესჭამს, რამდენსაც ფეხით ბალახს გამიფუჭებს; ამის გამო უმჯობესად ვრაცხავ შინ ვიყოლიო, ჩვენს სოფელში და ახლო-მახლო სოფლებშიაც ასეთი წესია“,

– საქსონიაშიც ეგ წესია, მხოლოდ ფესთვალიაში კი არა, ვუპასუხე იმას.

– „საქსონიაში ჭკუიანი ხალხი ასხია და ეგ არ არის გასაკვრიველი“. ბრძნულად მიპასუხა ამ გადიდკაცებულმა გლეხმა.

– სახლის არე-მარეს დათვალიერებას რომ მოვრჩი, ვთხოვე მე ამას, რომ სადილის შემდეგ ბაღიც და მარანიც ეჩვენებინა. ეხლა კი ისევ მოკაზმულს ბაღში წავედით. მე იქ სადილი უნდა მეჭამა. მამა-ცხონებულს ცქრიალა ქალს ყველაფერი მოემზადებინა და მალე შევუდექი ჩემის კუჭის თავდარიგსა. ცოტას ხნობით უფ. გოფმანმა თავი დამანება. ცქრიალა ქალს საჭმელები სისწრაფით და რიგზე მოჰქონდა. აი როცა ნედლი თევზი მომიცუნცულა, მე ის შევაჩერე და ვკითხე: თქვენ გოფმანის ქალი იქნებით? – „არა, მოჯამაგირეთ ვდგევარ – ბარე ეს სამი წელიწადია“.

– მაშ სად გყავთ დედ-მამა!

– „მამა არა მყავს და დედა კი მეორე სოფელში სცხოვრობს ბიძასთან“.

– თქვენს ბიძას უთუოდ მამული ექნება?

– „ძრიელ მცირე, მაგრამ როგორც არის გამოდის და თავისთვის კარგად სცხოვრობს“.

– რატომ ბიძასთან არ დამდგარხართ? მოჯამაგირეობას იმასთან ცხოვრება არ გირჩევნიათ?

– „ბარე მირჩევნიან, მაგრამ აკი გითხარით ბიძას მცირე მამული აქვს, მეთქი, და ის მამული მხოლოდ იმის ცოლ-შვილს ჰყოფნის: მე იქ სრულებით მეტი ვიქნებოდი და აბა რა იქნებოდა“. როდესაც ეს ცქრიალა და კოპწია ქალი ამას ლაპარაკობდა, ერთბაშათ ხმა შემოისმა: „მარიამა! მოხედე,“ მაშინვე ეს სხვა სტუმრებისკენ გაქანდა. – დიდი ხანი არ გამოსულა, უფ. გოფმანი მძიმეთ ფეხის გადმოდგმით მოვიდა ისევ ჩემთან.

– „როგორ მოგეწონათ ეს ღვინო?“ მკითხა მე იმან.

– რა უჭირს, – ცოტა თხელი ღვინოა.

– „ოო! თხელია; აბა, მაშ ჩემს მარანში დაგალევინებ ღვინოს და ვნახოთ რას იტყვით“.

რამ წამს სადილს მოვრჩი, მე და გოფმანი ბაღში წავედით და ჯერე ეს ბაღი დავათვალიერე. ჩვენებურათ რომ ვიანგარიშოთ, ეს ბაღი თითქმის ორი დღისა იქნება; მაგრამ ამ ბაღში ვაზის გარდა არაფრისგან არაფერი სდგას. ნუ იფიქრებთ, რომ აქ ხეივნები იყვეს დამართული. არა, თითოეული ვაზი ცალკე სდგას და უდგია მოკლე სარი. თვითონ ვაზიც სრულებით დაბალია და იმ ნაირათ არის გამწკრიებული, რომ ერთი ვაზი მეორე ვაზს არ აჩრდილებს. ამას გარდა, არა თუ ხეხილები არა სდგას ამ ბაღში, ბალახობაც კი არსად არის აქ. მთელი ბაღი გადაბარულია იმ ნაირათ, თითქო ხელით გაუმარგლიათო. რაც შეეხება ამის ღობეს, ეს სრულებით უბრალოა, – წნულის მგზავსი დაბალი ღობე აკრია. აქ ყურძნის მოპარვისა სრულებით არ ჰშინებიათ. ამ ბაღიდამ ჩვენ წავედით მარანში, ანუ სარდაფში, რომელიც არის გოფმანის მესამე ორ-სართულიან სახლის ქვეშ. აქ სამთლით ჩავედით. დიდრონი ბოჭკები ამ მარნის კედლებთან ორ-პირათ არის გამწკრიებული. ზოგიერთს ბოჭკებში ძრიელ ძველი ღვინო სდგას. სულ კუნჭულში ერთი ბოჭკა მაჩვენეს, რომელშიაც თურმე ოცის წლის ღვინოა. ათის წლის ღვინო ხომ ბევრია ამ მარანში. ერთი ბოჭკიდამ სიმფონით სტაქანით ჩამოასხა ღვინო მემარნემ და მომიტანა. მე არა ვარ ღვინის შემტყობი, ღვინის მცოდნე, მაგრამ უნდა გითხრათ, რომ დიდის გემოვნებით დავლიე ნახევარ სტაქანზე მეტი და მსწრაფლად ვიგრძენი ამ ღვინის ძალოვნობა.

– ეს სრულებით სხვა ღვინოა, ვუთხარი მე უფ. გოფმანს, და არა ჰგავს იმ ღვინოს, რომელიც მე, სადილზე მომიტანეს.

– „ეგ ღვინო ათის წლის ღვინოა და თქვენ რომ მოგიტანეს, ის ერთის წლისაა. საზოგადოთ მაგ ღვინოებში დიდი განსხვავებაა. ეგ ღვინო მხოლოდ მაშინ მომაქვს, როცა საგანგებოთ ძველს და კარგს ღვინოს თხოულობენ, – ისე კი ახალ ღვინოს ვხმარობ სასტუმროში“. – მიპასუხა მე იმან.

რაც შეეხება ყურძნის დაწურვას, თურმე ეს კაცი, როგორც აქ სხვებიც, სწურავს საქაჯავით, ანუ „პრესსით“ და დიდის გაფრთხილებით სიმფონის შემწეობით ერთის ბოჭკიდამ გადიღებს ხოლმე სხვა ბოჭკებში. ნუ იფიქრებთ, რომ ღვინის გადაღების დროს ჩააყოლონ რამე ბოჭკაში. სხვა სრულებით არაფერ ხერხს არ ხმარობენ აქ.

სარდაფში გაშინჯვას რომ მოვრჩი, მადლობა ვუთხარი უფ. გოფმანს, რომ ყველა ეს მაჩვენა, და ერთათ წამოვედით ისევ სასტუმროს ბაღში ლაპარაკით. ლაპარაკში ვკითხე მე იმას:

– გუშინ აქაც გექნებოდათ დეპუტატების ამორჩევა და ვინ ამოირჩიეთ?

– „რასაკვირველია, გვქონდა და შულცე-დელიტჩიმ უფრო ბევრი ხმა მიიღო“.

– ლიბკნენტმა? ვჰკითხე მე იმას კიდევ და მინდოდა სულ წამოეყაჭა თავისი აზრი ამ საგანზე.

– „ვინ? ლიბკნენტმა! ცდილობდნენ კი იმის მომხრეები და რაღაც ბარათებს ავრცელებდნენ, მაგრამ ვინ ამოირჩევდა იმას. იცით ვინ არის ის!“ შესდგა ეს კაცი და დოინჯი შემოიყარა. მეგონა ფეხებს დამიტყაპუნებდა, თუ როგორ გავბედე და ლიბკნენტის სახელი ვახსენე. „ეს ის კაცია, რომელსაც სურს, რომ ჩემი ჯიბე (დაიდო ხელი ჯიბეზე) და მუშის ჯიბე ერთი იყვეს და ამას, ერთი მითხარით, ვინ იზამს და ან რა მოსაფიქრებელია. ღმერთმა დაგვიფაროს იმისაგან და იმის მომხრეებისაგან. ჩემს მაზრაში ღვთის მადლით იმას აგრე-რიგათ არავინ თანაუგრძობს“. ეს რომ ასე გაცხარებული ლაპარაკობდა, ჩემს უნებურათ გონებაში მიტრიალებდა ფიქრები: სიმდიდრესაც ძრიელ სცოდნია კაცის გაწუწკება-მეთქი. ეს გლეხი ძრიელ გაკუჭნულა, შეუძენია სიმდიდრე და ფეხებზე ჰკიდია, თუ ამის მოძმეებსა სიღარიბეში სული სძვრებათ; ამას ქარხნის რომელიმე პატრონზე ნაკლებათ არა აქვს გული გაქვავებული. ბაღშიაც მივედით და ცოტა ხნის შემდეგ გამოვეთხოვე გადიდკაცებულ გლეხს უფ. გოფმანს, ავიღე ჩემი პატარა ბარგეულობა და სამს საათზე გავუდექი ფეხით ვისბადენის გზას.

ივერია. – 1878. – 19 ოქტ. – N41. – გვ. 6-9

ნაწილი მეცხრე

21 ივლისს, სამ საათზე ჰაერს დილის სიგრილე აღარა ჰქონდა და ცაც მოწმენდილი იყო. მზეს თავისი სხივები მოფენილი ჰქონდა აქაურ არე-მარეზე და ყველაფერს სიცხის ბეჭედი აჯდა. დილით მე პალტოშიაც მციოდა და ეხლა სერთუკითაც კი მიჭირდებოდა სიარული. პალტო კი მხარზე მქონდა გადაგდებული. ჯერეთ ისევ სოფლიდამ არ გამოვსულიყავი, რომ გზაში შემომხვდა საძნე – „პოვოსკა“, რომელშიაც, წარმოიდგინეთ, ება მხოლოდ ერთად ერთი ახმახი ტანის ხარი და თავისუფლად მოჰქონდა მშვენივრად გაზეპილ გზაზე. ახლა როგორ ება? ჩვენში ხომ უღელს კისერზე უკეთებენ საქონელს და იმ აზრისანი არიან, რომ ხარს იტყვით თუ კამბეჩსა ორივეს ქედში აქვს ძალაო, აქ კი სხვა აზრისანი ყოფილან და ამისთვის მოხსენებულ ხარს ზედ თავზე ჰქონდა გაკეთებული უღელი რქებთან და ამოდენა ძნის „პოვოსკა“ ანუ ურემი მოჰქონდა. საიდამ მოგაქვთ ეგ ძნა? ვკითხე მე პატრონს. „მინდვრიდამ“. განა არ უჭირდება მაგ ერთს ხარს აგრე დადებულის პოღოსკის ზიდვა? რათ გაუჭირდება; ამისთანა გზაზე შეიძლება კაცმა ხელით გააგოროს ეს საძნე „პოვოსკა“. მომიგო მან პასუხად.

როგორც გამოვედი სოფლიდამ, გზის ორივე მხარეზე დამხვდა ვენახების რიგი. ეს ვენახები იმ ნაირათვე იყო შემუშავებული, როგორც გოფმანის ვენახი. აქაც ვერ მოჰკრავდით თვალს რომელსამე ხეხილს, ანუ ხეივანს, ანუ კიდევ შუა ვაზებში მაღლარობას. ამ ვენახების რიგი რომ გათავდა, დაიწყო მერე ხეხილების რიგი, რომლებიც მშვენივრად მისდევენ გზის ორივე ნაპირს. ხეხილების ჩრდილში ნელ-ნელა მივდიოდი და ერთბაშად ერთი ხეხილის ქვეშ ანუ ჩრდილში თვალი შევასწარ ათიოდ მუშას და განვიზრახე იმათთან ლაპარაკი. ექვსიოდ წამის შემდეგ მე იმათ მართლაც ველაპარაკებოდი. უნდა გითხრათ, რომა ამ ათიოდ მუშაში ოთხი დედა-კაცი ერია და დანარჩენი კი კაცები იყვნენ. – ეს ყანა უთუოდ რომელსამე თქვენგანს ეკუთვნის? ვკითხე მე იმათ ლაპარაკში. „არა, სხვისაა და ჩვენ აქ მხოლოდ მუშები ვართ“. ეს დედა-კაცები: „ესენიც მუშები არიან“. ერთმა ხუმარა მუშამ დაატანა: „უამათოთ ჩვენ არსად ვარგივართ“. დედა-კაცებმა ხარხარი დაიწყეს. მაგას რასა სვამთ აგრე ბეჯითად? – „ღვინოს, თუ გნებავთ მიირთვით“, მითხრა მეღვინემ ეს სიტყვა და კიდევაც დიდი ხელადიდამ დამისხა. მე გასაშინჯავათ ჩამოვართვი ღვინით სავსე ჭიქა და სრულებით იმერული ანუ ქართლული თეთრი ღვინო მომაგონა ამ ღვინომა. თქვენ თვითონ იყიდდით ამ ღვინოს! „არა, ამ ყანის პატრონმა გამოგვიგზავნა“ თქვენგანს კი არავის არა აქვს ვენახი, ანუ სახნავი მიწები? „ორის გარდა თითქმის არავის“, და ამ ორზე მიმითითეს. მაშ თქვენ მამულს მოსჭარბებიხართ, რომ აქ იმუშაოთ? ვუთხარი მე ამ ორ მუშას. „ჩვენი მამული ძრიელ მცირეა და სრულებით არ გვყოფნის; ქორფა შვილები კი ბევრი გვახვევია“. ამ ლაპარაკის შემდეგ, მე ავიღე ხელში ცელი და ვუთხარი კიდევ მუშებს საზოგადოდ: რათ ცელავთ, რატომ არ მკით? „ცელვას რა სჯობია? ამ ცელს ისე ავაღებინებ ხოლმე ყანას, რომ ერთ თავთავს არ გავუშვებ ხოლმე ძირს და ნამგალს მაგოდნობა სად შეუძლიან“. მიპასუხა ერთმა მუშამ და კიდევაც გამომართვა ცელი, რომ საქმით დაემტკიცებინა თავის სიტყვა. ეს მუშა შეუდგა ცელვას და მართლაც ცელს მშვენივრად აღებინებდა ხელაურს. აქ უნდა შევნიშნო, რომ თვით ცელიც კარგად იყო მოწყობილი. იმ ალაგს, საცა ცელი მოკაკულია გაკეთებული ჰქონდა საცერის მგზავსი ნახევარ რგოლი და მოშლუჭამდა ხოლმე ყანას ცელვის დროს, ანუ ამაზე მიწვდებოდა ყანა ცელვის დროს. ცოტა ხნის შემდეგ სხვა მუშებმაც წაავლეს ხელი თავიანთ ცელებს და გაჰყვნენ ყანის კვალს, დედა-კაცები კიდევ მოკლე ნამგლებით – უფრო სათისებით შეუდგნენ ხელეურების ერთად მოგროვებას. „ხედავ როგორ ვცელავ, – ერთ თავთავს კი არ ვუშვებთ და,“ დამიძახა ერთმა მუშამა „მშვენივრად,“ მივაძახე და კიდევაც გამოვეთხოვე ავედი ისევ გზაზე. დავუწყე არე-მარეს ცქერა, გაშლილ და მშვენივრად შემუშავებულ მიწებში და ყანებში ბევრგან დავინახე კიდევ მუშები, მაგრამ ის ხრიანცელი, ის კიჟინა, ის მაღალი ხმით ხარხარი რასაც კაცი ხედავს და ესმის საქართველოში მკის დროს, აქ არსად ისმოდა. ყველგან სიჩუმე სუფევდა. გავუდექი ისევ ჩემ გზას და კაი მანძილი რომ გავიარე, შორიდამ დავინახე, რომ ერთი კაცი მიწას ხნავდა და გუთანში ება ორი ზორბა ცხენი მე ამისკენ გავწიე, და როგორც გამოვედი მიწის თავში, ანუ ხნულის თავში, მე კიდეც გამარჯობა დავუძახე. იმან ღიმილით პასუხი მომცა და კიდეც შეაყენა ცხენები. ეს გუთნის-დედა მოყვანილი ტანის ახალ-გაზდა ვაჟ-კაცი იყო და რაღაც პატიოსნება იხატებოდა ამის სახეზე. თქვენ ეგ თქვენი გუთანი უნდა გამაშინჯოთ კარგად. „გაშინჯეთ, თუ კი აგრე საინტერესოა თქვენთვის“ – მიპასუხა და ცხენებს უკან დააწევინა. ეს გუთანი მსუბუქი გუთანი იყო, ერთი შეხედულობით მოაგონებდა კაცს ქართულ გუთანს; სახნავი ცოტა რამ რომ უფრო წვეტიანი ჰქონდა და ხეზე არ იყო წაცმული; ამას კაცი ჭახრაკით ადვილათ მიატრიალ-მოატრიალებდა. საკვეთელაც ისე ახმახი არ ჰქონდა, როგორც ქართულ გუთანს აქვს. თვლებს გარეშემო შემორტყმული ჰქონდა რკინის რგოლი. ორი ცხენი რათ გიბია, განა მძიმეა ეს გუთანი? „არა, ხშირად ერთი ცხენითაც ვხნავ ხოლმე. გუშინ ცოტა მოჭარბებულად ვამუშავე ეს ცხენები და იმისთვის დღეს ვეღარ გავბედე ერთი ცხენით ხვნა“. ხნული რომ გავშინჯე კიდევ მივე კითხვა: ასე მაღლა რათ ხნავთ, განა ამ გუთანს არ შეუძლიან ღრმად მოხსნას? „როგორ არ შეუძლიან, მაგრამ აქ ამაზე ღრმად მოხვნა საჭირო არ არის. აი მიცქირეთ, რა ღრმად მოვახვნევინო“ და კიდევაც მოატრიალა ცხენები მერე სახნავი ძირ დაუშვა ჭახრაკით – ერთის სიტყვით მომართა გუთანი და გააწვინა ცხენებს. მართლაც ღრმათ წააღებინა ხნული; მტკაველ-ნახევარზე კი ხნავდა და მეტი რა უნდოდა. ეხლა კი მჯერა რომ თქვენ გუთანს ღრმად შეუძლიან ხვნა და ახლა ეს მითხარით: რომელი ქვეყნისაა ეს გუთანი? „ეს ნამდვილი ნემეცური გუთანია და არც ძვირია. ამაშია მიცემული სულ ოცი მარკა. საბოსტნე მიწის სახნავი გუთანი ანუ კავი ხომ უფრო იაფია. – თქვენი იქნება ეს გუთანიც და ეს ცხენებიც? „არა,“ ამოოხვრით მითხრა, – „მინდა კი რომ ჩემი იყოს, მაგრამ არ არის ჩემი. მე სხვის მოჯამაგირე ვარ“. დიდი ჯამაგირი გექნებათ? – „მაგდენი არაფერი. თვეში მაძლევს ჩემი აღა სულ 25 მარკას“. კარგია სოფლად ამოგირჩევია მუშაობა. – „ისევ სოფლათ სჯობია, ვიდრე ქალაქ ადგილას ქარხანაში მუშაობა. მე ეხლა აქ ჯამაგირს ცალკე ვიღებ და ამას გარდა სმა ჭამა აღისაა. მე შემიძლიან ცოტაოდენი ფული მოვაგროვო და სადმე მიწა ვიყიდო. ამას კიდევაც მოვახერხებ და ქარხანაში რომ მემუშავნა, მაშინ კი ვერას დროს ვერ მოვახერხებდი“. ამ ახალგაზდა უმამულო გლეხს ნათლად ეტყობოდა როგორც ლაპარაკში, ისე პირისახეზე, რომ ამას ბევრჯელ ძილი გაჰკრთობია ფიქრის გამო თავის მდგომარეობაზე. მე მოვუწონე, რასაკვირველია, ამას განზრახვა და კიდევაც გამოვეთხოვე. ავედი ისევ გზაზე და ნახევარ საათის შემდეგ მე მივედი ერთ სოფელში, სადაც სასტუმროში ხუთმეტ მინუტამდინ დავისვენე და „ნემეცურის სასმელით“ პივით გული გავიგრილე, დასვენების შემდეგ გავუდექი ისევ გზას. როგორც კი გამოველ ქალაქის მგზავსი სოფლიდამ, ამის პირზე დამხვდა დიდი თლილი ქვით ნაშენი სახსოვარი, რომლის გვერდზედაც იყო წარწერილი გვარები და სახელები იმ მხედართა, რომლებიც ომის დროს ნემეცების და ფრანცუზების შორის (1870წ.) დაჭრილობით დახოცილან. მე ამ სახსოვარს დავუწყე ცქერა და ამ ცქერაში რომ გავერთე, ერთბაშათ ხმა შემომესმა: „რას შესცქერიხართ აგრე, არ იცი რა არის?“ მივხედე უკან და შევაჭყიტე თვალები ერთ ლურჯ პერანგიან მოხუცებულ მაღალ კაცს, რომელიც, როგორც ბოლოს შევიტყე თურმე 87 წელიწადია, რაც დედა-მიწის ზურგზე დაიარება. როგორ არ ვიცი „ოო! აბა მაგის ქვეშ მდებარებენ ჩვენი გმირები, რომლებმაც თავი შესწირეს მამულს ომის დროს ფრანცუზებთან (ეს უკანასკნელი სიტყვა ძრიელ კაფიერათ გამოსთქვა). ეგ ამბავიც ვიცი. „რასაკვირველია გეცოდინებათ. წამოდით, თუ თქვენც აქეთ მოდიხართ“ გაიშვირა ჯოხი ვისბადენის გზისკენ. – სწორეთ მეც მანდეთ მოვდივარ – ვუპასუხე მე იმას და ერთათ გავუდექით გზას. 87 წელს, რასაკვირველია, ეს მაღალი ტანის გლეხი კაცი წელში მოეხარა, მაგრამ მაინც ისე მიანაბიჯებდა, რომ ბევრ ყმაწვილ კაცს გაუჭირდებოდა ამას ფეხ-და-ფეხ მიჰყოლოდა. რაღა ლაპარაკი უნდოდა, რომ ამ ახირებულ მოხუცებულ კაცთან სიარული მე ხეირს არ დამაყრიდა, მაგრამ მაინც ვაი-ვაგლახით მივსდევდი. „დიდი ხანია მგზავრობთ ნემეცების ქვეყანაში და ან როდის გამოხვედით ინგლისიდამ?.. მეორე თვეა, რაც გერმანიაში ვმგზავრობ. მაგრამ ინგლისიდამ კი არა ვარ. „მაშ ინგლისელი არა ხართ?“ არა: მაშ საიდამა ხართ? ეს კითხვა რომ მომცა, შედგა და პირდაპირ შემომხედა. „საფრანგეთიდამ ხომ არა ხართ?“ არა. მე რუსეთიდამ ვარ. „ო,ო,ო“. გაგრძელებით და კმაყოფილებით გამოსთქვა. „ეგ სხვა არის, რუსეთიდამაა! რუსეთის ხელმწიფისა დიდი მეგობარია ჩვენი ხელმწიფე ვილჰელმი და დიდი მეგობრობაც გაუწია ოსმალეთთან ომის დროს“. თქვენ საიდამ იცით ეგ? „როგორ თუ საიდამ? გაზეთებიდამ და ეს ყველამ იცის. „აი ეხლა ბერლინში როგორ გათავდა საქმე! ეს სულ ჩვენი ხემწიფის და თქვენი ხემწიფის მეგობრობის წყალობაა. ეს ჩემი თანა მოგზაური იმ ნაირათ ლაპარაკობდა პოლიტიკურ საგნებზე, რომ კაცს ეგონებოდა სადღაც დიპლომატიური მაღალი სასწავლებელი გაუთავებიაო და ამ ჟამად სწორედ მიწერ-მოწერა აქვს დიპლომატებთანა. – თუმცა მინდოდა ეს ახირებული კაცი ბევრი მელაპარაკებინა, მაგრამ ამისმა სიჩქარით სიარულმა გული გამიწვრილა და ვფიქრობდი, თუ როგორ ავსხლეტოდი. ამ ფიქრში რომ ვიყავი, ჩემ ბედზე, ერთი პატარა ბილიკიდამ შარა-გზაზე ამოვიდა ჩვენ პირდაპირ ერთი დარგვალებული და პირ მოპარსული შუა ხნის კაცი, რომელიც ჩემი მემუსაიფეს ნაცნობი გამოჩნდა. ამათ რომ ერთი ერთმანეთს ლაპარაკი დაუწყეს, მე ცოტა-ცოტაობით უკან დავრჩი და ბოლოს ერთ ადგილზე კიდევაც ჩამოვჯექი. მოხუცებულმა, მაგრამ ყოჩაღმა მოსიარულემ შემოიხედა უკან, დამიქნია ხელი, მაგრამ მე ვეღარ გავბედე იმასთან სიარული.

