ევროპული პასუხისმგებლობა*

თავდაპირველად, გთხოვთ, მომიტევოთ უცილობელი ენობრივი შეცდომები (ფრანგული ენა არ გახლავთჩემი მშობლიური ენა) და, ასევე, ის გარემოებაც, რომ ფსიქიკურად უნარი არ შემწევს, წინასწარ დაწერილი ტექსტი წავიკითხო; მე ვამჯობინებ, რომ ვმუშაობდე თვით ლაპარაკის დროსაც. მიუხედავად იმისა, რომ ბ-ნ ტურენის გამოსვლის შემდეგ მინდოდა რუსულად მელაპარაკა (რუსული ენა კი ჩემთვის, ქართველისათვის, ესპანურია); მე მაინც „ჩვენ ესპანურს“ ვარჩიე ფრანგული ენა – მაშ ასე, ვილაპარაკებ ფრანგულად. მინდა ცოტა რამ ვთქვა, კონცეპტებზე, რომლებიც ჩემში ჩამოყალიბდა ჩემი, ანუ იმ კაცის, ახალგაზრდული, პირადი გამოცდილების საფუძველზე, რომელიც არა ევროპაში, არამედ სხვაგან იღვიძებდა – ერთ პროვინციულ ქვეყანაში, სადაც იგი აცნობიერებდა საკუთარ თავს, თავის ქვეყანასა და კულტურას. ამ გამოცდილებისა და ჭკუის სწავლების მიმზიდველობა გახლდათ ის, რომ ჩემ წინაშე იყო პრივილეგია, – დაკვირვებისა და აწონ-დაწონის უმაღლესი წერტილი, საიდანაც მოვლენებს ვაკვირდებოდი. ამგვარი მოვლენები ევროპელმა, შესაძლოა, ვერ დაინახოს. თქვენთვის, ევროპელებისათვის, მრავალი რამაა ისეთი, რაც თავისთავად ხდება, რაც თითქმის ბუნებრივია; იშვიათად უწევენ ანგარიშს საკუთარი არსებობის საფუძველს, მძაფრად არ აცნობიერებენ იმ ფაქტს, რომ ადამიანი არის დროში შეჩერებული, დროში დაკიდებული ძალისხმევა, მუდმივი, შეუნელებელი მცდელობა ადამიანად გახდომისა. ადამიანი – ეს არ არის ბუნებრივი მდგომარეობა, ეს არ არის ბუნების მდგომარეობა; ეს ისეთი მდგომარეობაა, რომელიც განუწყვეტლივ იქმნება.

სწორედ ჩემმა პირადმა გამოცდილებამ აღმაგზნო და ჩამომაყალიბა სამარადჟამოდ; ვიმედოვნებ, რომ ეს იყო ფილოსოფია, როგორც თეორია უწყვეტი შემოქმედებისა, ქმნადობისა. ეს იყო ჭეშმარიტად კარტეზიული ფილოსოფია და მე ვაღიარებ, – მართლაც, ეს არის ფრანგული კულტურა ან ფილოსოფია, რომელთაც მე შემქმნეს მენტალურად. ჩემი აზრის გადმოსაცემად მე გამოვიყენებ იმ განსაზღვრებას, რითაც პასკალი განსაზღვრავს სიყვარულს. ერთხელ მან თქვა, რომ სიყვარულს საერთოდ არ აქვს ასაკი, იგი ყოველთვის დაბადების მდგომარეობაშია. იგივე შეიძლება ითქვას ევროპულ იდენტობაზე, – მას საერთოდ არ გააჩნია ასაკი, იგი მუდამ დაბადების მდგომარეობაშია.

სწორედ ეს არის ევროპის პასუხისმგებლობა, ევროპული პასუხისმგებლობა საკუთარი თავის წინაშე. ამ აზრით, მე განვიცდიდი რაღაცის უკმარისობის გრძნობას, რაც მე მიმაჩნდა არსებითად ცვლილებათა თუ ევოლუციის პროცესში, და ეს უკმარობა კარგად მიჩვენებდა ჩემი მოთხოვნილებების ბუნებას, მიბიძგებდა, უფრო მეტად გამეცნობიერებინა ეს ბუნება, ვიდრე – ევროპელს, რომელიც ბუნებრივ მდგომარეობად იღებს ევროპულ მდგომარეობას. ე. ი. უკმარობის წყალობით, შესაძლოა, ჩვენ უკეთ ვიგებთ – და სწორედ ამიტომ ჩემი დაკვირვების, აწონ-დაწონის ამოსავალ წერტილს განვსაზღვრავ როგორც პრივილეგირებულ წერტილს, – ევროპული საზოგადოების არსსა და კულტურის ბუნებას.

ჩემთვის კულტურა, როგორც ასეთი, ეს არის შესაძლებლობა ან უნარი, ცხოვრებაში განახორციელო სირთულე და მრავალფეროვნება. მე განსაკუთრებით ხაზს ვუსვამ სიტყვას – „განხორციელება“. კულტურა არ არის „ცოდნა“; კულტურული არიან მაშინ, როდესაც აქვთ ნიჭი პრაქტიკულად განახორციელონ სირთულე და სხვადასხვაობა ცოდნის გარეშე, ყველაფრის ცოდნის გარეშე და (რეალობასა და ქმედებასთან მიმართებაში) ერთი იდეის ან ერთი აბსტრაქტული კონცეპტის გამოყენების შესაძლებლობის გარეშე.

რენესანსიდან მოყოლებული, ჩვენ შეუქცევადად თანამედროვენი, ახალი დროის წარმომადგენლები ვართ. კარგად უნდა გავითვალისწინოთ, რისი აღორძინება ან ხელახლა დაბადება ხდებოდა რენესანსის დროს. რისი რენესანსი იყო ეს? ჩემთვის რენესანსი არის ჩვენი მოდერნულობის საფუძველი, თვით მისი უწყვეტობა, და შედგება სწორედ რენესანსის დროის ხელახლა დაბადებული შეუქცევადი ორი ელემენტისაგან.

პირველი ელემენტი ბერძნულ-რომაული სამყაროა, – სოციალური ან სამოქალაქო იდეა, ე. ი. სოციალური ფორმა, კონკრეტული საზოგადოება – შეიძლება განხორციელდეს რეალურად მიწაზე რაღაც უსასრულო იდეალის სახით. სასრული ფორმა შეიძლება იყოს მატარებელი უსასრულობისა. ამას გამოხატავს რომაული, როგორც სამართლებრივი სახელმწიფოს ფორმის საფუძველი. ამ აზრით, მე შემიძლია ჩემი ქვეყანა აღვიქვა, როგორც პოსტკოლონიური (აქ გამოიყენეს ეს სიტყვა). მე ვიცოდი, რომ ქვეყანა, სადაც მე დავიბადე, არის ექს-იმპერიის მოხეტიალე პარადოქსი და, იმავდროულად, პოსტკოლონიური იმ აზრით, რომ ჩემი ქვეყანა არასოდეს ყოფილა რომაული ოიკუმენის ნაწილი.

მეორე ელემენტი არის სახარება; იგი ადამიანში არის როგორც იდეა, ის, რასაც ეწოდება შინაგანი ხმა ან სიტყვა. ადამიანისათვის საკმარისია, კარგად გაიგონოს ამ სიტყვის ხმა და გაჰყვეს მას, რომ იგრძნოს, ღმერთი როგორ ეხმარება გზაში. საჭიროა პრაქტიკული მხარდაჭერის, რაიმე გარანტიის გარეშე სიარული, სვლა მხოლოდ შინაგანი ხმის კვალდაკვალ. ასე ვლინდება ადამიანი როგორც სიმშვიდის დამრღვევი ელემენტი, როგორც მოქმედი ელემენტი, როგორც ელემენტი, რომელიც ქმნის ისტორიას.

ჩემთვის ევროპა არის ის სამყარო, სადაც კარგად ხედავენ, რომ სიცოცხლის საშუალება, ადამიანის არსებობის იარაღი არის ისტორია. მაშასადამე, რენესანსი ჩემთვის არის ისტორია, როგორც სიცოცხლის იარაღი. ეს შეიძლება აღორძინდეს და ამის საფუძველზე შეიქმნას სამოქალაქო საზოგადოება, – ორგანიზაცია შემდგარი იმ განსხვავებული ელემენტებისაგან, რომლებიც ხელს უწყობენ მისი, როგორც ერთიანის, მთლიანის ფუნქციონირებას. ჩვენ, ვისაც არ გაგვაჩნია არსებობის ისეთივე განვითარებული სხეული, არ გვახასიათებს ისეთივე სირთულე და სტრუქტურული აღნაგობა სამოქალაქო საზოგადოებისა, მაინც ძალზე კარგად გვესმის, რომ ზუსტად ეს არის ის, რაც უნდა გვქონდეს. მაგრამ, შესაძლოა, ეს გვქონდეს მხოლოდ ისტორიული ფორმით, ე. ი. დავიწყოთ ძალისხმევის შეჩერება ან შენარჩუნება. დაველოდოთ, რომ მოვლენები წარმოიშობიან სივრცეში, რომელიც შეზღუდულია თავად ამ ძალისხმევით.

მაგრამ, ასევე, არსებობს უძლურება ან დავიწყება ამ დასაბამისა. არ შეგიძლია, ამ ძალისხმევას დაუჭირო მხარი და სწორედ ეს არის ევროპული საფრთხე; ე. ი. ევროპული საშიშროება ეს არის უძლურება უნარისა – მხარი დაუჭიროს ძალისხმევას, რათა ყოველ წუთს ხელახლა ააღორძინოს საკუთარი არსებობის საფუძვლები ან შეაჩეროს იგი გარანტიისა და იერარქიის გარეშე.

ამასთანავე, მე ვლაპარაკობდი სახარებისეულ ელემენტზე და მსურდა საუბარი იმ სხვაობაზე, რაც დამახასიათებელია ევროპული კულტურისათვის; მკაფიო სხვაობაზე – შინაგან პრინციპზე, მთავარ რწმენაზე თითოეულში, რასაც უწოდებენ „მეტყველების ძალას“. ეს არის სხვაობა მეტყველების ძალასა და გარეგან კანონს შორის. მაშ ასე, ამ აზრით, ჩემთვის ევროპული კულტურა არის ანტიმორალის მქადაგებელი და იმის წინააღმდეგი, ვინც აბსოლუტურად პატივს სცემს რელიგიურ კანონს. ენის, მეტყველების უფლებამოსილება, რომელიც გამომდინარეობს შინაგანი პრინციპიდან, არის ყველაზე არსებითი რამ, რაც მართავს ადამიანის ძალისხმევასა და ბრძოლას. ჩემთვის ევროპული კულტურა არის პირველი და, შესაძლოა, ბოლო პასუხი მნიშვნელოვან კითხვაზე – შესაძლებელია თუ არა ცვლილება მსოფლიოში, შესაძლებელია თუ არა, რომ ბორკილდადებულ მდგომარეობაში მყოფმა ადამიანმა, წარმოდგენილმა და ჩამოყალიბებულმა ბორკილებით, შეძლოს, ამოვიდეს ამგვარი მდგომარეობიდან, განვითარდეს, ამაღლდეს და კონკრეტულ, არასრულყოფილ ფორმებში განახორციელოს უსასრულობა, – ადამიანის იდეალი.

ადამიანი ის ქმნილებაა, რომელიც მუდამ საკუთარი თავის შექმნის მდგომარეობაშია და მთელი ისტორია ეს არის ადამიანად გახდომის მცდელობის ისტორია. ადამიანი არ არსებობს, იგი იქმნება. ამით მე მსურს ვთქვა, რომ თქვენ, – დასავლეთის ადამიანები, და ჩვენ, – აღმოსავლეთის ადამიანები, ერთსა და იმავე ისტორიულ მომენტებში ვარსებობთ (ისტორიული მომენტები არ ემთხვევა ქრონოლოგიური მომენტების თანმიმდევრობას). ჩემთვის ხდება რაღაც იმავე ბუნებისა, რასაც აზრობრივად წარმომადგენინებს პირველი მსოფლიო ომი, რასაც თვალწინ მიყენებს მეორე მსოფლიო ომი – ჩვენ ვცხოვრობთ იმავე ზღვარზე, რაზედაც ეს კატასტროფები წარმოიშვა.

არის რაღაც, რაც ხდება ევროპული კულტურის, როგორც მადნის ძარღვებში, ის ახლა ხდება და ჩვენ ვდგებით იმავე საფრთხისა და იმავე პასუხისმგებლობის წინაშე. როგორ განვსაზღვრო ეს პასუხისმგებლობა კიდევ სხვა მნიშვნელობით? პასუხი ამ კითხვაზე მრავალჯერ გაიცა, – ეს არის მოდერნული, თანამედროვე ბარბაროსობა – აი, რა არის საფრთხე! ბარბაროსს არ აქვს ადამიანის ენა, მეტყველება (სწორედ ეს გახლავთ ბარბაროსის ბერძნული განსაზღვრება), ე. ი. ეს არის ვინმე ისეთი, ვისაც არ აქვს ენა. სრულიად ცხადია, რომ ბერძენთა ირგვლივ მოსახლე სპარსელებს და სხვა ხალხებსაც ჰქონდათ ენა, მაგრამ სიტყვაში „ენა“ ბერძნები გულისხმობდნენ სივრცეში ყველაფერი იმის გამოთქმას, რასაც ადამიანები განიცდიან, რაც სურთ და რასაც ფიქრობენ, აგრეთვე, გულისხმობდნენ ენის გამოყენებას სახალხო აგორაზე. მათი აზრით ეს იყო ენა, მეტყველება.

მაშ, როგორ შეგვიძლია „ვაღიარებდეთ“ იმ ფაქტს, რომ ადამიანი არსებობს შიშველი და მარტო სიტყვის წინაშე, რომ ადამიანი მხოლოდ მაშინ არის ადამიანი, როდესაც არსებობს სივრცე ცოცხალი აგორისა, – სავსე სამეტყველო არტიკულაციით, როცა უძლური ინდივიდი მიმართავს განსჯა-მედიტაციას ადამიანური სირთულის მისაღწევად, რაც მას საშუალებას აძლევს ჩამოაყალიბოს თავისი წინარე აზრები, ნებას რთავს იფიქროს ის, რასაც ფიქრობს? ადამიანის ძირითადი თვისება არის ის, რომ თავისი თავი განახორციელოს, შვას ის, რაც დაბადების, წარმოქმნის მდგომარეობაშია და ეს, მე თქვენ გარწმუნებთ, თუმცა ვიცი, რომ თქვენ ეს კარგად იცით, ძალზე ძნელია. ყველაზე ხშირ შემთხვევაში ისტორია არის სასაფლაო ჩანასახშივე მკვდარი დაბადებისა, თავისუფლების უნიათო ნდომისა, აზროვნების დუნე სურვილისა, სიკვდილის, ღირსების, პატივის წადილისა, ისტორია არის სასაფლაო იმისა, რაც დარჩა არშობილ სულთა ენაში.

მაშ ასე, ამგვარ ექსპერიმენტს რაღაცის არდაბადებისა, მე ბოლომდე განვიცდიდი, როგორც ჩემს პირად გამოცდას; ამით მე მივხვდი, რომ ადამიანის მისწრაფება ესაა საკუთარი თავის რეალიზება. მაგრამ საკუთარი თავის რეალიზება ხდება მხოლოდ სამეტყველო სივრცით, არტიკულირებული სივრცით და ეს რეალიზება არის ჩვენი ამოცანა, საქმე (საკმაო დაგვიანებით რომ მოგვიწია) და მისი შესრულება. აქვე მე გამოვიყენებდი პოლ ვალერის სიტყვებს: მთლიანი ადამიანი არ არის ადამიანში.

და სწორედ ეს იყო ჩემი იდეა; ადამიანის უდიდესი ნაწილი მისი ადამიანობის მიღმაა იმ სივრცეში, რომელზეც მე ვილაპარაკე და განვსაზღვრე, როგორც მეტყველების სივრცე. ნათქვამს დავამატებდი იმას, რომ ადამიანი არის მთლიანი ადამიანი. ამდენად, უნდა გქონდეთ მხნეობა და უნარი იმ ძალისხმევისა, რომლის სიმტკიცითა და ცხოველმყოფლობითაცაა დაღდასმული ევროპული აქტები, რათა ეს უკანასკნელი შეაჩეროთ და – დაიცადოთ: დაველოდოთ საკუთარ თავს იმავე ძალისხმევით.

კიდევ ვიმეორებ: ადამიანი არის მთლიანი ადამიანი. გმადლობთ.

აზროვნების სტატუსი და ინტელექტუალები*

ჩემი თემა გახლავთ „აზროვნების სტატუსი და ინტელექტუალები“. მსურს, წინასწარ გამცნოთ ორი ვარაუდი, რომლებიც არ ეხება ჩემი თემის შინაარსს. მე მათ ვაცხადებ ცოტა „არაოფიციალურად“. ვიმედოვნებ, რომ არ ჩამითვლიან ბოძებული დროის ფუჭ გამოყენებად იმას, რომ უნდა ვისაუბრო აზროვნების სტატუსზე ორი სისტემის კონფრონტაციისა და შედარების სავარაუდო, დასაშვებ ჩარჩოებში. მაშ ასე, ჩემი პირველი წინასწარდაშვება იქნება ის, რომ თავად ამ კონფრონტაციას არ შეიძლება ახასიათებდეს კონცეპტუალური მეტყველება, ანდა შეეძლოს ამგვარი მეტყველების აგება, – სწორედ ამას ვაცხადებ ჩემს წინასწარდაშვებად – პრესუპოზიციად, რადგან არ არსებობს ორი შესადარებელი ან დასაპირისპირებელი სისტემა.

კაპიტალისტური სისტემა არ არსებობს, სოციალისტური სისტემა არსებობს. კაპიტალისტური სისტემა არ არსებობს იმ მარტივი მიზეზის გამო, რომელიც ჩვენს წინაშეა: მოვლენა, რასაც ეწოდება კაპიტალიზმი, – რაც არის თანამედროვე სამოქალაქო საზოგადოების ერთ-ერთი სახე, – დაიბადა რენესანსის მწვერვალზე. მკაცრად დეფინირებული კაპიტალიზმის, როგორც მოვლენის, გვერდით არსებობს სხვა მოვლენებიც, სხვა ფორმები, სხვა ინსტიტუციური მოწყობანი, რომლებიც თავიდან კაპიტალიზმთან ერთად კი არ წარმოქმნილან, არამედ დროსა და სივრცეში კაპიტალიზმისაგან დამოუკიდებლად გაჩნდნენ. ეს უკანასკნელნი საზოგადოებრივ არსებობაში კაპიტალიზმის წყალობით შიგნიდან არ ჩანერგილან და ისინი არც კაპიტალიზმს „გადაუყლაპავს“ ან შეუცვლია.

თანამედროვე მოდერნულ საზოგადოებაში კაპიტალიზმთან გადახლართულია დღევანდელი სამოქალაქო საზოგადოების მრავალი ელემენტი, მრავალი ფორმა, რომლებიც ასიმილირებას ახდენენ ან ცვლიან კაპიტალიზმს. ამ უკანასკნელმა ანგარიში უნდა გაუწიოს მოდერნული საზოგადოების სხვა ელემენტებსა და ფორმებს, რომლებიც არ არიან შეთვისებული კაპიტალიზმის მიერ.

სოციალისტური სისტემა არსებობს, იმიტომ რომ შეიძლება დანახვა ყველა სოციალური ელემენტისა, რომელთა არსებობაც კანონიერია სოციალისტურ საზოგადოებაში, სადაც ყველა ფორმა შიგნიდან არის გაჟღენთილი სოციალისტური შინაარსით; ისინი თავიანთ კანონიერ არსებობას სოციალისტურ სინამდვილეში ხარჯავენ. სწორედ რუსეთის ისტორიული ამოცანა არის, კვლავ ააშენოს სამოქალაქო საზოგადოება, რომლის ერთ-ერთი ელემენტი იქნება სოციალიზმი.

მეორე წინასწარდაშვება – ხშირად სოციალიზმზე ან სოციალისტურ სისტემაზე ლაპარაკობენ იდეალურსა და რეალურს შორის მიმოქცევადი შედარებებით, შედარებისათვის გამოსადეგი სიტყვებით. ჩვეულებრივი სამეტყველო ენით ყოველთვის გამოითქმის, რომ რეალურად არ არსებობს სოციალიზმი, ე. ი. არ არსებობს სოციალიზმის იდეალი და სოციალისტური თეორია. აქ მე მინდა თქვენ გაგაცნოთ ერთი შენიშვნა ამ თვალსაზრისთან და ჩვენს ისტორიულ გამოცდილებასთან დაკავშირებით: რუსეთში ააშენეს, ზუსტად განახორციელეს ის, რისი განხორციელებაც უნდოდათ, შექმნეს ის, რაც რუსეთში თავიანთ თავს შესთავაზეს განსახორციელებლად – ე. ი. სოციალიზმი. სხვაგვარად – ჩნდება იდეოლოგია, სადაც ნათქვამია, რომ საჭიროა მარად გამეორება, თავიდან შექმნა სოციალისტური სიწმინდისა, რისთვისაც აუცილებელია რეალურად მოსალოდნელი სოციალიზმის დეფორმაციების მოშორება, მათი ლიკვიდაცია, ეს ცოტაოდენ ჰგავს სამხედრო თეორიას, რომელიც ძალაში იყო ნაპოლეონის დროს. ავსტრიელი და გერმანელი გენერლები ეყრდნობოდნენ თეორიას, რომელსაც თვლიდნენ სწორ, მართალ თეორიად, რისი უკუგდების, გაბათილების შესაძლებლობაც კი გამორიცხული იყო. მაგრამ, რაკი რეალობა არ დაემთხვა აღნიშნულ თეორიას, მათ წააგეს ბრძოლა. ჩვენი რეზიუმე სოციალიზმზე ან არასოციალიზმზე, ნამდვილ სოციალიზმზე ან მცდარ სოციალიზმზე გვახსენებს სწორედ ამ გერმანულ სამხედრო თეორიას.

ახლა ვუბრუნდები თავად თემას, ჩემი თემის არსს. რა არის ჩვენი პრობლემა? პრობლემა, რომლის გადაჭრასაც ახლა ცდილობენ, ეს არის დიალოგის პრობლემა (ცხადია, თუ აქვთ გაცნობიერებული... თუმცა, ასეთი მოსაზრება არსებობს), ან სხვაგვარად – ეს არის პრობლემა, რასაც სახელმწიფო იწვევს. არადა, მიჩქმალვის და პრობლემის გაღრმავების ნაცვლად უნდა ხდებოდეს დიალოგი საზოგადოებასთან, დამოუკიდებელ სოციალურ ძალებთან, რომლებიც სახელმწიფოს მეშვეობით არ ეწევიან თავიანთი არსებობის მედიაციას. ეს არის დიალოგის მცდელობა სახელმწიფოსი საზოგადოებასთან და სახელმწიფოს პარტნიორობისა საზოგადოების რეალურ და ავტონომიურ ძალებთან, საზოგადოების დამოუკიდებელ ძალებთან, იმ ვარაუდით, რომ ამ გზით მოახერხებენ სამოქალაქო საზოგადოების აშენებას.

ჩვენი მხრივ – დიალოგი დასავლეთთან ან ევროპასთან, ეს არის ამ მცდელობის შემადგენელი ნაწილი. თითქმის ერთი და იგივეა: საბჭოთა სახელმწიფოს დიალოგი რუსულ ან საბჭოთა საზოგადოებასთან და საბჭოთა კავშირის დიალოგი დასავლეთის ან ევროპულ ქვეყნებთან.

მეორე მხრივ – ეს არის აზროვნების სტატუსისა და განათლების ან კულტურული აზროვნების პრობლემა, მოაზროვნე ინიციატივისა საბჭოთა საზოგადოებაში. აზროვნების ელემენტი, კულტურული რეფლექსიის ელემენტი, მოაზროვნე ინიციატივის ელემენტი იყო სწორედ ის, რაც უფრო და უფრო შეავიწროვა ხელისუფლებამ, გვერდი აუქცია მას, რის გამოც ვეღარ ახერხებდა თავისი განვითარების კვალდაკვალ წარემართა საზოგადოებაში არსებული მოაზროვნე ელემენტი. ეს ელემენტი კი არსებობდა, რადგან სიცოცხლე გრძელდება და ვიდრე სიცოცხლე არსებობს, არავის შეუძლია ის ჩაკლას: სიმღერებს მაინც იმღერებენ, პოემებს დაწერენ, იფილოსოფოსებენ, იაზროვნებენ... ე. ი. ხდება ხელისუფლების მიერ უკუგდებული, შევიწროვებული აზროვნების დაგროვება, აკუმულაცია პასუხისმგებელ მოხელეთა მიღმა, იმ ოფიციალურ მოხელეთა მიღმა, რომლებიც სულ უფრო და უფრო დაჩლუნგებულან და იდიოტებად ქცეულან; ეს არის გათიშვა, ერთი მხრივ, სახელმწიფოსა და საზოგადოებას შორის, მეორე მხრივ, გათიშვა ოფიციალურ სტრუქტურებში, თვით ოფიციალურ მოხელეთა აზროვნებაში. არსებობს, აგრეთვე, ოფიციალურ იურისდიქციის გარეთ არსებული აზროვნება არაოფიციალურ სტრუქტურებში.

აქ ხდება მიწიდან მოწყვეტა, რომელიც ყოველ წამს იზრდება და აფეთქებისათვის ქმნის დასაბამს; ძალებმაც სწორედ ამ უკანასკნელში იჩინეს თავი. ჩემი აზრით, თანამედროვე მსოფლიოს, – თავისი ატომური ბომბებით და ა. შ., – არ ძალუძს თავის წიაღში კიდევ აიტანოს ისეთი დეფორმირებული, მოუქნელი, სინათლისათვის შეუღწევადი რამ, რაც საბჭოთა სახელმწიფოებრივი ძალაუფლებაა, ნაპრალი სწორედ ამ სუსტ, ნახსენებ დასაბამში ჩნდება.