მაღლობზე კარგახან ვიჯექი და როცა საკმაოდ დავისვენე, გავუდექ ისევ გზას და დავეწიე ერთ თოთხმეტის წლის სუფთად ჩაცმულ ყმაწვილს, რომელსაც სოფლიდამ ხილი მოჰქონდა. ამასაც ცოტა რა რომ უჭირდებოდა ფეხით სიარული და ამისათვის ნელ ნელა წავედით. ბოლოს გადავდექით მე და ეს ყმაწვილი მაღლობზე და წინ გაგვეშალა მშვენიერი სურათი: მაღალი ხეების ბაღებიდამა და პარკებიდამა გამოიცქირებოდნენ თეთრად გალესილი მაღალი სახლები და ამათ ზემოდამ დასცქეროდნენ გოტიური შენობის ეკკლესიების გუმბათები; ერთად-ერთი ვიზანტიური შენობის ეკკლესიის ოქროთი დაფერილი გუმბათი. კიდევ ტყიანი ბორცვიდამ ბრწყინავდა და თავის არე-მარეს ამშვენიერებდა.* ზოგიერთი ბორცვების გვერდებზე ანუ მხარეებზე დაბალი აქაურათ შემუშავებული ვაზი შეფენილი იყო და მზის ჩავარდნის დროს მშვენიერ სანახავს წარმოადგენდა. ყველა ამას რგოლივით შემორტყმული ჰქონდა ტყით შემოსილი ბორცვები. ეს გახლდათ ვისბადენი. სადაც ათი წამის შემდეგ ქუჩა-ქუჩა დავდიოდი და ვეძებდი ჩემთვის კარგს და იაფის ფასის ოთახს.

ივერია. – 1878. – 26 ოქტ. – N42. – გვ. 6-8

შაქრო (ი. ვაჩნაძე)

„კვალის" კორესპოდენციები: ქალ. ვარშავა

ვარშავის პირველ დანახვაზე თვალწინ წარმომიდგა უცხო სურათი. რუსეთის დიდი ქალაქებისაგან ისე განსხვავდება იგი, რომ ასე მეგონა, სადღაც საზღვარ გარეთ, რომელსამე უცხო ევროპიელ ქალაქში გავჩნდი მეთქი. ჩემი ყურადრება მიიპყრო ქალაქის სამაგალითო სისუფთავემ, რომელსაც ბევრი სხვა ქალაქები დაჰნატრიან ვარშავას. საითაც მიიხედავთ, მთელი ქალაქის ქუჩა-ეზოები და სახლები ისეა დაწმენდილ-დასუფთავებული, რომ დაკარგულ ნემსსაც კი ადვილათ იპოვით ქუჩაში. ყოველ სახლის წინ დილიდან საღამომდის, სულ მუდამ, დგანან მუშები ცოცხებით და ნიჩბებით და წმენდენ იქაურობას; თვით გამვლელ-გამომვლელისაგან გადაყრილ პაპიროზის და სპიჩკის ნამწვებსაც კი ჰკრეფავენ ქუჩებში, თუ კი დაინახეს სადმე. გარდა ქუჩების და ეზოებისა, ყოველ სახლის კედლებსაც ჰრეცხავენ და წმენდენ ყოველ დღე. ქუჩებში ვერსად ვერ შეხვდებით უბრალოთ მაწანწალა და მოხეტიალე ლოთს ანუ მათხოვარს. თითქმის ყველა სახლების და დუქნების კარებებზე აწერია, „მათხოვარობა აკრძალულიაო“: ყველა უბინადრო მათხოვართათვის თავშესაფარი და სასადილოებია გამართული.

პოლონელი ხალხი, როგორც ეტყობა, მეტად ზდილობიანი ყოფილა, მარტო მაღალი საზოგადოება კი არა, არამედ თვით აქაური მუშა ხალხიც კი. ქუჩებში თუ ვინმემ უნებურათ ფეხი წამოგკრათ, უსათუოთ დიდის ზდილობით, რამდენჯერმე, ბოდიშს მოიხდის; სხვა ქალაქებში კი ბევრჯელ ერთი-ერთმანეთს ისე დაეჯახებიან ხოლმე, რომ თავბრუს დაასხამენ და ისე გაივლიან, თითქოს არაფერიაო.

არც ერთ რუსეთის ქალაქში ვერ ჰნახავთ ისე კოხტათ, სუფთათ და მოხდენით მორთულ, სხვა-და-სხვა ახალ მოდაზე ჩაცმულ-დახურულ ხალხს, როგორც აქ. საზოგადოთ ყოველი პოლონელი ქალი ხელსაქმის დიდი მოყვარული ყოფილა: სამაგალითოთ მისდევენ ათას გვარ საქმეს და ჭრა-კერვას: ერთ ქალს ვერ ჰნახავთ, რომ რაიმე ხელსაქმე არ იცოდეს. ქალების ჩასაცმელ-დასახური ისე იაფათ იყიდება აქ, რომ, არა თუ შეძლებულთ, საწყლებსაც კი ადვილათ შეუძლიათ მორთულნი იარონ. საუკეთესო კაბის შეკერვის ხელფასს სამ მანეთს იღებენ აქ ნაქები მკერვალები, სხვა ქალაქებში კი თითო თუმნათაც არა ჰკერავენ უბრალო კაბებს.

მეტად საინტერესოა აქაური „შეუძლებელ ხალხის დამხმარებელ საზოგადოების“ მიერ გამოგონილი ერთი ზომა. ამ საზოგადოებას, გარდა სხვა-და-სხვა კერძო შემოწირულობისა, უმთავრეს შემოსავლის წყაროთ შემდეგი აქვს. ჰყავს დაქირავებული რამდენიმე კაცი: ისინი დადიან მთელ ქალაქში და აგროვებენ ყოველგვარ გამოუსადეგარ და გადასაყრელ საქონელს, მაგალითათ ძველი წიგნებისა და ქაღალდების ნახევებს, ყოველ გვარ ძონძებს და მჩვრებს, შუშების ნამტვრევებს, რკინას, ტყვიას, თუჯს და სხვ. ყველა ამას ჰყიდიან აქაურ ქარხნებში, მაგ. სხვა-და-სხვა ქაღალდების ნაფლეთებს ფუთს 50 კაპ., წიგნების ნახევებს 80 კაპ. და სხვ. აქ ყოველ გროშს ძვირათ აფასებენ.

აქაური მეეტლეები დიდ ვაჟბატონებსა ჰგვანან მოკაზმულობით: ცხენები სულ ინგლისურ მოდაზე მორთულ-მოკაზმულები ჰყავთ. არსად იმდენი ხალხი არ დადის ველოსიპედებით რამდენიც აქ; ველოსიპედით დადიან ექიმები ავათმყოფებთან, ვექილები სასამართლოებში, წერილების და დეპეშების დამტარებლები და სხვ. და სხვ... ზოგს ველოსიპედებისთვის უკან დიდრონი ყუთებიც კი დაუკრავთ და საქონელი, ბარგ-ბარხანა თან დააქვთ, ამ ბოლო დროს ორთქლ-მავალი ეტლებიც გააჩინეს ბევრმა და ისინიც დაჰქრიან. ყველა ამაებს ცხენიანი მეეტლეები ყურებ-ჩამოყრილები შეჰყურებენ.

ერთმა აქაურმა პოლონელმა აი რა მითხრა, საზოგადოთ ქ. ვარშავის შესახებ: – რაც ვარშავაში საუკეთესო შენობებს უყურებთ, ან სააღებ-მიცემო ადგილებს, სულ ურიებისააო. მართლაც შაფათობით აქაურ დუქნებ-ბაზრებში ვერაფერს იშოვით სასყიდელს: თითქმის ყველა დაკეტილია, კვირაობით კი სულ ღიაა; ამით დავრწმუნდი, ვის ხელშიაც ყოფილა აქაური ვაჭრობა.

აქ ერთი ღვინით მოვაჭრეა, გვარათ პ. კაზაზიანცი. თავის ღვინოს სულ კახურს უძახის და განა მარტო კახური სახელის დარქმევას კი კმარობს; ღვინოებისათვის ბოთლებზე დაუწერია, სახელათ „ნინო“ და „თამარი“. გავხსენი რამდენიმე ბოთლი, გავსინჯე და აი ეს „ნინოს“ და „თამარის“ ღვინოები ღირსებით აღმოჩნდა შაქარ-წყალი მოდუღებული და შიგ ცოტა არაყი და ღვინის ფერი გარეული. პატრონი ეფიცება ყველას, კახეთში სულ ასეთი ღვინოები დგებაო. უეჭველია ჩვენებურ ღვინოებს სახელს გაუფუჭებს.

კვალი. – 1897. – N23. – გვ. 446-447.

ფემინიზმი

გიორგი წერეთელი

დედა-კაცის აზრი დედა-კაცებზედ

„ახლანდელს დროში დაწინავებულნი პირნი განათლებულს ქვეყნებში ნამდვილათ გრძნობენ, რომ ქალს საზოგადოებაში არა აქვს მინიჭებული თავისი შესაფერი მდგომარეობა. ყოველ სახელმწიფოს სჯულში არის ზოგი იმისთანა კანონები, რომლის გამოთაც დედა-კაცი იჩაგრება და იმდენი თავისუფლება არ მიეცემა, რამდენიც საჭიროა სახელმწიფოს კეთილ მდგომარეობისთვის და შთამომავლობის სასარგებლოთ. ეჭვი არ არის, ამ სიტყვებზედ ჩვენი ქალები წყრომას დაგვიწყებენ. – როგორ თუ შესაფერი მდგომარეობა არა გვაქვსო? დაჩაგვრა კი არა, ჩვენოდენი უფლება და ღირსება არავის არა აქვს. აი წარმოვიდგინოთ, როდესაც ქალი და კაცი ქუჩაში ერთათ დასეირნობენ; დედა-კაცი წინ მიდის და მამა-კაცი კი ბიჭსავით უკან აედევნებაო. ქალები არა ვართ, რომ კაცები, როგორც მეფეს, მოწიწებით ხელზედ გვკოცნიან და ზოგჯერ ჩვენს წინ მუხლსაც მოიყრიან? აბა ერთი მიჩვენე საზოგადოების ყრილობაში, თუ ქალს ყოველთვის კაცზედ უპირველესი ადგილი არ უჭირავს! ვის გაუგონია ამ გვარი ცილის წამებაო! არა, ეგ ტყუილი მოგიგონია, ვიღაც გამოსულხარ და სწერ; მაგ სიტყვებს არაოდეს ჩვენ თავზედ არ მივიღებთ. ჩვენისთანა ბატონები მამა-კაცები არ არიანო, ჩვენ ოჯახებში ბატონებათ ვზივართ და ისინი კი ოფლის წურწურით შრომობენ და ხარჯს გვაძლევენო. – პატივცემულნო მანდილოსანნო, ძლიერ ნუ გაცხარდებით; გული დაიმშვიდეთ და ისე მოისმინეთ ჩემი საუბარი. მე აქ უფრო ერთის გამოჩენილის დედა-კაცის პირით ვლაპარაკობ, რომელსაც არ მოსწონს ქალის ბატონობა ახლანდელს დროში და ამბობს, რომ ამ გვარი ბატონობა დედა-კაცის დამამცირებელი და შეუფერებელი არისო. მაშ ახლა განვაგრძობ ლაპარაკს. დედა-კაცს კანონით აკრძალული აქვს, რომ თავისი ნიჭი და გონიერება საზოგადოების წარსამატებლათ მოიხმაროს. დედა-კაცს არ შეუძლიან საზოგადო საქმისთვის იშრომოს, ისე როგორც მამა-კაცსა; იმას არ შეუძლიან ცხოვრების საშუალობა პატიოსანის გარჯით მოიპოვოს. საზოგადოების ჩვეულება დედა-კაცს ნებას არ აძლევს, რომ თავისი გონება გაანათლოს იმდენათ, რამდენათაც მამა-კაცს შეუძლიან თავისის გონების გახსნა. საზოგადოების წესდებულება უშლის დედა-კაცს, რომ ის სახელმწიფო გამგეობის წევრათ გახდეს; იმას არ შეუძლიან შეიქნეს მასწავლებელი, ექიმი, სამოქალაქო თანამდებობის აღმასრულებელი და სხვა. რადგანაც დედა-კაცს არა ვითარი წყარო თავისუფლათ ცხოვრებისა არა ჰქონია, ამისთვისაც ის გამხდარა სრული მონა მამა-კაცისა. ის პირმოთნეობა, რომელიც ცოლ-ქმრობაში ხშირია ოჯახის გამრყვნელი და ზნეობის დამამცირებელია. ხასიათის შეუთვისებლობით რომ ცოლის გულში უკმაყოფილება აღიძრას, უეჭველათ ქალმა ეს უკმაყოფილება უნდა დაჰფაროს და მუდამ თავის გულს უნდა ასკდებოდეს. ამ ნაირის მდგომარეობისაგან დედა-კაცი ვერას ღონისძიებით თავს ვერ იხსნის. თუ ეს უკმაყოფილება იმან ცხადათ წარმოსთქვა, ვაი იმის მოსწრებას!.. მეტი გზა არ არის, ყოველს ამ ნაირს მდგომარეობაში დედა-კაცი პირმოთნეობით უნდა აღიჭურვოს. აი, ამ გვარმა საზოგადოების სასტიკმა ჩვეულებამ და სჯულმა აღძრა ქალების დრტვინვა და განათლებულის კაცების უკმაყოფილება.