ვიმეორებ, ერთმანეთს სცილდებიან, ერთი მხრივ, ძალაუფლება და არაოფიციალური კულტურა, ხოლო, მეორე მხრივ – სახელმწიფო და დამოუკიდებელი სოციალური ძალები. ამ დაცილებისაკენ, ამ ნაპრალისაკენ სვლა ქვეყნის ინფანტილიზმიდან გამოსვლის ტოლფასია.

კიდევ ერთხელ შეგახსენებთ განმანათლებლობის ძალზე ძველ დეფინიციას (მოვლენა, რომელიც ასომთავრულით აღინიშნება ინდოევროპულ ენებში). კანტის განსაზღვრების თანახმად, „განმანათლებლობა კაცობრიობის მოწიფულობის მდგომარეობაა, ე. ი. ეს არის რეალური უნარი, რეალური ძალა დამოუკიდებელი აზროვნებისა, – გარეგანი ავტორიტეტების გარეშე გაძლების რეალური უნარი, ძალა უყავარჯნოდ, სხვათა დაუხმარებლად, საკუთარ კიდურებზე დაყრდნობით სიარულისა; უნარი იმისა, რომ აღარ დაგვჭირდეს, ხელჩაკიდებული გაგვიძღვეს ვიღაც, რომ აღარ გვმართონ სხვებმა. ეს არის მოწიფულობის მდგომარეობა”. ჩვენ არ ვიმყოფებით მოწიფულობის ამ მდგომარეობაში, ჩვენი ყოფიერება უფრო ბავშვობის ასაკის მსგავსია.

მეორე მხრივ, გამოსვლა ინფანტილიზმიდან, რომელიც ჭარბად აგროვებს პიროვნებაში ძლიერ აგრესიას, რადგან თქვენ ძალზე კარგად გესმით, რომ ბავშვი, რომელმაც ვერ მიაღწია წარმატებას მოწიფულ ეტაპზე, ე. ი. ვერ გახდა ძლიერი (იმ აზრით, როგორც მე განვსაზღვრე), ხდება აგრესიული, მზად არის მსოფლიოს ასაფეთქებლად – ინფანტილიზმიდან სხვა სახით გამოსვლა ეს არის დაბრუნება წარმოსახვითი, წარმოდგენილი სიცოცხლიდან რეალურ სიცოცხლესთან, ნივთიერ სიცოცხლესთან. ჩვენში ევროპულ სიტყვებს: „სახელმწიფო“, „საზოგადოება“, „დემოკრატია“, ცენტრალიზაცია“, „დეცენტრალიზაცია“, „ეკონომიკა“, „სარგებელი“ და ა. შ. აქვთ (აქ ფრანსუა ვიონს დავესესხები) – „სიცოცხლის გარეშე წარმოდგენებით ცხოვრება“. ხსენებული ევროპული სიტყვები მხოლოდ ხატებია, რომლებიც ცხოვრობენ, არსებობენ, არსებობენ სიცოცხლის გარეშე. მაგალითად, მე ამ ხატებში თავს არ ვგრძნობ ცოცხლად, ეს უფრო სიზმარში ყოფნას ჰგავს.

ახლა დავუბრუნდეთ აზროვნების (აზრის) საკითხს, მის მიმართებას რეალობასთან. ეს არის ყველაზე რთული ნაწილი ჩემი თხრობისა, რომლის თაობაზეც ფილოსოფოსობენ. სათქმელთან ძალზე ახლოს, ორიოდე ნაბიჯზე ვარ და ვგრძნობ, ვკარგავ კონტაქტს (თუკი მქონდა) თქვენთან. სწორედ ამიტომ მოვიშველიებ იმ ავტორს, რომელიც ძალიან უყვარს მაქსიმილიან რუბლს და ხშირად მიმართავს ხოლმე მის ციტირებას. ეს ავტორი გახლავთ სიმონა ვეილი. თავისი ცხოვრების ერთ მომენტში მან თქვა: „სიცოცხლე, როგორც Sensus stricus, შეუძლებელია“. Sensu stricto* – ეს ფილოსოფიური ნათქვამია, ეს არის ის, რაც ემპირიულად არ არის გაცხადებული. მაგრამ თუ თქვენ ეს გესმით ან თუ მე თავადაც მესმის (თავად მეც მიჭირს იმის გაგება, რასაც ვამბობ) – სიცოცხლე შეუძლებელი რამ არის, იგი Sensus stricus– აზრიც (აზროვნებაც) ასევე შეუძლებელია.

აზრი ყოველთვის არის ფიქრი „შესაძლო შეუძლებლის შესახებ“, ამის ილუსტრირებას მეორე მხრიდან მოვახდენ. მართლაც, ეს არის რთული და ძალზე მნიშვნელოვანი საკითხი იმ პრობლემების გადასაწყვეტად, რომელთაც მე თქვენ მიყენებთ ჩემს მოხსენებაში და რომელიც ობიექტურად არსებობს ინტელექტუალთა წინაშე. ეს არის ინტელექტის, აზროვნებისა და ა. შ. პრობლემები. მე მივმართავ მონტენის სიტყვას. იგი ამბობდა, რომ ყველაზე ძნელი და ყველაზე უმაღლესი, ეს არის ცხოვრება დროულად, ცხოვრება ვითარების, დროის, ადგილის შესაბამისად.

სწორედ ეს გახლავთ ის, რისი თქმაც მსურს სიტყვით, „შეუძლებლობა აზროვნებისა და სიცოცხლისა“. აზროვნება ყოველთვის აზროვნებაა, ის არის აზრის დროულობა და შესაბამისობა; და ეს არის გაუგონარი კომბინაცია, ერთობლიობა გარემოებებისა, რომელიც დასტურდება, აღმოჩნდება აზროვნების ანუ აზრის დაბადების შემთხვევაში; ესაა შეხამება გარემოებებისა, რაც არ გამეორდება; შეუძლებელია აზროვნების დადგენა, როგორც რაიმე ნივთისა, მისი ქონა და ჯიბეში დება; აზრი არის რაიმეზე ფიქრი, რაც შეუძლებელია რეალობაში, ნოსტალგიურად შეუძლებელი და რაც არის თავად რეალობა. ე. ი. რაიმეს შესახებ აზრს, აზროვნებას არა აქვს ძალაუფლება რეალობაზე. და მხოლოდ მაშინ ხდება! აზრი რეალობაზე, – სხვაობა აზროვნებასა და ზმანებას შორის, – გადის სწორედ ამ ზღვარზე.

მე რეალურად ვაზროვნებ, როდესაც არ შემიძლია რეალობის ხელახლა შედგენა, ნოსტალგიის გამორიცხვა, როცა შეუძლებელია აზრის შინაარსის ხელახლა დახატვა. სხვათა შორის, ეს იყო დეკარტის პოზიცია. cog to-ს საწყისი ეს არის გონებაჭვრეტით ნიშნის მანამდე არქონა ნივთის მდგომარეობის შესახებ მინიშნებებში, ვიდრე ადამიანში არ გაიღვიძებს წარმოსახვის ძალა, ვიდრე ადამიანის აზროვნებაში არ წარმოიქმნება – აზრის არსებობის არავერბალური მდგომარეობა სამყაროში, რომელიც არასოდეს ემთხვევა ვერბალურ გამოხატვას.

მოდერნული საზოგადოების დასაწყისში ყოველთვის სწორედ ამიტომ იყო განსაზღვრული „ცოდნა“, როგორც ძალა; სრულიადაც არ იყო ეს დეფინიცია უტილიტარული ან მესაკუთრის აზრი ბუნების მიმართ, როგორც ეს ესმით ახლა. მე ვიცნობ ამ ინტერპრეტაციას. დღეს ამბობენ, რომ ევროპულ აზროვნებას სურდა ბატონობა მსოფლიოზე, ბუნებაზე და ამ სურვილს სწორედ ამ ფორმულით გამოხატავდა. ცოდნა და შესაძლებლობა. მე მინდა მოგაწოდოთ ის ინტერპრეტაცია, რაც ძევს ამ ფრაზის შინაარსში რეალურად: ცოდნა არის ის, რაც თავად თავის თავში შეიცავს განხორციელების ძალას, როგორც რეალურ მდგომარეობას მოაზროვნე სუბიექტში, სამყაროში. ე. ი. აზრი ეს არის შემთხვევითობა, შესაძლებლობა, რომელიც თავად თავის თავში შეიცავს თვითრეალიზაციის, საკუთარი შესაძლებლობის განხორციელების ძალას; თვითრეალიზაცია კი არის რეალური მდგომარეობა სუბიექტისა, რომელიც ფიქრობს იმას, რასაც ფიქრობს. ლუთერის ფრაზა აზროვნების ამ აქსიომის ილუსტრაციაა. იგი ამბობს: „მე ვარ იქ და სხვაგვარად არ ძალმიძს“. ეს არის ცოდნა, რომელიც იმავდროულად არის ძალა, უნარი და მხოლოდ ამ აზრით სიტყვა „შესაძლებლობა“, ანუ ძალა და უნარი გამოყენებულია აზროვნების მიმართ; აზროვნება ყოველთვის არის ძალა შესვლისა, შეღწევისა ცოდნის რეალურ მდგომარებაში; აზროვნება ადამიანისათვის არის გარდამქმნელი ძალა. ადამიანი არის ის, რაც მან, ამ ადამიანმა იცის. მაგალითად, ბუდიზმის მიხედვით: „თუ მე თავად ვიცი ჩემი თავი, როგორც ცხოველი ღმერთის წინაშე, მე ვარ ცხოველი; თუ ვიცი, რომ მე ძალმიძს ყველაფერი, მე ვარ ღმერთი“. ე. ი. მე ვარ ის, რაც მე ვიცი, რომ ვარ. ე. ი. ცოდნაა თავად პიროვნების გარდამქმნელი – პიროვნული ცოდნა, ინდივიდუალური ჭეშმარიტება იმავდროულად უნივერსალურია იმიტომ, რომ, თუკი ადამიანები აზროვნებენ, ისინი იმყოფებიან იმ აზრის ველში, რომელსაც აქვს თვითრეალიზაციის ძალა.

მოდერნული აზროვნების რაციონალობა ნიშნავს იმას, რომ სუბიექტის წინაშე მდგარ ყველა საკითხთან მიმართებით თავად სუბიექტს შეუძლია შექმნას ხელახლა „ცოდნა“, როგორც ძალა, როგორც ძალაუფლება. ე. ი. მას შეუძლია შექმნას საკუთარი პიროვნული არავერბალური არსებობა, რაც არ არის აბსტრაქცია ან იდეა, არამედ არის არსებობა, აქტიური ყოფიერება და არც ერთი წერტილი, – ყურადღება მიაქციეთ ამას, – არ არის რომელიმე სხვა მთლიანობის შემადგენელი ნაწილი.

მაშ ასე, ვიმეორებ, – რაციონალური ან უნივერსალური არის ის, რაც არ არის სხვა მთლიანობის, სხვა ფინალობის (როგორც მთლიანობის) შემადგენელი ნაწილი. მაგალითად, მე მაქვს რაღაც აღქმა, რომელიც ჩემია, მაგრამ ის ღმერთის მიერაა ჩემში შემოტანილი. ამ შემთხვევაში მე კმაყოფილი ვარ რაღაც ისეთით, რაც ჩემშია, მაგრამ, იმავდროულად, ეს სხვა ფინალობის მქონე მთლიანობის შემადგენელი ნაწილია. იმასაც დავსძენ, რომ რუსეთში აზროვნების, მასის ცნობიერების რეალური ფუნქციონირება სწორედ ამგვარ სიტუაციაში ხდება: თითქმის ყველა ჩვენი აზრი, ყველა ჩვენი სულიერი მდგომარეობა სხვა მთლიანობის შემადგენელი ნაწილია – ის, შეიძლება, შემოვიდეს ჩვენს ცხოვრებაში, როგორც ისეთი მოვლენა, რომელზეც ვერანაირ კონტროლს ვერ ვახორციელებთ, ან ისე, რომ ამ მოვლენას არანაირი კავშირი არ ჰქონდეს რომელიმე წინა მოვლენასთან.

ამგვარ შემთხვევაში მიზეზებისა და შედეგების ჯაჭვი გაწყვეტილია სწორედ “ირაციონალური რაციონალობის” ძალის ზეწოლით. ეს სწორედ ის მოვლენებია, რომლებიც არსებობენ ჩემს ველში და იმავდროულად არიან ნაწილები, ელემენტები სხვა მთელისა, რომელთაც მე არ ვიცნობ. რომლებიც მე არ მემორჩილებიან, მისხლტებისან და ჩემში შემოდიან. აი, ამ შემთხვევაშია აზროვნების ხელოვნება სწორედ კონტროლი და „შეუძლებლის შესაძლებლობის მდგომარეობის შექმნა”.

ცხოვრება მიდის. რას ვგულისხმობ, როდესაც მე ვამბობ: „სიცოცხლე შეუძლებელია?“ – ცხოვრება არის სიცოცხლე როგორც მთელი. არსებობს ჩემი ცხოვრების მრავალი მომენტი, როდესაც მე არ მეკუთვნის სრულად თავად ჩემი თავი. მაგალითად, აუცილებელია, ახლა გავიხსენო რაღაც გარკვეული რამ, მაგრამ მე იგი დამავიწყდა ე. ი. მე არ ვარ სრული, – ცხოვრების დინება შეჩერებულია. ან, მე მსურს დავეხმარო მეგობარს, იგი ჩემგან ერთი-ორი მეტრის მოშორებითაა... სწორედ ეს ორი მეტრი მიშლის, რომ მე მეგობარს ხელი გავუწოდო და გადავარჩინო; გადარჩენის აქტის შესრულება შეუძლებელია, – არადა, ჩემთვის სასიცოცხლო აქტია მეგობრის გადარჩენა, რომელიც მე მიყვარს.

მაშ ასე, ჩვენ ვცხოვრობთ ისეთ სამყაროში, სადაც არც სიცოცხლისეული ძალები და და არც ჭეშმარიტი აზრი რაციონალური ზრახვებით კონტროლს არ ექვემდებარება. საქმე ისაა, რომ აზრის გამოგონება ან შეთხზვა შეუძლებელია. აზრი იბადება და ეს არის მისი ბუნებრივი დაბადება ან დამოუკიდებლად იღვიძებს იმ ცალკეული სასიცოცხლო ანუ ორგანული ფორმებისაგან, რომლებიც არასდროს არიან რეალობასთან იდეის კონსტიტუციური მისადაგების შედეგი.

მაშასადამე, ამ აზრით აზროვნების ონტოლოგია, რომელსაც მე ვაგებ თქვენს თვალწინ, ლოგიკურად გამორიცხავს ყოველგვარ სოციალურსა და სულიერ კონსტრუქტივიზმს. არსებობს აკრძალვები. ჯერ ერთი, თავად აკრძალვა არის შემდეგი ფაქტი: როდესაც უკვე აქვთ ნაფიქრი, რომ ორი მეტრით არიან დაცილებული მეგობრისაგან, რომლის ხსნაც უნდოდათ (საფრთხეში თავის ჩაგდების სურვილი ძალზე, ძალზე გვიან ჩნდება), რომ არსებობს ორი მეტრი და ხელს კი გაწვდენა შეუძლია მხოლოდ ერთ მეტრზე. და მეორე აკრძალვა გახლავთ ის, რომ არც ერთ თავში აზრს არ შეუძლია შესვლა გარედან; ეს ნიშნავს, რომ მე არ შემიძლია ცხოვრების მოწყობა სხვისთვის მხოლოდ იმ აზრის საფუძველზე, რაც მის შესახებ მაქვს. ეს ორი აკრძალვა ლოგიკურად გამორიცხავს სოციალურსა და სულიერ, სპირიტუალურ, კონსტრუქტივიზმს. მე ვსაუბრობ იმ სოციალურსა და სულიერ კონსტრუქტივიზმზე, რითაც რუსული და ევროპული ინტელიგენცია თითქმის საუკუნის განმავლობაში ერთმანეთთან იყო დაკავშირებული.

მაშასადამე, თუ ადამიანები უღირსებო და არალოკალიზებადი ცოდვის სამყაროში ცხოვრობენ, ე.ი. – ღირსების გარეშე ცოცხლობენ. მე ხაზს ვუსვამ, რომ სამყაროში, რომელსაც აღვწერ (რაკი წილად მხვდა ეს ბედნიერება, თუმცა, არა იმიტომ, რომ მე ამას ვიმსახურებ), ჩემი ღირსება არ არის ჩემი ბედნიერების მიზეზი, –  მე შეიძლება ვიყო მხოლოდ იმ ბედნიერების ღირსი, შეიძლება გავხდე ან ვაქციო საკუთარი თავი იმ ბედნიერების ღირსად, რაც წილად მხვდა (ასევეა უბედურების შემთხვევაშიც). სამყაროში არ არსებობს ლოკალიზებადი უბედურების გამომხატველი ნიშანი. მაგალითად, ის არ არსებობს კლასებში, ან – ადამიანურ აგენტებში, რომელთაც ჩემთვის, გინდა თუ არა, ბოროტების მოტანა სურთ.

საჭიროა, იცოდე ცხოვრება ქვეყანაში, სადაც არ შეუძლიათ ლოკალიზება და მიზეზებად გარდაქმნა არც ღირსებისა და არც ნაკლისა, სადაც თავადვე შეგიძლია, შექმნა საკუთარი თავი უბედურების მატარებელ კერპად. ამ შემთხვევაში ეს ნიშნავს იმის თქმას, რომ აზროვნება არის ხელოვნება ან, სხვაგვარად, აზროვნება არის შეუძლებლის მამაცობა. საჭიროა თავის შენარჩუნება (შეკავება) აზროვნებაში, რადგან იგი არ ბატონობს რეალობაზე, ვერ შეიქმნება ხელახლა იმიტომ, რომ ის არის შეუქცევადი და აზროვნების ელემენტებიც ასევე შეუქცევადი არიან; მიზეზების ჯაჭვის კრისტალიზებაც ასევე შეუქცევადია, – როგორც რეტროაქტიული ქმედების ძალა. რაიმე ფორმის გაჩენა ქმნის, აყალიბებს ამ ფორმის წარმოქმნის მიზეზებს. ამ შემთხვევაში მოაზროვნენი, ფილოსოფოსები უნდა დარჩნენ მარადისობაში, მათ უნდა შეაჩერონ თავიანთი თავი სიცოცხლის, ადამიანური არსებობის ტრაგიკულობაში. მათ აზრადაც არ მოსდით, არ ძალუძთ წარმოიდგინონ, რომ შეუძლიათ მაგიურად შეაერთონ ერთმანეთს გარემოებები და წარმოშვან ის, ვინც შეძლებს შეუძლებელი აზრის რეალიზაციას.

მაშ, მე ვინარჩუნებ შეუძლებლის ძალაუფლებას – ეს არ არის რაიმე ხრიკის ძიება თავის დასაძვრენად, არც მიხვედრის მოშველიება რაიმეს გასაგებად, არც აღგზნება-აღფრთოვანების გამოყენება და არც ოჯახისა თუ ნათესაობის კეთილმოსურნეობის მოპოვება. როდესაც არ გააჩნიათ შეუძლებლის ვაჟკაცობა, ხან ოჯახის მარწუხებში ვარდებიან, ხან – პარტიის, ხან – რა ეწოდება ისლამურ ერთობას? – ჰო, უმა – ან უმას მარწუხებში. ასეთი ქცევა თავის დაძვრენაა. მე ვიტყოდი, რომ ამ ტიპის რევოლუციონერები არიან ისეთი ადამიანები, რომელთაც არ შესწევთ მარტო ყოფნის, მარტოობის უნარი, – მარტო ყოფნისა აზროვნებაში, ღირსებაში, მარტო ყოფნისა პატიოსნებაში.

„მე, მე მსურს ვიყო პატიოსანი, ოღონდ, სხვებიც პატიოსანნი უნდა იყვნენ!“

„დემოკრატია ნაციონალისტურ ლოზუნგებს ვერ დაეფუძნება...“*

– საქართველო ემზადება თავისი მომავლის გადამწყვეტი არჩევნებისათვის. თქვენი აზრით, არის იგი მზად დამოუკიდებლობისათვის და დემოკრატიული რეჟიმის დასამყარებლად?

– ყველა რესპუბლიკას დამოუკიდებლობა სურს და ყველა თავს დემოკრატად აცხადებს. მაგრამ ჯერ სანახავია, რა იფარება ამ სიტყვების უკან. სამოცდაათი წლის განმავლობაში ჩვენში საბჭოთა რეჟიმი ბატონობდა. ამ ფაქტის გამო, ჩვენს ქვეყანაში პოლიტიკური ფენა ბევრად უფრო კორუმპირებულია, ვიდრე, მაგალითად, ბალტიისპირეთის ქვეყნებში. ჩვენს პოლიტიკურ, სოციალურ და, განსაკუთრებით, მენტალურ სივრცეში საბჭოური ყოფა – სოვიეტიზმი – როგორც ცხოვრების, წარმოების, აზროვნების წესი, კვლავ გაბატონებულია. ჩვენ ვიქეცით ორსახოვან ხალხად: ერთი მხრივ, ნიადაგ უკმაყოფილო, კრიტიკული ვართ, საკუთარი ღირსების დამფასებელი, საკუთარი ნაციონალური კულტურის გადასარჩენად შეფარვით მებრძოლი. მეორე მხრივ კი, თვითგადარჩენის მძაფრმა სურვილმა ქართველებს კარგად შეაძლებინა სისტემით სარგებლობა, საკუთარი მიზნებისადმი მისი მისადაგება, რის შედეგადაც ისინი გაებნენ ხსენებული წყობისათვის დამახასიათებელი კორუფციის, ქრთამის, მაქინაციების ხაფანგში. მხოლოდ და მხოლოდ ინდივიდუალური კეთილდღეობისაკენ სწრაფვა მთელი საზოგადოებრივი სივრცის ნგრევით სრულდება. სისტემასთან შეგუების ასეთი ფორმა ერთდროულად იწვევს მკვეთრ ზნეობრივ დაცემას და იოლი გზის ძიების კონსერვატიზმს – ჯობია, ყველაფერი ისე დარჩეს, როგორც არის. ასე კი ძნელია დემოკრატიისაკენ გზის გაკვლევა.

– და მაინც, თბილისის გამოსვლებმა, ნაციონალისტურმა მოთხოვნებმა, პროტესტებმა ხომ ნათელყო, რომ ეს იყო პოლიტიკური აქტივობის ერთგვარი აღორძინება?

– ამგვარი ნაციონალიზმის სახით გვიბრუნდება სამოქალაქო საზოგადოება, რომელიც დაანგრია ტოტალიტარიზმმა. ეს სოციალური ავტონომიის ერთგვარი აღორძინებაა. სამწუხაროდ, ზოგიერთებისათვის პოლიტიკური ბრძოლა მხოლოდ ეროვნული ლოზუნგებით შემოიფარგლება, რაც არ არის საკმარისი ნამდვილი დემოკრატიული მოძრაობისათვის. “სოვიეტიზმს” მხოლოდ ჩვენი ეროვნული ვინაობა არ უარუყვია. მისგან თავსმოხვეულმა ცხოვრების წესმა ღრმა ჭრილობა მიაყენა ჩვენს პიროვნულ ღირსებას. ეს იარები უნდა განიკურნოს, ხოლო ღირსება – აღდგეს. ყოველივე ამის დაყვანა ეროვნული გრძნობების მარტივ მანიპულაციამდე საკმარისი არ არის დემოკრატიული მოძრაობისათვის. ამასთან დაკავშირებით ქართული ოპოზიციის ერთი პლატფორმა კარგად აყალიბებს იმ პოზიციას, რომლის თანახმადაც, საძირკველშივე უნდა მოიკვეთოს ყოველგვარი მცდელობა, რომ ეროვნულმა მოძრაობამ, დამოუკიდებლობის თუ ეროვნული ინტერესის სახელით, ჩაგვრის ერთი ფორმა სხვა ფორმით შეცვალოს.

– ეს გაფრთხილება საქართველოში რომელიმე გარკვეული ჯგუფისკენაა მიმართული?

– ცხადია, დემოკრატიული მოძრაობიდან ჩვენ არავის გამოვრიცხავთ. მაგრამ ვფიქრობ, რომ არიან ნერვულად აღგზნებულ ადამიანთა ჯგუფები და პიროვნებებიც, რომლებიც ზედმეტ ყურადღებას იქცევენ ხოლმე. მაგალითად, ისეთი პიროვნება, როგორიცაა ზვიად გამსახურდია, არც საქართველოს წარმოადგენს და არც ქართული ოპოზიციის ძალთა რჩეულს. იგი პრიმიტიული აგრესიული ნაციონალიზმის წარმომადგენელია. მართალია, იგი ჰელსინკის ადამიანის უფლებათა დაცვის ჯგუფიდან მოდის, მაგრამ იყენებს დაუშვებელ მეთოდებს ოპოზიციის სხვა წევრების მიმართ, აცხადებს რა მათ „ქართველი ერის მოღალატეებად“ და ა. შ. მე განსაკუთრებით გამაოგნა იმ სიძულვილმა და აგრესიამ, რაც ზოგიერთ მის ზეპირ თუ წერილობით გამოსვლებში ვლინდება. როდესაც მოვლენებს გარედან ვუყურებთ, ნაციონალისტური აფეთქების მხოლოდ ეს უკიდურესი ფორმები იკვეთება.

– გსურთ თუ არა, რომ საქართველომ ძირეულად გაწყვიტოს კავშირი საბჭოთა კავშირთან?