ყოველი ჭკვიანი ქალი და კაცი ევროპისა და ამერიკისა ებრძვის საზოგადო წყობილებას და იმის ჩვეულებას დედა-კაცის მდგომარეობის გაუმჯობესობისათვის. სხვათა დედა-კაცებთა შორის ერთი ფრიად განათლებული ქალი, გრაფინა დორა დისტრია ძალიან უკმაყოფილოა ახლანდელს შეუფერებელს ქალის მდგომარეობაზედ. დორა დისტრია დედა-კაცის მდგომარეობას სხვა და სხვა საზოგადოებაში ისტორიულათ განიხილავს და იმ აზრზედ დამყარდება, რომ უგუნურს კაცის სიმძლავრეს დედა-კაცი მამა-კაცის მონათ გაუხდიაო. აი რას იტყვის ისა: ველურს ხალხში დედა-კაცს პირუტყვსავით ეპყრობიან და ზოგჯერ იმის მდგომარეობაზედაც უფრო სამძიმოა. აქ დედა-კაცი ღმერთებისაგან მოძულებულათ მიაჩნიათ. დედა-კაცს მამა-კაცთან პურის ჭამა არ შეუძლინ; რაც მამა-კაცის საჭმელია, იმას დედა-კაცი ვერ შეეხება, მამა-კაცთან ვერ დაჯდება. რომელს ჭურჭელსაც მამა-კაცი ხმარობს, დედა-კაცი იმ ჭურჭელს ვერ იხმარებს. ის იქ მამა-კაცს ვერას დაამადლებს და მამა-კაცი კი იმაზედ ხშირათ მოიხმარს ხოლმე თავისს ძალას. ამ გვარი დედა-კაცის დამოკიდებულება ძველიდამ აქამომდე მომდინარეობს, მხოლოთ ეს კი არის, რომ ეს დამონავება თან-და-თან სუსტდება. აღმოსავლეთის ქვეყნებში ქალის მდგომარეობა არ არის ისე სასტიკი. დედა-კაცი რომ ველურს ხალხს პირუტყვად მიაჩნია, აღმოსავლეთის ხალხი იმას ისე უყურებს, როგორც თავისს მონას. თუმცა ქალი იქაც ნივთსავით საკუთრებათ მიაჩნიათ, მაგრამ ეს საკუთრება ოჯახის მმართველია და იმას ფასიც აძევს: დედა-კაცს აქ ყიდულობენ. რადგანაც აღმოსავლეთში დედა-კაცი სავაჭრო საქონელია, რომელიც უნდა გაისყიდოს, ამისთვის უეჭველია, ვისაც მომატებული შეძლება აქვს, ის ამ ნაირს ნივთს უფრო ბევრს მოიპოვებს და აი აქედამაც უნდა წარმომდგარ იყო მრავალცოლიანობა. განათლებულს საბერძნეთში და რომში ქალი უფრო პატივცემული იყო. აღმოსავლეთსავით იქ დედა-კაცს არა ყიდდნენ, და არც ითვლებოდა ისა მამა-კაცის მონათ, თუმცა იმავე მამა-კაცის ხელში იყო სრულებით.

ქრისტიანობამ თავისის ღვთიურის აზრებით იმ დროში ძირიცვლილება ვერ მოახდინა დედა-კაცის შესახებ. რომის განათლებას არ შეეძლო, რომ საქრისტიანო აზრებზედ გავლენა არ ჰქონოდა, როდესაც ეს აზრები ხალხში ვრცელდებოდნენ. ამ მიზეზისა გამო ქრისტიანობამ ვერ შეიძლო დედა-კაცის მდგომარეობის გაუმჯობესობა. ამას ჩვენ ახლანდელს დროშიაც ნათლათ ვხედავთ. ჩვენში დედა-კაცი უწინდელათ ბევრს უფლებას არის მოკლებული. ის უწინდელათ არის მამა-კაცის დამოკიდებულების ქვეშ, მაშინ როდესაც ეს დამოკიდებულება იმისთვის სრულიად საჭირო არ არის.

მწერლები, რომელნიც საზოგადო მონებისგან დედა-კაცის განთავისუფლებას ეწინააღმდეგებიან, ორ გვარს საბუთებს წარმოადგენენ. ერთი საბუთი იმას შეიცავს, ვოთომც დედა-კაცს თავისი შესაფერი თავისუფლება ქონდეს მინიჭებული; დედა-კაცის დანიშნულება, იმათის აზრით, ოჯახობა არის და აქ ის სრული თავისუფალიაო. მაგრამ დორას აზრით ოჯახის მოვლის გარდა ქალს კიდევ ბევრი თავისუფალი დრო დარჩება. იმას უნდა ნება მიეცეს, რომ დანაშთენი თავისუფალი დრო საზოგადოების სასარგებლოთ მოიხმაროს, როგორათაც საზოგადოების წევრმა. ერთის სიტყვით, ვისაც ჰგონია, რომ დედა-კაცი მარტო კარგი მეოჯახე უნდა იყოსო, ისინი ძალიან სტყუიან, ამისთვის რომ შეიძლება კაცი კარგი ოჯახის მომვლელი იყოს და ამასთან კარგი ექიმიც, კარგი ვაჭარიც, კარგი ვექილიც, კარგი ისტორიკოსიც, კარგი სახელმწიფო მოხელეც და სხვ. ოჯახობა, როგორც მამა-კაცს, აგრეთვე დედა-კაცს ვერ დაუშლის ისტორიკოსობას და მრავალს სხვა რიგს სამოქალაქო სამსახურსა.

მეორე საბუთი დედა-კაცის წინააღმდეგ ამ აზრს წარმოადგენს, ვითომც იმისი ნიჭიერება და მამა-კაცისა შორის შორს იყოს; მაგრამ ამ გვარი აზრიც დორას ფიქრით სრულიათ უსაფუძვლოა. დორა დისტრია აიღებს ისტორიას და იქ ცხადათ გვიჩვენებს, რომ სწავლაში, პოლიტიკაში და სარწმუნოების სფერაში გამოჩენილნი დედა-კაცები ყოფილან. შესანიშნავია ერთი იტალიელი ქალი, რომელიც სხვათა შორის დედა-კაცის ნიჭიერების დასამტკიცებლათ მოჰყავს დორას. ამ დედაკაცს რქმევია მარიამ გაეტანა აგნეზი. ცხრა წლისა რომ შექნილა იმას დაუწერია ლათინური თხზულება, რომელიც ნათლათ ამტკიცებს, რომ დედა-კაცსაც შეუძლიან ამ გვარი შრომა. თერთმეტის წლისას ამ ქალს ბერძნული ესმოდა და ოცდა ათის წლისა ლათინურიდამ თარგმნიდა ბერძნულათ, იტალიურათ, ფრანცუზულათ და ნემეცურათ, შემდეგ იმან კიდევ ისპანიური და ებრაული ენა ისწავლა. ოცის წლისა იყო მხოლოთ, როდესაც პაპამ ბენეტიკტმა XIV ის მიიწვია პროფესორათ მათემატიკის კათედრაზედ ბოლონის უნივერსიტეტში. ეს პატივცემული ადგილი ამ დედა-კაცმა დაიმსახურა თავისის შესანიშნავის მათემატიკურის თხზულებით, რომელიც იმ დროს სწავლულებში ძალიან ხმა გავარდნილი იყო. ლაურა ბასსიც თითქმის ისე შესანიშნავია ფილოსოფიაში და ფიზიკაში, როგორც აგნეზი. როდესაც პრუსიაში თავისუფლებისთვის ომიანობა მოხდა, მაშინ მრავალმა დედა-კაცმა თავი გამოიჩინა მამულის სიყვარულით და სხვა მოღვაწეობით. სხვა და სხვა სწავლის ნაწილშიაც ბევრი სახელ განთქმული დედა-კაცები არიან, მაგალ. ფილოსოფიაში მარკიზ-დე-შეტელე, ვოლტერის მეგობარი, ეთნოგრაფიაში ანუ ხალხის აღწერაში, გეოგრაფიაში, ფიზიკაში სოფიო ჟერმენი, იდა ფეიფერი და მისი შტრიკლანდი, ასტრონომიაში ზომერვილი და მრავალი სხვ. ეს დედა-კაცები ყოველს საბუთზედ უფრო ნამდვილათ გვიჩვენებენ, თუ რამდენათ უსაფუძვლოა იმ კაცების აზრები, რომელნიც ეწინააღმდეგებიან დედა-კაცის მამა-კაცთან გათანასწორებასა, და ამბობენ, ვითომც მამა-კაცის ნიჭიერება ბევრათ მაღლა იდგეს დედა-კაცის ნიჭიერებაზედ. ახლა ევროპის საზოგადოებაში დაწინავებული პირები უფრო იმ აზრზედ არიან დამყარებულნი, რომ დედა-კაცი განთავისუფლდეს მამა-კაცის ნივთიერებითის დამოკიდებულებისაგან და ის უფლება მიენიჭოს იმათ, რომელიც მამა-კაცს აქვს. რა საკვირველია, ამ გვარი თავისუფლება დედა-კაცს მიანიჭებს ნამდვილს კაცურს ღირსებას და ამასთან იმის დაჩაგრულს მდგომარეობასაც აღადგენს.“

დროება – თბილისი, 1866 – N5. – გვ. 1

ერთი ამერიკელი ქალის ყოფნა პარიჟში...

ერთი ამერიკელი ქალის ყოფნა პარიჟში. სულ ათი-თხუთმეტი წელიწადი არ იქნება, რაც ჩვენმა ქალებმა გახშირებით შემოიღეს ბაზარში სიარული. ადრე ამ ოცდაათი წლის წინათ თუ ნახავდა კაცი დედაკაცსა იმასაც ხნიანსა ნახავდა, უფრო ან დალალებისაგან (მოსიარულე ვაჭრებისაგან) ყიდულობდნენ, ან ბაზრიდგან საქონელს მოატანინებდნენ შინა და ასე ვაი ვაგლახით უნდა ეყიდნათ რამე. ჯერ ეხლაც მარტო მოსიარულე ქალს ძნელათ ნახავს კაცი, უეჭველათ თან ვინმე ჰყავს. ამისი მიზეზი რასაკვირველია დაუჩვევლობაა, ერთი და ერთი რომ ადათი არა ყოფილა, ამას მისდევენ. მეორე მიზეზიც ის არის, რომ კაცები უმართებულოთ იქცევიან ქალებთან, მეტადრე ყმაწვილი კაცები. ვის არ გაუგონია ქალაქის საყდრების დღეობაების ამბები, რომ ამა და ამ ქალს ესა და ეს უპატიურობა მიაყენესო, ამას და ამას ლეჩაქი მოსჭრეს, ამას შალიო, ამას თმა, ამას უჩქმიტესო და, ვინ იცის რამდენი სირცხვილი და ბიაბურობა არ მიუყენებიათ არა თუ მარტო გასათხოვარი ქალებისთვის, ქმრიანებისთვისაც კი არ დაუკლიათ. ეხლა კიდევ ქალს მარტო სიარული შეუძლიან დღისით, ღამე კი ღმერთმა შეინახოს. აბა გაბედოს ქალმა და ბინდისას ჩვენ განათლებულს და განათებულს ბულვარზე გამოიაროს მარტო, თუ მაშინვე ერთი როტა ყმაწვილი კაცებისა არ დაედევნოს, ან გზა არ შეუკრას, ურცხვი ლაპარაკი არ დაიწყოს და ბოლოს ხელი არ ჩაავლოს. რამდენი წივილ-კივილი და ცემა-ტყეპა ხდება ხოლმე ამ ბულვარზე. აი რა წამხდარი და პირუტყვული ყოფა ქცევისაა ჩვენი ხალხი: ხმის ამომღებსაც კი კაცი არა ნახავს, რომ უპატრონო ქალს გამოესარჩლოს და უსიამოვნება მოაშოროს ხოლმე.

სწორეთ ამგვარივე, უმართებულობაა სხვა და სხვა დიდს ევროპის ქალაქებში. მოხდება ხოლმე, რომ პატიოსანი ოჯახის ქალი ღამე მიდის თავისთვის. დაედევნება რამდენიმე კაცი, ჩაავლებს ხელს და ვინ იცის რას არ ჩაიდენს, რა უპატიურებას არ მიაყენებს, მაგრამ ამ შემთვევაში გამვლელ გამომვლელი ან პოლიციის მოხელე გეერევა, ქალს აშვებინებს და უკან მომდევარებს სამართალში აძლევენ გაუპატიურებისათვის. ამერიკაში სულ სხვაა. იქ ქალი ყოველთვის თავისუფლათ მარტო დადის და ძნელათ მოხდება, რომ კაცისაგან უპატიურება მიადგეს ქალსა. არა თუ ქალაქში მგზავრათაც კი მარტო დაიარებიან გასათხოვარი ქალები. ისეთი ადათია, რომ მანამ ქალი არ დაელაპარაკოს კაცსა, კაცისაგან გამოლაპარაკება ძალიან უმართებულობათა აქვთ მიღებული. ხშირათ იციან თურმე ქალებმა, რომ თუ დაჭირება აქვთ რამე ისეთი, რომ საჭიროა ადამიანი ჰყვანდეთ თანა, ქალი სთხოვს კაცსა, რომ თუ შეიძლებოდეს ამა და ამ ადგილამდინ გამაცილეთო. ამ შემთხვევაშიაც თურმე უმართებულება იქნება, რომ უარი უთხრას კაცმა ქალსა. გააცილებს ადგილამდინ და ისე მოშორდებიან ერთმანეთს როგორც, ჩემო მკითხველო, მე, ამის დამწერი, და შენ, ერთმანერთს არ ვიცნობთ და ერთსა ამბავსა ვკითხულობთ გაზეთში. ამ ამერიკელ ქალს რა გაჭირება შემთხვევია პარიჟში. ზაფხულს პარიჟის გამოფენის სანახავათ მოსულა (ამ ზაფხულს ქვეყნის გამოფენაა პარიჟში, რაც ქვეყნის ზურგზე ქვეყნებია, ყველა ქვეყნებიდამ მიწისა თუ ხის მოსავალი, ან ხელოსნობით რამ არის გაკეთებული, ან ქარხნისა ან ფაბრიკისა ერთის სიტყვით, რაც კაცის ხელსა და გონებას გაუკეთებია და მოუგონია, ყველას ნიმუშები იქარის მოგროვებული და ხალხისთვის სანახავათ გამოფენილია ერთ დიდს შენობაში. ამიტომ ამას გამოფენას ეძახიან. ამ გამოფენას იმიტომა მართავენ, რომ სხვა და სხვა ქვეყნების ხალხმა უფრო ადვილათ ნახოს ყველა ხალხის ნამუშავარი და, რაც საჭიროა, თითონაც მიიღოს. რასაკვირველია, ვისაც ღონის ძიება აქვს, მიდის და ამას გარდა ყველა სახელმწიფოებიდამ მთავრობა რამდენსამე ნასწავლ კაცსა გზავნის ავისა და კარგისა შესატყობლათა. ამ გვარი მთელი ქვეყნის გამოფენა ორ ქალაქში ხდება ხოლმე. ფრანციის ქალაქში: პარიჟში და ანგლიისა – ლონდონში ათ წელიწადში ერთხელ, გამოფენა ლონდონში იქნება 1872-სა წ.) ამ გამოფენის სანახავათ მოსულა ერთი ამერიკელი გასათხოვარი ქალი რაგინდარაების საყიდლათ ხშირათ დადის თურმე ერთ გამოჩენილ მაღაზიაში და ყოველთვის ერთს პრიკაშჩიკს ელაპარაკება ხოლმე. ქალი მშვენიერი იყო და ის პრიკაშჩიკი ზდილი. ბოლოს ერთ დღეს მივიდა იმავე მაღაზიაში დაღვრემილი, საჩქაროთ რაღაც ფარჩა იყიდა და პრიკაშჩიკს უთხრა: „ერთ საათს შემდეგ შინ ვიქნები, ამა და ამ ადგილას ვდგევარ, გაისარჯეთ მოდით და ბიჭსაც ეს ფარჩა მოატაინეთო.“ ამ სიტყვებთან ცივათ თავი დაუკრა და გამოვიდა. პრიკაშჩიკი გაკვირვებული დარჩა, მაგრამ დანიშნულ დროს მივიდა ქალთან. ქალმა საუზმეზე მიიწვია, იმან უარი არ უთხრა. მაგრამ ქალი ისე შეშფოთებული იყო, რომ პრიკაშჩიკი დააფიქრა. ბოლოს უეცრათ ქალმა უთხრა: „ერთი ბძანეთ დაუკვეხრათა, თქვენ შეიძლებთ ქალი დაიცვათ გაუპატიურებისაგან?“ – დიახ შემიძლიან უპასუხა პრიკაშჩიკმა. – „ძალიან კეთილი. თქვენ ხომ თქვენი ოფლითა სცხოვრობთ?“ დიახ ჩემი შრომითა ვჭამ პურსა. „მაშ აი რას მოგახსენებ, მე თითქმის არავინა მყავს ქვეყანაზე და, რაც მაბადია, სულ ჩემია. მოვედი გამოფენისა და პარიჟის სანახავადა. აქ კი დავრწმუნდი, რომ ამ ქალაქში ქალს მცველი უნდა ჰყვანდეს. მე გავბედე და თქვენ ამოგირჩიეთ მცველათა. რაც დროება დაგეკარგებათ ჩემთან ერთათ სიარულისათვის, იმის გადასახადს ფულით გადაგიხდით. ამაზე არა სთქვათ, რა ეს ანგარიშის საქმეა. თანახმა ხართ თუ არა?“ პრიკაშჩიკმა არ იცოდა, რა ეთქვა, ბოლოს დასთანხმდა. – ქალმა უთხრა „მე იმედი მაქვს, რომ ქალის მოარშიყე უკან მდევარის კაცის მასხარობას არ იზამთ. თუ ერთი უმართებულობა შემიმჩნევია, ჩვენი, კანდრახტი დაირღვევა. რომელ დროდამ დავიწყოთ პირობის ასრულება“ – თუნდ ამ საათიდამა, უპასუხა კაცმა და ამ უცნაური შეკრულობის წერილი დასწერეს. პრიკაშჩიკი მართებულათ, ზდილობით და პატიოსნობით თან დასდევდა ქალსა ძმასავითა, ისე რომ ამერიკელი ქალი ძალიან მადლობელი იყო ამისთანა კაცის ამორჩევაზე. ორკვირას შემდეგ დაპირებული ფული გადაუხადა კაცსა და ერთმანერთს მოშორდნენ პატივისცემით და კმაყოფილებით. ქალი გაემგზავრა თავის ქვეყნისაკენ ამერიკაში. თუ ქალსაც თავის თავის შენახვა უნდა, შეინახავს.

დროება – თბილისი, 1867 – N36. – გვ. 4

ქალი და მისი განათლება

პ.( ამ ფსევდონიმით წერდნენ: პეტრე სურგულაძე (1877-1931), სამსონ ფირცხალავა (1872-1952), პეტრე უმიკაშვილი (1834-1904))

ნაწყვეტი სტატიიდან

ჩვენში დედაკაცი დაჩაგრული და უფლება-მოკლებულია. მისი ძალღონე და მოქმედება ფრთებ-შეკვეცილია. მისი მნიშვნელობაც უნიშანწყლო და უფერულია. ამაში ბრალი ედებათ როგორც თვით ქალებს, ისე უმეტეს ნაწილს საზოგადოებასაც.

რამდენად საზოგადოება დაბლათ სდგას განათლებისა და განვითარების საფეხურზედ, იმდენად დედაკაცის მდგომარეობაც შეზღუდულია და მისი პიროვნებაც შევიწროებული. რამდენადაც საზოგადოება წინ იწევს განვითარების გზაზედ, იმდენად ეცვლება მას აზრი დედაკაცის მდგომარეობასა, მის დანიშნულებასა და უფლებაზედაც.

რადგანაც საზოგადოების განვითარებამ ბევრნაირი გზა განვლო, ზოგი ხალხი უკან ჩამორჩა, ზოგმაც გაუსწრო, ამასთან ერთსა და იმავე ხალხშიც საზოგადოების სხვა და სხვა წევრები განვითარების სხვა და სხვა საფეხურზედ იყვნენ და არიან, ამიტომ დედაკაცის შესახებაც ბევრნაირი აზრი ბატონობდა და ახლაც ბატონობს. ყველა ეს აზრები მოკლეთ შეიძლება ასე გამოვთქვათ:

1. დედაკაცი არის მამაკაცის მონა, მისი მორჩილი ყმა, მისი ყოველივე ბრძანების და სურვილების შემსრულებელი, მისი შვილების აღმზრდელი, ის მუდამ მამაკაცის პატრონობის ქვეშ უნდა იყოს. სანამ გათხოვდებოდეს მისი პატრონია მამა, მერე ქმარი. რომ დაქვრივდეს, მისი უფროსი ვაჟი, ან სხვა უფროსი მამაკაცი ოჯახში ხდება მის პატრონად. ყველა სარგებლობს მისი შრომით, ძალღონით, მისი პიროვნებითაც; თვითონ ის კი ადამიანურ ცხოვრებას, ხმას და უფლებებს მოკლებულია.