– ის, რაც ჩვენ გვინდა, თავისუფლებაა. ჩვენ გვინდა, რომ თავი დაგვანებონ, რათა ვიმუშაოთ ჩვენებურად, ცენტრიდან განკარგულებების გარეშე. ჩვენ გვინდა, ეკონომიკურ ორგანიზაციაზე კონტროლი დავიბრუნოთ. ეს არ ნიშნავს ავტარკიას ანუ იმას, რომ ჩვენ ქვეყანას სხვა ქვეყნებთან ურთიერთობა არ ესაჭიროება. რაკი ბოლოს და ბოლოს, დამოუკიდებელნი ვიქნებით, ჩვენ თვითონვე დავამყარებთ საჭირო გაცვლა-გამოცვლასა და თანამშრომლობას ჩვენ მოსაზღვრე სამყაროსთან: რუსებთან, უკრაინელებთან, აზერბაიჯანელებთან, სომხებთან... და ეს მოხდება ორივე მხარის ურთიერთინტერესების შესაბამისად. ტოტალურ დამოუკიდებლობაზე ლაპარაკს აზრი არა აქვს. ევროპულ ბაზრებზე გასასვლელად ქართველებს, ისევე როგორც ლიტველებს, ამჟამად არაფერი გააჩნიათ. მე არ ვიცი, როგორი ფედერაციული მოწყობა დაგვაკავშირებს მოსკოვსა თუ ლენინგრადთან, – ამას დრო გვიჩვენებს. გეგმებმა, რომლებიც ამჟამად მუშავდება, სხვა, ყოფილ რესპუბლიკებთან კავშირების დასამყარებლად თითოეულ მათგანს მოქნილი მექანიზმები უნდა შეუქმნას.

ერიკ ჰობსბაუმი: ჩვენი სახით აქ შეიკრიბა პოლიტიკით დაინტერესებულ ინტელექტუალთა ჯგუფი. გვინდა განვიხილოთ ისეთი მწვავე საკითხი, რომლის ამოწურვასაც ინტელექტუალები ერთი შაბათ-კვირის განმავლობაში ვერ შეძლებენ. საკითხი ეხება საბჭოთა კავშირის, ცენტრალური ევროპის, ბალკანეთის, გერმანიის, ერთი სიტყვით, მსოფლიოს დიდი ნაწილის მომავალს, რაც აინტერესებს ყველას ერთად და თითოეულს ცალ-ცალკე. ჩვენთან ბრძანდება მერაბ მამარდაშვილი, ფილოსოფოსი, საქართველოს სახალხო ფრონტის ერთ-ერთი დამფუძნებელი. ხომ არ ისურვებთ გამოსვლას?

მერაბ მამარდაშვილი: საოცრად ძნელია საუბარი ასეთ უაღრესად რთულ და ბუნდოვან, იქნებ, შემაძრწუნებელ საკითხზე. მიუხედავად ამისა, დავიწყებ შარლ ურევიჩის თეზისით, რომელიც ეხება ამიერკავკასიაში სოციალისტური აზროვნებისა და პარტიის სპეციფიკურ პოზიციას. საქართველოდან როდესაც ვუყურებთ, შეიძლება ითქვას, რომ პერიოდი, რომელშიც ამჟამად ვცხოვრობთ საბჭოთა კავშირში, ეს არის ევროპის ხვედრის, ევროპის გარკვეული სოციალური და იდეალური ტრადიციის ხვედრის შებრუნებული ხატი. ეს ხვედრი მუშათა საერთაშორისო სოციალისტური მოძრაობაა. ჩვენ გავდივართ უკანასკნელ გაკვეთილს, ბოლოს და ბოლოს ვარკვევთ, თუ რა იყო და რა არის მსოფლიო სოციალიზმი. ეს ხატი კი, – შესაძლოა შებრუნებული, – არის სარკიდან მიღებული ერთგვარი პასუხი, ანარეკლი იმისა, რაც იყო სოციალიზმისა და მუშათა სოციალისტური მოძრაობის რეალური, ჭეშმარიტი აზრი.

ამავე დროს არ მჯერა, რომ დღეს საქართველოსა ან ბალტიისპირეთის ქვეყნებში მართლაც ნაციონალური მოძრაობაა. სომხეთსა და აზერბაიჯანში პრობლემას ართულებს ისტორიული და შინაგანი

სიძულვილი, რასაც ორი ხალხი ერთიმეორის მიმართ განიცდის. ამის გამო მასზე მსჯელობა მხოლოდ მოვლენის წმინდა გაგებით არ შეიძლება. მე ვამბობ, რომ ჩამოთვლილ ქვეყნებში არ არის ნაციონალისტური მოძრაობა იმ აზრით, რაც შეიძლებოდა გამოგვეყენებინა განთავისუფლებული ან თავისუფლების გზაზე მდგარი ინდოეთისა და აფრიკის ქვეყნების მიმართ. საქართველოში ჩვენს მოძრაობას სოციალური მოტივი უძევს საფუძვლად, მაგრამ უფრო ფართო მნიშვნელობით, ვიდრე ზოგადად იყენებენ მას. ეს არის მოდერნულობისა და სამოქალაქო საზოგადოების პრობლემა. არც სომხეთში, არც საქართველოში არ მომხდარა ნორმალური გადასვლა უკვე ჩამოყალიბებული ერი-სახელმწიფოდან მოდერნულობაში.

კლასიკური ევროპული გზა მოდერნულობისაკენ შემდეგია: თავდაპირველად არსებობს ერი-სახელმწიფო, ეროვნული ნიშნის მქონე ყველა გადაჭრილი პრობლემით, შემდეგ ეს სახელმწიფო გადადის მოდერნულობაში. მაგრამ ჩვენ 80 წლის განმავლობაში პრაქტიკულად არ გვიცხოვრია! ამ ხნის დასაწყისშივე გავიყინეთ და ჩვენ ქვეყანაში, როგორც ფრანსუა ვიიონი ამბობდა „გვქონდა არსებობა უსირცხვილო აჩრდილებისა“! ასეთი ყოფის შემდეგ როდესაც ადამიანები ფხიზლდებიან, გონს ეგებიან, ასე თვქვათ, „ლღვებიან“, – იმყოფებიან საწყის წერტილში, თითქოს, არც უცხოვრიათო და იგივე პრობლემა აქვთ გადასაწყვეტი.

არადა, სინამდვილეში საქმე გვაქვს განსხვავებულ პრობლემათა ხასიათსა და რიტმთან. სახელმწიფოში ერის ფორმირებისა და მოდერნულობის რიტმები ერთმანეთში ირევა და ერთმანეთს ემთხვევა და ხდება ინტერფერენცია, როგორც ფიზიკაში. ეს არის მოვლენის დარმატული მდგომარეობა. ამ საფუძველზე ორ რამეს დავსძენდი: ყოველივე ის, რაც ჩანს როგორც ნაციონალისტური ან ნაციონალური მოძრაობა, რეალურად არის სოციალური ავტონომიურობის მოძრაობა, რომელიც იმავდროულად ნაციონალურია. ჩვენში სოციოლოგები და პოლიტოლოგები აბსტრაქტულად აცალკევებენ მოვლენის ორ მხარეს; ერთს განიხილავენ და აანალიზებენ როგორც სოციალურ მოვლენას, ხოლო მეორეს, როგორც – ნაციონალურ მოვლენას. მაგრამ შეუძლებელია აბსტრაქციათა რეონტოლოგიზაცია და დაჯერება, რომ სიცოცხლეში, ე. ი. რეალობაში არიან აბსტრაქციები, რომლებიც ცოცხლობენ, ღელავენ და იბრძვიან. ასეთი რამ სუფთა აკადემიური იდიოტიზმია, რაც ასე ახასიათებთ სოციოლოგებსა და პოლიტიკოსებს, ისინი გინდ ევროპელები იყვნენ, გინდ – საბჭოთა კავშირიდან, გინდ – სომხები, ქართველები ან სხვები. მაშასადამე, ამჟამად ეს არის ბრძოლა ნაციონალური რეალობისათვის და ბრძოლა ხელახლა შექმნისათვის, – უბრალოდ განახლება ან თავიდან დაბადება სამოქალაქო საზოგადოებისა, რაც იქნება აბსოლუტურად სპეციფიკური შენაძენი ევროპული კულტურისა და ისტორიისა. ეს კი ჩვენთვის მნიშვნელოვანია. (მე არ შევუდგები სამოქალაქო საზოგადოების განსაზღვრებას ჩვეულებრივ საზოგადოებასთან შედარებით). მართლაც, ეს დრამატული პროცესი – ორი განსხვავებული რიტმის ინტერფერენცია ერი-სახელმწიფოს შექმნასა და მოდერნულობას შორის, პრობლემას ქმნის, რადგან მოდერნულობა თავად არის სამოქალაქო საზოგადოება.

ახლა დავუბრუნდეთ იმ პარადოქსს, რომელიც ეხება სოციალიზმსა და სამოქალაქო საზოგადოებას. საქართველო ახლა მიხვდა, რომ სოციალიზმი შინაარსითაც და დეფინიციითაც არის სამოქალაქო საზოგადოების მტერი. სოციალიზმის სისხლიანი ისტორია დასაწყისიდანვე ამის დემონსტრაციაა. სხვათა შორის, ჰიტლერსა და ლენინს ჩინებულად ესმოდათ, რომ მთავარი დასამარცხებელი მტერი სამოქალაქო საზოგადოება იყო. პარადოქსია, რომ ჩვენ გამოვფხიზლდით სამოქალაქო საზოგადოების მეშვეობით და სამოქალაქო საზოგადოებისათვის, ევროპული საზოგადოებისათვის. ყოველივე ეს მოხდა ბუნებისა და განსაზღვრების თანახმად ანტისამოქალაქო სოციალისტური მითოლოგიის სიტყვების კვალდაკვალ და მათი მეშვეობით. დღეს ტოტალიტარული სახელმწიფო დაიშალა. ჩვენ გასავლელი გვაქვს მრავალი უბედურება და ტკივილი, რაც ახლავს სამოქალაქო საზოგადოების, როგორც ტოტალიტარიზმის საპირისპირო რეალობის დაბადებას. თუ ამას არ გავითვალისწინებთ, ვფიქრობ, ვერაფერს გავუგებთ ვერც ამიერკავკასიის ისტორიასა და რეალობას, ვერც საბჭოთა კავშირის ისტორიასა და რეალობას.

ერიკ ჰობსბაუმი: ვთხოვ მერაბ მამარდაშვილს, სხდომის დახურვამდე მოკლედ შეეხოს სოციალისტური აზროვნების საკითხს.

მერაბ მამარდაშვილი: მე ცოტაოდენ შეძრწუნებულიც კი ვარ ადამიანების წაყრუებით, თითქოს, სოციალისტური აზროვნება უძლეველია, ისინი თვლიან, რომ ვერასოდეს შეძლებენ, ჩასწვდნენ ამ აზროვნებას; მათ შეუძლიათ, ყოველთვის ჰპოვონ თავშესაფარი, სხვებისაკენ მიბრუნდნენ და არასოდეს არ შეხედონ საკუთარ თავს.

ყოველთვის თავის მოტყუებაა იმის თქმა, რომ ჩვენ კი არა ვართ, არამედ სხვები არიან, რომ ეს სოციალიზმი კი არაა, არამედ ლენინიზმია... იმასაც ამბობენ, რომ ლენინიზმი არის არა სოციალიზმი, როგორც ასეთი, არამედ ერთ-ერთი სოციალიზმთაგანი. ეს გახლავთ სოციალისტური აზროვნების განცხრომა, რითაც თავს ასე იწონებენ მემარცხენეები. ისინი არასოდეს სვამენ კითხვებს, რომელიც ეხება სიღრმისეულ პრობლემებს, რაც ხდება ევროპის ტექტონიკაში. ზერელედ დასმული პრობლემები უფრო დიდია მოცულობით, გაბერილია, ვიდრე წლის ან ათწლეულის კონკრეტული მოვლენები. ევროპულ ნიადაგზე სოციალისტური მოძრაობა გამოიხატა ჯერ პირველი, შემდეგ მეორე მსოფლიო ომებით და აგრძელებს არსებობას იმით, რომ თავს გვახსენებს ნაციონალიზმითა და შოვინიზმით – მოვლენებით, რომლებიც რეალურად სრულიად სხვა რამეს გამოხატავენ. იგივე ითქმის ლე პენის ფენომენზეც საფრანგეთში. რაღაც ხდება თვით ევროპული ცივილიზაციის საფუძველშიც, რის დანახვასაც ვერავინ შეძლებს ნათლად, თუ გააგრძელებენ განცალკევებას საკუთარი პრობლემისაგან და იმის თქმას, რომ ეს სხვების პრობლემაა. ერთმა სოციალისტმა თქვა, რომ ლენინიზმი ან მარქსიზმი მხოლოდ და მხოლოდ სოციალიზმის კერძო გამოხატულებაა. საქმე ეხება სოციალისტური იდეის, როგორც ასეთის, ანალიზს და, ვიმეორებ, სწორედ ეს მიმაჩნია ყველაზე უფრო მნიშვნელოვან საკითხად. საკმარისია დააკვირდეთ, თუ რა მოხდა იქ, სადაც განხორციელდა ეს იდეა კონკრეტულად: ეს არის საბჭოთა კავშირი, სადაც ექსპერიმენტის სახით – ე. ი. სხვა ინსტიტუტების ზეგავლენის გარეშე, რომლებიც ზემოქმედებას ახდენენ სოციალისტურ ტენდენციებზე, როგორც ეს მოხდა ევროპის შემთხვევაში – წმინდა იდეა, ასევე, წმინდა, თითქმის ექსპერიმენტული ფორმით განხორციელდა. ისე როგორც ლაბორატორიის პირობებში იოცნებებდნენ ამაზე.

ერიკ ჰობსბაუმი: ამ პრობლემებს შესვენების შემდეგ დავუბრუნდებით...

ერიკ ჰობსბაუმი: ნაშუადღევის სხდომაზე ჩვენ გვყავს სამი მომხსენებელი: მერაბ მამარდაშვილი, რომელსაც უკვე გაეცანით, ისაუბრებს თემაზე: „საკუთარი თავის შემეცნება და პოლიტიკური კულტურა საბჭოთა კავშირში“; ქალბატონი კლოდი ვაი ილაპარაკებს თემაზე – „უმცირესობათა უფლება“ და ბატონი ივ დელაეი „ევროპა ახალი ფორმებით“.

დიდი სიამოვნებით გადავცემ სიტყვას ჩვენს მეგობარ მერაბ მამარდაშვილს – თბილისელ ფილოსოფოსს, საქართველოს სახალხო ფრონტის მმართველი კომიტეტის წევრს.

მერაბ მამარდაშვილი: გამოსვლისათვის ეს თემა იმიტომ ავირჩიე, რომ ჩემი ქვეყნის გაჩანაგების პარალელურად ხდება კულტურისა და შემეცნების გაჩანაგებაც. ამრიგად, მე ვისაუბრებ კულტურისა და შემეცნების პრობლემებზე, ოღონდ მათ სიმბოლური კუთხით განვიხილავ, უფრო ზუსტად, იმ ადგილისა და როლის მიხედვით, რასაც ასრულებს სიმბოლიზმი ადამიანთა საზოგადოებაში და მათი ცნობიერების სტრუქტურაში; აქ იგულისხმება მოქალაქეობრივი ანუ ცივილური შემეცნებაც.

დავიწყებ მტკიცებით, რომ ძალზე ხშირად ჩვენ აზროვნებისა და კულტურის მეტაფიზიკური მხარე გვავიწყდება. მე მსურს ვთქვა, რომ არსებობს თავისუფლებისა და აზროვნების მეტაფიზიკა. რადგანაც თავისუფლება და აზროვნება არ არის ბუნებრივი მოვლენები, არსებობს მეტაფიზიკა. ადამიანები, მათი საქმიანობის მიუხედავად, საკუთარი თავის რეალიზებას ან ახდენენ, ან – არა. ადამიანის რეალიზაცია, მისი განხორციელება, იმის მიუხედავად, თუ რა საქმიანობას ეწევა იგი – საქონელს ყიდის, მიწას ამუშავებს თუ ფილოსოფოსობს, ეს ყოველთვის არის ადამიანური ყოფნა მარადიულ ახლა-ში; ეს უკანასკნელი არის ვრცელი სამფლობელო, ფართო განზომილება, რომელშიც კრისტალდება პიროვნების ადამიანური, ნიშანდობლივი თვისებები, მისი სოციალურობა, მისი კულტურული დონე. განვიხილოთ მოვლენა ამ კუთხით. მოკლედ გაგაცნობთ იმ სტილს, რომლის მიხედვითაც გავაშუქებ საკითხს და მოგაწვდით ერთ მაგალითს იმ ჭეშმარიტებისა, რითაც დაკავებულია ფილოსოფია – ეს არის უხილავი, არახატოვანი ჭეშმარიტება.

სახარებაში ნათქვამია, რომ ვისაც დიდძალი ქონება აქვს, ღვთის საუფლოში ვერ შევა. ჩვენი ყოფითი აზროვნება ჩვენი ყოველდღიური მეტყველება ამას განმარტავს, მე ვიტყოდი, საგნობრივი ფორმით, თითქოს, ეს ფრაზა გულისხმობდეს ხილულ სიმდიდრეს ან სიღარიბეს. ამ ფრაზაში გამოთქმული აზრი და ჭეშმარიტება სულ სხვა გახლავთ. ჭეშმარიტება გახლავთ ის, რომ პიროვნება, როგორც მფლობელი, ვერ შევა ღვთის საუფლოში; შესაძლებელია სიღარიბის ფლობაც და ამით სიამაყეც. მაგალითად, ხართ მუშა და იმიტომ, რომ ხართ მუშა და სიღარიბე გაგებულია როგორც თვისება, უკეთ

შეგიძლიათ სამყაროს გაგება, ვიდრე ბურჟუებს, რომელთაც არაფერი ესმით. ამ შემთხვევაში, პროლეტარი ის მდიდარია, ღვთის საუფლოში რომ ვერ მოხვდება. აი, აქ გვაქვს ისეთი ჭეშმარიტება, ვთქვათ, უსასრულო, რომლის დეფინიციაც სასრული სიტყვებით გადმოიცემა. ყოველი სიტყვა გულისხმობს რაღაც საგანს, რეფერენტს; სწორედ ამიტომ სიტყვას განვმარტავთ ამ სიტყვაში ნაგულისხმევი რეფერენტის მიხედვით და ვუშვებთ შეცდომას. ეს ხდება იმიტომ, რომ ჩვენ მიერ გამოთქმულ უბადრუკ სიტყვებს სურთ რაღაცის თქმა, რაც არ ეთანხმება წარმოდგენას. ფილოსოფია არის საშუალება, რომელიც აგვაცილებს ამ სახის შეცდომებს. ფილოსოფიურად აზროვნებენ მაშინ, როდესაც ამ სახის შეცდომებს არ უშვებენ, ე. ი. როდესაც საკუთარი აზროვნებიდან, გონებიდან გამორიცხავენ სურათებს, როდესაც მათ არ ხედავენ. სწორედ მაშინ, როდესაც სურათებს არ ხედავენ, ხედავენ ჭეშმარიტებას.

მაგალითად ხშირად ლაპარაკობენ კულტურაზე და თანაც ისე, რომ იმის თქმა, ფული კულტურის ფენომენიაო, იქნებოდა პარადოქსი. დეფინიციის თანახმად, კაცი რომელმაც იცის ფულის გამოყენება, არ არის კულტურული, ის არ შედის კულტურაში! ყოფით მეტყველებაში კულტურის სახით ჩვენ გვესმის რაღაც უფრო მაღალი, დიდებული, ამაღლებული, სულიერი; ეს სავსებით მცდარია. ფულის მაგალითი, რომელსაც მე ვიყენებ, არის კულტურული ინსტიტუციის მაგალითი. ენა, როგორც ასეთი, არის მხოლოდ ნიშანთა სისტემა, მაგრამ აქ (ენაში) არსებობს სიმბოლური საგნები. ფული არის სიმბოლური საგანი, რომელიც ინფორმაციას აზუსტებს, ადგენს კულტურის წარმოსახვით პროდუქტს, რომელიც ქმნის არა ფიზიკური, არამედ კულტურული დროის ველს და არა ფიზიკური, არამედ კულტურული სივრცის ველს. ამ დრო-სივრცეში გადის ინფორმაცია, კომუნიკაცია, ხდება ენერგიების გაცვლა-გამცვლა.

მინდა, ერთი მაგალითი მოგიყვანოთ. ჩვენთვის, ქართველებისათვის, შავი ზღვის სანაპიროს პრობლემა ზუსტად ფულს ეხება. რა აზრით? ვაცხადებ, რომ ამ ზღვის სანაპირო არის ქონება, დოვლათი, რომელიც ეკუთვნის კორპორაციებს. ეს კი შენიღბულია პატერნალიზმით, კლიენტელიზმით, პრივილეგიებით, პატარა კერძო ბაღებით, რაც კორპორაციის წევრებს აქვთ შავი ზღვის სანაპიროზე. ეს არის პრივილეგიები მათ აბსოლუტურ განზომილებაში, მინიმალურში, მინიმალურზე მცირედში, მაგრამ მაინც რეალური პრივილეგია,

შეფარდებითი მნიშვნელობით, – იმათთან მიმართებით, ვისაც არ გააჩნია იგივე პრივილეგია.

მე ვიტყოდი, რომ აქ ეს არის კერძო საკუთრების ყველაზე ცუდი ფორმა: პრივილეგია. თვით პოლიტიკური პრობლემაც, რომელიც დგება ჩვენს წინაშე, ეს გახლავთ შემდეგი: როგორ დაისაკუთრონ ზღვის სანაპირო როგორც დემოკრატიული ქონება, რომელიც მიეკუთვნებოდა ღეს Pუბლიცა-ს, რესპუბლიკის მოსახლეობას და რასაც იგი დაესაკუთრებოდა დემოკრატიულად. აღნიშნულის განსახორციელებლად ერთ-ერთი საშუალება სანაპირო ზოლისათვის ფულისაკენ გზის გახსნაა იმ პრივილეგირების გავლის სანაცვლოდ, რომლებიც მაიძულებენ მოსკოვი გავიარო, – თბილისიდან გამგზავრების ნაცვლად, რომელიც სანაპიროდან რამდენიმე კილომეტრზეა – რათა ავიდე ჩემ საკუთარ კუთხეში, რომელიც მე არ მეკუთვნის, იმიტომ რომ ის კორპორაციების კუთვნილებაა! ეს არის თანამედროვე საზოგადოების მთელი პრობლემა. ჩვენ მხოლოდ მაშინ გვექნება მოდერნულობა, თუ გამოვრიცხავთ ყველა პრივილეგიას, რომელიც უძღვის და აპრიორი ურთიერთქმედებაშია იმ ნივთთან, რომელიც კეთდება, მზადდება. სწორედ ამიტომ იყვნენ პირველი ევროპული დემოკრატიები, საქმისა და წამოწყების, ამ სიტყვის ფართო მნიშვნელობით, დემოკრატიები და აზრით, რომ ერთადერთი კრიტერიუმი იყო თავად იმ ნივთის კრიტერიუმი, რასაც აკეთებდნენ, რომ გარეგანი კრიტერიუმები, მაგალითად, პრივილეგიები, პირადი ურთიერთობები და

ა. შ., – არ მიიღებოდა მხედველობაში, ხდებოდა მხოლოდ თითოეულის შრომის გათვალისწინება. სწორედ ეს არის თავად დემოკრატიის საფუძველი და მე თქვენ გარწმუნებთ, რომ ამ აზრით ფული არის ერთადერთი დემოკრატიული ინსტიტუტი, რაც ჩვენ გვაყენებს თანასწორობის მდგომარეობაში და სპობს პრივილეგიათა არსებობას. ენის ამ ფუნქციის გასაგებად, საჭიროა თავიდან მოვიშოროთ ის სურათი, გონებაში რომ გვაქვსაღბეჭდილი. ასეთი სურათია, მაგალითად, როდესაც ამბობენ – ფული, და ხედავენ ისეთ ადამიანს, რომელიც ქაღალდის ფულის დასტებს ატრიალებს, არის ღიპიანი, ან ისეთ ქუდს ატარებს, როგორც ბიძია სემის კარიკატურებზეა წარმოდგენილი – ქუდს ამერიკული დროშის ვარსკვლავებით. ეს არის სუფთა იდიოტიზმი! ვიდრე ამგვარი სურათები აქვთ ადამიანებს თავში, ყოველთვის სხვების სამართავნი, საბრალო სულელები, ნამდვილი კრეტინები იქნებიან. ძალზე ხშირად ეს არის სოციალისტური

აზროვნების შემთხვევა, აზროვნებისა, რომელშიც სიმბოლური მხარე, არა მხატვრული თვალსაზრისით, – მთელი ადამიანური ქცევისა და მთელი ადამიანური აზროვნებისა – მთლიანად გამორიცხულია ხოლმე. ჯერ კიდევ მარქსმა ჩაუყარა საფუძველი ამგვარ აზროვნებას, როდესაც სამოქალაქო საზოგადოებას განიხილავდა. ეს უკანასკნელი ის გამოთქმაა, რომელსაც მარქსი ძალზე ხშირად იყენებს, თანაც, საკმაოდ უცნაური ფორმით, მე ვიტყოდი, თითქმის გერმანული და რომანტიკული ფორმით, – იმ ფორმით, რომელიც სამოქალაქო საზოგადოების კონტექსტიდან საერთოდ გამორიცხავს კერძოს, როგორც მოვლენას. კერძო ეს არის რაღაც ერთგვარი შინაგანი დაბეჯითებით მოთხოვნა ნივთისა, საგნისა და ადამიანისა, გარეგანი მზერით აღქმული არაკუმშვადი დისტანცია და ამიტომაც, საშიში სოციალისტური, კომუნისტური თუ რაციონალისტური ცნობიერებისათვის, რომელმაც ყველაფერი იცის, სხვების ნაცვლად ხედავს, თუ რა არის სასიკეთო და ამ სიკეთეს ქმნის დანარჩენებისათვის.