2. მართალია, დედაკაცი უნდა ემორჩილებოდეს მამაკაცს, როგორც სუსტი ძლიერს, მაგრამ ის არ უნდა ითვლებოდეს მამაკაცის მონად. ის მამაკაცის ერთგული თანამშრომელია და ამიტომ აღიარებულ უნდა იქმნას მის მეგობრად, ჭირში და ლხინში ამხანაგად. რომ ქალმა უკეთესი და უფრო სასარგებლო ამხანაგობა გასწიოს, ამიტომ მის განათლებაზეც არის საჭირო ზრუნვა. მისი უმაღლესი და წმინდა დანიშნულებაა – შვილების აღზრდა და მოვლა. მისი ვალდებულებაა ოჯახის წვრილმანებზე თავის ტეხა და მზრუნველობა. საზოგადო საქმეებში მას ხმა არა აქვს, და რომც მიეცეს, არაფერში გამოდგება გარდა საქველმოქმედო საქმეებისა. რაიმე პოლიტიკურ უფლებების მინიჭება, ან მამაკაცთან გათანასწორება, შეუძლებელია, რადგანაც ის სუსტი არსებაა, უფლებებს ვერ მოიხმარს და თავის დანიშნულებას და ვალდებულებასაც გზას აუხვევს.

3. დედაკაცი ისეთივე ადამიანია, როგორიც არის მამაკაცი. თუ ის მოჩანს სუსტ არსებად, ეს ისტორიული პირობების და აღზრდის ბრალია. მას უნდა მიენიჭოს იმნაირივე აღზრდა და განათლება, როგორც მამაკაცებს და მიენიჭოს განათლება არა როგორც მამაკაცის თანაშემწეებს, არამედ როგორც იმნაირსავე ადამიანებს, როგორც მამაკაცები არიან. შრომის განაწილებაში მიენიჭოს მას ის სფერა და მოქმედება, რომელიც მას სურს, და სადაც მისი შრომაც უფრო ნაყოფიერი იქნება. პირადათ ის სრული თავისუფალი უნდა იყოს და ჰქონდეს მამაკაცთან შედარებით თანასწორი უფლებები როგორც ოჯახში, ისე საზოგადოებაში და პოლიტიკურ ცხოვრებაშიც. დედაკაცმაც ეს უფლებები უნდა მოიპოვოს და შეინარჩუნოს იმნაირივე ბრძოლით, როგორც ამას მამაკაცები შვრებიან და არ უნდა უცადოს იმ დროს, როდესაც მამაკაცი უთავაზებს მას უფლებებს, როგორც თაიგულის ჩუქებას არის ხოლმე შეჩვეული.

ჩვენში, როგორც ჩამორჩენილ ქვეყანაში, ბევრი პირველი აზრის მომხრე და ცხოვრებაში გამტარებელი მოიპოვება. ჩვენი მოწინავე საზოგადოება უფრო მეორე აზრს ეტრფის და ასრულებს. მესამე აზრი კი მხოლოდ რჩეულთა მისწრაფებას შეადგენს და დიდი-დიდი დრო არის საჭირო, სანამ ის განხორციელდებოდეს.

რა მდგომარეობაში არის ქალთა კითხვა და როგორ უყურებენ დედაკაცის თანასწორობის აღდგენის საქმეს რომელსამე ქვეყანაში, ეს ნათლად სჩანს იქიდან, თუ როგორ არის მოწყობილი ქალთა განათლების საქმე ამ ქვეყანაში.

ამ მხრივ კავკასიას რუსეთის ყველა კუთხეებთან შედარებით (ციმბირის გარდა) უკანასკნელი ადგილი უჭირავს და, თვითონ რუსეთს საერთოდ ამნაირივე უკანასკნელი ადგილი უჭირავს, თუ სხვა განათლებულ ქვეყნებს შევადარებთ. ჩვენში იმ ზომამდე ცოტაა პირველდაწყებითი სკოლა და ისე სუსტათ არის განვითარებული ქალის პირველ დაწყებითი სწავლა, რომ სოფლებში სწავლობს სკოლებში ქალიშვილების მხოლოდ 5%, ესე იგი, ას ქალში 95 სკოლის გარეშე რჩება. ქალთა საშუალო სასწავლებლებიც რიცხვით მცირეა. კავკასიაში ნახევარ მილიონ მცხოვრებლებზე მხოლოდ ერთი ქალთა გიმნაზია უწევს. თითქმის არ არსებობს ქალთა კომერციული და სავაჭრო სასწავლებელი, სხვა და სხვა ტიპის პროფესიონალური, სამეურნეო და სამრეწველო სკოლები. არ არის ქალთა სამხატვრო, მუსიკალური და საზოგადოთ ხელოვნებათა სასწავლებლები (ტფილისის მუსიკალურ და სამხატვრო სასწავლებლებში ქალებს ღებულობენ ვაჟებთან ერთად). უმაღლესი სასწავლებელი არ მოიპოვება მთელს კავკასიაში არც ქალებისათვის და არც ვაჟებისათვის.

კავკასიაზე შორს არ არის წასული თვით რუსეთიც, სადაც ქალთა განათლებას ჯერ კიდევ ბევრი მოწინააღმდეგე და ხელის შემშლელი ჰყავს. მიუხედავად ამ წინააღმდეგობისა ცხოვრებამ მაინც თავისი გაიტანა და ქალთა უმაღლესი განათლების პირველი მერცხლები უკვე გაჩნდნენ. საგანგებოთ ქალთა უნივერსიტეტი ჯერ არ არსებობს რუსეთში და არც ვაჟებისათვის დაარსებულ უნივერსიტეტებში აძლევენ ქალებს შესვლის ნებას, მაგრამ გაჩდენ ეგრედწოდებული ქალთა უმაღლესი კურსები და ინსტიტუტები.

მათი რიცხვი ძლიერ მცირეა და მათი არსებობისათვის დიდი ბრძოლა იყო საჭირო და ახლაც საჭიროა.

პეტერბურგში ქალთა საზოგადო განათლების უხუცესი კურსები არის „სანკტ-პეტერბურგის უმაღლესი ქალთა კურსები“. დაარსებულია 1867 წ. პირველი გამგე იყო აკადემიკოსი ბესტუჟევ-რიუმინი და კურსებიც ერთხანს მის სახელს ატარებდა. ამ ჟამათ იქ ორი განყოფილებაა ისტორიულ-ფილოლოგიური და ფიზიკურ-მათემატიკური. ლექციებს კითხულობენ პროფესორები დაახლოებით იმავე პროგრამებით და მეთოდით, როგორც უნივერსიტეტის შესაფერ ფაკულტეტებზედ. ვისაც კურსებზედ შესვლა სურს უნდა გააგზავნოს თხოვნა დირექტორის სახელზე (ვასილიევის კუნძული, მეათე ლინია, 33) 1 აგვისტომდის შემდეგის დოკუმენტებით: ა) წოდების მოწმობა, ბ) მეტრიკა, გ) გიმნაზიის მეშვიდე დამატებითი კლასების ან შესაფერი სასწავლებლის გათავების მოწმობები, დ) მოწმობა, რომ მთხოვნელს საკმაოდ მოეპოვება შეძლება პეტერბურგში საცხოვრებლად, ე) თავისი ავტობიოგრაფია, ვ) მშობლების ან აპეკუნების, თუ გათხოვილია, ქმრის – ნებართვა, ზ) ორი ფოტოგრაფიული სურათი საკუთარის წარწერით და ი) კეთილ საიმედობის მოწმობა გუბერნატორისაგან, თუ გიმნაზიის გათავების შემდეგ ექვს თვეზე მეტია გასული. რადგანაც კურსებზე დიდი კონკურსია, უპირატესობა ეძლევათ იმათ, ვისაც საშუალო სასწავლებლის გათავების დროს მიუღიათ მედლები, შიფრები და სხ. საჩუქრები. სწავლა იწყება 1 სექტემბრიდან. წლიური გადასახადი სწავლისათვის 100 მან. და პანსიონში საცხოვრებლად 300 მან. პირველი კურსის მსმენელთათვის სავალდებულოა, ან პანსიონში იცხოვრონ და ან მშობლებთან. არა ქრისტიან სარწმუნოების ქალთა მიღება განსაზღვრულია 3 პროცენტით. კერძო ბინაზედ ცხოვრება დიდის ეკონომიის გაწევით ჯდება არა ნაკლებ 30–50 მან. წიგნებზე და კულტურულ გასართობებზე 10 მან. თვეში მაინც საჭიროა ზედმეტათ. კურსები ოთხ წელს შეიძლება დაასრულონ და გათავების შემდეგ შესაფერ მოწმობას ღებულობენ, რომელიც მასწავლებლობის უფლებას აძლევს.

ქალთა პედაგოგიური ინსტიტუტი პეტერბ., (გოროხოვაია, 20). გადაკეთებულია პედაგოგიური კურსებიდან. ამზადებს სპეციალურად მასწავლებლებს. კითხულობენ ისტორიას, ფილოსოფიას, სიტყვიერებას, მათემატიკას, ფიზიკას, პედაგოგიკას, ახალ ენებსა და პრაქტიკულად ითვისებენ სწავლის მეთოდებს. შესვლის პირობები იგივეა, რაც უმაღლესს კურსებზედ. უპირატესობა პეტერბურგელ ქალებს ეძლევათ. პანსიონი არ არსებობს. მხოლოდ მოსწავლე ქალები ცხოვრობენ კერძო ბინებზე ინსტიტუტის ადმინისტრაციის ზედამხედველობის ქვეშ. ნება დაურთველ ბინებზე ან სასტუმროში ცხოვრება აკრძალულია, მოსწავლე ქალები სდებენ ხელწერილს, რომ ინსტიტუტის წესებს მტკიცედ შეასრულებენ. ინსტიტუტი ექვემდებარება იმპერატრიცა მარიამის დაწესებულებებს.

არხეოლოგიური ინსტიტუტი (კუთხე ინჟინერნი და სადოვი ქუჩებისა, N1-4.) ღებულობენ ვაჟებთან ერთად მხოლოდ იმ ქალებს, რომელთაც უმაღლესი კურსები გაუთავებიათ. ასწავლიან არხეოლოგიას, არხეოგრაფიას, ნუმიზმატიკას, და პალეოგრაფიას. ლექციები მხოლოდ საღამოობით არის. სმენა უფასოა.

საზოგადო განათლების კურსები სტოიუნინის გიმნაზიასთან (ვლადიმირსკის მოედანი, 19). კურსებს განსაზღვრული ფაკულტეტის ხასიათი არა აქვს. გასულ წელში კითხულობდნენ მაგალითად, მხოლოდ ფილოსოფიას, უფლების ფილოსოფიას და ზოოლოგიას. ლექციები საღამოობით არის. ფასი კურსისათვის წლიურად 25 მან. ყველასათვის ერთად – 50 მან.

საღამოს კურსები მასწავლებელ ქალთა დამხმარებელ საზოგადოებისა, ლექციები იკითხება რეფორმატების და წმ. პეტრეს სასწავლებლებში. ხასიათი და პირობები იგივე აქვს, როგორც სტოიუნინის კურსებს.

საზოგადო ლექციები ფილოსოფიისა (დაარსდა 1904 წ. კერძო გიმნაზიასთან, გლინკას ქ., 6) ლექციებს საღამოობით კითხულობენ, ფასი თითო კურსზედ 5 მან. ლექტორებად არიან ქალები (უმაღლესი კურსები აქვთ გათავებული) ქალ. ვოლკოვიჩი და ქალ. სტოლიცა.

მოსკოვში არსებობს – მოსკოვის უმაღლესი ქალთა კურსები, დაარსებული 1900 წ. (მერხლიაკოვის ქ., სახლი გირშისა) როგორც პროგრამები ისე ყოველივე პირობები იგივეა, რაც პეტერბურგის ამ ნაირსავე კურსებზედ. (არსებობდა წინეთ გერიეს კურსები ისტორიულ ფილოლოგიურ ფაკულტეტის პროგრამმით და ლიუბინკას კურსები – ბუნების მეტყველების ფაკულტეტის პროგრამმით). 1904 ისტორიულ განყოფილებაზედ კითხულობდენ დამატებით ლექციებს – პოლიტიკურ ეკონომიას და რომაელთა უფლებას. ცხოვრება მოსკოვში დაახლოებით იგივე ღირს, რაც პეტერბურგში.

ყაზანში და კიევში უმაღლესი კურსები სხვა-და-სხვა მიზეზების გამო დაიხურენ და ჯერეთ არ გახსნილან, მხოლოდ ზოგი პროფესსორი გამოაცხადებს ხოლმე საღამოობით არა სისტემატიურ ლექციებს, სადაც ქალებს შეუძლიანთ დაესწრენ. დიდი სურვილი აქვთ ეს საქმე მკვიდრ ნიადაგზე დააყენონ. ქალთა უმაღლესი კურსები გაიხსნა ოდესაში 1903 წ. (პაშკოვსკაიას გიმნაზიასთან). კურსების სრული პროგრამა ჯერ გამორკვეული არ არის, მაგრამ დაახლოვებით იმნაირივე ორგანიზაცია ექნება, როგორც პეტერბურგის კურსებს. გასულ წელში კითხულობდნენ ღვთისმეტყველებას, ისტორიას, სიტყვიერებას, ხელოვნებათა ისტორიას, ახალ ენებს, გეომეტრიას, ასტრონომიას, ალგებრას, მექანიკას და ფიზიკას. წლიური გადასახადია 150 მან. მსმენელის კერძო ცხოვრება აქ შეზღუდული არ არის, როგორც პეტერბურგშია. ცხოვრება შედარებით პეტერბურგთან და მოსკოვთან იაფია. ჰაერიც კავკასიელებისათვის შესაფერია.

ქალთა უმაღლესი სასწავლებლის დაარსების სურვილი იყო სხვაგანაც, მაგ. ხარკოვში, ვარშავაში, იურიევში და სხ. მაგრამ სხვა და სხვა მიზეზების გამო ეს სურვილი ჯერ ვერ განუხორციელებიათ და მხოლოდ არა სისტემატიურის ლექციების კითხვით თავს იკმაყოფილებენ.

ყველა ჩამოთვლილ კურსებზე 2000 მსმენელი იქნება, (რუსეთში 63 მილიონამდეა მდედრობითი სქესი) ე.ი. ერთ მილიონ ქალზე მხოლოდ 15-იოდე ქალი მოდის უმაღლეს კურსებზე მოსწავლე.

ქალთა პროფესიონალური სწავლა რუსეთში კიდევ უფრო ცუდათ არის დაყენებული.

მთელს რუსეთში არსებობს მხოლოდ ერთი მედიკური ინსტიტუტი (პეტერბურგი. არქიელის ქუჩა, 6).

1872 წელს დაარსდა ქალთა საექიმო კურსები, რომელმაც რუსეთის ქალებს დიდი სარგებლობა მოუტანა და თვით რუსეთსაც ბევრი თავგამოდებული მოღვაწე ქალი შესძინა. სამწუხაროთ 1882 წ. ეს კურსები მთავრობამ დახურა. მხოლოდ 15 წლის შემდეგ (1897 წ. სეკდემბერში) შესაძლებელი შეიქნა გახსნილიყო ქალთა მედიკური ინსტიტუტი.

ინსტიტუტი მოთავსებულია საკუთარს შენობაში – პეტროპავლოვსკის საავადმყოფოს გვერდით და გვარიანადაც არის მოწყობილი. ინტერნატი არსებობს 120 ქალისათვის. ინსტიტუტში მიიღებიან არა ნაკლებ ოცისა და არა უმეტეს 35 წლის ქალები (ქალიშვილები და ქმრიანებიც). არა ქრისტიანებიდან ღებულობენ მხოლოდ 5%. თხოვნა და დოკუმენტები ყველაფერი ისევეა საჭირო, როგორც პეტერბურგის უმაღლეს კურსებზე შესასვლელად და იმათ გარდა საჭიროა მოწმობა, რომ მსურველმა ლათინური ენიდან 8 კლასის კურსის ცოდნაში დაიჭირა გამოცდა სავაჟო გიმნაზიაში. სწავლის ფასიც იგივეა. წლიურად 100 მან და პანსიონში 300 მან. თუმცა ინსტიტუტში შესვლის და იქ ცხოვრების პირობები საძნელოა, მაგრამ მსურველთა რიცხვი მაინც იმდენია, რომ იმათგან მხოლოდ 1/6 (ესე იგი 6 ქალში ერთს) ღებულობენ. პეტერბურგშივე არსებობს კომერციული კურსები – საზღვარ გარეთის კორესპონდენტ ქალთა მოსამზადებლად (მოიკა, 56). ღებულობენ გიმნაზიაში კურს დამთავრებულთ. კურსებზე ასწავლიან ევროპიულ ენებს პრაქტიკულად და თეორეტიკულად. კურსები საღამოობით არის. პროგრამმა სამი წლისაა. სწავლის ფასი წლიურად – 100 მან.

უბრალო კომერციულ და ბუხგალტერიის კურსებზე უმეტეს ნაწილად ვაჟებთან ერთად ქალებსაც ღებულობენ.

უმაღლესი სამეურნეო კურსები ქალთათვის დაარსდა 1903 წელს პეტროვორაზუმოვის ინსტიტუტთან (მოსკოვის ახლოს), მაგრამ სამი თვის შემდეგ კურსები დაიხურა. ამ ჟამად არსებობს ქალთა სამეურნეო კურსები სარატოვში მარიინის სამეურნეო სასწავლებელთან. სასწავლებელი ვერ იძლევა დიდ ცოდნას. ფასი წლიურად 25 მან. სამეურნეო ცოდნის გავრცელება ქალთა შორის რუსეთში მხოლოდ ახლა იწყება და ეს საქმე ჯერ კიდევ პროექტების ხანაშია.

მუზიკისა, გალობის, ხატვის, სკულპტურის და საზოგადოთ ხელოვნებათა სასწავლებლების რიცხვი რუსეთში ძლიერ მცირეა. სადაც არის, უმეტეს ნაწილად ვაჟებთან ერთად ქალებსაც ღებულობენ და პრაქტიკამ დაამტკიცა, რომ ქალები მშვენივრად სარგებლობენ ამ წესით და ვაჟებზე არა ნაკლებ მუყაითობას და ნიჭს იჩენენ.

მართალია ბევრი დაბრკოლება ეღობება ქალს წინ, სასწავლებლების რიცხვიც ძლიერ ცოტაა, მაგრამ ის მაინც განათლების გზაზედ წინ მიდის, თუმც კი ძლიერ ნელის ნაბიჯით და ცხოვრებაშიც ახალ ახალ ასპარეზს იკავებს თავის მოქმედებისათვის: სასწავლებლები, საავათმყოფოები, ფოსტა, ტელეგრაფი, ტელეფონი, რკინის გზა, სავაჭრო კანტორები და მაღაზიები, საქველმოქმედო და ლიტერატურული საქმეები და სხვა–და–სხვა ხელოვნების დაწესებულებები ცნობილობენ ქალის შრომის ნაყოფიერებას და დიდათ სარგებლობენ მისი ნიჭით, ცოდნით და მუყაითობით. სამწუხაროდ ჯერ კიდევ შრომის საფასს საზოგადოთ ძალიან მცირეს აძლევენ დედაკაცებს და იმ შემთხვევაშიც ნაკლებს აძლევენ, ვინემ მამაკაცებს, როდესაც ქალის შრომა გაცილებით უფრო სასარგებლო და ნაყოფიერიც არის. მაგ. მასწავლებელი ქალი, რომელსაც გიმნაზიის რვა კლასი გაუთავებიაიღებს საზოგადოთ თავის შრომისათვის გაცილებით ნაკლებს, ვინემ მასწავლებელი ვაჟი, რომელიც შეიძლება, ოთხ კლასზე ზევით არც წასულიყოს. აგრეთვეა საზოგადოთ სხვა ადგილებშიაც. ამასთან ჯერ კიდევ ბევრი დაწესებულების კარები ღია არ არის ქალებისათვის და მათ შრომასაც ბევრგან გასავალი არა აქვს.