ეს დისტანცია არის ერთობ გამძლე, იგი შინაგანი დისტანციაა და ადამიანი მას საკუთარ თავში გადის; ეს სწორედ დისტანციის დუმილი, მისტერიული გავლენაა, რომელიც პიროვნებას აშორებს თავისსავე თავთან. არსებობს დისტანცია ადამიანში; ეს დისტანცია საკუთარ თავში შეიძლება გაიაროს მხოლოდ თავად ადამიანმა, სხვა საშუალება არ არსებობს. მარქსისტული ან კომუნისტური აზროვნებისათვის, განსაკუთრებით მარქსისთვის, ეს დისტანცია ყოველთვის მიჩნეული იყო, როგორც მტრული სამფლობელო. როგორც ბუხარინი ამბობდა გლეხების ფენაზე – „გლეხური ქაოსი“, „გლეხური წყვდიადი“, რომელიც სახიფათოა, რადგან აქ დემონები მზაკვრობებს აწყობენ. გლეხები ე. ი. ის არსებები, რომელთა შეცნობაც არ ძალუძთ მარქსისტული აზროვნების გამჭვირვალობით, რომელთა შეგონებაც არ ძალუძთ გარედან.

ეს არის სოციალისტური თეორია, ლენინის განსაზღვრება, რომელიც იმეორებს მარქსის მიდგომას: სოციალიზმი არის ინტელექტუალთა მიერ შემუშავებული სოციალისტური თეორიის მუშათა კლასში შეღწევის შედეგი. სოციალიზმი არასდროს არ არის მუშათა კლასის უშუალო ცნობიერება, მათი შინაგანი დისტანცია, თუ გავბედავ ახლა ამ სიტყვის გამოყენებას, რომელიც ახლახან უკვე შემოვიტანე, რასაც ასე იგულვებენ აღნიშნულ კლასში. დისტანცია, რომელზეც მე ვსაუბრობ არის კულტურა.

როდესაც ვიყენებ სიტყვას „კულტურა“, მე თავს ვაყენებ სიმბოლურ დონეზე და ვგულისხმობ კულტურის სიმბოლოთა სფეროს. ძალზე ნათლად ჩანს, რომ ტოტალიტარული მცდელობა ყოველთვის ძალის გამოყენებით ამ შინაგანი დისტანციის შემოკლებაა. მან არ უნდა დაუშვას ამგვარი დისტანცია, რადგან ყოველგვარი კერძო დისტანცია სახიფათოა ტოტალიტარული განზრახვისათვის. მარქსი, გეგონებათ, ბრმა იყო კერძოს, როგორც მოვლენის, წინაშე. ეს დასტურდება მის მიერ გამოყენებული კონცეპტით: ეს არის გამჭვირვალების, ანუ ნივთთა ფუნქციონირების საჯაროობის კონცეპტი, რომლის მიხედვითაც, ნივთების ურთიერთქმედება, მათი წარმოება მთლიანად საჯარო – აბსოლუტურად გამჭვირვალე უნდა იყოს... იცნობთ თუ არა თქვენ ამ “დიად” კონცეპტს, რომელსაც ეფუძნება მთელი მარქსიზმი და მთელი სოციალისტური ძალისხმევა, მთელი სოციალისტური მცდელობა? ლენინამდე და ჰიტლერამდე, ბოლშევიზმამდე და ფაშიზმამდე გერმანულმა სოციალ-დემოკრატიამ ძალზე კარგად აჩვენა ამ კონცეპტის ეფექტურობა და შექმნა ორგანიზებული საზოგადოების მდგომარეობა. თუ ისეთ სიტყვებს, როგორებიცაა – “სოციალ-დემოკრატია”, ან “ფაშიზმი” მიმზიდველი ან დრამატული მახვილების გარეშე გამოვიყენებთ (ასე ვთქვათ, არასენსიტური მახვილებით), თუ მათ გამოვიყენებთ როგორც სოციალური და კულტურული ცხოვრების გარკვეული ფორმების აღმნიშვნელ ცნებებს, მაშინ დავინახავთ, რომ ტოტალური საჯაროობის, გამჭვირვალების, ნივთის უშუალოობას (არადა, დეფინიციის თანახმად ნივთი არაუშუალო, ყოველთვის გაშუალებული გახლავთ, მათ შორის, ფულიც, ის გაშუალებულია სიმბოლოებით, წარმოსახვებისა და სოციალური რეალობისათვის სიმბოლური სტრუქტურული ფორმის მინიჭებით) კულტურათა ნგრევა და განადგურება მოჰყვება.

რას ვგულისხმობ მე ამით? თუ კულტურას მივუდგებით მისი სიმბოლური კუთხით (ეს არ არის კულტურის ერთადერთი მხარე), ძალიან კარგად დავინახავთ, რომ კულტურა არის ცოდნის ერთ-ერთი სახე, არა მეცნიერული ცოდნა, არამედ შეუცნობელის (გამოუცნობის) პირისპირ დგომის ხელოვნება. ყველგან, სადაც არის კულტურა, არის რაღაც შეუცნობელი და აუცილებელია, რომ ის დატოვო უცნობად. არავინ იცის ფულის ბუნება, ფულის მოქმედების პირობაა მხოლოდ ის, რომ მისი ბოლომდე გაგება არ უნდა მოხდეს. სხვაგვარად არასოდეს გექნებათ ფული. ჩვენში ჰგონიათ, რომ გაი-

გეს, რა არის ფული. ის არ გააჩნიათ, მაგრამ აქვთ პატივისცემა ფულისადმი! არავინ ისე დაინტერესებული არ არის ფულით, როგორც საბჭოთა ადამიანი! ეს თქვენ ძალზე კარგად შეგიძლიათ დაადგინოთ, თუ დააკვირდებით საბჭოთა ტურისტების ქცევას ევროპაში. სხვათა შორის, ტერმინი Hომო შოვიეტიცუს პირველად ზინოვიევმა როდი გამოიყენა?! 1940-50-იანი წლების გერმანელმა პოლიტოლოგმა მენჰარტმა შემოიღო ტერმინი Hომო შოვიეტიცუს...

ვიმეორებ, თუ ბოლომდე განსაზღვრავენ იმას, რაც უნდა აკეთოს გლეხმა მიწაზე, – ე. ი. თუ გამორიცხავენ გლეხურ კულტურას,

და ეს ასეც მოხდება, თუ მას თავს მოახვევენ რაღაც რაციონალურ ცოდნას, თუ ქმედების ყველა ელემენტს მას წინასწარ განუსაზღვრავენ, თუ ადგილს არ დაუტოვებენ იმას, რაც უცნობია და საძიებელი, – გლეხობას ჩაკლავენ და ეს მოხდება იმიტომ, რომ გლეხის მიმართება მიწასთან არის კულტურული. ამ შემთხვევაში კულტურა (ცხადია, თუ მას ნერგავენ) – ეს არის უცნობის წინაშე თავისუფალი ყოფნის ფორმა, ესაა ჰაერი, რომლითაც სუნთქავენ და ეს მოვლენაც კულტურაა. შემიძლია დავადასტურო, რომ, მაგალითად, ჩვენში, ჩემ ქვეყანაში, არ არსებობს ეკონომიკური კულტურა, სოციალური კულტურა, აზროვნების კულტურა, კულტურის კულტურა. ეს არ გახლავთ პარადოქსი. თუ კულტურას აღიქვამენ როგორც კულტურულ სიკეთეთა ჯამს, რომელსაც მოიხმარენ და რაც გახლავთ ერთგვარი დანამატი მატერიალური ცხოვრებისა, ეს ნიშნავს, რომ ადამიანებმა კულტურის კულტურა დაკარგეს, რომ მათ აღარა აქვთ კულტურა.

მთელი იდეოკრატია, – და ეს არის სოციალისტური გეგმის აზრი, – საზოგადოებას აშენებს ცოდნაზე; მაშასადამე, მთელი იდეოკრატია კულტურისათვის დამანგრეველია. ავიღოთ ეკონომიკის მაგალითი. ჩვენში აწარმოებენ იმ პირობით, რომ წინასწარ იქნას განსაზღვრული პროდუქტის შემადგენელი ყველა ელემენტი. სხვათა შორის, ეს იყო ლენინის დიდი გეგმა – „კონტროლი და დისციპლინა“, როგორც თვითონ უწოდებდა. სწორედ ამიტომ პირველი, რაც 1917 წლიდან შექმნეს საბჭოთა კავშირში, იყო სახელმწიფო ხაზინა. საბჭოთა კავშირის ეკონომიკის ნამდვილი პატრონები არიან ბუღალტრები, – საბრალო ადამიანები დაბალი ანაზღაურებით; ისინი არიან ყოველი ეკონომიკური და მატერიალური აქტის მოდარაჯე ძაღლები. წარმოების მომავალი პროდუქტის ყველა შემადგენელი

ელემენტი წინასწარ არის განსაზღვრული იმის შიშით, რომ ვინმემ რაიმე არ მოიპაროს ან არ მიითვისოს. შედეგი არის ის, რომ არაფერს აწარმოებენ, რადგან არავითარი საფუძველი არა აქვთ, რომ აწარმოონ, რაკი მათი საკუთარი შრომის პროდუქტი უკვე განაწილებული და მოხმარებულია. სწორედ ასე ვართ ჩვენც მოხეტიალენი ამ პარადოქსულ წრეში (მოძრავი პარადოქსი წრის კვადრატულისა), ასეთი გახლავთ საბჭოთა ეკონომიკის საიდუმლო. აქ უსარგებლოა დიდი დისკუსიის გამართვა ბაზრის ქონასა თუ არქონაზე, ღრმა კაპიტალისტურ თეორიებზე და ა. შ. რეალურად, პრობლემა არის იმ სოციალური ნივთების, როგორც კულტურული ნივთების, ბუნებაში, რომლებიც ყოველთვის არის ორგანული პროდუქტი, რომელიც ვითარდება ბუნებრივად და ორგანულად. პრობლემა სხვაგვარად არ დაისმის.

მე გთხოვთ, წარმოიდგინოთ ისეთი ეკონომიკა, როცა 70 წლის განმავლობაში, 1917 წლის ნოემბრიდან მოყოლებული, არსად არავის შეუსრულებია ამაზე უმარტივესი ეკონომიკური აქტი. ეს მარტივი, მიკროსკოპიული აქტი არის კონცენტრული წრის ცენტრი, საიდანაც შესაძლებელია, ამ აქტის კონცენტრული აფექტის წყალობით, მაკროსკოპული ეკონომიკის წარმოება. რა არის ეს აქტი? აი, ჩემს წინაშეა დანიელი. მას ესაჭიროება საფერფლე; მე შემიძლია საფერფლის გაკეთება. მაშასადამე, მე საფერფლეს ვამზადებ დანიელისთვის. მთელი ეკონომიკური საიდუმლო ამაშია, – ესაა ფაქტი, რომ ჩემი შრომის პროდუქტი შეიძლება მოხვდეს შრომის დაყოფის, კოოპერირების და ა. შ. რთულ სისტემაში. ეს არის ჩემი შრომის შედეგი ან კონცენტრული გამსხვილებები ამ ელემენტარული წრისა, რაც ხორციელდება ყველგან, სადაც არის ცივილიზაცია ან წარმოების კულტურა. მაგრამ ასეთი აქტი ერთხელაც არ განხორციელებულა საბჭოთა კავშირში. აქ ითქვა, რომ ჩვენში კომერცია აკრძალული იყო; დიახ, ეს სწორედ ის არის, რისი თქმაც მე მსურს. ცხადია, პროდუქცია იქმნება; მაგალითად, მე ვიცი საფერფლის გაკეთება, დანიელს ესაჭიროება ეს საფერფლე, მაგრამ მე მას არ ვქმნი დანიელისათვის, რომელიც ჩემი თვალთახედვის ჰორიზონტზეა. ამგვარად, უკვე არსებობს ბუნებრივი გაცვლა-გამოცვლის მიმართება, ჩვენს შორის მოძრაობს სისხლი, სოციალური სისხლი. მაგარამ არა! მე შევქმენი პროდუქტი მისტერიული, ფარული ცენტრისათვის, რომლის გარკვეული ადგილიც არასოდეს არ არის დადგენილი. თითქოს, ცენტრის ლოკალიზება ხდება, როდესაც ამბობენ

„მოსკოვი“, მაგრამ ეს გამოთქმის ერთი ფორმაა, ეს არ ნიშნავს, რომ ცენტრი მაინცა და მაინც მოსკოვია.

(სომეხ კაჰაიანს მერაბის საფერფლე თავის მაგიდაზე გადააქვს).

ოჰ! ქართველებს ყოველთვის სომხები გვწაპნიან ნივთებს. აი, ეს გახლავთ ჩვენი ურთიერთობების ილუსტრაცია! (სიცილი დარბაზში).

დავუბრუნდეთ ჩემს მიერ გაკეთებულ საფერფლეს. მაშ ასე, იქიდან, მოსკოვიდან საფერფლე დანიელს, რომელიც მას სჭირდება, ან დაუბრუნდება ან – არა; უფრო ხშირად – არა. ეს ხდება იმიტომ, რომ ჰიპოთეტურადაც კი შეუძლებელია ისეთი ძლიერი გონების ქონა, რომლითაც გათვლი მილიონობით ეკონომიკურ აქტს და დასამყარებელ მიმართებებს, რათა უპასუხო დანიელის მოთხოვნილებებს; მაგრამ მე, რომელიც ვიყავი დანიელის თვალთახედვის ველში, ძალზე კარგად შევძლებდი ამ საქმის შესრულებას: ამით ჩემ თავსა და ოჯახსაც ვარჩენდი და დანიელის მოთხოვნილებებსაც დავაკმაყოფილებდი.

შემდეგ წარმოიდგინეთ ამ ნორმალური აქტების მილიონობით გამრავლება და თვალწინ გექნებათ რეალობა, ასევე, ამ აქტის მილიონობით შეუსრულებლობაც, რომლის შედეგადაც იქმნება ერთგვარი რეალური არარეალურობა. ახლა მითხარით, როგორ დავანგრიოთ ეს რეალობა, თუ უეცრად ამას გადაწყვეტენ, თანაც თუ თავისუფლად შემეძლება ამ ნორმალური, პრიმიტიული, ელემენტარული საქმიანობის, ანუ ეკონომიკური კულტურის აქტის შესრულება? მაგრამ ეს იგივეა, რაც მიცვალებულთა სამყაროდან სიცოცხლესთან დაბრუნება! შესაძლოა, ძალზე გვიანაა, შესაძლოა, გადავცდით შეუქცევადობის საზღვარს, შესაძლოა, გავცდით დაუბრუნებლობის ზღვარს და ვეღარც შევძლებთ ხელახლა გაცოცხლებას! რუსული ანუ საბჭოთა საკითხი სწორედ ეს არის: შევძლებთ თუ ვერ შევძლებთ ხელახლა გაცოცხლებას? უდავოდ, ასე არის კულტურის კულტურული საკითხიც.

თუ საკმარისი კულტურა გვექნება, ე. ი. წარმოსახვის უნარი და სიმბოლოს გრძნობა, რათა დავიჯეროთ უცნობი [ელემენტი] ურთიერთობათა სიმბოლური ხელოვნების მეშვეობით, მათ შორის, – ფულითაც, ან წარმოების აქტითაც, რომელშიც ყველა ელემენტი ფარული და გამოუცნობი რჩება, შესაძლოა, შევძლოთ ხელახლა გაცოცხლება. მაგრამ ვიმეორებ, პროდუქტის ელემენტები და შემადგენელი ნაწილები განისაზღვრება მას შემდეგ, რაც პროდუქტი შეიქმნება. თუმცა, მარქსი და ენგელსი დაჟინებით ითხოვდნენ პროდუქტის შემადგენლობის წინასწარ განსაზღვრას, რათა თავიდან აეცილებინათ ზედმეტი ღირებულება, – მეორე ფარული რამ, რაც ასევე არის მხატვრული აზროვნების ნაყოფი... ეს მართლაც ძალზე ორიგინალური რამაა! მაგალითად: მე ვმუშაობ ექვს საათს, გამოვიმუშავებ ჩემი სამუშაო ძალის საზღაურს და, თუ მე მაიძულებენ, განვაგრძო მუშაობა კიდევ ერთი ან ორი საათით, სწორედ მაშინ მე ვქმნი ზედმეტ ღირებულებას. მომისმინეთ, ეს ხომ სუფთა იდიოტიზმია! აქ ჩვენ მოჯადოებული ვართ სურათით, იმ სურათით, რომელიც „აშკარა თავისთავადობაა“ – სიცხადე საკუთარი თავისა. მაგრამ ეს არის მცდარი სიცხადე, მცდარი ინტუიცია. არ იციან აზროვნება და არ აზროვნებენ, იმიტომ, რომ არ გააჩნიათ ეკონომიკური კულტურა, იმიტომ, რომ არ გააჩნიათ წარმოების კულტურა, რომელსაც ფუნქციონირებისათვის არ ესაჭიროება მოქმედების ყველა ელემენტის მეცნიერული სურათი.

ვიმეორებ, რომ კულტურული მოქმედება არის უცნობი, [ის შეიცავს უცნობ ელემენტს]; ამას ვერც ფიზიკური ძალით მიაღწევთ, ვერც – ცოდნით; ეს მიიღწევა მხოლოდ კულტურით, ანუ დროსა და სივრცეში – ოღონდ, კულტურის დროსა და კულტურულ სივრცეში, რომელიც განსხვავდება ფიზიკური დროისა და სივრცისაგან შეძენილი ცოდნითა და გამოცდილებით. ასეთივე მდგომარეობაა სიღარიბისა და სიმდიდრის პრობლემასთან დაკავშირებითაც. ჩვენში მაშინვე იმას ითვლიან, რაც სხვების ჯიბეშია. არ გააჩნიათ კულტურული უნარი თავის შენარჩუნებისა (გაძლებისა) კულტურის დიდ დროში; ეს უკანასკნელი არ არის დრო უშუალო, ფიზიკური სურვილების შესრულებისა და რეალიზაციისათვის, რეაქტიული დრო, ფსიქიკური და ფიზიკური რეაქციის დრო; ეს არის კულტურასა და დიდ კულტურულ სივრცეზე დამოკიდებული დრო. იქ, იმ სივრცეში, შენ უნდა შეძლო და უნდა გქონდეს წარმოსახვისა და ხასიათის ძალა, რათა გაიგო, რომ რაღაც, რასაც ვქმნი, რასაც შენ ხედავ, რაც შენს წინაა, ეკუთვნის ან უბრუნდება ვიღაც სხვას იმ დროს, როდესაც შენ მას ქმნი. მაგრამ ეს რაღაც იმავდროულად შენც ასევე მოგიტანს სარგებელს. მაშასადამე, ნაცვლად იმისა, რომ მანამ გადაწყვეტ და იმოქმედებ, ე. ი. ვიდრე დათვლიდე, რაც სხვების ჯიბეშია და განაწილებულია თანასწორობის პრინციპით, – რის შესახებაც აფანასიევმა უკვე ილაპარაკა დილის სხდომაზე –, საჭიროა შესვლა კულტურულ დროში, მოქმედების კულტურულ დროსა და სივრცეში. ჩემს ქვეყანაში მე ვერ ვხედავ ადამიანებს, რომელთაც აქვთ ეს კულტურა. მე ვერ ვხედავ ადამიანებს, რომელთაც აქვთ ეს წარმოსახვა. ეს არის სიმბოლური ცნობიერების სრული რღვევა.

მე არ ვლაპარაკობ სოციალურ მეცნიერებებზე. მე ვლაპარაკობ იმ ცოდნაზე, თუ რა არის კულტურა, რაც არის მოქალაქის გონებაში და არა აკადემიის ან უნივერსიტეტის დეპარტამენტში, სადაც იკვლევენ სოციოლოგიას, სოციალურ ფილოსოფიას და ა. შ. მე ვლაპარაკობ საზოგადოების იმ გაგებაზე, რომელიც თავშია, აგრეთვე საზოგადოებრივი სუბიექტების კულტურულ უნარზე, მოქმედების აგენტებზე, სოციალურ, მატერიალურ, ინტელექტურ არსებობაზე და ა. შ. როდესაც სინამდვილესთან აზროვნების მიმართებით მთელი არსებით დაჟინებით უთითებენ იდეოგრაფიულ საწყისზე, სამყარო წარმოდგება როგორც წმინდა მაგიის სფერო, რაც ძალზე საინტერესოა. ჩვენში არის ისეთი მოვლენები, რომლებიც რეალურია, მაგრამ რეალური მხოლოდ ლიტერატურული მეტაფორების რეალიზაციის აზრით. მე ვიტყოდი, რომ არსებობს ისეთი რეალური მოვლენები, რომლებიც თავს ძალას ატანენ წარმოადგენდნენ ლიტერატურული ხერხებისა ან მეტაფორების მატერიალიზაციას.

როდესაც ვსაუბრობდი კულტურაზე, მე ასევე ვლაპარაკობდი აზროვნების კულტურაზე (ცოტაოდენ პარადოქსულია, მაგრამ ამის აღნიშვნა დამავიწყდა კულტურის ჩემეულ დეფინიციაში). მაგალითად, ისეთი მეცნიერი, როგორიც ლისენკოა, არის ლიტერატურული შემთხვევითობის რეალიზაცია, გოგოლის გმირის ერთგვარი სახე რეალობაში. რეალობა მოქმედებაშია და შეიცავს ფანტასმების მიხედვით მწერალთა მიერ გამოგონილ ლიტერატურულ გმირებს, – ამ შემთხვევაში კი გოგოლის მიერ შექმნილ გმირს! თუ საბჭოთა სინამდვილის ეს ფანტომური მხარე არ ესმით, საერთოდ ვერაფერს იგებენ. დასავლური სიტყვების ან რაციონალური კონცეპტების წმინდა და უბრალო გადატანის შემთხვევაში, საბჭოთა მოვლენები გაუგებარია, ისინი არ არის რეალობა; ამ მოვლენათა მთელი არსი არის ხორცშესხმა იმ ფანტასმებისა, მწერლებმა თავიანთი მხატვრული სტილის მოთხოვნილებისამებრ რომ გამოიგონეს, ე. ი. გააკეთეს სტილისტური სვლა; ეს ასეა გოგოლთან, სადაც, ცხადია, გადმოცემულია რუსული სულის პოტენცია. მაშინ, სწორედ ამგვარ პოტენციურობას ბაძავენ, – მოქმედების შემდეგ. ვიმეორებ, თუ არ გაითვალისწინებენ ამ ფანტასმურ მხარეს, – არადა, ამ ფანტასმური მხარის გაგება შესაძლებელია მხოლოდ კულტურული ფაქტის სიმბოლური გაგების შემთხვევაში, მაშინ არაფერი ესმით რეალობის შესახებ და ყველა კამათი სხვა არაფერია, თუ არა მხოლოდ კარგოს ტრანსპოზიცია ევროპული რაციონალური კონცეპტებითა და პრობლემებით, რომლებიც ამავე კარგოს არ ცდებიან. სწორედ ამგვარად ვიქეცით ამ დასკვნების მსხვერპლად სათანადო კონცეპტუალურ ველში ისე, რომ ჩვენთვის არასდროს ყოფილა ხელმისაწვდომი რეალობა, რომელიც არის ის ცხოველი, რასაც ტოტალიტარული საზოგადოება ერქვა. ახლა კი მას პოსტ-ტოტალიტარული საზოგადოება ეწოდება, იმ აზრით, რომ დღეს ამ საზოგადოების ყველა გარეგანი ჯაჭვი გაწყვეტილია, მაგრამ დაშლილ კულტურასა და გაუქმებულ ცნობიერებაში მისი სტიგმები იარებად გვაჩნევია, ხოლო შინაგანი ჯაჭვები კვლავ მთელი გვრჩება.

ერიკ ჰობსბაუმი: მადლობას ვუხდი მერაბ მამარდაშვილს უაღრესად საინტერესო მოხსენებისათვის არა მხოლოდ მისი შინაარსის გამო, არამედ იმის გამოც, რომ ძალზე კარგად წარმოგვიდგინა გაუგებრობის არსი იმათ შორის, ვინც აღიზარდნენ საბჭოთა კავშირის წიაღში, და მათ შორის, ვინც მის საზღვრებს გარეთ ცხოვრობენ. მიუხედავად ამისა, ერთი აზრი მებადება: მერაბი ვარაუდობს – რუსეთში ხომ არ მიაღწიეს იმ ზღვარს, საიდანაც დაბრუნება შეუძლებელია. ჩემთვის, ისტორიკოსისათვის, ერთი დასკვნა აბსოლუტურად უდავოა; კერძოდ, ისტორიას არა აქვს დასასრული, იგი გრძელდება. ამრიგად, კითხვაზე – “იქნება კი მომავალი?” პასუხი ყოველთვის ცალსახად დადებითია; ხოლო როგორი მომავლისაკენ მივდივართ? ამ კითხვაზე პასუხს ვეძიებთ და, შესახლოა, დისკუსიის მსვლელობაში კიდეც მივაკვლიოთ მის რაღაც მონახაზს. აქამდე მე ვეძებდი, მაგრამ ვერ ვიპოვე კონკრეტული ახსნა იმისა, თუ რა უნდა იყოს შესაძლო მომავალი როგორც მთლიანად საბჭოთა კავშირისათვის, ისე – მისი შემადგენელი ერებისა და ხალხებისათვის. მაგრამ დღენახევრის სამუშაო კიდევ წინ გვაქვს და, შესაძლოა, საკითხის გადაწყვეტის გზაზე მივიდეთ რაიმე ნათელის გამოვლენამდე.