ეკონომიური დამოკიდებულება მამაკაცისაგან ხელფეხს უბორკავს დედაკაცს და პირად თავისუფლებასაც უკარგავს. რამდენად ქალი გამოდის ამ ეკონომიურ დამოკიდებულებისაგან, იმდენად ის წინ მიდის თავისუფლების გზაზედ და შესაფერ უფლებებსაც იძენს. ამიტომ ქალის შრომის ასპარეზის გაფართოება დიდ მნიშნელოვანი კითხვაა და ამ საგანს ჯეროვანი ყურადღებაც უნდა მიაქციონ. ქალების შეერთებული და თავ გამოდებითი მოქმედება უსათუოდ თავისას გაიტანს. ისიც უნდა აღვიაროთ, რომ ბევრი მამაკაციც ცდილობს ამ საქმეში ქალებს დახმარება აღმოუჩინონ, ესე იგი, მოეპყრან მათ უფრო სამართლიანად, ვინემ აქამდის ეპყრობოდნენ. მაგ. გასულ წელში – შიდა გუბერნიების ერობებმა აღძრეს შუამდგომლობა, რომ ქალებს ერობის საქმეებში მიენიჭოთ მეტი უფლებები, ვინემ აქამდის ჰქონდათ: ტიხვისისა და გჟატის მაზრების ერობებმა დაადგინეს: მიეცეს ქალებს ნება გადასცენ ხოლმე თავისი ცენზი საერთო კრებაზე დასასწრებლად (თვითონ ქალები დასწრების უფლებას მოკლებულნი არიან) არა მარტო ქმრებს და ახლო ნათესავებს, როგორც აქამდის იყო, არამედ გარეშე პირებსაც. 2) ზვენიგოროდის, ბორისოგლების, ვლადიმირის, ბირის, ყაზანის, სასნოვიცის, ელეცკის და სარატოვის სამაზრო ერობებმა დაადგინეს მიეცეს ქალებს ნება თვითონ დაესწრნენ კრებებს და მონაწილეობა მიიღონ ხმოსნების (ყველა მამაკაცებია) არჩევაში. 3) მოსკოვის მაზრის ერთობამ მოითხოვა, მიენიჭოს ქალებს უფლება დაესწრონ კრებებს, სხვებიც ამოირჩიონ და თვითონაც იქმნენ არჩეული ხმოსნებად. უმაღლესმა მთავრობამ ეს შუამდგომლობანი არ შეიწყნარა, მაგრამ მოსალოდნელია, რომ მომავალში მაინც იძულებული გახდება, შეიწყნაროს. რუსეთის კანონმდებლობა – სისხლის სამართლის, თუ სამოქალაქო საქმეებში – ისე უყურებს და სჯის დედაკაცებს რაიმე დანაშაულობისათვის, როგორც მამაკაცებს – ამ მხრივ შესაძლებელი ყოფილა თანასწორობა და რაც შეეხება კულტურულ ცხოვრების უპირატესობათ და სხვა-და-სხვა უფლებების მინიჭებას, ამაში კი შეუძლებლად მიაჩნიათ თანასწორობა, რადგანაც ჯერ კიდევ სუსტი და მოუმზადებელი არისო.

რომ ეს მოუმზადებლობა და ქალის განუვითარებლობა არ იყოს ხელწამოსაკრავ საგნებად, ქალებმა ყოველივე ღონისძიება უნდა იხმარონ, რომ ღებულობდნენ მამაკაცებზე არა ნაკლებ განათლებას.

რადგანაც რუსეთში ფაქტიურად ეს შეუძლებელია, ქალებმა გულის ფიცარზედ უნდა დაიწერონ, რომ მათი უწმინდესი მისწრაფების დაკმაყოფილება უფრო ადვილად შეიძლება საზღვარ გარეთის ქვეყნებში და იქითკენაც უნდა მიაპყრან თავის ყურადღება.

მართლაც შეგნებულ ქალთა უმეტესი ნაწილი იქითკენ მიილტვის და იქ ღებულობს უმაღლეს სწავლა-განათლებას. სიამოვნებით უნდა აღვნიშნოთ, რომ ამ ბოლო ხანებში ქართველი მანდილოსნებიც გზას იგნებენ საზღვარ-გარეთისაკენ, ამიტომ მეტად არ მიგვაჩნია ორიოდე სიტყვით მოვიხსენიოთ იქაური უმაღლესი სასწავლებლები, სადაც ქალებს შესვლის ნება აქვთ.

დასავლეთ ევროპის სახელმწიფოებში – ოსმალეთი, ბალკანეთის ნახევარ კუნძულის სამეფოები და ავსტრია-უნგრეთი ქალთა განათლების საქმეში რუსეთზე წინ არ არიან. გერმანიაში ქალის უმაღლეს განათლებას მაინცა და მაინც არ ეტრფიან. ვაჟებისათვის იქ 21 უნივერსიტეტია და 30-მდე უმაღლესი სპეციალური სასწავლებელი და განსაკუთრებით ქალებისათვის კი უმაღლესი სასწავლებელი თითქმის არ არსებობს. პრინციპიულად ქალებს ნება ეძლევათ შევიდნენ ზოგიერთ უნივერსიტეტში (ყველა ფაკულტეტზე – გარდა ღვთისმეტყველების ფაკულტეტისა) თავისუფალ მსმენელად. მაგრამ რადგან გერმანიის უნივერსიტეტებს შინაური თვითმმართველობა აქვთ, ამიტომ ქალის მიღება დამოკიდებულია ყოველთვის, თვით პროფესორთა კორპორაციის ნება-რთვაზედ. ზოგიერთ შემთხვევაში კი კორპორაცია უარს ამბობს ხოლმე ქალების და განსაკუთრებით საზღვარ-გარეთის ქალების მიღებაზედ. უფრო თავისუფლად ღებულობენ ქალებს ბონნის, ბერლინის, ვეიდელბერგის და ფრეიბურგის უნივერსიტეტებში.

უფრო სხვანაირად არის დაყენებული ქალთა განათლების საქმე ბელგიაში, შვეიცარიაში და საფრანგეთში.

ბელგიაში ქალებს ღებულობენ ყველა უმაღლეს სასწავლებელში, როგორც უნივერსიტეტებში, ისე სპეციალურ სკოლებში – ლექციებს უკითხავენ ვაჟებთან ერთად. მხოლოდ ქალაქ ლუვენის, რომელიც კლერიკალიზმის ბურჯად ითვლება, უმაღლესი სასწავლებელი ქალებისათვის დაკეტილია.

მანდილოსნები უფრო ეტანებიან ბრიუსელს და ლიეჟს; აქ არის „ბრიუსელის ახალი უნივერსიტეტი“ (Université Nouvelle de Bruxelles) დაარსებული 1894 წელს. წარმოადგენს შვიდს თავისუფალ და ავტონომიურ უმაღლეს ინსტიტუტებს, რომელნიც ერთ დიდ სამეცნირო ფედერაციას წარმოადგენენ. უნივერსიტეტში ოფიციალური პროგრამა არ არსებობს და არც ძველებური ფაკულტეტური განყოფილებებია. სწავლის საქმე ახალ ნიადაგზე არის დაყენებული. მსმენელნი ყოველ ნაბიჯზედ გრძნობენ მეცნიერების სოციალურ და ზნეობრივ მნიშვნელობას. ქალებს ყოველივე განყოფილებებზე აძლევენ დისერტაციის წარდგენის შემდეგ მეცნიერების დოქტორობის ხარისხს.

ბრიუსელის თავისუფალი უნივერსიტეტი (Université libre de Bruxelles) შესდგება 5 ფაკულტეტისაგან. ძალიან სახელ განთქმულია პოლიტიკურ და სოციალურ მეცნიერებათა განყოფილება. ქალებისათვის გიმნაზიის გათავების მოწმობაა საჭირო. თავისუფალი მსმენელები სწავლის ფულს არ იხდიან. მხოლოდ სიაში ჩაწერისათვის ართმევენ 15 ფრანკს, ნამდვილი სტუდენტები კი ამას გარდა იხდიან წლიურად ლექციებისათვის 50 ფრანკამდის. ლიეჟში საუცხოვოდ არის მოწყობილი მედიკური ფაკულტეტი. ცხოვრება ბრიუსელში შედარებით რუსეთის სატახტო ქალაქებთან, ძლიერ იაფია. თვეში საკმარისია 60-70 ფრანკამდის (25-30 მან). ახალ უნივერსიტეტთან რუსის ბიბლიოთეკა და სტუდენტების კასსაც არის დაარსებული, ამნაირივე კასსა ლიეჟშიც არის.

შვეიცარიის ყველა უნივერსიტეტში ღებულობენ ქალებს, როგორც შვეიცარიელებს, ისე საზღვარ გარეთელებსაც. უმაღლესი სასწავლებელი ჟენევაში, ლოზანაში, ბერნში, ნევშატელში და ციურიხში (თითო უნივერსიტეტი მოდის ნახევარ მილიონ ხალხზე – რუსეთში თითო უნივერსიტეტი მოდის 13 მილიონ ხალხზე), თავისუფალ მსმენელად ღებულობენ ყველა მსურველს 18 წელზე არა ნაკლებს და ნამდვილ სტუდენტებად კი მხოლოდ მოწმობებიანს. ეკზამენები სავალდებულო არაა. სტუდენტებს მხოლოდ ის უპირატესობა აქვთ, რომ სამეცნიერო ხარისხის მიღება შეუძლიანთ. ცხოვრება შედარებით რუსეთთან იაფია. 25-35 მან. თვეში საკმარისია. ჟენევაში და ციურიხში რუსის სტუდენტების ბიბლიოთეკა და კასსაც არსებობს, ბერნში კი ჯერ მარტო ბიბლიოთეკაა.

ქართველები უფრო ელტვიან ჟენევას. მათი რიცხვი იქ ისე გამრავლდა, რომ გასულ წელში ქართულ წარმოდგენების გამართვაც დაიწყეს. ქართული ბიბლიოთეკა და კასსაც არსდება.

საფრანგეთში ქალებისათვის ცალკე უმაღლესი სასწავლებლებიც არის და აგრეთვე ღებულობენ ქალებს ზოგს უნივერსიტეტებში ვაჟებთან ერთად.

საუკეთესოდ მოწყობილი სასწავლებლები პარიჟშია. სორბონნის კარები, როგორც ვაჟებისათვის ისე ქალებისათვის განურჩევლად ღიაა. თავისუფალ მსმენელად შესვლისათვის არავითარი დიპლომი საჭირო არა არის. ლექციების მოსმენაც უფასოა, მაგრამ გათავების შემდეგ არც არავითარ მოწმობას იძლევიან. ნამდვილ სტუდენტად მიღებისათვის საჭიროა გიმნაზიის გათავების მოწმობა, რუსული გიმნაზიის ატესტატის გამოსაცდელად ფრანგულ ატესტატზე საჭიროა 125 ფრანკის გადახდა მათემატიკასა და ბუნების მეტყველების ფაკულტეტზე და 75 ფრ. – სიტყვიერების ფაკულტეტზე. სორბონში ყველა ფაკულტეტებია გარდა მედიკურისა და იურიდიულისა. ეს ფაკულტეტები (Ecole de medicine, Ecole de droit) განცალკევებულ სასწავლებლებს შეადგენენ.

უნივერსიტეტში ოთხი ფაკულტეტია 1. Des letres, 2. des sciences, 3. théologie prothestante, 4. ecole superieure de pharmacie 4. უნივერსიტეტთან დიდი კავშირი Ecole des hautes etudes pratiques da museum d histoire naturelle. ქალებს ღებულობენ ყველა განყოფილებაზე, გარდა თეოლოგიისა, რომლის კურსიც მსურველს შეუძლია მოისმინოს სორბონში და ან „College de France-ში“. Ecole de Medecine-ში საზღვარ-გარეთელს ღებულობენ მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ პროვინციალურ უნივერსიტეტში მედიკურ ფაკულტეტზე გაუვლია 2 ან 3 კურსი.

College de France-ში ყველას ღებულობენ. არავითარი ატესტატი ან რაიმე დოკუმენტი საჭირო არ არის. სწავლა უფასოა, კურსი ორი წლისაა. იურიდიულ განყოფილებაზე თუმცა ქალებსაც ღებულობენ, მაგრამ გათავების შემდეგ პრაქტიკის ნებას არ აძლევენ, თუ რომელიმე პროფესსორის სპეციალურ კურსზე ჩაეწერებიან გამოცდისათვის არავითარი გადასახადი არ არის დაწესებული.

მედიკური ფაკულტეტები და უმაღლესი საექიმო და საფარმაციო სასწავლებლები საფრანგეთში – 11 ქალაქშია: პარიჟში, მონპელიეში, ნანსში, ბორდოში, ლილში, ტულუზში, ლიონში, მარსელში, რენში, ნანტში და ალჟირში. ამ უკანასკნელ ქალაქში უმაღლესი საექიმო და საფარმაციო სკოლა ქალის მიერ არის დაარსებული. ამათ გარდა 12 მოსამზადებელი საექიმო და საფარმაციო სკოლებია. საზღვარ-გარეთელებს ღებულობენ ყველგან, უფრო სიამოვნებით კი პროვინციალურ უნივერსიტეტებში. დოქტორობის დიპლომის მისაღებად გარდა შესაფერისი გამოცდისა საჭიროა, საშუალო სასწავლებლის გათავების მოწმობის წარდგენაც. სწავლისა, პრაქტიკულ მეცადინეობისა და გამოცდისათვის გადასახადები ერთად რომ ვიანგარიშოთ სულ-გათავებამდე საჭიროა 1400 ფრანკამდის.

კონსერვატორიაში მიღება კონკურსით არის (საზღვარ გარეთიდან მხოლოდ 3% ღებულობენ). 1898 წლიდან ქალებს ღებულობენ ხელოვნებათა აკადემიაშიც (ecole des beaux arts). ხატვისა, სკულპტურისა და არქიტექტურის განყოფილებებში შესაფერ გამოცდის დაჭერაა საჭირო. სამზღვარ გარეთელებმა – ელჩის რეკომენდაცია უნდა წარმოადგინონ.

პარიჟში არის აგრეთვე რუსული უმაღლესი სკოლა სოციალურ მეცნიერებათა (იმავე პროგრამითაა როგორც „Ecole de hauntes etudes so cials“, სასწავლებელს განსაზღვრული ფაკულტეტის ხასიათი არა აქვს. გასულ წელში კითხულობდენ პოლიტიკურ ეკონომიას, სტატისტიკას, ფინანსებს, ეკონომიურ პოლიტიკას, უფლების ენციკლოპედიას, სარწმუნოებათა, საზოგადოს და რუსეთის ისტორიასა, კავკასიის ისტორიას (კითხულობს ბ. თამამშევი), ანთროპოლოგიას, ეთნოგრაფიას, ისტორიას, სიტყვიერებისა და ხელოვნების ისტორიას და ფილოსოფიას. ცალკე ლექციებად წაკითხული იქმნა ძირითადი მოძღვრებანი სამოქალაქო და სისხლის სამართლის უფლებათა, პოლიტიკურ მოძღვრებათა ისტორია და სახელმწიფო უფლება. კურსების მიზანია, მისცეს მსმენელთ პოლიტიკური და სოციალური განათლება და განვითარება, რაც ძლიერ ეჭირვება ახლანდელ რუსის ახალგაზრდობას. ქალები იმნაირსავე პირობებში არიან აქ, როგორც ვაჟები. კურსი ორი ან სამი წლისაა. რუსები საზოგადოთ ძალიან ეტანებიან პარიზს. აქ 18 ათასამდე რუსი ცხოვრობს. კავკასიელი ახალგაზრდობაც უფრო პარიზისკენ მიემგზავრება, ვინემ სხვა ქალაქისაკენ. აქ ორასამდე ქართველი და სომეხი მოსწავლე ახალგაზრდობა მოიძებნება, საკუთარი კასსები, ბიბლიოთეკები და სასადილოებიც დაარსეს. აქ სომხურსა და ქართულს ენაზედ წიგნები და პერიოდული გამოცემებიც იბეჭდება, ცხოვრება იგივე ჯდება, როგორც მაგალითად პეტერბურგში ან მოსკოვში. თვიურად მოსწავლისათვის 100-150 ფრანკი საჭიროა. რაიმე სამუშაოს შოვნა ძნელია და ამის იმედით წასვლა შეუძლებელია.

თითქმის ამნაირადვე არის დაყენებული ქალთა განათლება იტალიაშიც, სადაც ბლომათ შეხვდებით ქალ-პროფესორების რიცხვს. 1890 წ. იტალიის უნივერსიტეტებში (21 უნივერსიტეტია) სტუდენტი ქალები გათანასწორებულ იქმნენ უფლებებში სტუდენტ ვაჟებთან. 1901 წ. ნება დაერთოთ აგრეთვე ქალებს, რომ ზოგიერთ საშუალო სასწავლებლებშიც იარონ ვაჟებთან ერთად.

ჰოლანდიაში, დანიაში და სკანდინავიის სახელმწიფოებში დიდი ხანია შემოიღეს ვაჟების და ქალების ერთად სწავლება როგორც საშუალო ისე უმაღლეს სასწავლებლებში. მეცნიერების წინაშე ყველანი თანასწორნი არიან, მაგრამ ცხოვრებაში აქაც, როგორც ევროპის ყველა სახელმწიფოებში ქალები მოკლებული არიან ზოგიერთ პოლიტიკურ უფლებებს და მათი მოქმედების რაიონიც შეზღუდულია, საავადმყოფოებისა, სკოლების, ფოსტის, ტელეგრაფისა და სავაჭრო დაწესებულებათა გარდა ჯერ ქალებმა ვერსად ვერ მოიკიდეს ფეხი. ყველა სახელმწიფოებს გაუსწრო ამ საქმეში, როგორც ბევრ რამე სხვაში – ინგლისმა და განსაკუთრებით ამერიკამ.

ინგლისში დიდი ხანია შეიგნეს, რომ „დედაკაცების გონებრივ განვითარებაზეა დამოკიდებული მამაკაცების ჭკუა-გონებაც“ და იმნაირივე ყურადღება მიაქციეს ქალების განათლებას, როგორც ვაჟებისას. შექმნეს აუარებელი პირველ-დაწყებითი და საშუალო სკოლები და კოლედჟები, ნება მისცეს რომ ზოგ უნივერსიტეტში ქალებმა ვაჟებთან ერთად ისმინონ ლექციები და აამაღლეს მათი სოციალური მდგომარეობაც. იმ ქვეყანაში, სადაც, პიროვნების სრული თავისუფლებაა გაბატონებული, სადაც უკანონო ძალმომრეობას არავითარი ადგილი არა აქვს, იქ რა თქმა უნდა, ქალიც სხვანაირად უნდა გრძნობდეს თავს. მართლაც ინგლისში, როგორც მამაკაცი გრძნობს თავს – დიდებული ბრიტანიის თავისუფალ მოქალაქეთ, ისე გრძნობს ამას დედაკაციც. კანონმა მისცა ქალებს ნება ლეგალური ბრძოლით მამაკაცებსავით მოიპოვონ თავისი უფლებები და ქალმაც ისარგებლა ამ გარემოებით. შეადგინეს ურიცხვი საზოგადოებები, კლუბები, გამართეს მიტინგები, კონფერანსები, ხელში ჩაიგდეს გაზეთები და მართლაც თავისივე მეცადინეობით აღამაღლეს ქალის მდგომარეობა ოჯახში, დასდვეს მეტი ფასი ქალის შრომას, მოუპოვეს ბევრი ახალი სამოღვაწეო ასპარეზი და შეუდგენ პოლიტიკურ ცხოვრებაშიც მონაწილეობის მიღებას...

ამ მკრთალი ნარკვევიდანაც მკითხველი ნათლად დაინახავს, რომ თვითონ ქალს დიდი შრომის და ბრძოლის გაწევა სჭირია, რომ მისი მდგომარეობა გაუმჯობესდეს.

საჭიროა, რომ ჩვენი ქართველი ქალებიც ჩაუფიქრდენ და ჩაუკვირდენ თავის ახლანდელ ცხოვრებას, იგრძნონ და გაითვალისწინონ თავისი მდგომარეობა, გამოიღვიძონ დიდი ხნის ძილისაგან და ენერგიულად, ერთობით შეუდგნენ ახალის ადამიანური მანდილის მოპოვებას და თავზე დახურვას.

_____________

საქართველოს კალენდარი. – ტფ., 1905. – გვ. 543

სასოფლო წერილები

წინა წერილში მოხსენებულთ ჩვენი გაწრიოკების მიზეზთა უნდა დაურთოთ კიდევ ისა, რომ რამდენიც გვიახლოვდება ევროპიული ცივილიზაცია, იმდენი უფრო ჰმოქმედებს ის ჩვენზედ როგორც დამჩაგრავი მოვლინება. თქმა აღარ უნდა, ამ ცივილიზაციისა, რომ კარგი მხარე ჰმოქმედებს ჩვენზედ და შემოდიოდეს ჩვენში იმისი სიკეთე, ჩვენ ის კი ვერ დაგვჩაგრავდა, დიდს წარმატებას მოგვცემდა, რათგან ჩვენი გონების გარემოება არ არის უცხო თავის ფიზიოლოღიური წყობილებით ამ მოვლინებათათვის, მაგრამ გვჩაგრავს ჩვენ ისა, რომ ამ ცივილიზაციისა ჩვენამდის მოდის და ჩვენ გვეცნობა მხოლოდ ცუდი მხარენი, რათგან ცუდი უფრო ადვილი მისაღებია და ამასთან პირველ ჟამად სასიამოვნოცა, ვიდრე კარგი. სხვათა შორის ამ ევროპის ცივილიზაციის ცუდი მხარის მიბაძვამ ჩვენში გააღვიძა მრავალი მოთხოვნილებანი, მეტადრე მაღალს და შუათანა წოდებებში, საიდამაც ედება დაბალ საზოგადოებასაც; მაგრამ ეს მოთხოვნილებანი ვერა ჰკმაყოფილდებიან ჩვენის უშვერებისა და უმეცრებისა გამო. მოთხოვნილებანი თან და თან ჰმატულობენ, და სწავლა ჩვენი არის იმავე გარემოებაში, რაშიაც იყო მამა თარგამოსის დროს. ყველა, რაც ძალი და ღონეა იწევს, რომ დიდ მდიდრაჯულს ცხოვრებაში და კოხტაპრუწაობაში უკან არავის ჩამორჩეს, და საზრდოს შეძენის სახსარი კი არავინ იცის და ვერცარავისაგანა სწავლობს. ამას ყველას მოსდევს მარად ვალები და ცარცვა ადგილ მამულისა. მე დავეჩვიე კალიასკებში თუ სხვა ეკიპაჟებში ჯდომას, ჩაისა და ყავას, ვერცხლის იარაღს და ხავერდისა და ფარჩის ტანისამოსს, ბზისა და კაკლის მებელს ხავერდსა და ზარბაბ გადაკრულს, დიდროვან მრავალ ოთახიან სახლებს, მრავალ მსახურებს და ფრანციცულს პოვრებს და ფრანციცულს საჭმელებს და კი აღარ მამდევს მათდა შესავსებლათ სუკი. მაგრამ უამათოთ ცხოვრება აღარ შემიძლიან, ეს ცხოვრება მაქვს ძვალსა და რბილში გამჯდარი. მამაკლდა ეს ცხოვრება, – გარდა ამისა, რომ თვითონაც აღარ ვარგივარ უამისოთ, – ტოლ-ამხანაგი ხმას აღარ მცემენ, ახლოს აღარ მიკარებენ, მიყურებენ თაკილით, თითქო ერთი რამ ცუდი საქმე ჩამედინოს. ჩემ ქვეით საზოგადოებაც ძაღლათაც არ მაგდებს, თითქო ნიშანს მიგებს, რომ მე აღარ შემიძლიან წინანდელი ცხოვრება, ისიც ამაყათ დამჩხავის თავსა და თაკილით მიყურებს, რომ ამ გარემოებას, როგორც არის დღითი დავაღწიო თავი, უჭერ უჯეროთ, უწესოთ, უცოდვნელად, შეუბრალებლათ მამულებსა და, ვინ ამ მამულებს ჰსაჭიროებენ, იმათა. ამამაქვს ამ მამულებიდამ, რაც შემიძლიან, და სამაგიეროს აღარ უბრუნებ, რათგან არ მესმის, რომ რაც ამოდის მიწიდამ, თუ არ დაუბრუნე, წახდება მამული; ამასთან, თუ მაქვს სადმე ტყე, ვყიდი, ვჩეხავ ყოვლად შეუწყალათ და მოუსაზრებლათ. სადაც უწინ იყო დაბურული და გაუტანებელი ტყეები, დღეს აქ არიან ცარიელი უნაყოფო გატიტვლებული ველები. აი ამგვარათ გვჩაგრავს ჯერობით და ამგვარს მდგომარეობას ჰბადებს ჩვენი მოუსაზრებელი წაბაძვა ევროპის ცივილიზაციის ცუდი მხარისა.

მართლაცა და გადავავლოთ ახლა თვალი, სადამდის მიაღწევინა ამ ჩვენმა გაუგებრობამ ჩვენს ტყეებს. რამდენიც წელიწადი გადის, იმდენი ცხადლივ ატყობს კაცი, რომ ტყეები იქცევიან ცარიელ ველებათ. რამდენიც წელიწადი გადის, იმდენი მცირდებიან წყარო მდინარენი და ნაკადულნი. რამდენიც წელიწადი გადის, იმდენი გვალვა და სხვა სასტიკი ბუნების მოვლინებანი ამრავლებენ მოუსავლობას.

რა არის მიზეზი ამგვარის ტყის უწყლოთ განადგურებისა? გარდა ზევით მოხსენებული ჩვენი გაჭირვებისა და უშვერებისა, უფრო მომეტებული ჩვენი შენობანი. ჩვენებურს შენობაზედ შეშის მტერი და შთამთქმელი ძნელი წარმოსადგენია რამე და სადმე, ქართლი ხომ არის და არის, და კახეთი და იმერეთი კიდევ ერთი ორათა. ქართლში ეს მაინც არის, რომ შენობა ხისა ძვირია, კახეთსა და იმერეთში შენობაებიც სულ ხისაა, რომელიც ჰნთქავს დიდს ძალს ტყეს. ამას დაურთოთ ახლა ისა, რომ არც ქართლსა, არც კახეთსა და არც ლიხს იქითა მხარეს არ არის სრულიად ფეჩი, მაშინ მივხვდებით, რა მიზეზიც არის უწყალოთ ტყის ჩანთქმისა. ჩვენებური შენობა არის უფანჯრო, ერდოიანი, რომლისაგამო ზამთარ ზაფხულ თუ კარი სულ ღია არა გაქვს, ვერას დაინახავ. ბანი, ან ერდო არას დროს ვერ დაიხურება, რათგან კომლს ასასვლელი გზა შეეკვრის და სახლს რამდენიც გინდა კარი გაუღო მაინც შუა ადგილას ვერას დაინახავ. ამის გამო უნდა ნიადაგ ჩაუქრობლივ თითქმის საკირის მსგავსი ცეცხლი გენთოს, რომ მცირეც არის ჰგრძნობდე სითბოს, თორემ სახლი იქცევა საყინულედ, და ისეც არის. დღე და ღამ ამ ჩვენს შენობაებში აგზვნიან საკირეები და იწვის აუარებელი შეშა. თქმა აღარ უნდა, რომ ამ ხალხის გამრავლებასთან, ტყეები იჩეხებიან უწყალოთ, რომელიც ამ ათ ოცს წელიწადს საშოვნელათაც გაჭირდება თვით შენობაებისთვის და უწყლობა და ჰაერის უზომობა ხომ თავისას დაგვმართებს. ამ ტყეებს არა ჰყავს არც მმართველი, რომელიც წესიერათ იცავდეს ამათა და უგდებდეს ყურს მომავლისათვის, არც ჰყავს მზოგველი, რათგან უშვერებისაგამო არ იციან მცხოვრებთა, რა მოსდევს ამ გვარ შეუწყალებლათ ტყის ჩეხვას და მოსპობას. მებატონენი არა ჰზოგვენ იმას, რათგან უჭირთ ცხოვრება, არა აქვთ ფული და არ იციან თვის მოთხოვნილებაების მოვლა, ამის გამო თითო ოროლა გროშათ აჩეხინებენ და ანადგურებინებენ ტყეს. მეორეს მხრივ, რომ არ გააჩეხინონ კიდეც, რა უნდა ჰქნან, როდესაც ჰსაჭიროებს ხალხი შეშას და ვერ იცხოვრებს უშეშოთ?!

რაც მდგომარეებაში ვხედავთ ტყეებს, იმავე მდგომარეებაში არიან სხვა მამულები. გარდა საქონლის პატივისა, ჩვენმა ხალხმა არა ნივთისა არ იცის პატივათ ხმარება. ამისგამო მრავალნი საგანგებო პატივნი, როგორც მაგალითად ადამიანის განავალი, ძვლები, ნაგავი, თხის და ცხვრის ფეინი, ფრინველის ფეინი, ნახადები არყისა თუ ზეთისა თუ სხვისა, დამპალი ჩალა, ბზე, თივა და სხვა ამგვარები იკარგებიან სრულიად ამაოდ წყლებსა, სანაგვეებსა და ამგვარ ადგილებში. არამც თუ ესენი, ბევრგან საქონლის პატივიც იკარგება ამაოთ და მეტადრე იმ ადგილებში, სადაც წვრილი მებატონის ნაყმევები არიან, ამ ნაყმევებს არა აქვთ საკუთარი ნადელები, ჰხნავენ სხვის მამულებში, ამის გამო არცა აქვთ მიზეზი, რომ დააყარონ თავის საქონლის პატივი სხვის მამულს, რომელიც მემრისვე იქნება სხვას დარჩეს მოსახნავათ, ამის გამო იმას უყრია ეს პატივი და უხდება ტყუილათ კარებზედ, რომლითაც პატივი პატივათ ხდება და სოფელს და თვით პატრონებს უყროლებს არემარეს, ახდენს ჰაერს და ამრავლებს სნეულებას. თქმა აღარ უნდა, რომ ამგვარს გარემოებას მოსდევს სრული მიწების მოღლა და კიდეც იღლებიან. სადაც მიწა ამ ერთი ორმოცი წლის წინათ დღიური ოც კოდს იძლეოდა, დღეს აღარ იძლევა ათს კოდს. რაც ხანი გადის, იმდენი ცხადლივ ეტყობა მოსავალს კლება და ხალხი კი თან და თან მრავლდება. ამ უპატიობის გარდა, ჩვენი მიწების გაღარიბებისათვის ისიც საკმაო იქნებოდა, რომ ჩვენი მოსავლისა კარგი წილი გადის სხვა ადგილებში და აღარ უბრუნდება ამ მიწებს. მაგრამ ჩვენ ამასაც არ ვაჯერებთ, და ვაკლებთ იმ პატივსაც, რისაც მიცემა ჩვენ ხელთ არის.

გადაავლეთ ახლა თვალი ჩვენს ხელოსნობას. გარდა ჩვენებური გუთნისა და გუთნის იარაღის გაკეთებისა, ურმისა და ურმის იარაღის გაკეთებისა, ჩვენმა სოფლელებმა არ იციან არავითარი ხელოსნობა. აქამდის იყვნენ ფეიქრები, მღებრები, ჭონები, მეჯარეები და სხვანი. ესენიც აღმოიკვეთნენ. ნიჩბისა, ფიწლისა, არნადებისა, სარცხლებისა, კევრებისა, ცხავებისა, საცრების, ვარცლებისა, კიდობნებისა, კასრებისა, თაბხებისა, ქვევრებისა, რუმბებისა, ტიკებისა, კუპრისა და სხვა ათასი ამგვარი წვრილმანი სოფლის მეორნეობის საჭირო ნივთეულობის მკეთებლები სრულიად არ არიან ჩვენს სოფლებში და ესენი ყველანი ან უნდა შეიძინონ ოსთაგან, ბერძენთაგან, ქალაქ ადგილებში და თითო ოროლა ზემოელ იმერელთ და რაჭველთაგან, სადაც იციან მხოლოდ თითო ოროლა ხელობა. ლიხს იქითა მხარე კიდევ უფრო მწირია ამისთანა ხელოსნობაში გარდა საჩხერისა და რაჭისა. არამთუ ამისთანაებში თვით პირველი უსაჭიროესი არ იციან იქ. მაგალითათ სამეგრელოში არ იციან ერბოს გაკეთება და კარაქის ამოღება, არ იციან არაყის ხდა (თუმცა დიდი ზარალი კი არ არის უარაყობა). იქ რომ ფიცრული სახლი მოუნდეთ უნდა დაიბარონ რაჭველნი ან ზემოელი იმერლები, რომელნიც უფრო დახელოვნებულნი არიან სხვა ჩვენს ხალხს შორის ხელოსნობაში. არამც ესეები, ჩვენმა ხალხმა (გარდა მთის ხალხთა და მეგრელთა არ იციან ჩოხის ქსოვნა და ან უნდა მამასისხლათ ყიდულობდნენ ქალაქ ადგილას, ან ოსთა და სხვა მთის ხალხთაგან. სხვა რიგი იარაღების კეთება, რომელნიც თან და თან გვჭირდებიან ჩვენ, რამდენიც უფრო და უფრო იღვიძებს ჩვენი რომელიმე მოთხოვნილებანი და შემოვა სხვა რიგი ადგილ მამულის მართვა, ხომ სათქმელი არ არის და არცა რა ვინ უცხო ტომთაგანი გვყავს ამისი მკეთებელი და მსწავლებელი.

კაცი, რომელთაც გული შესტკივოდათ ჩვენი ამგვარის მდგომარეებისთვის და რომელთაც ეყურებოდათ ეს ცუდი მხარე ჩვენი მეურნეობისა, დაწყეს ცდა, რომ ჩვენ სოფლებში დაკეთებულიყო სახელოსნო სასწავლებლები, სადაც ჩვენი სოფლის კაცი მომზადებულიყო იმგვარ ხელოსნად, რომ შესძლებოდათ სამეურნეო იარაღისა როგორც კეთება, ისე მართვა და დაკერებაცა, რომ ამაზედ ჩვენს მეურნეობას დაბრკოლება არ მისცემოდა და არ დაგვჯდომოდა იარაღებისა სყიდვა მოტანა მამასისხლათა, რომ ამათის გაჩენით, ზარალი კი არა, სარგებლობა გვენახა. მაგრამ ამგვარმა აზრმა ვერა ჰპოვა თანაგრძნობა ვერც საზოგადოებაში, რომელიც სრულიად მოუხვედრელია ჯერ თავის ნანდვილს სარგებლობაზედ. და ვერც უმაღლეს ადგილას სხვა და სხვა მიზეზისაგამო. ამგვარი აზრი ეკუთვნოდა კოსტანტინე მამაცაშვილს, რომელიც წერითა თუ პირადის ქადაგებით შეჰღაღადებდა საზოგადოებას და მართებლობას, მაგრამ პასუხათ მიიღო განსვენებული „კავკაზის“ რედაქტორის ბაბილიოვის უშვერი და ამაყი სტატია, რომლითაც იხსენიებდა უპატიურათ ამგვართა აზრთა და მოთხოვნილებათა. საზოგადოებამ ყურიც არ გაიბერტყა, თითქო ეს ჩვენ არ შეგვეხებაო.

აი ამგვარს გარემოებასა და მდგომარეებაშია ჩვენი სასოფლო მეურნეობა. ყოველი ეს გარემოებანი თხოულობენ საძირკვლიანათ შეცვლას ჩვენი ცხოვრებისას, თუ გვინდა, რომ ჩვენი მეურნეობა წავიდეს იმ გზაზედ, რომელიც მიანიჭებს ნანდვილს ბედნიერებას ხალხს და ჩაუდგამს სულს ახალის ცხოვრებისას. ჩვენი ეკონომიური და გონებითი მდგომარეება ისეა ერთმანეთზედ გადახლართული, რომ ორივეს ცვლილება ერთათ უნდა დაიწყოს. მართალია, რომ ჩააკვირდე კარგა ამ მოვლინებათა, ამ ჩვენს ცუდს გარემოებაში ბრალი უფრო სხვათა აქვთ, რომელთაც ჩვენთვის პირველადვე უნდა მეეცათ ცოდვნა და ეჩვენებინათ ღონე თავის პატრონობისა. მაგრამ ამაში არც ჩვენა ვართ უნაწილონი. რუსები იტყვიან: дитье неплачеть, мать не разумъеть. თუ ჩვენ არ დავანახვებთ ჩვენს ნაკლებულებას, ჩვენს საჭიროებას, სხვები ამას ძნელათ მიხვდებიან. მართალია, ესეც ძნელი საქმეა ზოგიერთი გარემოებისაგამო, მაგრამ, რაც შეიძლება ის მაინც უნდა გაგვემჟღაპრებინა. მაგრამ ჩვენ არც ამაში მიგვიწვდა გაბედვა და მოხერხება. გარდა ამის ჩვენა გვაქვს ამაში კიდევ ის ბრალი, რომ მეტათ შევეჩვიეთ სხვის ხელის შეცქერას და ამაში მივეცით ნება სხვათა, რომ გვაყურონ როგორც აღუცასა, რომელსაც, რასაც უბრძანებენ, ის უნდა შეასრულოს და ისე უნდა მოიგცეს; რომელსაც არა აქვს გაღვიძებული არავითარი საკუთარი მკვიდრი მოთხოვნილება და მოსაზრული საჭიროება. ხანი გადის და ჩვენ უნდა დავინახოთ, რომ დიდი დაფიქრება და მეცადინეობა გვმართებს, რომ დავიცათ ჩვენი საკუთარი ბუნების ნიშნები, ჩვენი საკუთარი ნიჭი და ჩვენი განსაკუთრებითი ხასიათები. ერთის სიტყვით ჩვენ უნდა დავინახოთ და შევეჩვიოთ იმ აზრსა, რომ ჩვენი თავის პატრონნი ვართ ჩვენა, რომ ჩვენს თავს ჩვენვე ვეცადნეთ, რომ მოუაროთ იმდენათ მაინც, რამდენათაც ამაში გვეხმარებიან ჩვენი გარემოებანი. იქ, სადაც ხალხი არის ნიადაგ სხვების ზრუნვის ქვეშ, და თითონ ყური მიგდებული აქვს თავის საკუთარ საქმეებზედ, იქ ყოველთვის დაცემულა და გაწრიოკებულა ხალხი, სადაც ხალხი თვითონ ყოფილა თავის საქმეების თაოსანი და საქმის მზრუნველი, იქ ხალხი ყოველთვის ყოფილა დაწინაურებული და წარმატებაში.

თქმა აღარ უნდა, რომ მინამ ეს არ შეგვიძლიან, მინამ ეს მაინც უნდა, რომ ჩვენი საჭიროება ვაცნობოთ მათ ვისდამიც ჯერ არს და

მოვთხოვოთ შეგვისრულონ ისა, რაც საჭიროებაა.

ამისგამო სასარგებლოთ სასოფლო მეურნეობის წარმატებისა. იმდენათ მაინც, რამდენათ ეხლანდელს მდგომარეებაში შესაძლებელია, აუცილებელი საჭიროება მოითხოვს, რომ ადმინისტრაცია, ესე იგი, მმართებლობა გაერიოს საქმეში და მოახდინოს რამდენიმე ცვლილება და დაწესება. ეს ცვლილება და წესები ესენი არიან:

2. დაიმართოს ალაგ ალაგ სამეურნეო სახელოსნო, სადაც აგრეთვე ასწავლიდნენ წიგნს, რომელნიც უხსნიდნენ ამ მხრივ იმათ გონებას.