ჟუჟა ჰეჟედუში: მე ვფიქრობ, რომ ის, რაც ახლახან ბრძანა მერაბ მამარდაშვილმა, ძალზე საინტერესოა. იგი ძალზე კარგად ასახავს აზროვნებისა და განსჯის მოდელის ცვლილების სირთულეს ისეთ ვითარებაში, როდესაც მომსწრე გავხდით არა მარტო სოციალიზმის საბოლოო კრახისა, არამედ – საბჭოთა სტრუქტურისაც მთელი მისი კულტურული, ეკონომიკური, პოლიტიკური, ეთიკური და ა. შ. შემადგენლობით. მიუხედავად აშკარა პროცესებისა, მაინც ძალზე რთულია ერთიანი ორიენტაციის, ერთი პერსპექტივის პოვნა. სწორედ პოზიციაშია ერთი, ჩემი აზრით, ორაზროვანი ორიენტაცია. ეს არის ის, რასაც იგი უწოდებს „კულტურას“, ამასთან გვიხსნის იმას, რომ ამ „კულტურას“ ფილოსოფოსები, ტრადიციის თანახმად, უწოდებენ „დედაბუნებას“, რუსულ სულს, ქართულ სულს, ფრანგულ სულს და ა. შ. მე კი მას „ინდივიდუალურ ცნობიერებას“ დავარქმევდი. სოლჟენიცინის ნოველა „ივან დენისოვიჩის ერთი დღე“ გვიჩვენებს, რომ საკონცენტრაციო ბანაკშიც კი არ ძალუძთ მოსპონ აზროვნებისა და შემეცნების თავისუფლება. ჩვენი მომავალი არის იმაში, რასაც ვაცლავ ჰაველი „პერსონალურ ცნობიერებას“ უწოდებს. ამ მომავლის გადასაწყვეტად ივ დელაიეს თანახმად, გამოსავალს უნდა ვეძებდეთ არა წარსულში, არამედ უმალ წინ უნდა გავიჭრათ.

როგორ წარმოგიდგენიათ მსოფლიო, რომელიც მუდამ სავსე იქნება კონფლიქტებით, მაგრამ არასოდეს არ მივა სხვის გაძევებამდე, მოსპობამდე? ეს, იქნებ, შესაძლოა იმით, რასაც ეთიკა ჰქვია; ის, რაც ჩვენ, მთელს დასავლეთს გვაქვს თანაზიარად და უგზო-უკვლოდ არასოდეს გამქრალა არც აღმოსავლეთში.

კარგად მესმის, რატომ მიუთითებენ ყოველთვის ნაციონალურ იდენტობაზე ან რატომ ემყარებიან კულტურას. იმიტომ, რომ ასეთი მიდგომა უთუოდ გამოდგება თავის დასაცავად. მაგრამ ამ ტიპის დაცვით ბევრი უბედურების ჩადენამდეც მიდიან. რომ დავუბრუნდეთ კლოდტ ვეისა და შარლ ურევიჩის გამოსვლებს, შემდეგს ვიტყოდი: მართალია, ავსტრია-უნგრეთის მონარქია გამგებლობის ძალზე რთული კონსტრუქციისა გახლდათ, მაგრამ უნგრელებს არასოდეს შეუწყვეტიათ რუმინელების ხოცვა-ჟლეტა, ხორვატებს – სერბებისა, ავსტრიელებს – ჩეხებისა. ჩანს, ძალზე რთული ვითარებებიდან მარტივი გამოსავალი არ არსებობს.

ერიკ ჰობსბაუმი: დიდი მადლობა. ცხადია, შეგიძლიათ უპასუხოთ, ოღონდ ძალზე სწრაფად.

მერაბ მამარდაშვილი: შევეცდები პასუხი გავცე რამდენიმე ძალზე არსებით შეკითხვას. თავდაპირველად ჟუჟას მივმართავ. შევეცდები მის ქალურ მხარეს შევეხო ყვავილებზე საუბრით. თქვენ წამოჭერით ინდივიდუალური ცნობიერების დაუმსხვრევლობის პრობლემა. მე თქვენ გეთანხმებით, რადგან შეუძლებელია მისი დამსხვრევა ისევე, როგორც ეს შეუძლებელია უჭკნობ-უკვდავი ყვავილის, სიცოცხლის ყვავილის შემთხვევაში. შეიძლება, მთელი ძალ-ღონით ცდილობდნენ მის მოკვლას, სიცოცხლის მოსპობას, მაგრამ ამას ვერასოდეს მიაღწევენ. ეს არ გახლავთ იმის დამსახურება, ვინც შეეცადა სიცოცხლის ხელყოფას! რაც შეეხება ინდივიდუალურ ცნობიერებას, ახლა მივმართავ ივ დელაჰაის. იგი მართალია, როცა ამბობს, რომ სამუშაოს რაღაც ნაწილი ტექსტშივე უნდა დგინდებოდეს. მე მივუთითებ იმ ინდივიდუალურ მცდელობაზე, რაც შეგიძლიათ ნახოთ პოლიტიკურ ტექსტში. ივი იხსენებს თანამედროვე თხზულებათა მაგალითს, მაგრამ გულახდილი თხზულება უკვე არსებობს პოლიტიკური აზრის სფეროში და იგი, სხვათა შორის, სოციალისტურ აზროვნებაში გვხვდება. მე ვგულისხმობ ორუელსა (ის სიცოცხლის დასასრულამდე სოციალისტად დარჩა) და მის „ესპანურ დღიურებს“, რომელიც იყო ტექსტის ისეთ სივრცეში გადანაცვლების მცდელობა, სადაც ინდივიდუალური არსებობა, ინდივიდუალური ცნობიერება, ინდივიდუალური სიცხადეები ხელახლა იქმნება, ხელახლა აიგება, და შემდეგ ტექსტის სრულყოფილების, მისი მყარი, მე ვიტყოდი, კლასიკური ფორმის იქით თანდათან იხსნება ასეთ სივრცეში და სოციალისტური იდეის, როგორც ასეთის, დაფარული სუბსტრატი მთელი სიცხადით ვლინდება. ამიტომაც, ორუელმა შეძლო შეემჩნია სოციალიზმის ტოტალიტარული სახე. აი, ის, რის გამოც ვერ ახერხებენ ინდივიდუალური ცნობიერების დანგრევას. საკამათოდ არ მითქვამს, უბრალოდ ზოგიერთი საკითხი დავაზუსტე.

დავუბრუნდეთ საკონცენტრაციო ბანაკის თემას და სოლჟენიცინის ნოველას, რომელმაც თქვენ სრულიად საფუძვლიანად მოგაჯადოვათ. სწორედ აქ ჩანს ბანაკების ექსპერიმენტის მწვავე საკითხი, რაც მწერალსაც ასეთივე სიმწვავით აქვს დახატული. აქ, – ბანაკების გამოცდილებაში, – ჰუმანისტური აზროვნების ილუზიებსა და ცრურწმენებს აწყდებიან, მათ შორის, სოციალისტური აზროვნების ცრურწმენებსაც. მეორე მწერალმა, სოლჟენიცინის კოლეგამ, შალამოვმა, ზუსტად დასვა მახვილი ამ დრამატულ საკითხზე როგორც ევროპისათვის, ისე – რუსეთისათვის. მან ნათელყო, რომ ბანაკის ექსპერიმენტი არ არის სიცოცხლის გამძლეობის დამადასტურებელი, არამედ ეს არის ამ ექსპერიმენტის უსარგებლობის, გამოუსადეგრობის ილუსტრაცია. ამ ტრაგიკულმა ექსპერიმენტმა მილიონობით ადამიანის სიკვდილი გამოიწვია, მისგან შეუძლებელია რაიმეს სწავლა, მისგან სიბრძნისდაგვარიც კი არაფერი გვეძლევა. პოეტი და ესეისტი ჩესლავ მილოში ამ ტიპის მაგალითზე, ექსპერიმენტზე ფიქრობდა, როდესაც მწარე და უსარგებლო ცოდნაზე ლაპარაკობდა. შალამოვს, მართლაც გაცნობიერებული ჰქონდა, რომ მწარე ცოდნა უსარგებლოა. თავის კორესპონდენციებში, მიმოწერაში, იგი ამაში რუსულ ლიტერატურას სდებდა ბრალს, რომელიც ჰუმანისტური აზროვნების, მორალური ცნობიერებისა და ეთიკური ქცევის მწვერვალია. იგი ბრალს სდებდა რუსული ლიტერატურის ტრადიციას, დიდ კლასიკურ ლიტერატურას: „ჩვენ მოგვატყუეს, როცა ადამიანის თაობაზე წერდნენ და აი, ადამიანი! რუსულმა კლასიკურმა ლიტერატურამ ჩვენ არ გაგვაფრთხილა, წინასწარ არ გვაცნობა“. ორუელმა კი პოლიტიკურ ტექსტში არაკლასიკური თხზულებით დასვა მახვილი ტოტალიტარულ საფრთხეზე, რაც რუსულმა ლიტერატურამ, შალამოვის აზრით, ვერ შეძლო გაეკეთებინა. ეს ძალზე მნიშვნელოვანია და ძალზე საკამათოც, მაგრამ ვიმეორებ, – ეს არის ცენტრალური საკითხი ჩვენი, როგორც თავისუფალი ადამიანების, მგრძნობელობისა, თუნდაც გულჩვილობისა, ჩვენი, ვინც ვცდილობთ ცოტაოდენ ფილოსოფოსობასა და გაკვეთილებიდან დასკვნების გამოტანას.

ერიკ ჰობსბაუმი: დავსძენ, რომ ჯორჯ ორუელი სიკვდილამდე სოციალისტი დარჩა. ეს ასეა, ამას აღნიშნავს ორუელის ბიოგრაფოსი – ბერნარდ კრიკი – ჩემი მეგობარი და კოლეგა.

ახლა დავხუროთ სხდომა და შევისვენოთ 17 საათამდე.

შაბათი 12 მაისი, 1990 წელი, 17 საათის სხდომა.

ანტონინ ლეიმი: დიდი მადლობა. მოვუსმინოთ მერაბს, რომელიც, ალბათ, მხიარულ თემაზე ისაუბრებს, მაგალითად, “შავ ჭირზე” ოდესაში.

მერაბ მამარდაშვილი: დიახ, ვიღებ ჩემ თავზე იმ პირის როლს, ვინც ოდესაში შავი ჭირის შესახებ ისე საუბრობს, როგორც რაღაც ყველაზე მხიარულ რამეზე!

მე ახალ განსაზღვრებას მივცემ საბჭოთა კავშირის მდგომარეობას და ვიტყვი, რომ ეს ქვეყანა არ არის ადამიანის საცხოვრებელი ადგილი. პრობლემის პასუხს მიკროსკოპული დონე ესაჭიროება. ქვეყანაში უნდა შექმნილიყო მილიონობით და მილიონობით პატარა ლოცუს-ები, – საცხოვრებელი ადგილები ადამიანთათვის, მათი ყველაზე უფრო მარტივი და ბუნებრივი გამოხატულებებითა და მოთხოვნილებებით. საბჭოთა კავშირში კი სრულიად მოულოდნელი, გაუთვალისწინებელი მდგომარეობაა – ადამიანები გატანჯული არიან წმინდა და მარტივი ირაციონალიზმით, რადგან ტოტალიტარულ სისტემაში ბუნებისა და საზოგადოების სპონტანურ ძალთა ირაციონალობაც სახელმწიფოს მიერ “იმართება”. არადა, სწორედ სახელმწიფო, სახელმწიფოებრივი სტრუქტურა ავრცელებს თავის გარშემო ირაციონალურობას და არვის ძალუძს ამის შეჩერება. ამიტომაც, როცა საბჭოთა პრობლემის გადასაწყვეტად გამოსავალს ეძებენ, ყოველთვის ტრიალებენ მთელი საზოგადოების მომცველი რაციონალური მართვის არტახებში.

აქ არალის ზღვის მაგალითი დაასახელეს. ადამიანური აზროვნებისა და ჩვენი პოლიტიკური გამოცდილებისათვის საკმარისი უნდა ყოფილიყო მოსალოდნელი საფრთხის, კატასტროფის დადგენა, რომ შეცვლილიყო ადრინდელი გადაწყვეტილება. ეს ერთი წელია, რაც დაადგინეს ამ ტბის სავალალო მდგომარეობა, მაგრამ მე გარწმუნებთ, მისი გამომწვევი მიზეზები, პროცესები კვლავაც გრძელდება. თითქოსდა, ჩვენ გვმართავდეს შეშლილი მანქანა, რომლის გაჩერებაც არ ძალუძთ მთელი იმ გამაფრთხილებელი ინფორმაციისა და მხილებების მიუხედავად, რაც წინასწარ იქნა გაკეთებული. მეორე მაგალითი: ჩერნობილი, ატომური კატასტროფა. იმ დღეს, როდესაც ეს უბედურება მოხდა, ჩემს თავს ვუთხარი: აი, ნამდვილი ჩერნობილი! როგორია ჩერნობილის შესახებ სიმართლე? ეს არის ის სინამდვილე, რომელიც ავლენს რეჟიმისა და სისტემის ნამდვილ ბუნებას. მომხდარი ფაქტის შემდეგ როგორი იყო რეჟიმის გადაწყვეტილება? ეს იყო სასწრაფო გეგმა მთელი იმ რაიონის ჩაკეტვისა, რომელიც ატომურმა კატასტროფამ მოიცვა, სადაც საფრთხე შეექმნა მილიონობით ადამიანის სიცოცხლეს; ოღონდ არავის არაფერი არ უნდა გაეგო, არ უნდა გაჟონილიყო რაიმე ცნობა. ეს არის სისტემის ნამდვილი სახე, ჭეშმარიტი სახე რეჟიმისა. ამ განზრახვამ არ გაჭრა, რადგან ამჟამად მსოფლიო ჩაკეტილი აღარ გახლავთ, ნურც ღრუბლებს დავივიწყებთ, ერთი საზღვრიდან მეორეზე რომ გადადიან. მართალია, შემდგომ ყველაფერი გამჟღავნდა, მაგრამ ეს უგუნურება ოთხ დღეს გაგრძელდა; ამ უგუნურების საჭირბოროტო მიზეზები კვლავ წარმოიქმნება და ანგარიშგასაწევია.

თითქოს ყველაფერი ითქვა, ყველაფერი გავიგეთ, მაგრამ ეს მიზეზები განაგრძობს მოქმედებას. ხელისუფალნი მოქმედებენ ტოტალიტარული სიჩუმის გამანადგურებელი კანონის მიხედვით, მილიონობით მსხვერპლთა მიმართ ტოტალური ზიზღის გრძნობით. ერთი მშვენიერი, სავსებით ფროიდისტული ლაფსუსიც კი მოხდა, ჩემი ყურით გავიგონე ტელევიზიის დიქტორისაგან. მას უნდა ეთქვა – „კატასტროფის შედეგების ლიკვიდირება“ და ამის ნაცვლად თქვა: „კატასტროფის მსხვერპლთა ლიკვიდირება“. ეს იყო ლაფსუსი, მაგრამ სიმართლე.

სისტემის მანქანას ვერც სოფლის მეურნეობაში აჩერებენ. მე მინდა ვთქვა, რომ, რაკი რაღაც ერთი სისტემა ჩამოყალიბდა გარკვეული პირობების საფუძველზე, – არადა, ეს იყო ჩვენში ცხოვრების ყველაზე დაბალი პირობები, ე. ი. მონობის ყველაზე ვრცელი ბაზა, მთელი სოციალური ფორმაცია ილტვის რომ მისი პირობები და საფუძვლები კვლავ შეინარჩუნოს, ან აღადგინოს, როგორც მისივე აქტიურობის შედეგი. მაგალითად, აღარ შეუძლიათ მდინარეებისათვის კალაპოტის შეცვლის დიდი პროექტის შეჩერება, მიუხედავად იმ მხილებებისა, რაც იყო პრესაში, მიუხედავად იმ კრიტიკისა, – განსაზღვრების თანახმად ულტრა-დემოკრატიულ მცდელობად რომ იწოდება, – არ შეუძლიათ და რატომ? იმიტომ, რომ თავად ეს გეგმები ოციან წლებში შეიქმნა საკონცენტრაციო სამყაროსა და მონური შრომის გამოყენების გეგმის საფუძველზე.

ამჟამად მონობის ბაზა მატერიალურად გაქრა, მაგრამ სტრუქტურა რჩება და კვლავ იქმნება, როგორც იმ რაციონალური მანქანის გეგმა თავისსავე რაციონალუროობაში რომ დაკარგა გონი. მთელი ირაციონალიზმი გადატანილია სოციალურ და ეკონომიკურ ორგანიზაციაზე. ამის შესაჩერებლად სხვა არავითარი საშუალება არ არსებობს, გარდა ერთადერთი საშუალებისა – ესაა შეუმჩნევლად მოქმედება სისტემის საპირისპირო მილიონობით ქმედებაში, რაც რეალიზდება ყველაზე უმარტივესში – ეკონომიკურ გაცვლა-გამოცვლაში, აზრთა გაცვლა-გამოცვლაში. ცხოვრება ითხოვს, რომ ჩვენი გარემომცველი გარემო საცხოვრებლად ვარგისი გავხადოთ, ჩვენში კი ეს ასე არ არის. მაგალითისათვის, წადით და ნახეთ საბჭოთა ქვეყნის შიდა აეროპორტი, სადაც ადამიანები პირუტყვივით გადაჰყავთ. როგორ შევცვალოთ ეს? აქ არის ჩემი ქვეყნის პრობლემა და არა დიდ დისკუსიებში იმპერიათა თაობაზე. თითოეული ეს წვრილმანი ყველაზე მნიშვნელოვანი რამ არის ცხოვრებაში. ახლახან მე თქვენ გეუბნებოდით, რომ საბჭოთა პირობებში პირადი ცხოვრება არ იყო კერძო ცხოვრება; ასეთი გაგება მარქსიზმმა და სოციალიზმმა თავიდან აიცილა. მე მინდა დავძინო, რომ სიცოცხლე, როგორც ასეთი, არის გენიალური განსაკუთრებულობა ან ფამილიარობა; ეს არის მხოლოდ ერთი გენიალური დეტალი (წვრილმანი) და სხვა არაფერი. ჩვენ ვცდილობთ, დავუბრუნდეთ სიცოცხლეს, მაგრამ ამის გაკეთება ხდება სრულ სასოწარკვეთილებაში. ამ უკანასკნელს იწვევს „დიდი გეგმა“, რადგან ამგვარი „დიდი გეგმით“, „დიდი ზრახვებით“ სოციალისტური ცხოვრების დიდ მანქანას ვერ გააჩერებენ. საჭიროა გადანაცვლება ყოველდღიურობაში, ყოფითობაში, საჭიროა ახალი სოციალური და ეკონომიკური ქსოვილის ხელახლა, აგურ-აგურ შექმნა. ეს, მართლაც, უიმედო საქმეა!

გადავიდეთ ევროპელთა ურთიერთობებზე საბჭოთა კავშირთან. ჯერ ერთი, ლიტველებს უფლება აქვთ არაფრად ჩააგდონ საბჭოთა კავშირის დიდი პრობლემა, რომლის განხორციელებაზედაც ისინი არ არიან პასუხისმგებელნი, მათ არ ეხებათ გორბაჩოვის შიდა პრობლემა. რა არის მათი ამოცანა, დაეხმარონ საბჭოთა სისტემას და მისი არსებობის საძირკველს ძირი არ გამოუთხარონ? ეს სისტემა ხომ მათთან მივიდა, რათა მათ ქვეყანას დაუფლებოდა?! მაშ რატომ და რით არიან ისინი ვალდებულნი, მონაწილეობა მიიღონ იმ სისტემის შეცდომების გამოსწორებაში, რომელიც მათი არ არის? მე გეთანხმებით, აშკარაა, რომ ამ პატარა ხალხს, რომელიც ორ ძლიერ სახელმწიფოს შორისაა მოქცეული, მსხვერპლად წირავენ ისე, რომ მას არ უტოვებენ უკან დასახევ გზას და ეს ყოველივე ხდება ღრმა თეორიული ანალიზის გარეშე. საქართველოსთვისაც ასევეა, მაგრამ სხვაობა ეფუძნება იმ ფაქტს, რომ ქართველები, თუ შეიძლება ითქვას, ბევრად უფრო პასუხისმგებელნი არიან თანამედროვე სიტუაციაზე, ვიდრე – ლიტველები. საჭიროა ვაღიარო, რომ ქართველმა ხალხმა აქტიურად მიიღო მონაწილეობა საბჭოთა სტრუქტურების შექმნაში თავისი ადამიანებით, თავისი ენერგიით, ინიციატივითა და წარმოსახვით. სწორედ ამიტომ, ჩვენ, ქართველებმა, საკუთარ თავს უნდა შევხედოთ სარკეში და პასუხისმგებლობის რაღაც წილი ჩვენს თავზე ავიღოთ. თუ შეიცავს ირაციონალურობას ის აზრი, რაც მე ახლა გამოვთქვი, ევროპელთა ურთიერთობა საბჭოთა კავშირთან შესაძლებელია, ოღონდ ეს უნდა იყოს ურთიერთობა მხოლოდ ჰეროიკული სტოიციზმის სფეროში. იგი იქნება შემდეგი სახისა: საჭიროა, ისწავლო ან ხელახლა ისწავლო სიკვდილი. თეორიულად არსებობს ისეთი მოვლენები, რომლებიც ჩვენთვის გარკვეულ საფრთხეს შეიცავენ. მაგალითად, აგური, რომელიც შეიძლება თავზე დაგეცეს. მაგრამ, რადგან არ შემიძლია დიალოგი გავმართო აგურთან, რომელიც არ არის შესაბამისობაში ადამიანურ არსებობასთან და არ გააჩნია შინაგანი ცხოვრება, მე არ შემიძლია აგურის ან აგურის შესახებ ჩემი აზრის გადაქცევა ჩემი შინაგანი ფსიქოლოგიური ცხოვრების მუდმივ ელემენტად და აგურის შესახებ აზრთან ერთად ცხოვრება. ეს მე აბსოლუტურად მომსპობდა. აგური ჩემთვის, ადამიანისათვის, შეუღწეველია, რაკი მას არა აქვს ჩემს წინააღმდეგ რაიმე განზრახვა მაშინაც კი, როცა მას შეუძლია მომკლას. მსგავსად ამისა, ავიღოთ საბჭოთა კავშირი, რომელიც შეიძლება თქვენ ან ჩვენ აგურივით დაგვეცეს თავზე, მაგრამ შეუძლებელია, ეს აგური ვაქციოთ ევროპული შინაგანი სამყაროს რეფლექსების შინაგან ნაწილად, რადგან ნგრევა გარდუვალი იქნება.

სოციალური ფსიქოლოგიის სტრუქტურები ინდივიდუალური ფსიქოლოგიის სტრუქტურების მსგავსია. ფსიქოლოგიურ მეცნიერებაში ჩატარებული ცდები მოწმობენ უკიდურეს ვითარებაში ადამიანის მიერ შეგრძნების დაკარგვას. როდესაც ინდივიდი დგას ტელევიზორის ეკრანის წინ და ეკრანი უჩვენებს ამოსახსნელ დავალებას, რაც მოკლებულია მწყობრ, სტრუქტურულ წყობას. ამ დროს არც ერთი სტრუქტურა პრინციპულად გასაგები არ არის, მაგრამ ეკრანის წინ მყოფ სუბიექტს აიძულებენ, მოახდინოს კონცენტრირება, რათა გაიგოს ის, რაც პრინციპულად გაუგებარია; ამგვარ პროცესში ხედავენ, რომ სუბიექტის ცნობიერების სტრუქტურები ირღვევა და ისპობა კიდეც. ეკრანის წინ მდგომმა საბრალო, ბეჩავმა ადამიანმა შედეგად რა მიიღო? არაფერი! იმიტომ, რომ მან დაჟინებით მოინდომა ზეწოლა მოეხდინა თავისი გაგების უნარზე, მიხვედროდა ამოსახსნელის სირთულეს, მისი მცდელობა კი გაუგებარმა, ამოუხსნელმა ობიექტებმა დაანგრიეს. სწორედ ასე შეუძლია საბჭოთა კავშირს, დაანგრიოს ევროპის ინტელექტუალური უნარი, თუ ერთ მშვენიერ დღეს არ გადაწყვეტენ, რომ თავიდან ააცილონ თავიანთ შინაგან სტრუქტურებს აგური, რომელსაც, – და ეს სრულიად შესაძლებელია, – შეუძლია, მათ თავზე დაეცეს და ატომური ბომბივით აფეთქდეს; აქედან გამოსვლას კი ვეღარ შეძლებენ. საჭიროა ვისწავლოთ ან ხელახლა ვისწავლოთ სიკვდილი. და მაშინ, იქნებ, ვაჟკაცური სიკვდილით ხელახლა გახსნილ სივრცეში ვიპოვოთ ისეთი რაიმე, რაც სიცოცხლის განგრძობას შეგვაძლებინებს.

ერიკ ჰობსბაუმი: სიკვდილი თუ მოკვლა?! თითოეული პასუხს აგებს საკუთარ სიკვდილზე, მაგრამ თუ მისი სიკვდილი იწვევს მილიონობით სხვათა განადგურებას, მაშინ მორალური პრობლემა განსხვავებულად დგება.

ანტონინ დიემი: ალბათ, საჭიროა ითქვას, რომ ოდესაში შავი ჭირი საბჭოთა იმპერიის დეზინტეგრაციის პრობლემაზე მართლაც ბევრად უფრო მხიარული მოვლენა არ არის, – თუ მე კარგად გავიგე.

მერაბ მამარდაშვილი: რა თქმა უნდა, ეს ასეა! სწორედ ამიტომ მინდოდა, წინასწარ მეთხოვა თქვენთვის პატიება...

მსურს ერთი შენიშვნის დამატება ნაციონალურ პრობლემაზე. აქამდე საგულდაგულოდ ავარიდე თავი ამ საკითხს, მაგრამ თავს მოვალედ ვთვლი, როგორც ქართველი, ამის შესახებ რამდენიმე სიტყვა მაინც ვთქვა. მინდა ხაზი გავუსვა იმას, რაც ძალზე კარგად თქვა იური აფანასიევმა და რაც, შესაძლოა, შეუმჩნეველი დარჩა. მან შენიშნა, რომ ყოველთვის მოსკოვში ეძებენ უნივერსალურ გადაწყვეტილებებს. ამით იგი აღნიშნავდა, რომ კოლონიზატორული აზროვნება გრძელდება. დიახ, სწორედ ეს არის ნაციონალური პრობლემა. ყოველთვის ამტკიცებენ, რომ მოსკოვშია დაფუძნებული ცენტრალური აზროვნება, რომლითაც ხელისუფალთ სურთ განსაზღვრონ ერთა უფლებები, რესპუბლიკათა უფლებები; რომ ცენტრში,

მოსკოვში, უნდა შეიმუშაონ რესპუბლიკების დამოუკიდებლობისა და მათი ეროვნული ცხოვრების გეგმა; ეს უდავოდ ხდება იმ გარკვეული თეორიების საფუძველზე, თუ რა არის ერი. ეს იგივე ირაციონალური ძალაა, რომლის შესახებაც მე ვლაპარაკობდი: ერთა ხელახალი მოწყობა ისეთივე უნივერსალური გეგმაა, როგორიც მდინარეთა ბუნებრივი დინების შეცვლა, რის გაკეთებასაც ამჟამადაც ცდილობენ საბჭოთა კავშირში. ეს მომდინარეობს იმ კომუნისტური ოცნებიდან, რომლის თანახმადაც, ბუნება სრულად ემორჩილება გნოსტიკური ფორმით ადამიანურ წამოწყებას.

ჯერ ერთი, მე მჯერა, რომ ერი არის ისეთი ნივთი ან საგანი, რომელზეც არ შეიძლება თეორიის შექმნა. არ არსებობს ერის თეორია, იმიტომ, რომ, როგორც რენანი ამბობდა: „ერი არის ისეთი სუბიექტი, რომელიც იქმნება გამუდმებით, ყოველ დღე, ყოველ წუთს პლებისციტის საშუალებით“.

ეთნოსის თეორია, იქნებ, შესაძლებელია, მაგრამ ერის თეორია – არა, რადგან ერი არის ის, რადაც იქცევა ეთნოსი კონსტიტუციური მოწყობის პროცესში, მაშინ, როცა იგი ერთვება კამათში, რომელიც აგორაზე მიმდინარეობს, ამ სიტყვის ბერძნულენოვანი მნიშვნელობით; როდესაც იგი მიმართავს კრიტიკულ რეფლექსიას საკუთარ თავზე, რაც ევროპის შემთხვევაში გადის განსაკუთრებით დიდი ქრისტიანული იდეალების მიჯნაზე, ხოლო სხვა შემთხვევებში, ალბათ, რომელიმე სხვა რელიგიის იდეალების კვალდაკვალ. ამ პროცესების შედეგად ეთნოსი იძენს შინაარსს, რასაც ერი ეწოდება. ეს არის ისტორიული ერთობა ან ისტორიული ხვედრი, რომელიც იქმნება ეთნოსის ამგვარი საქმიანობით; ამ უკანასკნელის გარეშე, ეს საგანი არ არსებობს. სწორედ იმ სამუშაოს წიაღში, რასაც პლებისციტი ან კონსტიტუცია ეწოდება, იძენს არსებობას ერი. როგორ გინდა შექმნა მასზე თეორია? როგორ უნდა გაიგო, რა არის ქართველი ერი? რა უფლება ექნებოდა ამ თეორიას ლიტვაში ან რომელიმე სხვა რესპუბლიკაში ეს კონსტიტუციური პროცესი რომ გამოეწვია ან აემუშავებინა?

თუ არ გაჩნდება ისეთი ძალა, რომელიც გაბედავს, გარისკავს და დაუშვებს, რომ ისტორიამ იაროს თავისი ბუნებრივი გზით და არა სახელმწიფოებრივი გადაწყვეტილებების მიმართულებით (რაც მიზნად ისახავდა, გამოეწვია ისეთი საყოველთაო მოძრაობა, როგორიც იყო აქამდე), თუ არ შეწყდება „ხალხების მაგივრად გადაწყვეტილებების მიღება“, ჩვენ ამ მძიმე მდგომარეობიდან გამოსვლის არავითარი შანსი არ გაგვაჩნია. საკუთარი თავის დადგენა კონსტიტუციის შექმნის პროცესის კვალდაკვალ, ერთდროულად ქმნის სუბიექტებსაც და კონსტიტუციასაც. ეს არის უეჭველობა; ეს არის ევროპული გამოცდილება, რომელიც გვიჩვენებს, რომ კონსტიტუცია არის ისეთი სამყარო, სადაც „კონსტიტუციის ღირსი ადამიანები იქმნებიან და იბადებიან“. ჩვენ წინაშეა ამოცანა – დავბადოთ ქართველი ერი. როგორ გავიგოთ აპრიორი ის, თუ რას მოგვცემს ქართველი ერი, ან როგორია ქართველთა უფლებები? როგორ უნდა განსაზღვრონ მოსკოვში ის, თუ ვინ იქნება სომეხი ერი, ლიტველი ერი... მაშინ

მოსკოვში თავმოყრილი უნდა იყოს ისეთი ძალები, რომელთაც ექნებათ უნარი, შექმნან უნივერსალური გეგმა, რომელიც დღეს სრულიად ირაციონალურად ქცეულა და ვისაც შეეძლება რესპუბლიკების ნდობა მოიპოვოს. ამ პერსპექტივაში ჩანს საპრეზიდენტო ძალაუფლების სიმბოლო. ცხადია, მე არ შემიძლია თავდებობა გორბაჩოვის შინაგან მენტალიტეტზე, მაგრამ მისი ძალაუფლება იმდენად, რამდენადაც იგი გაგებულია როგორც არა-პარტიის ძალაუფლება და თავსდება პარტიის კონტექსტის მიღმა (ეს მაშინ, როდესაც საბჭოთა სახელმწიფო ეს არის სახელმწიფო-პარტია), წარმოადგენს ახალი ტიპის ძალაუფლებას, რომლის ბუნებრივი მოკავშირეები არიან რესპუბლიკაში არსებული ავტონომიური ძალები. რატომ? იმიტომ, რომ ეს ავტონომიური ძალები შექმნიან თავიანთ საკუთარ კონსტიტუციებს. გორბაჩოვს შეიძლება ჰყავდეს მოკავშირეები იმ სპონტანური მოძრაობებით, როგორიცაა უმცირესობათა მოძრაობა საბჭოთა კავშირში.

მაშასადამე, თუ პრეზიდენტი, რომელიც იდგება ნომენკლატურაზე მაღლა, არსებულ პოლიტიკურ კლასზე მაღლა, ალიანსს შექმნის რესპუბლიკებთან, (ამ უკანასკნელთ ჯერ კიდევ არა აქვთ კონსტიტუცია), ტოტალიტარული კლასის ბუნებრივ მტრებთან – ე. ი. მუშების, მაღაროელების ან სხვების არატრადიციულ სპონტანურ მოძრაობებთან. ასეთ დროს სწორედ ეს ძალები შეძლებდნენ – ჩაექროთ არსებული პოლიტიკური კლასის წინააღმდეგობა. ამ უკანასკნელს საფუძვლად ედო ინერტულობა; Homo Soveticus-ში იყო საბჭოთა ტოტალიტარული ძალაუფლების სოციალურ-ადამიანური საფუძველი; სწორედ ამ აზრით შეიძლება ითქვას, რომ საბჭოთა სახელმწიფო არის ხალხის სახელმწიფო, თუ ხალხში იგულისხმებენ Homo Soveticu-თა ერთობლიობას.

მერაბ მამარდაშვილი: ერთ კითხვას, რომლითაც ჩეზარე რიკი დი ანჯელომ იური აფანასიევს და მე მოგვმართა, ჩვენ ნაწილობრივ უკვე ვუპასუხეთ ადრე; იგი ეხება ევროპის მონაწილეობას საბჭოთა კავშირში მიმდინარე ეკონომიკურ პროცესებს. იგი ახსენებს სახელმწიფო კაპიტალდაბანდებებს, რაც შეიძლებოდა შეფასებულიყო და გამოყენებულიყო საერთო ეკონომიკურ გეგმაში. მე მსურს, მას ვუპასუხო: თუ ფორმულა: მდიდარი სახელმწიფო – ღარიბი ხალხი – ღირებული იყო საბჭოთა კავშირისათვის წარსულში, ამჟამად ფორმულა: ღარიბი სახელმწიფო – ღარიბი ხალხი – არის ის, რაც მას დღეს შეესაბამება. სახელმწიფოს არ გააჩნია კაპიტალდაბანდებები იმ აზრით, რომ „საბჭოთა სახელმწიფოს ყველა კაპიტალდაბანდება არის მკვდარი კაპიტალდაბანდება“. ეს კაპიტალდაბანდებები ჩადებულია რკინის ნამტვრევებში, – მათ შორის, სამხედრო ნამტვრევებშიც, – მიწაში, რომელიც არ იძლევა შემოსავალს, დიდ კონსტრუქციებში, რომლებიც არასოდეს მიდის ბოლომდე. ეს არის გამოუყენებელ ნივთებში დატყვევებული კაპიტალდაბანდებები. ეს სახელმწიფო, რომელიც ასე მდიდარი ჩანს, თავის რესურსებს თავისსავე მკვდარ ნაწილში ამწყვდევს.

სხდომის ერთ-ერთი მონაწილე: ვფიქრობ, რომ ეს ერთობ საინტერესო კოლოქვიუმია და ყველას მადლობას ვუხდი. მაგრამ თქვენში ძალზე ჭარბადაა პესიმიზმი, რაც გამოწვეულია საბჭოთა კავშირის რეალური მდგომარეობით და რაც კარგად იქნა წარმოჩენილი. მაგრამ თქვენ, როგორც მეცნიერებმა, უნდა დასძლიოთ ეს სასოწარკვეთილება. საჭიროა, იმედი ჩაუნერგოთ ახალგაზრდობას და იმ მასწავლებლის ბავშვებს, ახლახან რომ მოითხოვეს სიტყვა. რაღაც ხომ უნდა აშენდეს! მე ასევე მეჩვენება, რომ პერესტროიკის მიმართ გამოთქმულ კრიტიკაში საკმარისად არ უწევდით ანგარიშს დროში ევოლუციას. ძალზე ჩქარი სვლა საუკეთესო საშუალებაა თავ-პირის დასამტვრევად. აღნიშნულის შემთხვევაში გაიგებდით სიმართლეს. ნუ ივლით ძალზე სწრაფად! მე არქიტექტორი ვარ და ოცსართულიანი სახლი რომ ავაშენო, ათი მეტრის სიღრმეზე ვასხამ ფუნდამენტს. ასეთ წუთებში მთელი არსებით საძირკველში ვარ, ვასხამ ბეტონს ისე, რომ გადახურვაზე არ ვფიქრობ. სახურავი თავის დროზე უნდა გაკეთდეს და ფიქრიც მის შესახებ მაშინ მოვა. ის, რაც მე ვთქვი, თქვენ, ალბათ, ცოტა მიამიტურადაც კი მოგეჩვენებათ, შესაძლოა, ცოტა კატეგორიულადაც, მაგრამ არ ვისურვებდი, რომ ასეთი სასოწარკვეთილი სევდის განწყობილებით დაგვეტოვებინა შატოვალონი.

მერაბ მამარდაშვილი: მე თანახმა ვარ, იმედი არ დავკარგოთ, მაგრამ უნდა გითხრათ, რომ სხვებისათვის იმედის მიცემა ეს არის საბჭოთა ადამიანების თითქმის პროფესიული საქმიანობა მთელი ამ ხნის განმავლობაში. ეს 1917 წელს დაიწყო! სწორედ ამიტომ დღეს ჩვენ შევეცადეთ ცოტაოდენ დაგვენახვებინა სხვა სახე იმისა, რაც თქვენ საიმედოდ მიგაჩნიათ – იმისი სახე, რაც დუმილის მიღმაა, რაც იმ ზღურბლს იქითაა, რასაც ჩვენ ჩვენი ევროპული ყურით აღვიქვამთ. მაშინ, როდესაც აქ იმედის საყვირების ხმა სწვდებოდა ადამიანთა სმენას, ჩვენ ჯვარცმულებად გამოვიყურებოდით ევროპელთა თვალში, ჩვენ ვეგონეთ ბედნიერები და მშვენიერები, განწესებულნი წინასწარ განსაზღვრული, ყველასათვის იმედის მომტანი ცხოვრებისათვის. ეს სწორედ ისაა, რაც მე მსურდა მეცნობებინა, ამ იდეალური იმედის სხვა სახე. მე ოპტიმისტი ვარ სიტყვის ნიცშესეული აზრით. იგი ამბობდა: „მხოლოდ იმ პირობით, რომ უნდა მიაღწიოთ უკიდურეს სასოწარკვეთილებას, მაშინ იშლება თქვენ თვალწინ სიცოცხლით სავსე ველი Heiterkeit-ისა (მხიარულებისა), იმ ტრაგიზმისა“. მერწმუნეთ, მე ძალიან მხიარული ადამიანი ვარ!

13 მაისის სხდომაზე ოთხი მომხსენებელი გამოვიდა. მათი საუბრის თემები ეხებოდა ორი გერმანიის – ფედერაციულისა და დემოკრატიულის პრობლემებს. კამათში მონაწილეობა მიიღო მერაბ მამარდაშვილმაც.

მერაბ მამარდაშვილი: ერთ საკითხს შევეხები, რათა უკეთ გავიგოთ ჰაინც ვაისმანის გამოსვლა. როგორია ცნობიერების პრობლემის გავლენა გერმანიის ფედერაციულ რესპუბლიკასა და გერმანიის დემოკრატიულ რესპუბლიკაში? ფედერაციული გერმანიის მოსახლეობამ, მათ შორის ინტელექტუალებმაც, ცნობიერების ნამდვილი კრიზისი გაიარა. მას ნაციზმისაგან თავის დაღწევა უწოდეს. დემოკრატიული გერმანიის შემთხვევა კი სრულიად სხვაა. როგორი იქნება მომავალში ამ პრობლემის მნიშვნელობა პოლიტიკურ მოვლენებში, განსაკუთრებით, თუ გაითვალისწინებენ, რომ ეს არის კონკრეტული და კერძო შემთხვევა პრობლემისა, რაც უფრო ფართოა, ვიდრე აუთვისებელ წარსულთან შეხვედრის პრობლემა. ეს ისეთი შემთხვევაა, რომელიც, შესაძლოა, ძალზე მტკივნეული და ფეთქებადი იყოს.

ამავე საკითხის ერთი ნაწილი ეხება ინტელექტუალთა როლის განსაზღვრას. მათ შეუძლიათ თქვან: „ჩვენ ვართ ხალხი“, ასევე შეუძლიათ თქვან: „ჩვენ ვართ ერთი ხალხი“. მაგრამ აქ არის ერთი ნიუანსი, რომელიც ძალზე მნიშვნელოვანია პრობლემის დასადგენად. ფრაზა, რომელსაც მე მოვიტან, გაჩნდა რუსეთში; იგი ჩეხოვის ბაგეთაგან წამოვიდა. მე მას ასე ვთარგმნი: „ჩვენც, ინტელექტუალებიც, ხალხი ვართ“.

ჰანს ვაისმანი: დასკვნის სახით ვიტყოდი, რომ გერმანიის ფედერაციულმა რესპუბლიკამ უნდა აიტანოს გერმანიის დემოკრატიული რესპუბლიკის მოქალაქეთა ზომაგადასული ემოციურობა და სევდა.

მერაბ მამარდაშვილი: მაშინ, ნაცვლად იმისა, რომ გერმანიის დემოკრატიული რესპუბლიკა და ფედერაციული რესპუბლიკა გავაერთიანოთ, გთავაზობთ, – იგი რუსეთს შეუერთონ, რათა თქვენ მიერ წამოჭრილი პრობლემა გადაწყდეს. აქ, რუსეთში, თქვენ დაგხვდებათ აბსოლუტურად ისეთივე სითბო და ოჯახური სოლიდარობის იგივე ტიპი, რომელიც თქვენ ახლახან აღწერეთ.

ანტონინ ლეიმი: აღმოსავლეთი-დასავლეთი – ეს პრობლემა, მართლაც, ძალზე საინტერესოა, მაგრამ დრო აღარ გვაქვს განსახილველად. მერაბ, სიტყვის თქმა გსურს?

მერაბ მამარდაშვილი: არის მოსაზრება აღმოსავლეთში განვითარების სხვა ფორმების შესაძლებლობის თაობაზე? დიახ, არის! მაგრამ პასუხი იმის სრულიად საპირისპირო იქნება, რასაც თქვენ ჩემგან ელით. დაბალგანვითარებული მესამე მსოფლიოს ქვეყნების პრობლემა, დანახული იმ პირთა თვალით, ვინც მდიდარი ევროპისა და შეერთებული შტატების გამო თავს იდანაშაულებენ და ამბობენ, რომ თავიანთი სიმდიდრე ღარიბი ქვეყნების ხარჯზე შექმნეს – ეს პრობლემა სიმეტრიულია იმ პრობლემისა, რაზეც მტკივნეულად ფიქრობენ საბჭოთა კავშირში. ეს არის რუსი ინტელიგენციის მიმართების პრობლემა რუს ხალხთან. სწორედ რუსი ინტელექტუალების ბრალეულობის გრძნობამ შექმნა საბჭოთა ქვეყნის მომავალი კრახის საფუძვლები. ეს სამწუხარო სტერეოტიპი დასაგმობია, საჭიროა მისი უარყოფა და ძირფესვიანად ამოგდება საკუთარი სულიდან, რათა მოხდეს გზის გაკაფვა მსოფლიოს რეალობისაკენ, თავისუფლებისაკენ. ამ გზით შეიძლება მომავლის დანახვა. ეს ორი პრობლემა, – მდიდარი ქვეყნების ბრალეულობა და ინტელექტუალთა ბრალეულობა, – აბსოლუტურად სიმეტრიულია.

ინტელექტუალთა როლის ანალიზისათვის საკმარისი არ არის მხოლოდ სიტყვა „ორჭოფობა“. საჭიროა ლაპარაკი „სისაძაგლეებზე“, რომლებიც აქ (აღმოსავლეთში!) ისევე ბინადრობენ, როგორც ჩონჩხები და ფანტომები სახლობენ საკადრისად ძველ ბრიტანულ სასახლეში. საჭიროა, ვიპოვოთ ეს ჩონჩხები. ჩემი აზრი რომ გაგაგებინოთ, ერთ ჩვენებურ ხუმრობას გეტყვით: „ერთი რუსი ეკითხება თავის თანამოსაუბრე ქართველს: “– ლენინი წაგიკითხავს? არა. პლეხანოვი? – არა. მაშ, გორკი გექნება წაკითხული? – არა. აბა, თომას მანი? – არა. სტალინი? – არა“. კითხვებით გატანჯულმა ქართველმა უპასუხა რუსს: „მომისმინე, შენი კითხვებით გული ნუ გამიწყალე... შენი კომპანია შენ გყავდეს, მე – ჩემი!“ როდესაც სიტყვა „ინტელექტუალს“ წარმოთქვამენ, პარადოქსულად ყოველთვის რაღაც კომპანიაში არიან. ვის კომპანიაში? ძველი მებრძოლებისა! ესენი არიან ადამიანები, რომელთაც იდეალად აქვთ მოტყუება, სხვისი შეყვანა შეცდომაში. ეს კომპანია არ არის ჩემი კომპანია. უბედურება ის არის, რომ მათ არასოდეს აინტერესებთ ის ადამიანები, რომლებიც ფიქრობენ საკუთრივ რეალობაში, დამოუკიდებლად უკვე დადგენილი თუ წინასწარ შემუშავებული ტექსტებისაგან ჰუმანისტი ინტელექტუალები დაუსრულებლად, რომ ქმნიან და რომელთა ხვედრსაც კარგად მოწმობს აღმოსავლეთ-გერმანელ ინტელექტუალთა ისტორია. ესენი არიან ძველი მებრძოლები, იდეალისტი აქტივისტები. სწორედ ამაშია მათი ინტელექტუალობა.

ზუსტად აღნიშნულ შემთხვევაში კმაყოფილდებიან ინტელექტუალთა კომპანიით, რომლებიც, შეიძლება, მივიდნენ აბსოლუტურად იდიოტური ფრაზების შექმნამდე. აი, ეს ხდება დღეს ჩვენში, განსაკუთრებით ახლა, როდესაც თავი სტალინიზმისაგან განთავისუფლებულად მიაჩნიათ. როდესაც პირველი საბჭოთა მთავრობების სურათებს უყურებენ, სიამოვნებისაგან დორბლმორეულნი ამბობენ: „გვყავდა ქვეყნად ყველაზე ინტელექტუალური მთავრობა, რაც კი ცნობილია ისტორიაში!“ აქ თქვენთვის ყველასთვის ცნობილია, რა შედეგებიც მოჰყვა ამას! ინტელექტუალობის დონეზე ეს ადამიანები მხოლოდ ინტელექტუალური ჭკუასუსტები იყვნენ, რადგან ინტელექტის ღირებულება მხოლოდ ჭეშმარიტების ძიებაა და ამ ძიების საშუალებები პასუხისმგებლობით უნდა გამოიყენონ – პასუხისმგებლობით თავად საშუალებებთან მიმართებით და პასუხისმგებლობით იმ პრივილეგიასთან, რომ აქვთ უფლება (შესაძლებლობა?) იკითხონ, წერონ და იაზროვნონ. სწორედ აქ არის დიდი საფრთხე თავის დადანაშაულებისა ხალხის წინაშე, თავის დაჯერებისა, რომ ინტელექტუალების, – ანუ საზოგადოების ისტორიული ცნობიერების ან მორალური ცნობიერების, – გარეშე, ასე ვთქვათ, საზოგადოება მოკლებული იქნებოდა ცნობიერებას და ჭეშმარიტების თუ ჭეშმარიტებების საძებრად თქვენთან და ჩემთან, ინტელექტუალებთან, მოვიდნენ. ასე მივიდოდნენ სარტრისა ან გერმანელი ტერორისტების ქცევამდე. ეს უკანასკნელნი ამბობდნენ: „ჩვენ გვსურს ტერორიზმით გერმანული საზოგადოებიდან მასში დაფარული ფაშიზმი გამოვავლინოთ, რათა შემდეგ საზოგადოება ჩვენთან მოვიდეს რჩევისა და სიბრძნის საკითხავად“. იმავე იდეებს ვაწყდებით სარტრის ნაწერებში და სიმონ დე ბოვუარის მემუარებში. ისინი ფიქრობდნენ, რომ ძლიერნი ამა ქვეყნისანი მათთან მივიდოდნენ ჭეშმარიტებისა და რჩევის საკითხავად, რადგან მათ შეეძლოთ ფიქრი სხვების მაგივრად, ფიქრი სხვებისათვის. სწორედ ამაზე უნდა ვიფიქროთ. ჩვენში ზოგიერთები, რა თქმა უნდა, ცოტანი, მიმართავენ ამას. ეს ძალზე მტკივნეულია: საჭიროა შეხედო საკუთარ თავს სარკეში და გული აგერიოს საკუთარი ხატის შემხედვარეს. მხოლოდ ამის ფასად შეიძლება, რაიმე გაიგო.

ანტონ ლეიმი: ეს არ იქნება ჩვენი დებატების ურიგო დასასრული! შეიძლება მისი დამახსოვრება, როგორც ძალზე მართებული დასკვნისა!

მე მსურდა მხოლოდ რამდენიმე საკითხი დამეფიქსირებინა, რამდენიმე მარტივი სიცხადე. მათი გათვალისწინება აუცილებელია იმ ფენომენის გასაგებად, რომელსაც ემპირიულად აღიქვამენ როგორც ნაციონალიზმის მოულოდნელ აღორძინებასა და ნაციონალიზმის აღმავლობას. ვფიქრობ, საჭიროა დავუბრუნდეთ ძალზე ხშირად დავიწყებულ ამ სიცხადეებს, ვინაიდან ნაციონალიზმზე საუბარი თავისთავად ნიშნავს მისთვის, როგორც მოვლენისათვის, მყარი იარლიყის მიკვრას, მის შეფასებას, თეორიულ მხილებას. ეროვნებათა საკითხის ამგვარი თვალთახედვით განხილვა უპრიანია იმდენად, რამდენადაც იგი საწყისია სხვა, მისი მსგავსი ევიდენციებისა, და ტოტალიტარულ სახელმწიფოში სოციალური და სულიერი ძიების რეალურ აზრს განაპირობებს.

უპირველესი ევიდენცია გახლავთ ის, რომ ტოტალიტარული სახელმწიფო, მისი არსებითი ნიშნების თანახმად, ანტისაზოგადოებაა იმავე აზრით, როგორიც თეორიული ფიზიკის ტერმინებს აქვს – ანტიმატერია, ანტისამყარო. ტოტალიტარული სახელმწიფო გახლავთ პირუკუ ხატი სამოქალაქო საზოგადოებისა; ტოტალიტარული სახელმწიფო სამოქალაქო საზოგადოებას გამუდმებით და გეგმაზომიერად უარყოფს სხვადასხვა იმიტაციების წარმოქმნით. ყოველი ტოტალიტარული ფენომენის პირობა სამოქალაქო საზოგადოების გაუჩინარება, მოკვდინება და მოსპობაა. თუმცა, ასეთივე ჭეშმარიტება გახლავთ საპირისპირო მოვლენა: ძლიერი და ცხოველმყოფელი სამოქალაქო საზოგადოება გამორიცხავს ტოტალიტარიზმს, როგორც საზოგადოების შესაძლო ფორმას.