3. დასაცველად ტყეთა დაიდვას კანონი, რომ ვინც ახლად დაიწყოს შენობა, ჯერ ერთი ესა ყველამ გაიკეთოს სახლი ალიზისა, რომელზედაც არ იხარჯება ტყე და არც სხვაფრივ უნდა დიდი ხარჯი; მეორეც ესა, სახლი იყვეს ფანჯრებიანი, უერდოვო; მესამეც ესა – სახლსა ჰქონდეს ფეჩი, რომელიც იხურებოდეს; მეოთხეც ესა, აღიკრძალოს თონეები, რომელნიც ჰთქმენ მეტათ ბევრ ტყესა, აძლევენ ცხობაში ზარალს კუტებით და აუძლურებენ თვით პურის მცხობელთაც: პური აცხონ ფეჩებშივე. ფეჩებს ჰქონდეს დასახურავები. რასაკვირველია, ვისაც შეძლება აქვს – არ აეკრძალოს ალიზის სახლის მაგივრათ ქვიტკირისა, ოღონდ სახლი ნუ იქნება ხისა, რომელიც მეტად აზარალებს ტყესა. აღიკრძალოს ხის შენობა, გარდა რომელთამე აუცილებელთა საჭიროებათა.

4. დასაცველათვე ტყეთა და მდინარეთა, რათგან ტყის კერძო პატრონნი ვერასოდეს ვერ შეძლებენ წესიერათ ტყის დაცვას სასარგებლოთ თვით ტყისა და მთლათ მხარისა, რომელმაც უნდა იცხოვროს ამ ტყითა და მის ძალითა, ყველა კერძო ტყეები დაიდგას სახასოდ და გადვიდეს ტყეთა სამმართველო უწყებაში. მეპატრონეთა მიეცით ამაში ფასი, რომელიც გამოერთვას მხარეს წვრილ-წვრილად, მხოლოდ მხარეს მიეცეს ნება რომ მუქთათ ახმაროს ტყე შინ სახარჯავათ. მხოლოდ გასასყიდში ერთვას ხარჯი, სასარგებლოთ ტყეთა მმართველობისა.

5. სივიწროვისა გასაფართოვებლათ სოფლებში აღეკრძალოთ სამკურნალო წესით რაც სივრცეა საჭირო, იმ სივრცეზედ მცხოვრებთ ერთმანერთზედ ახლო დგომა და მახლობლათ იმ შენობათა კეთება, რომელნიც ჰვნებენ ხალხის სისაღეს, რომელთაც არა ჰქონდეთ იმდენი მამული, რომ სადგომათ ეყოთ ერთმანთზედ ამ წესით მოშორებითა და არცა ჰქონდეთ შეძლება სხვათაგან ამის შეძენისა, მაშინ მიეცეთ ამათ ან სახელმწიფო და საეკლსიო მამულთაგან, სადაც ეს მამულები არიან; თუ არა და ამგვარ გაჭირვებულთათვის დაიდოს კანონათ, რომ სოფელმა შეიძინოს ერთობრივ სადგომათა ადგილები იმ პირთაგან, რომელთაც ამ სოფელში, ან მახლობლათ აქვთ სხვებზედ მეტი მამული და ამ მამულში სოფელმა მისცეს ამ პატრონთ ერთხელ და ერთხლ ტაქსით სოფელ სოფელ დადებული ფასი. ყველა ამ მამულზედ დამდგარს თავის სადგომი მამულის ფასი გამოერთვას წვრილ წვრილათ, შეძლების დაგვარათ.

6. თუ შეიძლება ერთბაშათ, თუ არადა ცოტ ცოტათი მაინც ეცადნენ, რომ მამულები სოფლებში შეიქნეს საზოგადო სასოფლო საკუთრებათ, როგორც არის ეს რუსთში. მხოლოდ დაყოფის დროს შემუშავებული მამულები დაიყონ შემმუშავებელთა. ვენახები ორმოცდა ათ წლამდის ეჭიროთ გამშენებლებთა და შემდეგ დაიყოს შეფარდებით ვენახის პატრონებს შორის: კარგი ვენახები კარგის შემმუშავებლებს და ცუდი – ცუდი შემმუშავებლებს შორის. ამგვარი ხნიერება და შერჩევით დაყოფა არ დაუკარგავს მუშას ვენახისა და მამულის გაკეთების ხალისსა. ამგვარათ საზოგადოთ მამულების დადება, სხვა სიკეთეთა შორის, უშველის იმ საშინელს სივიწროვესაც, რომელსაც ეხლა ითმენს სოფლის ხალხი.

7. რამდენსამე სოფელზედ დაწესდეს თითო საქონელთა ნასწავლი მკურნალი.

8. გაიმართოს მასწავლებელთა სემენარიები (учительская семинария) სხვა და სხვა საქართველოს ადგილებში, როგორც ამგვართა ექიმთა დასაზრდელი სასწავლებისათვის, ეგრეთვე სხვარიგი სამეურნეო სასწავლებლისათვის.

მართალია, ბევრს ეს მოთხოვნილება და ცვლილება ეჩვენება ახირებულ საქმეთა. მაგრამ ვინც კარგათ დააკვირდება იმ ფაკტთა და გარმოებათა, რომელნიც მე აქ წარმოვადგინე, ყველა დამერწმუნება, რომ ეს ცვლილებანი და დაწესებანი არიან აუცილებელი საჭიროებანი, თუ გვინდა, რომ ჩვენი მეურნეობა, ჩვენი მდგომარეობა სრულს უკანასკნელობას და განწირულებას არ მიეცეს.

ვისაც შეუძლიან შორს გახედვა და დანახვა იმ მოვლინებათა, რომელიც მოსდევს ეხლანდელს მდგომარეებას, ის არამცთუ დაგვეთანხმება ამ ცვლილებათა საჭიროებაში, არამედ ჰპოვებს, რომ უამისოთ ჩვენი საბოლოვო ცუდი სანახავი და უნუგეშო რამ არის.

გუთნის დედა. – თბილისი, – 1873 – N17 – გვ. 1 

მოამბე. – 1894. – N5. – გვ. 141-156.

შარშან თვით მსოფლიო გამოფენაზე ჩიკაგოში გაიმართა ქალების კონგრესი, რომელზედაც დიდი ბაასი ჰქონდათ მოდების გადავარდნაზე. ამათ დაადგინეს კიდეც, თუ რანაირი სადა ტანისამოსი უნდა შემოიღონ ყველა მოდების მოწინააღმდეგეებმა. მაგრამ ამავე დროს, თითქოს განგებ, ამავე მსოფლიო გამოფენაზე გადამატებით ახირებული და უცნაური მოდები იყო გამოფენილი. მეტად ყველას ყურადღებას იზიდავდა საფრანგეთის განყოფილება, აქ მნახველს თვალ წინ წარმოუდგებოდა მთელი ისტორია მოდისა.

ხელოვნურად მორთული თოჯები წარმოადგენდენ ისტორიაში გამოჩენილ ქალებს, რომელთაც ეცვათ ტანისამოსი თავიანთი დროის შესაფერად.

ეს ნახატი წარმოადგენს იმ თოჯებს, ისტორიის შესაფერად მოდაზედ ჩაცმულებს. წმინდა კლოტილდას და დედოფალ ფრედეგონდას, რომელთაც აცვიათ სადა ტანისამოსი ძველებური რომაელებისა. მას მოსდევენ საშუალ საუკუნის ქალები უცნაური თავსახურავებით. მაგრამ ამათი ტანისამოსი ჯერ კიდევ სადაა და კაბების გამოჭრა ერთ გვარია; მერე როდესაც დადგა ხანა ისტორიის განახლებისა და შემოვიდა მოდათ ფარჩა დიბები, თვალ-მარგალიტი, ხავერდები და აბრეშუმეულობა – კაბების გამოჭრამ ყოველგან იწყო შემოღება.

გენრიხ მეოთხის და მის ჩამომავალთა დროს მოდამ უფრო იჩინა თავი, კაბებს დაუწყეს გრძელი კუდების კეთება, თმებს მაღლა იწყობდენ, იტყოდით კოშკი ადგიათ თავზეო.

ოქრომკედით ნაქსოვ კაბებს და ძვისფას თვალმარგალიტს ისე ხარბათ ხმარობდენ, რომ ზოგჯერ თითო ტანისამოსი ქალისა ღირდა მთელ ქონებათ. მართალია რიშელიემ გამოსცა სასტიკი ბრძანება, რომლითაც აღუკრძალა ყველას ძვირფასი ტანისამოსის ჩაცმა, მაგრამ ეს იყო მხოლოდ დროებითი განკარგულება. ლუდოვიკს XV და XVI დროსო ყველანი გადირიენ მოდებზე ქალებმა, იწყეს ადრინდელზე უფრო ძვირფასი ტანისამოსის ჩაცმა, მეტადრე თმებს ახირებულად იკეთებდნენ და თავზე რას არ იწყობდენ.

როდესაც მოხდა საფრანგეთში რევოლუცია, როგორც პოლიტიკურ ცხოვრებაში ისეც მოდებში მოხდა დიდი ცვლილება. გადავარდა ადრინდელი ძვირფასი ტანთჩაცმა, ყველა ცდილობდა სადა ტანისამოსის ჩაცმას, შემოიღეს ძველი რომაული კაბის ნიმუში – გძელი, სადა ტუნიკები. მაგრამ ამ ხანამ დიდ ხანს არ გასტანა; დადგა ნაპოლეონის დრო და დაიწყეს კიდევ მორთვა. მერე, როდესაც შეიცვალა კიდევ მფლობელობა, საფრანგეთს დაუბრუნდენ მეფეები – ბურბონები – მოდებმა ისევ ძველებურად იჩინეს თავი. შემოიღეს უშველებელი კრინოლინები და დიდი ფრთიანი შლაპები ლენტებით.

ამ მოდამაც დიდხანს არ გასტანა – გადავარდა კრინოლინი და შემოიღეს ტურნურები. ამ მოდის გადაჭარბების მნახველი ბევრი ჩვენგანი იყო.

ამ ჩვენ დროს დაიწყეს კიდევ გრძელი კუდებიანი კაბების ხმარება და ფრთიან სახელოებს იკეთებენ. კორსეტი, როგორც ყოველთვის მფლობელობდა, ისევ მფლობელობს.

ვინც კი დააკვირდა ამ ნახატს ყველა ნახავს, რომ ეს ტანისამოსი არა თუ ტანის სიმრთელისთვის არის მავნებელი, თითონ სახმარებლათაც არის უმარჯო, ისე რომ მოდა არა თუ ჯიბისთვის, ჯან-მრთელობისთვისაც საზარალოა. ძნელი წარმოსადგენია, რომ კვლავაც ასე არ იყოს, ამიტომ ყველა გონიერი ადამიანი უნდა მიემხროს იმათ, ვინც წინააღმდეგობას უწევს მტარვალ მოდას და ისეთი ტანისამოსი შემოიღონ, რომელიც არც ჯან-მრთელობისთვის იქნება სავნებელი და არც ჯიბისთვის.

კვალი. – 1894. – N5. – გვ. 10-11.

პარიზის მსოფლიო გამოფენა და ჩვენი ქვეყანა

მეცხრამეტე საუკუნის აფოთეოზი, გვირგვინი და დიდებაა – მსოფლიო გამოფენა, საფრანგეთის სატახტო ქალაქში მიმდინარე წლის აპრილში გახსნილი რამდენისამე წლის მზადებისა და ლოდინის შემდეგ. მდინარე სენის ერთის მხრით თანხმობის მოედნიდან ელისეს მინდვრის გაყოლებაზე ტროკადერს პარკითურთ, მეორე მხრით – ინვალიდთა მოედანი, სენის ნაპირი და უშველებელი ეგრედ წოდებული მარსის ველი; სულ სივრცით 56 ოთხ-კუთხი ქცევის ადგილი უპყრია ამ გამოფენას. აქ არის გაშენებული დიდთა და მცირეთა სახელმწიფოთა ექსპონატებისათვის უზარ-მაზარი სასახლენი, პავილიონები, რესტორანები, გასართობთათვის აგებული თეატრები და სხ. მათშია გამოფენილი ნიმუშები დიდთა და მცირე ერთა შემოქმედებითის ნიჭისა, მრეწველობისა, მეურნეობისა, მხატვრობისა, ვაჭრობისა, ხუროთმოძღვრებისა, მეცნიერებისა, სწავლა-განათლებისა, ძველის კულტურის ნაშთთა, საშინაო და საგარეო ცხოვრებისა და სხ. და სხ. გამოფენამ დაანახვა ყველას, რანი იყვნენ წინაპარნი, როგორ სცხოვრობდნენ რამდენისამე საუკუნის წინად, რასა სჯერდებოდნენ, რა აზრი ასულდგმულებდათ, რა აკმაყოფილებდათ, რა ღირსება ანუ ნაკლი ჰქონდათ, და რანი არიან დღეს მათნი შთამომავალნი, როგორ გაიმარჯვეს, როგორ წასწიეს წინ კულტურა. აქ ითქვა უკანასკნელი სიტყვა ადამიანის ბედნიერებისა, დღეგრძელობისა, წარმატებისა, მის სულიერ და ხორციელ ძალისა, აქა ხედავთ ნაღვაწსა მარტოოდენ მოძმის და კაცობრიობის დღეგრძელობის სიყვარულითა და აზრით გამსჭვალულთა მეცნიერების ქურუმთა პასტორის და სხვათა, რომელთაც ცალკე სასახლე აქვთ დათმობილი. და ამათსავე გვერდით უშველებელ გრძლად გადაჭიმულ შენობაში გამოფენილია მოდელები უზარმაზარ ჯავშნიან გემების, უზარმაზარივე გველეშაპსავით საზარლად პირაშკმული ზარბაზნებით, ცნობილ მეზარბაზნე შნეიდერის და ამხანაგობის მიერ სისხლის ფრად შეღებილ შენობაში მოთავსებული. ზოგი ამ ზარბაზთაგანი (მაგ. ვაკერ, სონ და მაქსიმის) იწონს თავის მექანიზმიანად 3,126 ფუთს, მისი ყუმბარა – 19 ფუთს და 27 გირვანქას, ყუმბარას გასატენად ტყვია-წამალი 5 ფუთი და 30 გირვანქას უნდება, ერთ წამში 2 ვერსის და 8 მხარის მანძილს მიდის თითო ყუმბარა და ერთ წუთში ზარბაზანი 6-ჯერ იცლება! და ყოველივე ეს გამოგონილია იმავე ადამიანის შვილის გონების მიერ თავისივე მსგავს ადამის შვილის გასაქრობად, გასაქრობად ერთის წამის განმავლობაში იმისა, რაც საუკუნეთა განმავლობაში ადამის შვილმა საშინელის ოფლის წურვითა და ჭაპანწყვეტით შეჰქმნა...

მთელის ქვეყნის წარმომდგენელთ მოუყარა თავი პარიზმა ამ რამდენიმე თვის განმავლობაში. რა ზღვანი და ხმელნი არ გადაალახვინა ხალხს, რომ რამდენისამე კვირაში აჩვენოს, გაუთვალისწინოს ის, რის ნახვასაც სხვა დროს აუარებელი ფული და მთელი წელიწადები დასჭირდებოდა. ვინ გინდათ, აქ რომ არ იყოს! ინგლისელი, ამერიკელი, გერმანელი, რუსი, ავსტრიელი, ჩინელი, ველურები აფრიკისა და სხვადა-სხვა კუნძულებისა. ჰხედავთ ყველას შინაურს ცხოვრებას, სიმდიდრეს, ზნეს, ჩვეულებას.

ამ გამოფენასთან ერთად ამ ზაფხულშივე გაიმართა მეორე გვარი გამოფენა, ანუ მსოფლიო კონგრესები მეცნიერების თითქმის ყოველ დარგის წარმომადგენელთა. ყველა ერი თავის წარმომადგენელის პირით უზიარებდა სხვებს თავისს აზრს, ახალს გამოგონებას, და ამ სახით თითოეულის ჭკუის და გამოცდილების ნაყოფი საერთაშორისო კუთვნილებად ხდებოდა მსოფლიოს საკეთილდღეოდ.

მთავრობამ საფრანგეთისამ არც შრომა დაზოგა და არც ხარჯი, რომ ღირსეულად დახვედროდა ქვეყნის ოთხსავე კუთხიდან მოსულ სტუმრებს, რომ გამოფენა ბრწყინვალე გამოსულიყო. საწადელს ეწია კიდეცა: ყველა კმაყოფილი და მოხიბლული დაბრუნდა ამ მსოფლიო განათლების დედის ნახვითა. ყველამ მისს სატახტო ქალაქში საზრდო უშოვნა თვისს ჭკუას, გონებას და ათასგვარის შთაბეჭდილებით დატვირთული და ნატვრით გამსჭვალული უკან დაბრუნდა.

დიაღ, საჭირო და სასურველი იყო, რომ ამ საერთაშორისო ფერხულში ჩვენი ქვეყანაც ჩაბმულიყო, თავისი თავი, თავისი სულიერი, თუ მატერიალური ავლა-დიდება სხვა ერთათვის ეჩვენებინა და მათი ყურადღება მიექცია. ამ აზრის განხორციელება იკისრა შარშან ტფილისში საგამოფენოდ შემდგარმა კომიტეტმა და ქართველების წარმომადგენლობა მიანდო ბ-ნს რაფიელ ისარლიშვილს.

ვნახოთ, რამდენად ვეწიენით საწადელს, რამდენად არ გაგვიცრუვდა იმედი.

ნუ დავივიწყებთ, რომ მთელი საუკუნეა, რაც გარეშე მტრისა აღარ გვეშინიან, თოფ-იარაღის ხმარება აღარ გვეჭირვება. შეგვეძლო მთელი ეს დრო ჩვენის კულტურულ ზრდისა და მატერიალურ აღორძინებისათვის შეგვეწირნა. შეგვეძლო აღგვეყვავებინა მეურნეობა, მრეწველობა, გაგვემდიდრებინა მწერლობა, რომ ისეთის დიდებულის წარსულის ხალხს, როგორიც ჩვენა ვართ, საპატიო ადგილი გვჭეროდა სხვა ერთა შორის და ეს ჩვენი ზრდა მით უფრო გამოგვეჩინა აქ, ამ განათლებისა და წინსვლის მშვიდობიან შეჯიბრებაზე.

დიაღ, ქართული განყოფილება უნდა გამხდარიყო სარკედ, ნამდვილ მაჩვენებლად ჩვენის ზრდისა. თუ ამ თვალით შევხედავთ გამოფენაზე ჩვენს განყოფილებას, ის აზრი უნდა დავასკვნათ: რომ ჩვენ არცა რა გვქონია წარსულში, არცა-რა გვაქვს აწმყოში და საეჭვოა რამე გვექმნეს მომავალში. აი, ამას გვიჩვენებს ჩვენი განყოფილება. მაგრამ ღმერთმა ნუ ჰქმნას, რომ თამარისა და შოთას სამშობლო ასეთი იყოს! აქ საჭიროდა ვსთვლით მოვაგონოთ მკითხველს, რომ ქართულ განყოფილების ასეთის ძალზე ფერმკრთალობის მიზეზი ბევრ-გვარია...