ზემოთქმულიდან შეგვიძლია გავაცნობიეროთ ერთი ასეთი ევიდენციაც: ამგვარად განსაზღვრული ყოველი ტოტალიტარული საზოგადოება უნინაციონალური ანუ მონონაციონალურია. როდესაც ტოტალიტარულ სახელმწიფოს ხელეწიფება საზოგადოების მართვა საკუთარი რედუქციული ძალის მეოხებით, ასეთი საზოგადოების სულისკვეთება ყოველთვის რასისტულია; იგი ჩქეფს მის სისხლძარღვებში, ვლინდება ეთნიკურად გაბატონებული ჯგუფის წადილში, მენტალობაში და ჰუმანურობის დონეში. შესაძლოა, ამ საზოგადოების სამეტყველო ენა, – ისე როგორც ეს იყო გერმანიაში, – არ იყოს მკვეთრად რასისტული და თავის ფარულ სტრუქტურას ნიღბავდეს ისეთი ტერმინებით, რომლებიც შეესაბამებიან საზოგადოების განვითარებას, მის სოციალურ და ისტორიულ აღმავლობას უმაღლეს საფეხურზე; ასეთი დონიდან ეთნიკურად გაბატონებული ჯგუფი, თავისი უპირატესი მდგომარეობის წყალობით, დანარჩენ საზოგადოებრივ ჯგუფებს წირავს დრომოჭმული, ჩამორჩენილი, მანკიერი წყვდიადისთვის. ტოტალიტარული საზოგადოების ამ ფერშეცვლილ ენას ის უპირატესობაც აქვს, რომ მას წუნს ვერ დასდებთ. მაგრამ ამ ენის საფუძვლებიც და ხატებიც (გამოხატულებებიც) ისტორიის მამოძრავებელი ძალა გახლავთ, სურვილთა კრისტალიზაციებისა და აქტიურ ფსიქიკურ ძალთა კოაგულაციების მსგავსად. რეალობაში მათი ქმედება გეოგრაფიულ და გეოპოლიტიკურ სივრცეთა განსხვავებათა თუ იდეოლოგიურ და პოლიტიკურ ენათა არჩევანის მიღმაა.

თუ გავითვალისწინებთ ყოველივე ამას, გაცხადდება კიდევ ერთი ევიდენცია: ერთ-ერთი ფორმა, რომლის მეშვეობითაც ფხიზლდება სამოქალაქო საზოგადოება და უბრუნდება სიცოცხლეს, სწორედ იძულებით თავსმოხვეული მონონაციონალიზმის მსხვრევა გახლავთ ე. ი. ეროვნულ-განმანთავისუფლებელ გრძნობათა და მოძრაობათა აღორძინება. სამოქალაქო საზოგადოების გამოფხიზლება, მისი ძალღონის აღდგენა და მომძლავრება ხორციელდება კონკრეტულ სინამდვილეში და არა – თეორიულ აბსტრაქციათა სფეროში. ტოტალიტარული რეჟიმის მარწუხებში მყოფი სამოქალაქო საზოგადოება, რომელმაც სიკვდილისდარი სიცოცხლით იცხოვრა, ამავე რეჟიმის უმთავრესი მტერია, მან იგი უნდა დაამარცხოს და კიდევაც დაამარცხა!

ამ ფაქტს ნათელს ჰფენს „საჯაროობის“ (“გლასნოსტის”) შედეგად ტოტალიტარული ენის ფანტომურ ფორმათა, მწყობრ, დაუსრულებელ ლინგვისტურ ფიქციათა და დეფორმაციათა, ტოტალიტარიზმით რიტუალიზებული სიცრუის რეჟიმის რღვევა და გაუჩინარება. ამგვარი ტრანსფორმაციის ფონზე ხელახლა იბადება სიცოცხლის გრძნობა, ნამდვილი სიცოცხლისა, მისი ბუნებრივი მრავალფეროვნებითა და სირთულით. ნაცვლად იმისა, რომ იდეებს ემყარებოდნენ, სოციალური სუბსტანციები ცდილობენ დაუბრუნდნენ თავიანთ ნორმალურ, საუკუნეთა მანძილზე ისტორიულად ჩამოყალიბებულ ცირკულაციას სასიცოცხლო სისხლძარღვების მეშვეობით. შესაბამისად, ეროვნულ პრობლემას წყვეტს მულტინაციონალური სამოქალაქო საზოგადოების შექმნა, რაკი, განსაზღვრების თანახმად, ადამიანთა ტოტალიტარული სახელმწიფო, რომელიც ანტისაზოგადოებაა, გახლავთ უნინაციონალური. ისტორიისა და დროის მიღმა მოგზაურობიდან, მანდელშტამის თქმით, „უსქესო სივრცეში“ (no vherre) სიურეალისტური ყიალიდან, ვუბრუნდებით ისტორიულ სინამდვილეს აქამდე ჩამორთმეული ეროვნული თავისუფლების გზით. ეროვნული ცნობიერების აღორძინების, ეროვნული დამოუკიდებლობის და თვითმყოფადობის დაბეჯითებითი მოთხოვნით, უშუალოდ მივემართებით იქით, რომ საზოგადოებრივი მატერიის არიტიკულაციისა და დიფერენციაციის რთული პროცესი მოვაქციოთ მისსავე კალაპოტში, ანუ სამოქალაქო საზოგადოებაში განსხვავებულობისა და მრავალფეროვნების რეალური განხორციელება ადასტურებს სწორედ ინდივიდის ცივილიზებულობას, ანუ იმას, რომ იგი არის წევრი ისეთი განვითარებული სამოქალაქო საზოგადოებისა, რომელიც უზრუნველყოფს პიროვნების ინდივიდუალობას, მის დამოუკიდებელ არსებობას.

ზემოთქმულის თანახმად, ასევე შეიძლება განვაცხადოთ, რომ ეკონომიკაც ერთგვარი კულტურაა. ის არ გახლავთ მხოლოდ მატერიალური ინტერესებით თამაში*, ანდა ფულის ოქროდ ქცევა. ამგვარად, სამოქალაქო საზოგადოებისაკენ შემობრუნება იმავდროულად კულტურისა და ცივილიზაციისაკენ მობრუნებაც გახლავთ.

მაგრამ დახეთ! თითქოსდა მოგვარებული ეროვნული პრობლემა კვლავ წამოიჭრა. რატომ? თუ სამოქალაქო საზოგადოება აღდგება ჩემს მიერ განსაზღვრული პროცესის თანახმად, მაშინ არც ის უნდა იყოს შემთხვევითი, რომ სამოქალაქო საზოგადოების ჩამოყალიბების მცდელობისას საბჭოური სივრცის ეთნოსები, რომლებმაც ოქტომბრის რევოლუციამდე ვერ აუბეს მხარი დროს, მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩნდნენ.

“მოდერნულობის” ცნება დასავლეთ ევროპის საზოგადოებისათვის დამახასიათებელია. იგი ჩამოყალიბდა დაახლოებით XVII საუკუნისათვის, მას შემდეგ, რაც დასრულდა ეროვნულ სახელმწიფოთა ფორმირების პროცესი. ეს ის სახელმწიფოები გახლავთ, რომლებიც მოგვარებული ეროვნული პრობლემებით შეხვდნენ სრულიად ახალი ბუნებისა და განსხვავებული რიტმის მქონე ეპოქის მაჯისცემას. სამწუხაროდ, საბჭოურ სივრცეში ეროვნულ სახელმწიფოთა ყოფისთვის დამახასიათებელი კანონები და რიტმი კიდევ უფრო ართულებს და ამძაფრებს მოდერნიზაციის პრობლემებს: ინდუსტრიული დემოკრატიები საზოგადოებას და საზოგადოებრივ ხელშეკრულებას აფუძნებენ დამოუკიდებელი და თავისუფალი ინდივიდის ფენომენზე. მაგრამ სწრაფვა პიროვნების მოდერნიზაციისაკენ საქმეს იიოლებს ეროვნული დამოუკიდებლობის აღორძინების სურვილის მეოხებით. ეს მართლა სირთულეს უქმნის პოლიტიკოსებსა და მოქალაქეებს, ვინაიდან ჩვენ ერთდროულად ვყალიბდებით ერად და სამოქალაქო საზოგადოების მოქალაქეებად. მდგომარეობას ისიც ართულებს, რომ მთელი ეს პროცესი მიმდინარეობს პოსტტოტალიტარული საზოგადოების ბურუსში, სადაც, თითქოსდა, გაუვნებელყოფილი და ბლოკირებული ტოტალიტარული სტრუქტურები, კვლავ არსებობენ სოციალურ და მენტალურ სივრცეში. არსებითად, ეს გახლავთ რეფორმის პირობები, რომლებიც მიზნად ისახავს, საზოგადოებას ორიენტირად დაუბრუნოს თავისუფლება და დამოუკიდებელი ინდივიდუალური კეთილსინდისიერება, მეორე მხრივ კი – მყარი და იერარქიული ინსტიტუციური ნორმები დაუწესოს ადამიანის შემოქმედებით მოღვაწეობას.

ინტერვიუ გაზეთისთვის „LE MONDE“*

მერაბ მამარდაშვილი: ჩემი პირველი საკითხი გახლავთ ეროვნული აფეთქების პრობლემისა და ერთა შორის ურთიერთობების პრობლემა. აღნიშნული საკითხის განსჯის დაწყებას ვამჯობინებ ამ კუთხით, რადგან ნაციონალიზმზე ლაპარაკის დაწყებაც კი უკვე ნიშნავს, რომ მოგვაკერონ გარკვეული იარლიყი. ყველაფერი გამომდინარეობს ერთი უდავო აზრიდან, რომელიც მომდინარეობს სხვა ასევე უდავო აზრიდან – ევიდენციიდან, რომელიც ეხება საზოგადოების რეალურ არსებობას ტოტალიტარული სახელმწიფოს წიაღში. აი, ბირთვულ ფიზიკაში ხომ ხმარობენ გამოთქმას ანტი-ფორმა, ანტი-არსებობა; ამის ანალოგიით ამბობენ, რომ ტოტალიტარული სახელმწიფო წარმოშობს ანტი-სახელმწიფოს, ანტი-სახეს სამოქალაქო საზოგადოებისას, რომელიც უარყოფილია. ტოტალიტარიზმის მთავარი პირობა სამოქალაქო საზოგადოების დათრგუნვა, მისი გაქრობა, სიკვდილი, მკვლელობაა. ამ სახით განსაზღვრული ყოველი ტოტალიტარული საზოგადოება არის უნი-ნაციონალური ან მონონაციონალური; ეს კი ნიშნავს, რომ ტოტალიტარულ სახელმწიფოში წარმოქმნილ საზოგადოებას საფუძვლად უდევს რასიზმი, რომელიც ჩქეფს საზოგადოების სასიცოცხლო ძარღვებში და არის ეთნიკურად გაბატონებული ჯგუფის სურვილის, მენტალიტეტის, განვითარების,

„ცივილურობის“ დონის გამოხატულება. მეტყველება შეიძლება უშუალოდ არც ამჟღავნებდეს რასიზმს, განსხვავებით იმისაგან, რასაც თავის დროს აკეთებდა გერმანული ენა გერმანიაში, მაგრამ არსებობს სოციალური მეტყველებაც, სავსე სოციალური პროგრესის ტერმინებით, ან, უფრო ზუსტად – ანტი-რასიზმით შეფერილი ტერმინებით, რომელსაც “არა-ეროვნულობის” [ზეეროვნულობის] გამომხატველი სიტყვები გადააქვს მაღალი სოციალური განვითარების სიბრტყეში. საქმე ისაა, რომ ამ ენის მატარებელნი კაცობრიობის სათავეში არიან მოქცეულნი. ისინი ყველაზე პროგრესულ საზოგადოების მკვიდრნი არიან, მაგრამ ამ უპირატესობის მიუხედავად, იგივე სუბსტრატები ხატებისა (რაც ისტორიის მამოძრავებელი ძალაა), ნებათა კრისტალიზაციისა, – ნებათა ქმედითი კოაგულაციის მსგავსად, – ამ საზოგადოებაში აბსოლუტურად იმგვარი შეიძლება იყოს, როგორიც რომელიმე სხვა ქვეყანაში, რომელიმე სხვა ეპოქაში, სხვა გეოგრაფიულ თუ გეოპოლიტიკურ სივრცეში, თუმცა, შესაძლოა, სხვა ფორმით. ეს არის ამ პრობლემის წინასწარი დაშვება. დიახ, ეს გახლავთ უდავო აზრი, რომელიც მოდის იმის გაცხადებიდან, რომ გამოფხიზლება ანუ გზა, რითაც სამოქალაქო საზოგადოება სიცოცხლეს უბრუნდება, ეს არის მონონაციონალობისა და მონოეთნიკური ნაჭუჭის მსხვრევა; ე. ი. ეს არის ეროვნული გრძნობების გამოღვიძების გზა, ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის განახლება. ვიმეორებ, ის ფაქტი, რომელიც შეიძლება პარადოქსალურად ჩანდეს, გახლავთ შემდეგი: ეროვნულმა მოძრაობებმა დაძაბა თანამედროვე საზოგადოების მიერ უკვე გადალახული ეროვნული პრობლემა და ეს სწორედ ის ფორმაა, რომელიც მსჭვალავს სინამდვილეს, აღვიძებს და გარდაქმნის, ხელახლა აყენებს ფეხზე სამოქალაქო საზოგადოებას, მას შემდეგ რაც ამ უკანასკნელმა იცხოვრა სიკვდილით. ეს სიკვდილის სადარი სიცოცხლე საზოგადოებამ გაიარა ტოტალიტარული რეჟიმის ხელში, რომლის მთავარი მტერი და ბოლოს მომღები სწორედ სამოქალაქო საზოგადოებაა, რა ფორმითაც არ უნდა იყოს იგი გამოხატული.

ჟურნალისტი: თქვენ ფიქრობთ, რომ „გლასტნოსტის“ პოლიტიკამ სამოქალაქო საზოგადოებას მხნეობა შთაბერა და შესაძლებელი გახადა მისი აღორძინება?

მერაბ მამარდაშვილი: უდავოდ, მაგრამ არა იმ აზრით, რომ „გლასტნოსტმა“ უკვე შეცვალა რეალობა, არამედ იმ გაგებით, რომ მან მეტყველების სამყაროს ჭიშკარი გაუღო და ჩვენ, – ცოცხალი და სოციალური არსებები, ანუ ადამიანები, – უკვე ვაცნობიერებთ საკუთარ თავს, ჩვენს პრობლემებს, რეალობასა და მისაღწევ მიზნებს. ამ ღია სამყაროში ჩვენ ისე შევედით, რომ რეალობა ჯერ კიდევ არ შეცვლილა. ჩვენ ამ სამყაროში შევედით მთავარი გზით, რომლის გაყოლებაზე უჩინარდება ტოტალიტარული მეტყველების ფანტომური ფორმები, სასაუბრო ფიქციები, სამეტყველო კონვენციები; აქ ქრება ტოტალიტარიზმის ლინგვისტური რეჟიმი და იბადება რეალური სიცოცხლის გრძნობა. ეს ხდება სასიცოცხლო და სოციალურ ნივთთა გაცვლა-გამოცვლით, რაც დამახასიათებელია სიცოცხლისათვის, ე.ი. რაც საუკუნეთა მანძილზეა დადგენილი, ტრადიციულია, ბუნებრივი ურთიერთობებია და წარმოადგენს სამოქალაქო საზოგადოების არსებობის პრინციპს. ის შეიძლება არსებობდეს და არც არსებობდეს, მაგრამ თუ იგი არსებობს, მაშინ მისი არსებობა ეფუძნება ბუნებრივი ურთიერთობების პრინციპს და არა – იდეას, როგორც საფუძველს. მოდით, საუბარი გადავიტანოთ, მაგალითად, კომერციაზე. ფული არის რეალობა, რეალური კონცეპტი, რომელიც გულისხმობს გადახდის აუცილებლობას; ფულის გამოყენება იცის ხალხმა. ადამიანებმა იციან, რომ ფულითა და ბაზრის მეშვეობით ხდება გაცვლა-გამოცვლითი ურთიერთობის დამყარება ერთიმეორესთან. ეს არის ყოველდღიური ცხოვრების ნორმა, რითაც ხალხმა იცხოვრა და ცხოვრობს. ეს ყოველდღიურობა საოცარი მოვლენაა, თავისთვისაა, იდეოლოგიურად არ არის დატვირთული. თუ აქვს რაიმე დატვირთვა, ეს უმალ ადამიანური მოთხოვნილებების ბუნებრივი განხორციელებაა, გარკვეული მიმართებაა საკუთარ თავსა და სიცოცხლეს შორის. ამ მიმართებაში ადამიანები ერთმანეთს შეიცნობენ, პატივს სცემენ და ავლენენ თავიანთ ადამიანურ ღირსებას; ეს არსებობის ერთგვარი ღირსებაა მოცემული ცხოვრებისეულ ფორმაში. ტოტალიტარიზმი კი უარს ამბობს სიცოცხლის ამ ფორმაზე.

ტოტალიტარიზმის მიერ შემოღებულ სიცოცხლის ფორმაში ადამიანებს არ შეუძლიათ, თავი შეიცნონ, არ შეუძლიათ გათანაბრება ვინმე პიროვნებასთან, ვისაც შეიძლება პატივს სცემდნენ, რაკიღა ხედავენ ცხოვრების იმ წესს, რომელსაც ის ეწევა, ან – ვინმე ისეთთან, ვინც ადამიანური ღირსების მატარებელია. დაჟინებით ვაცხადებ, რომ სწორედ ყოველდღიურობაშია წარმოდგენილი ადამიანური ღირსების ღირებულებები – მე განსაკუთრებულ ყურადღებას ვაქცევ ამ საკითხს, რადგან ეს ის უპირველესი გრძნობაა, რომლის წყალობით ადამიანი შეიძლება დაუბრუნდეს სიცოცხლეს არაცოცხალი სამეფოდან, ფანტომების სამეფოდან, იმ ცხოვრების სამეფოდან, რომელშიც ცხოვრობენ უსიცოცხლო და უსხეულო ხატები. ტოტალიტარიზმს არა აქვს სოციალური აგებულება. მისი სხეული ფიქციურია და ნიშნებით მართვადი. ამ სხეულის არსებობა რეაქტიულია და რეალიზდება მოკლე დროში. იგი მოქმედებაში მოჰყავთ ნიშნებს და არა – ხატებსა და რეალურ კონცეპტებს ისტორიულ დროში, რაც კულტურული განვითარების ხანგრძლივი პერიოდის მაუწყებელია. ხანგრძლივ დროში მოქმედება აქტიურობაა; ნიშნებით მართულ მოკლე ტოტალიტარულ დროში კი რეაქტიულობაა, ანუ გიჩხვლეტენ და შენც ხანმოკლედ რეაგირებ. ხანმოკლე პერიოდი არ უშვებს პროგრესული ძალების ჩამოყალიბებას, – ცხოვრების ევოლუციის ძალების, რომელთაც დიდი დრო სჭირდება; ეს პროგრესული ძალები ყოველთვის დროში არიან „ჩამოკიდებული“ და მოითხოვენ ადამიანურ მცდელობას, ძალისხმევას, მხარდაჭერას. “დროში ჩამოკიდებული” ფიზიკური მეტაფორაა: შენ თავად შენ თავზე ხარ ჩამოკიდებული და შენ ახდენ ტრანსცენდირებას ხანმოკლე პერიოდებისას, რეაქციის იმ პატარა, დანაწევრებული და დაშლილი რიტმებისას, რომლებიც არაფერს ცვლიან.

აი, ეს არის, რაც ძალიან გვიმძიმებს სიცოცხლისაკენ მიბრუნებას, ხელახლა დაბადებას. იქნებ, ეს შეუძლებელიცაა; იქნებ, ჩვენ უკვე გავცდით არდაბრუნების ზღვარს?! სიცოცხლესთან დაბრუნება აღარ შეუძლია იმას, ვინც სიცოცხლის სურვილი დაკარგა ან საერთოდ არ შეუგრძვნია სიცოცხლის გემო. თუ პროგრამებითა და აბსტრაქტული ხედვებით ვიხელმძღვანელებთ, ჩვენ ვერ შევძლებთ სიცოცხლესთან დაბრუნების ლტოლვის საკუთარ თავში ხელახლა დაბადებას.

რუსი ეთნოსის გამო განსაკუთრებულად ჩავძიებივარ ხოლმე საკუთარ თავს: აქვს კი მას უნარი, დაუბრუნდეს სიცოცხლეს? როდესაც ადამიანი დიდხანს ფეხების გაუნძრევლად ზის, ანკილოზი ანუ სახსრების უძრაობა ემართება. როდესაც კვლავ იწყებს სიარულს, სისხლის ამოძრავება საშინელ ტკივილს აყენებს. საზოგადოებასაც ასე ემართება. ფსიქო-ფიზიკური ტკივილის, – ეგზისტენციური ტანჯვის გამო ისეთმა შიშმა შეიძლება შეიპყროს ადამიანი, რომ გაუნძრევლად ჯდომა ამჯობინოს: „ჯდომა მირჩევნია, ვერ შევძლებ ამ ტკივილის ატანას“, – ეტყვის ის საკუთარ თავს. ეს არის გაუსაძლისი მდგომარეობა... როგორც გერმანელები ამბობენ, ისეთი მდგომარეობა, ისეთი ტანჯვა, რომ ვეღარ აცნობიერებ, რა გაწამებს. ამგვარი ტანჯვა ფიზიკურთან ერთად ფსიქიკურიცაა, – ადამიანის მოძრაობა ადრე ქმედითი იყო, ის საკუთარი ინტერესებისა და ღიღსების განხორციელებას ემსახურებოდა, ახლა კი შეუძლებელია, შეიქმნას მისი შესაფერი ფიზიკური გარემო, მაგალითად, – ლამაზი მაგიდა, გემრიელი ვაშლი, კარგად შესრულებული სამუშაო, დასუფთავებული ტროტუარები და ა. შ.

ყველასთვის თვალში საცემია, რა დაბალ დონეზეა რუსეთში ყოველდღიურობა. ადამიანებმა დაკარგეს ყოველგვარი ინტერესი ღირსეული ფიზიკური გარემოს შესაქმნელად: თუ კაცი აღარ ჭამს ქაშაყს გაზეთის ნაგლეჯზე და მაგიდას სუფრას აფარებს, ეს უკვე ტრანსფორმაციის დასაწყისია. ასეთი უმნიშვნელო რამეების რიცხობრივი ზრდა შეიძლება დიდი სოციალური პრობლემების თვისებრივი მახასიათებელი გახდეს. როდესაც მილიონობით ადამიანი გადაწყვეტს,

„არა, თუნდაც ამ რთულ სიტუაციაში, მე მაინც ვიჯდები შიშველი საჯდომით ტრიალ მინდორში“! – მაშინ, შესაძლოა, მოვლენები შეიცვალოს. მაგრამ ამგვარ სურვილსა თუ გადაწყვეტილებას ვერ ვხედავ საბჭოთა კავშირში. სხვა ეთნოსები ამ მხრივ ცოტა სხვაგვარად ამჟღავნებენ თავს. ცხადია, მაგალითად, ბალტიისპირელებს არ დაუკარგავთ საკუთარი დამოკიდებულება სიცოცხლესთან. ისინი შინაგანად არ არიან დაჩაჩანაკებულნი; ამ ხალხში სიცოცხლესა და სიკვდილთან საფუძვლიანი მიმართების ჯაჭვი არ გაწყვეტილა, როგორც არც, კავკასიის, არც სამხრეთის ხალხებში. მე არ ვიცნობ ცენტრალურ აზიას და, ამდენად, მის შესახებ ვერაფერს ვიტყვი.

სწორედ ეროვნული ცნობიერების გამონათების და განახლების კვალდაკვალ სამოქალაქო საზოგადოებაში იდგმება პრაქტიკულად სწორი ნაბიჯი სოციალური საკითხის მოწესრიგებისა და დიფერენციაციისაკენ. დიფერენცირების საკითხი ერთობ რთულია და გულისხმობს იმ პირთაგან, რომლებიც ცხოვრობენ რთულსა და მრავალფეროვან პირობებში, ცხოვრების ხელოვნების, ცხოვრების უნარის გამოვლინებას; Know-how-ს გარკვევას განსხვავებულ ინტერესთა სტრუქტურიზაციის პირობებში, როცა ეს ინტერესები და მათი განსხვავებულობაც კანონიერად არის მიჩნეული. ამგვარი სიმრავლის და ნაირგვარობის პრაქტიკული გამოყენების ცოდნა – სწორედ ეს არის კულტურა, სამოქალაქო კულტურა, ანუ ცივილიზაცია ე. ი. სამოქალაქო საზოგადოება – სწორედ ის, რაც სუბიექტს ქმნის. იმავე აზრით, შეიძლება ითქვას, რომ ეკონომიკაც კულტურაა; ის არ არის მხოლოდ მატერიალურ ინტერესთა განხორციელება, ეს არ არის მხოლოდ ფული, ფიზიკურ სურვილთა და სხვა ეგოისტურ ლტოლვათა დაკმაყოფილების საგანი. ასე რომ, შეიძლება ითქვას, სამოქალაქო საზოგადოებისაკენ დაბრუნება არის დაბრუნება კულტურასა და ცივილიზაციასთან. სწორედ ამ აზრით არის შესაძლებელი ტრანსფორმაცია.