ჩვენი ექსპონატები შეფარებულია ტროკადეროსთან აგებულ რუსეთის პავილიონში, რომელშიაც მოთავსებულია სამი კოლონია რუსეთისა: ციმბირი, თურქესტანი და კავკასია. საკუთრივ კავკასიას დათმობილი აქვს ერთი ოთახი და ზედ აწერია Salle du Caucase. როგორც ვიცით, კავკასია ერთი ბუნებით უმდიდრესი და უკეკლუცესი ნაწილია რუსეთის იმპერიის კერძოდ და მსოფლიოსი – საზოგადოდ. მაგრამ იმით, რაც ამ ზალაშია გამოფენილი, ის, ვისაც თავის თვალით არ უნახავს კავკასია, ბევრ არაფერ აზრისა იქმნება ამ კუთხის შესახებ. ვისა და ვის მიუღია მონაწილეობა ამ განყოფილებაში“ – ტფილისის მუზეუმის პატრონს ბ-ნს რადეს, ტფილისის სამეურნეო საზოგადოებას, სოხუმის სამეურნეო საცდელის სადგურს, ოქრომჭედელს სერობიანცს, ოქრომჭედელსავე სეიდ-ჰუსეინს და საზოგადოდ ქართველობას, რომელსაც გამგე ეგრედ-წოდებულ ქართულ განყოფილებისა, ანუ „წარმომადგენელი ქართველ მემამულეთა საზოგადოებისა“ „Assotiation des proprietaires georgiens“-ს გვიწოდებს ყველგან.

თურქესტანის განყოფილებიდან კავკასიის ზალაში შეხვალთ თუ არა, მარჯვნივ დაინახავთ კედელზე ჩამოკიდებულს რამდენსამე სპარსულს ხალიჩას, მერე იმათ მიჰყვება ფოტოგრაფიული სურათები კავკასიის მთებისა. სხვა ნივთებთა შორის არეულია ბ-ნის რადეს საეტნოგრაფიო კოლექცია. აქ არის მოდელი ჩვენებურის ურმისა, რომელსაც ყევარი კამეჩი უბია, ზედ ადევს ფოსტა და რუსის მოხელესა და ჩვენებურს ორს მეურმეს მიაქვთ მთიანის გზით. ქვეშ აწერია: Transport postal au mogen des baffles (ფოსტის გადატანა კამეჩების საშუალებით). ყველანი, ვინც კი გაუვლიდნენ, უნებლიედ აცქერდებოდნენ ამ ფოსტის ურემს, როგორც საოცარს რასმე. ევროპიელს აღარც კი ახსოვს ის დრო, როცა ასეთის დინჯისა და ზოზინა ცხოველის საშუალებით ატყობინებდა თავისს ამბავს შორს მყოფ ნაცნობს, და ოღონდაც რომ გაუკვირდებოდა და იტყოდა, ეს რა ხალხი ყოფილა, შენი ჭირიმე, კავკასიაშიო! ახალის ამბის გაგება აქ თურმე არ ეჩქარებათ და კამეჩებს აზიდვინებენ წერილებსაო!... ასეთი საშუალება უწინ, შეიძლება, ყოფილიყო კიდეცა, მაგრამ, მადლობა ღმერთს, ახლა დასავლეთის კავკასია აღმოსავლეთის კავკასიას რკინის გზის წყალობით დღენახევრის განმავლობაში აწვდის ხოლმე თავისს ამბავს. რადდესავე საეთნოგრაფიო კოლექციაშია: ცალულვაშ ჩამოვარდნილი ლეკი, ჩაჩქნიანი ხევსური, ხარაგაულის ჭურჭელი, ქართული საკრავები (ხვნათესვის და საზოგადოდ სამეურნეო იარაღი არსად არ იყო), თუში, რაჭველი მუშა და თეთრად გამოწყობილი ქართველი ქალი. სხვებზე არას ვიტყვით და ეს ორი უკანასკნეკლი კი სწორედ დაცინვა იყო ჩვენი. მუშისათვის ერთი კოკიანი ტიკი წამოუკიდებიათ და ისე მოუკაკვიათ წელში, რომ ცოცხალი კაცი ისე დამდგარი უეჭველად უნდა დაეცეს. კაცს ასე ეგონება, რომ ამ თხის ტყავში ერთი კოკა კი არა 30 კოკა ღვინო უნდა იდგას, რომ მისს სიმძიმეს ასე მოუხრია წელში საწყალი კაცი! ქართველ ქალისათის ჩიხტიკოპი სადღაც მაღლა წამოუკოსებიათ და აბაზიანი ლეჩაქი მოუხვევიათ, მტვრით გასვრილი. კავები ცხენის კუდსავით ჩამოჰშლია... ასე ჩათლახად მორთულ ქალს დიდი რიხით აწერია: Femme georgienne… რადდეს მოსდევს ტფილისის სააბრეშუმო სადგური, რომელსაც გამოუგზავნია ნიმუშები აბრეშუმის ძაფისა, ნაქსოვისა, პარკისა და ფოტოგრაფიული სურათები აბრეშუმის ძაფის ამოღებისა სოფლელების მიერ. მაგრამ ისე მიყრილი და მტვრით დაფარული, რომ დათვალიერებაც კი ეზარება ადამიანსა. ტფილისის სამეურნეო საზოგადოებას წარმოუდგენია შუშებში ჩაყრილი თესლეულობა. სოხუმის სამეურნეო საცდელ სადგურს, რომელსაც სოხუმის ახლო ას-ოცი ქცევა საუკეთესო მიწა აქვს ქალაქისაგან მიცემული, და რომელიც წელიწადში ათი ათასამდე ფულსა ჰხარჯავს, მხოლოდ რამდენისამე ჯურის სიმინდი გამოუგზავნია. სიმინდის ხელი უსადგუროდაც მშვენივრად იციან იქაურებმა, სხვა რამე სიკეთე ჰკითხეთ თორემ. არის კიდევ ტყლაპი და კახურის სახელით მონათლული დაობებული ჩურჩხელა, ვისგანღაც გამოგზავნილი, რამდენიმე ნიმუშები მადნებისა და ეგ არის და ეგ!

ახლა ვნახოთ, ჩვენს „Assotiation des proprietaires georgiens“-ს რა გამოუგზავნია.

ზემოთ ჩამოთვლილ ნივთებთა შორის აქა-იქ ჩაჩხირულია ის ექსპონატები, რასაც ბ-ნი რაფ. ისარლიშვილი „ქართველ მემამულეთა“ სახელით აგროვებდა შარშან ტფილისსა და პროვინციებში. ერთ ალაგას ჩამოკიდებულია ორი ყაბალახი, ზედ აკრავს მწვანე სქელ ქაღალდზე დაბეჭდილი „assotiation“ და სხვ. ამათ გვერდით რამდენიმე ბადისებური შარფებია აბრეშუმისა, ქუთაისის ურიები რიონის რკინის გზის სადგურზე ექვს-შვიდ შაურად რომ ჰყიდიან ხოლმე, იმის გვარისა, სხვა-და-სხვა ფერად შეღებილები. შემდეგ ერთ ყუთში რამდენიმე ტარიანი დანაა. ნუ დაივიწყებთ, რომ ფრანგულად ყველას აწერია: „ქართველ მემამულეთა საზოგადოება“. ერთ შეუმჩნეველ ალაგას პატარა კოლოფში ჩაწყობილია კუხის (ხონს ახლო) სააბრეშუმო ამხანაგობის ნაწარმოებნი. მეორე კოლოფში – ტყიბულის გიშრის კრიალოსნებია. ბოლოს კედელზე ჩამოფენილია ხუთიოდ ნაირი შალი ხონისა. ეს არის ჩვენი შინაური მრეწველობა. ახლა ვნახოთ ნიმუშები ჭირნახულისა.

ერთს კოლოფში ალუფხულია კონა-კონად შეკრული თუთუნი სოფ. ხიდისთავის (გურია) მემამულის ვარლამ გოგიბერიძისა. იმის პირდაპირ თაროებზე დგას ექვსიოდ ბოთლი კახურის ღვინისა. ეს ექვსიოდ ბოთლი წარმოდგენილია „კახეთის“ ამხანაგობისაგან და ტფილისში ოლგის ქუჩაზე მოვაჭრე ნიკ. სესიაშვილისაგან (ვერცხლის მედალი მიიღო). აქ ისიც უნდა აღვნიშნოთ, რომ „კახეთის“ ამხანაგობის ღვინოების ოთხი ბოთლი მხოლოდ ამ ბოლო თვეში გამოჩნდა, თორემ მანამდე მთელ ქართველობისაგან მარტო ნ. სესიაშვილის ღვინოები იყო გამოფენილი. სამწუხაროა, რომ „ამხანაგობას“ არ უზრუნია და ფრანგულს ენაზე არ გამოუცია თავისი დაარსების ისტორია, სივრცე იმ რაიონისა, სადაცა ვრცელდება მისი ღვინოები, და სხ. სამწუხაროა, რომ სხვას არავის გამოუგზავნია თავისი ექსპონატი. მით უფრო სამწუხაროა ეს ჩვენის ქვეყნისათვის, რომელიც ღვინის სამშობლოდ ითვლებოდა, რაც თავი ახსოვს. ბრალი არ არის, რომ ვისაც „კრახუნის“ ღვინოს, რაჭულ „ყიფიანთ ღვინოს“, გურულ „ჩხავერს“, მეგრულ „სვანურს“, აფხაზურ „ამილახურს“ ევროპა არ იცნობდეს! ოღონდაც რომ ბრალია, მაგრამ სად არის პატრონი!..

ამნაირადვე მწირია სამადნეულო განყოფილება. რამდენიმე ნიმუში აწყვია ჭიათურის შავი ქვისა მაგიდაზე, ისიც საუკეთესო ღირსების არ არის; დევს აგრეთვე თ. დავით ბარათაშვილის მამულიდან გამოგზავნილი ალგეთის ლიტოგრაფიულის ქვის ფიცარი. იქავე, ადგილოვრივ, ცნობების შეტყობა გამოფენილ ნივთების შესახებ შეუძლებელია, რადგან, როგორცა ვსთქვით, დაბეჭდილი არაფერია. მართალია, ჩვენი წარმომადგენელი აცხადებს, ვისაც რამე ცნობა უნდა, ჩემს ბინაზე მომმართეთო, მაგრამ მოისურვებს კია ყველა ბინაზე სიარულს! დამეთანხმებით, მეტად უხერხულია.

ერთ მხარეზე დაწყობილია ალბომი ქართველთა ტიპებისა, ანუ როინაშვილისეულ ფოტოგრაფიიდან აღებული ორმოციოდე სურათი. ტიპებ შორის ურევია სურათი სცენებისა ჩვენის ცხოვრებიდან (ხატობა), მაგრამ ქვეშ არაფერი უწერია, რომ ევროპიელმა ცნობისმოყვარეობა დაიკმაყოფილოს. ამ ალბომსაც, როგორც სხვა ნივთებს, აწერია: „Assotiation des proprietaires georgiens“ და ფასიც – 200 ფრანკი, ე.ი. შვიდ თუმან ნახევარი ადევს! ვერ გაგვიგია, რად უნდა ღირდეს ასე ძვირად 40 სურათი საკაბინეტო სურათის ზომისა! უზომოდ უნდა უყვარდეს კაცს ჩვენი ქვეყანა და ამასთანავე უზომო ფულიც უნდა ჰქონდეს, რომ ეს ალბომი შეიძინის! თუ გაკვირვება შეგვეძლო ვისიმე, აბა ჩვენის ძველის ხუროთმოღვრების ნაშთთა სურათებითა! და სწორედ ჩვენთა ეკკლესიათა ალბომი არ მოიძევა ჩენს განყოფილებაში. დაუდევრობა და უთავბოლობა მეტი-ღა გნებავთ! აქავეა ჩვენის გრავიორის გრ. ტატიშვილის უკანასკნელი ნამუშავარი ქართულ ხელოვნებიდან. ეს გახლავთ ალბომი ჩუქურთმებისა, გადაღებული გრავიორის მიერ ჩვენის II, XIII და XV საუკ. ეკკლესია-ტაძრებიდან და „ქართული ჩუქურთმის“ სახელით ერთად თავმოყრილი. ფრანგულად აწერია: „L’art decorative au Caucase“ (დეკორატიული ხელოვნება კავკასიაში). ამ ნაშრომს, ფაქიზად და სინიდისიერად შესრულებულს, სამწუხაროდ, ჩვენში სულ რამდენიმე კაცი თუ იცნობს, რადგან, როგორც ვიცით, შემდგენელმა სულ ასიოდე დაჰბეჭდა და გასასყიდად არც კი გადაუცია სადმე. „ქართულ ჩუქურთმას“ გვერდთ უძევს გრ. ტატიშვილისავე მონოგრამები სითვით საკერ ქართულ ანბანისა.

მეტად გვევოცა, როცა ამ მონოგრამათა ყდაზე შემდეგი წარწერა დავინახეთ ფრანგულს ენაზე: „Alphabet georgien“ – (ქართული ანბანი). თუ ვინმემ გადაშალა და დააკვირდა, უეჭველია, კარგს აზრს არ შეადგენდა ჩვენებურის ანბანის შესახებ, ასეთ ჩახლართულ ასოებს რომ დაინახავდა. ფასადაც 10 ფრანკი ანუ თითქმის ოთხი მანეთი აწერია იმას, რაც ჩვენში მანეთად იყიდება. რამდენადაც ვიცით, მყიდველი არავინ გამოსჩენია. არ დაუვიწყნიათ გახუნებულ ყდიან „ვეფხის-ტყაოსნის“ (გ. ქართველიშვილის გამოცემა) გამოფენაც. დევს აგრეთვე ჩვენის პედაგოგის შედგენილი წიგნები – „დედა-ენა“ და „ბუნების კარი“, NN „ცნობის ფურცლისა“, „ივერიისა“, ულაზათო კაზმიანი წიგნაკები წმინდანთა ცხოვრებისა და.. მორჩა ის განყოფილებაც, რომელსაც აწერია „La langue georgienne“ (ქათული ენა). ამასთანავე მორჩა ჩვენებურ ექსპონანტების სიაცა.

აი, რა ავლა-დიდებით წამოვედით ევროპაში, აი, რის პატრონი ვაპირებდით აქაურებთან თავის გამოჩენას და სახელის განთქმას! მგონი საჭიროც აღარ არის იმის თქმა, რომ ყველასაგან შეუმჩნეველი დავრჩით სუფრის ბოლოს გდებული. ახლა უნდა გენახათ ჩვენის განყოფილებისავე გვერდით კოლონიები ინგლისისა და საფრანგეთისა: ცეილონი, კანადა, ველურ დაჰომელთა ქვეყანა, ტუნისი, გვინეა, გვადელუპი, ალჟირისას ხომ ნუ იტყვით! მთელი მათი ცხოვრება, ბუნებრივი სიმდიდრე, სწავლა-განათლება, მრეწველობა, აღებ მიცემა ხელის გულზე ეშლებოდა კაცს. უბრალო წვრილმანი რა არის, ისიც კი არ დაუვიწყნიათ. იქაური ხალხიც კი ჩამოუყვანიათ სურათის სისრულისათვის. ცალკე წიგნებად დაბეჭდილი აღწერა ყოველ კუთხისა, სტატისტიკური ცნობები უეჭველად არის ყოველს განყოფილებაში.

როგორც ხედავს მკითხველი, დიდი შეცდომა იყო ჩვენის მხრით, დიდი უანგარიშობა და წინდაუხედავობა ამ გვარის ექსპონატების იმედით აქეთ წამოსვლა. წინდაწინვე უნდა გვცოდნოდა, რომ რასაც ვსთესავდით, იმასვე მოვიმკიდით. საჭირო იყო, გამოგზავნამდე ექსპონატებისათვის თავი ერთად მოგვეყარა და საერთოდ გადაგვეწყვიტა, იმათის იმედით – ღირდა ევროპაში წამოსვლა თუ არა. არამც თუ ეს არა ვქენით, საქმე ისე დავიწყეთ, რომ თვით ექსპონატები თითო და ორ-ორი თვის შემდეგ მოდიოდა თითო და ორ-ორი, სანამ შეივსებოდა ის ღარიბული კოლექცია, რაც გამოფენაზეა დღეს. ჰო, რაკი ერთად მოვუყრიდით თავს ყველაფერს, დავიჯერო, ერთი არავინ გამოჩნდებოდა ისეთი, რომ ეთქვა: ამით წასვლა არ შეიძლებაო! რაკი მათ წამოუღებლობა გადაწყდებოდა, რაკი ყველასათვის თვალსაჩინო იქნებოდა, რომ ჯერ-ჯერობით აწმყოთი ვერავისი გაკვირვება შეგვეძლო, სხვა საშუალებისთვის უნდა მიგვემართა და ეს საშუალება კიდეც ასე თუ ისე გაჭირებისაგან გვიხსნიდა, გაგვიყვანდა ფონს. მე მოგახსენებთ ჩვენის ძველის მწერლობის და საეკკლესიო და საარქეოლოგო ნაშთთა გამოფენის შესახებ. ეგრედ წოდებულ „პატარა სასახლეში“ გამოფენილია ამ გვარი კოლექციები როგორც კერძო პირთა, ისე მუზეუმთა კუთვნილნი. ჩვენ, მადლობა ღმერთს, ასეთნი ნივთნი არ გვაკლია. თუნდა მარტო „ქართ. შორ. წერა-კითხვის გამავრც.“ საზოგადოებას ეკისრნა ეს საქმე და თავისი კოლექცია დროებით გამოეგზავნა. მეცნიერნი და საზოგადოდ ყველანი, დარწმუნებულნი ვართ, ყურადღებას მოგვაქცევდნენ, ცნობისმოყვარეობა აღეძრებოდათ ჩვენის წარსულის ნახვით და საინტერესოდ გაუხდებოდათ ჩენი გაცნობა, ჩვენი ამბის გაგება.

ამასთანავე უნდა დაგვებეჭდნა ჩვენის ქვეყნის ყოველმხრივი აღწერა, თუ ვრცელი არა, მოკლე მაინც და ხელმისაწვდომ ფასად გაგვეყიდნა ან და სულ მუქთად დაგვერიგებინა, როგორც ბევრი სხვები შვრებოდნენ. მართალია, ამ ჟამად იბეჭდება პარიზში საქართელოს შესახებ წიგნი, მაგრამ გამოფენა ამ ერთ თვეში გათავდება კიდეცა და ამ წიგნს ის მნიშვნელობა არ ექნებოდა, რაც ექნებოდა მაშინ, გამოფენის დროს რომ ყოფილიყო დაბეჭდილი და იქავე ჩვენს განყოფილებასთან გაყიდულ-გავრცელებული.

ჩვენ კი გვიხარიან და ბუკითა და ნაღარით ვაცხადებთ: ჩვენი წარმომადგენელი გამოფენაზე საფრანგეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტს ლუბეს წარუდგა, ან კიდევ მილერანსაო. ის კი გვავიწყდება, რომ ამ „წარდგომას“ ენაცვალა და თავს შემოევლო სამასი თუმანი, ტფილისის სათავად-აზნაურო ბანკის მიერ გადადებული, გარდა კერძო პირთა მიერ გაღებულ ფულისა.

ასე იყო თუ ისე, გულის გატეხა არა გვმართებს. თავი იმით უნდა ვინუგეშოთ, რომ ეს პირველი ცდა იყო ჩვენის მხრით. ხომ ვიცით, რომ პირველ ცდას შეცდომა და მარცხიც თან სდევს ხოლმე. თავი იმითი ვინუგეშოთ, რომ თუ კვლავ მოგვეცა შემთხვევა, უფრო დარბაისლურად, უფრო მომზადებულად წარვსდგებით ევროპიელთ წინაშე, რომ არამცთუ ყბად ასაღები არ გავხდეთ, არამედ ყურადღებაც დავიმსახუროთ, პატივი მოვიხვეჭოთ. თავი და თავი – ამ პირველმა მარცხმა ჭკუა მოგვაკრეფინოს, რათა შემდეგში უმეტესის სიფრთხილით გადავსდგათ ხოლმე ფეხი.

მოამბე. – 1900. – N9, განყ. II. – გვ. 24-34.