და აი, პრობლემა, რომელიც გადაწყვეტილი ეგონათ, დგება დღის წესრიგში. რატომ? თუ ამ პროცესის კვალდაკვალ, რომელზეც ესეს არის ვისაუბრე, ხელახლა განხორციელდება სამოქალაქო საზოგადოება, ეს არ იქნება შემთხვევითობა; მაგრამ საბჭოური სივრცის ეთნოსებში, – ეთნოსებში, რომელთაც ვერ მიაღწიეს მოდერნულობას ოქტომბრის რევოლუციამდე, სამოქალაქო საზოგადოება ვერ შედგება, ვერ განხორციელდება. მოდერნულობა არის კონცეპტი, რომელიც ახასიათებს დასავლეთ ევროპის საზოგადოებას XVII საუკუნის დასასრულიდან მოყოლებული. მას შემდეგ ერი-სახელმწიფოები [ნაციონალური სახელმწიფოები], რომელთაც მოგვარებული ჰქონდათ ნაციონალური პრობლემები, შევიდნენ მოდერნულობის მდგომარეობაში. ამ უკანასკნელს განვითარების სულ სხვა რიტმი ახასიათებს. ჩვენში ეთნოსები მხოლოდ ახლა შედიან მოდერნულობაში, რომლისთვისაც დამახასიათებელია დამოუკიდებელი და თავისუფალი მწარმოებელი ინდივიდი სოციალური და კულტურული სახით. მოდერნულობაში შესვლა დამოუკიდებელი ნაციონალური ცხოვრების ხელახალი აგების სურვილით არის გპანპირობებული. ამ საკითხთან დაკავშირებით ბევრი შიშობს კიდეც, მაგრამ თავისუფალი მწარმოებელი სხვა პირებს უკავშირდება საზოგადოებრივი ხელშეკრულებებით, რაც მოდერნულობის ყველაზე პრინციპული მხარეა. სამოქალაქო საზოგადოებაში ეროვნული პრობლემის რიტმს ემატება მოდერნულობის რიტმიც. აღნიშნული ორი რიტმი განსხვავებულია, რადგან ორივე პრობლემა თავისი ბუნებით ერთმანეთისაგან განსხვავებულია; ისინი ერთვიან პოსტ-ტოტალიტარულ სახელმწიფოს, ე. ი. ანტი-ტოტალიტარულ რევოლუციას, რამაც, შესაძლოა, სირთულეები შეუქმნას პოლიტიკოსებსა და მოქალაქეებს. აღნიშნული პროგრესი ნიშნავს იმას, რომ ჩვენ ვყალიბდებით როგორც „ერი“ და, იმავდროულად, ვხდებით სამოქალაქო საზოგადოების მოქალაქეები.

ჟურნალისტი: შეიძლება შევაჯამო თქვენი ნათქვამი, რათა შევამოწმო, კარგად გავუგეთ თუ არა ერთმანეთს? ხდება შემდეგი: ერები დაინტერესებულნი არიან სამოქალაქო საზოგადოების შექმნით, მიუხედავად ტოტალიტარული თუ პოსტ-ტოტალიტარული საზოგადოების ბურუსისა და ეს სამოქალაქო საზოგადოება უფრო ნათლად წარმოჩნდა ე. წ. გამჭვირვალების პოლიტიკის წყალობით.

მერაბ მამარდაშვილი: სწორედ ეს არის ბალტიისპირეთის ქვეყნების შემთხვევა.

ჟურნალისტი: ...და, გარკვეულად, სამხრეთის ქვეყნებისაც. მე ვგულისხმობ ამიერკავკასიას. ფაქტია, რომ არის კონფლიქტი საზოგადოებათა შორის, რომელთაგან ზოგმა მიაღწია არ-დაბრუნების ზღვარს – თქვენ გულისხმობთ რუსულ საზოგადოებას – და იმ საზოგადოებათა შორის, რომელთაც ჯერ კიდევ აქვთ პრინციპად ცოცხალი, მოდერნული სამოქალაქო საზოგადოების მიმართება საკუთარ ინდივიდუალობასთან. დაახლოებით გავიგე?

მერაბ მამარდაშვილი: დიახ. შევაჯამოთ, რაც ვთქვი აქამდე. მე განვმარტავ, რომ სამოქალაქო საზოგადოება იწყება არსებული საზოგადოების მულტინაციონალურ საზოგადოებად გარდაქმნით; მოგეხსენებათ, ტოტალიტარიზმი არის მონო-ნაციონალური საზოგადოება. მეორე მხარე ამ რეზიუმესი გახლავთ შემდეგი: მოდერნულობის პრობლემიდან გამომდინარე, შემიძლია ვთქვა, რომ ეს უკანასკნელი სახეზეა – და სწორედ ეს არის არსებული მომენტის სპეციფიკურობა და სირთულე, რომ ყოველივე ეს ხდება პოსტ-ტოტალიტარიზმის არგო იგი, ე. ი. განვლილი ტოტალიტარიზმის, ტოტალიტარული ცხოვრების ნარჩენების, ტოტალიტარიზმის მეხსიერების, მაგრამ უკვე დაშლილი ან დაშლის პროცესში მყოფი ტოტალიტარიზმის არგოში. ეს არის რეფორმის პირობები, რეფორმისა ბრძოლის მნიშვნელობით. მე არ ვლაპარაკობ რეფორმაზე ეკონომიკური გარდაქმნის პროგრამის მნიშვნელობით, არამედ მხედველობაში მაქვს ისტორიოსოფიული სიტყვა.

ჟურნალისტი: მართლაც, ისე, როგორც დღეს, არასოდეს ყოფილა ამდენი ლაპარაკი საბჭოთა კავშირში მიმდინარე პროცესებთან დაკავშირებით.

მერაბ მამარდაშვილი: დიახ, ღირს ლაპარაკიც და დაფიქრებაც იმ სირთულესა და სპეციფიკურობაზე, ასევე, ამაღელვებელსა და თითქმის სკანდალურ ასპექტებზე, რომლებიც ახლავს ეროვნულის გამოვლინებებს. ეს ასპექტები შემდეგია: ყველა ეროვნება, რომელიც შედის საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში, ერთგვარად დარწმუნებული იყო საკუთარ ნაციონალურ თვითმყოფადობაში, მაშინ, როდესაც მათი ეროვნულობა დატვირთული იყო ოდენ ეგზოტიკური თუ ფოლკლორული შინაარსითა და არსით; ამგვარი ფიქციური ფორმა აკმაყოფილებდა ნაციონალური იდენტობის მოთხოვნილებას და, საკუთარი თვითმყოფადობის ნიშნების კვალდაკვალ, შეიცნობოდა ერი და მას იდენტობაც თითქმის გარანტირებული ჰქონდა. ამჟამად ხდება ამგვარი ნიშნების წაშლა, ჩამოშორება; პოსტ-ტოტალიტარიზმთან ერთად ეროვნული რეალობის ეგზოტიკური და ფოლკლორული ფიქციებიც იშლება ე. ი. ერები იღვიძებენ, უბრუნდებიან საკუთარ თავს.

ჟურნალისტი: მაშასადამე, ქვეყნის სათავეში გორბაჩოვის მოსვლის შემდეგ ამ ნიშნებს ანგრევენ?

მერაბ მამარდაშვილი: დიახ, ეს ასეა. ეს ნიშნები აღარ მოქმედებს, რადგან ტოტალიტარული გარსი დასკდა და დაირღვა; ბლოკირებულია ადამიანთა ფსიქიკაცა და აზროვნებაც. ადამიანები, თითქოს, თავისთავად იღვიძებენ ნაციონალურ რეალობაში და არა იმ ნიშნების სამყაროში, რომლებიც ერთგვარ აღფრთოვანებასა და ეროვნული თვითმყოფადობის ბუნდოვან უსაფრთხოებას იწვევდნენ. ნიშანთა ეს გარსი, ფოლკლორული და ეგზოტიკური დატვირთვის მქონე ეს ნაჭუჭი, დაცული იყო ძალადობის მონოპოლიით, ტოტალიტარული სახელმწიფო რომ ახორციელებდა. ამის გამო იყო, რომ არავინ თავს შეურაცხყოფილად არ გრძნობდა არც ფესვების გარკვევისას, არც საკუთარ ცხოვრებისეულ პროცესებში, არც ეროვნული გრძნობების სფეროში. მაგრამ გამოღვიძებისას ერებს ერთმანეთის მიმართ შიში გაუჩნდათ. თურქებს ანუ აზერბაიჯანელებს ქართველებისა და სომხების შეეშინდათ, სომხებს – აზერბაიჯანელებისა, ქართველებსაც დაეუფლათ აზერბაიჯანელების შიში და ა. შ. ერთა გამოღვიძების პირველი მომენტი არის შიში სხვების მიმართ. ჟურნალისტი: ტერორი (შიში) აღარ არის პარტიის მონოპოლია?

მერაბ მამარდაშვილი: არა, ახლა თითოეული თავის საკუთარი ძალადობის მეთოდს ახორციელებს. ამით აიხსნება დამნაშავეობის პროცენტული ზრდა.

ჟურნალისტი: იქნებ დამისახელოთ მაგალითი იმ პრინციპისა, რაც ახლა განმარტეთ. მაინც როგორ ხდება გარეგანი ფოლკლორული ნიშნების გაუჩინარება, რაც ეროვნული თვითმყოფადობის ილუზიას ქმნიდა?

მერაბ მამარდაშვილი: მთელი ინფორმაციის ფონი, რომელიც ეხება რეალურ ცხოვრებას, ასევე, კავკასიის მოვლენები ამ საკითხის ნათელი გამოხატულებაა. ამ რეგიონის ერებს ერთმანეთის მიმართ გაუჩნდათ შიში, თითქოს, არასოდეს უცხოვრიათ ერთად, ერთმანეთის მეზობლად, თითქოს, არც არსებობდა თანაცხოვრების გამოცდილება; ეს არ არის მართალი! ე. ი. ეს ისეთი მომენტია, როდესაც საჭიროა ხელახლა სწავლა, ხელახლა გახსენება ამ ცოდნისა, ამ კულტურისა – ანუ ცოდნა სხვებთან ერთად მშვიდობიანი ცხოვრებისა ან მათთან საომარ მდგომარეობაში ყოფნისა, რადგან, ომიც, ასევე არის ერთგვარი რიტუალამდე აყვანილი მოვლენა ტრადიციულ სამყაროში. ამით იმის თქმა მსურს, თუ კვლავ კავკასიის მაგალითს ავიღებთ, ვნახავთ, რომ ეს არის მთელი სამყარო, სახე თავისთავად – თავისი პოლიტიკით, კულტურით, სოციალური ცხოვრებით. აქაცაა მთელი ხელოვნება სხვებთან თანაცხოვრებისა, მშვიდობისა და ომის წარმოებისა. ეს მემკვიდრეობა გასაახლებელია და დიდ პასუხისმგებლობასაც გულისხმობს. ეს არის გენეტიკური მეხსიერების რთული აქტი, რადგან ცნობიერებისა და მეხსიერების ლინგვისტური სივრცე მოწამლულია ტოტალიტარიზმით.

მოხდა ისე, რომ ეს ხალხები სიცოცხლეს უბრუნდებიან და მოულოდნელად ერთიმეორისა შეეშინდათ, თითქოს არ იცოდნენ, ერთად როგორ იცხოვრონ. ქართული სახელმწიფო ამის აშკარა მაგალითია. აქ წარმომავლობის ასპექტები კვეთდა პოლიტიკურ ასპექტებს. ქართველები ეგუებოდნენ ქართული სახელმწიფოს ტერიტორიაზე თურქებთან თანაცხოვრების წესს მრავალი საუკუნის განმავლობაში; ქართველები ომობდნენ მეზობელ სახელმწიფოსთან, – თურქეთთან, მაგრამ თურქი მოსახლეობა ცხოვრობდა საქართველოს ტერიტორიაზე, ე. ი. ქართულ სახელმწიფოს ტრადიციულად ჰქონდა გარკვეული პოლიტიკა, გარკვეული უნარი, გარკვეული კულტურა თანაცხოვრებისა მის სახელმწიფოში მცხოვრებ სხვადასხვა ეთნოსთან, – მათთან, ვისაც საერთო არაფერი აქვთ არც წარმომავლობით, არც თავიანთი უშუალო ინტერესით საქართველოს გაბატონებულ ეთნოსთან.

ჟურნალისტი: დღეს ოსეთის პრობლემა მძიმე პრობლემაა?

მერაბ მამარდაშვილი: ოსეთის პრობლემა მაგალითია ამ მოუქნელობისა, შიშისა, რომელიც აიხსნება იმით, რომ ამჟამად ნაციონალურ იდენტობას გამოეცალა საყრდენი – ფიქციური ნიშნების სამყარო. რეალობა კი ცოდნასა და უნარს მოითხოვს, მაგრამ ამჟამად მეხსიერება ცოტათი შესუსტებულია და საჭიროა ამ მეხსიერების აღდგენა, სახელმწიფოსა და ერების ამ ისტორიული მოწოდების შესაბამისი კუნთების გაჯანსაღება. სრულიად არანორმალურია ქართველისთვის, ოსის ეშინოდეს და – პირიქით. ეს შიში ისტორიულად გაუმართლებელია და შეიძლება იოლად გადაილახოს. ოსები ქართულმა სამეფო დინასტიამ ჩამოასახლა როგორც მეომარი ტომი. მას მერე ისინი ყოველთვის ქართული სახელმწიფოს მოკავშირენი იყვნენ და ამ სახელმწიფოს ფეოდალურ სისტემაში ვასალურ დამოკიდებულებაში იმყოფებოდნენ.

ჟურნალისტი: რატომ ხოცავენ ერთმანეთს უფრო ხშირად სამხრეთში, ვიდრე – ჩრდილოეთში? ეს ძალადობის ტრადიციაა? თუ უფრო ცუდად ცხოვრობენ? იქნებ აზერბაიჯანელები არიან ველურები? მე ეს არ მჯერა! ბაქოს მუზეუმი ერთ-ერთი უმდიდრესია საბჭოთა სახელმწიფოში. თქვენი აზრით, რა არის საფუძველი? რაც შეეხება 17 აპრილის ამბებს, – და ამას დავუბრუნდებით, როდესაც ანტირუსულ ნაციონალიზმზე ვისაუბრებთ, – ნუთუ, ეს პროვოკაცია იყო? ის, რაზედაც ჩვენ ვსაუბრობთ, არის ნაციონალიზმის აღმავლობა ორ განსხვავებულ და მნიშვნელოვან რეგიონში: ბალტიისპირეთის ქვეყნებში, სადაც ეს მართლაც რთულად, მაგრამ მოლაპარაკებებით მიმდინარეობს და ამიერკავკასია, სადაც ერთმანეთს ყელს ჭრიან.

მერაბ მამარდაშვილი: საქმე ის გახლავთ, რომ არსებობენ ძალადობით დაავადებულნი და ამ საკითხთან დაკავშირებით მინდა შემდეგი რამ ვთქვა: ამის თაობაზე უკვე ვისაუბრე, როდესაც ვსაუბრობდი ძალადობის მონოპოლიაზე, რომელსაც ტოტალიტარული სახელმწიფო ეწეოდა თითოეული ეთნოსისა თუ ადამიანის წინააღმდეგ. ამ მონოპოლიის ძირები და მექანიზმები, თითქოს, ბლოკირებულია. ბალტიისპირელები შედარებით ახლახან შევიდნენ საბჭოთა ფედერაციის მულტინაციონალურ შემადგენლობაში, თანაც არა სამოქალაქო ომის სისხლიანი გზით, არამედ – გარეგანი რეპრესიით. ადამიანები ყოველთვის ივიწყებენ სამოქალაქო ომს რუსეთში, საბჭოთა კავშირში, რომლის მკვიდრნიც ჩვენ ვართ. ჩვენი ცხოვრების სათავეები იქ ძევს. სამოქალაქო ომი საკუთარ ტყავზეა გამოცდილი – ჩვენ ვართ ამ ძალადობით დაავადებულნი.

ჟურნალისტი: თქვენთან ეს მოხდა არა ორმოციან, არამედ ოციან წლებში და ამას არსებითი მნიშვნელობა აქვს.

მერაბ მამარდაშვილი: უთუოდ, ეს წლები ისტორიული ხანგრძლივობაა. ამიტომაც ჩვენ ვართ არა მხოლოდ მსხვერპლნი ძალადობისა, არამედ – მატარებელნიც. ჩვენ ჩვენშივე ვატარებთ ამ დაავადების ნარჩენებს. შემიძლია ვთქვა, რომ საბჭოთა კავშირში შემავალ ერთა უმრავლესობა ისევე მძიმედაა დაავადებული, როგორც თითოეული ინდივიდი შეიძლება იყოს უბრალოდ ავად, იმის მიუხედავად, კეთილია ის, თუ – ბოროტი, კარგი, თუ ავი განზრახვის მქონეა და ა. შ... ასე დავიბადეთ ჩვენ და შეუძლებელია, არ ვატარებდეთ ამგვარი დაავადების კვალსა და წყლულებს; ჩვენ დავიბადეთ ჭუჭყსა და სისხლში, სწორედ ამიტომ, არ შეგვიძლია და არც შეგვეძლო ვყოფილიყავით სხვაგვარნი. ამჟამად ტოტალიტარული სახელმწიფოს მიერ დამკვიდრებული ძალადობის მონოპოლიის, თითქოსდა, გაუჩინარების პროცესში, ძალადობის სენით დაავადებულებმა აიწყვიტეს, ზედაპირზე ამოცვივდნენ, თითოეულ მათგანს შეუძლია, გამოავლინოს თავისი დასნებოვნებული ბუნება. მათ შეუძლიათ თავისუფალ დინებაზე მიუშვან რისკი და საფრთხე, ლტოლვა ძალადობისაკენ. ეს, როგორც ვთქვით, ახასიათებს დაავადებულ სახელმწიფოსა და ერს.

ეს პროცესი ვლინდება ყოველდღიურობაში. ყოფილი საბჭოთა ადამიანები გაბოროტებულნი, გაავებულნი არიან. ამიტომაც, იზრდება დამნაშავეობის პროცენტი. ჯარში რაც ხდება, ისტორიულად ავადმყოფი ადამიანის ზნეთა გამოვლინებაა. მე არ ვლაპარაკობ იმ დაავადებებზე, რომლებიც შეიძლება დაადგინოთ სამედიცინო გამოკვლევით, ან ინდივიდუალურად, სხეულის მდგომარეობის მიხედვით, მე ვლაპარაკობ სოციალური ცნობიერების, კულტურისა და ადამიანების, როგორც გარკვეული კულტურისა და სოციალური ცხოვრების ფორმების, გარკვეული პრაქტიკის სუბიექტების დაავადებაზე. ეს ავადმყოფური მდგომარეობა მოიცავს ძალადობის საწყისებს, – თავისუფალს სახელმწიფოს ძალაუფლებისა და იძულებისაგან. ეს სახელმწიფო თავად იყო უკანონო, მაგრამ აკანონებდა ძალადობას. რა დაუპირისპირდა სამართლებრივ სახელმწიფოს? ძალადობა. საკითხი ასე დგას: ვცხოვრობთ კანონებით, ან – თავაწყვეტილი ძალადობით. ახლა თითოეულს შეუძლია, ეწეოდეს ძალადობას საკუთარი რისკისა და საფრთხის გათვალისწინებით. ჩნდება კანონის გარეგანი ნიშნები. ფორმალურად ვლინდებიან დამნაშავეებიც. მაგრამ შეხედეთ კავკასიის რეალობას. ხდება ძალადობები, რომლებზეც იურიდიული ნორმები არ ვრცელდება; არ არსებობს სათანადო იურისდიქცია, რომელიც გამოიყენებდა სამართლებრივ ნორმებს იმის მიმართ, რაც დღეს იქ ხდება.

დავუბრუნდეთ საწყის წერტილს. ისევ კავკასიის თემას შევეხები. გახდება თუ არა კავკასია ბარბაროსული? – საჭიროა, კარგად ჩავიბეჭდოთ თავში, რომ აქ ადგილი აქვს მოდერნულობის პრობლემას, რაც ფუძნდება და მყარდება პოსტ-ტოტალიტარიზმის გარემოში. მოდერნულობა ხანგრძლივი დროის საქმეა, მცდელობა კი, რომელიც თავს გვეხვევა, არის რეფორმა ბრძოლის გზით. შესაძლოა, დაადგნენ იმ გზას, რომელიც არ არის პრე-მოდერნულ ეროვნულ სახელმწიფოდ გახდომის გზა, მაგრამ არის გზა ეროვნულ სახელმწიფოსი, რომელიც ცხოვრობს ერში, მოდერნულობაში. ე. ი. ერი-სახელმწიფო, რომელიც იქნება მოდერნულობის ბირთვის გარშემო: ერი გამოიკვეთება ინდივიდთა შორის თავისუფალი გაცვლა-გამოცვლის საფუძვლებში, ინდივიდის, როგორც ისტორიული და სოციალური კატეგორიის გამოვლინების, თავისუფალი მწარმოებლისა და ისეთი სტრუქტურის გამოკვეთის საფუძველზე, რომელიც ნაკარნახევია საზოგადოებრივ ხელშეკრულებათა ძალითა და ბიძგით. კონფლიქტებისა და შიშების თავიდან აცილების გზა გადის კონსტიტუციასა და კანონმდებლობაზე. საჭიროა, მოქალაქის მოქმედება ექვემდებარებოდეს კანონს ე. ი. საჭიროა ღეს Pუბლიცა. ეს არის ერთადერთი გზა, რომელმაც შეიძლება თანდათან შექმნას თანამედროვე ერები, ე. ი. ერები, რომლებიც შედგებიან მოქალაქე-ინდივიდებისაგან. ამით, მართლაც, შესაძლებელია ასატანი გახდეს ფორმა იმ სწრაფვებისა, რასაც იწვევს სამოქალაქო საზოგადოება ადამიანთა ნებაში. ეს სწრაფვა არის ისტორია, – ჭეშმარიტების ისტორია, როგორც ზოგიერთები უწოდებენ მას.

აი, ეს უნდა იყოს საქართველოს რესპუბლიკის არსებობისა გზა და ეს უნდა იყოს ერთადერთი გზა. იგი უნდა იყოს მხოლოდ საკონსტიტუციო ანუ კანონიერი კანონებით აღჭურვილი, ე. ი. რომლის სათავეც არის ხალხის, ინდივიდთა დამოუკიდებელი ჯგუფის ძალაუფლება – სუვერენიტეტი. ადამიანის უფლებათა განხორციელებით მიღწეული ერთადერთი სუვერენიტეტი, რაც შეიძლება წარმოდგენილი იყოს სახელმწიფოს დონეზე, არის ხალხის სუვერენიტეტი. ამ მიმართებით, იყო სუვერენული, ნიშნავს სუვერენულად ყოფნის ცოდნას. საჭიროა უნარი, რომ ეს იცოდე. ეს არის კულტურა, ეს ერთგვარი ხელოვნებაა, რომელიც ძალისხმევას საჭიროებს. ამრიგად, ერთი მხრივ, საჭიროა კონსტიტუციის შექმნა ძალაუფლების არტიკულაციითა და კაცობრიობისათვის მისაღები საკონსტიტუციო სახელმწიფოს კლასიკური დაყოფით და, მეორე მხრივ, – და ეს მხარე ძალზე მნიშვნელოვანია, როგორც ამას ისტორია მოწმობს, ერთგვარი ონტოლოგიური სიმეტრიის საფუძველზე საკუთარი თავის ჩამოყალიბება უკვე შექმნილი კონსტიტუციის მეშვეობით. კონსტიტუციის შექმნით ჩვენ ვქმნით დუღაბს, რომლითაც ვაშენებთ და ვქმნით საკუთარ თავს. ადამიანები ქმნიან კონსტიტუციას და კონსტიტუცია ქმნის ადამიანებს. ეს არის ონტოლოგიური სიცხადე თავად ისტორიისა, ისტორიის სტრუქტურისა და ადამიანისა, ადამიანური სულისა და არსებობისა. კონსტიტუცია ჩვენ გვესაჭიროება არა მხოლოდ, როგორც ჩამოყალიბებულ სამართლებრივ ნორმათა და კანონთა სფერო, არამედ როგორც სიცოცხლისუნარიანი ორგანო, რომელიც მოქალაქეებსაც მიანიჭებს სიცოცხლეს. უნდა დაიბადო კონსტიტუციის წიაღში. ეს არის ერთადერთი გზა, რითაც შეძლებენ აფხაზეთის, ოსეთის და, რომელიც გნებავთ იმ ეთნოსის პრობლემის მოგვარებას, რომელიც თავისი დასაბამით და ბუნებით, ფარული თუ აშკარა აზრით, გაბატონებული ეთნოსის, ე. ი. ქართული ეთნოსის, მოკავშირე ეთნოსია. მაგალითად, ტერიტორიები, სადაც აფხაზები და ოსები სახლობენ, არ გახლავთ ქართული სამხედრო ექსპანსიის შედეგად მოპოვებული, რამდენადაც შესაძლებელია ამის გახსენება საქართველოს ისტორიის რამდენიმე ათასწლოვანი არსებობის მანძილზე.

კონსტიტუცია თავიდან უნდა დაიწეროს, ან ხელახლა გადამუშავდეს იმ მიმართულებით, რომ ჩამოყალიბდეს ერთმნიშვნელოვანი უფლებები ადამიანისა და მოქალაქისა, განსაკუთრებით მაშინ, თუ ფიქრობენ, რომ კონსტიტუციის შექმნით ჩვენ თავადაც ვყალიბდებით არსებებად, რომელთაც შესწევთ უნარი კონსტიტუციური ცხოვრებისა, იმგვარად ცხოვრებისა, რაც განსაზღვრულია კონსტიტუციაში ან კონსტიტუციით. ამავე დროს, შესაძლოა, დაადგინონ ამ გზის ალტერნატივა, რომელიც რეალურად არც არის ალტერნატივა, რადგან საერთოდ არ არსებობს სიცოცხლის ალტერნატივა, მაგრამ სიკვდილს მაინც აქვს ერთი ალტერნატივა! ის აქ არ არის, რადგან ადამიანები ყოველ წამს ცოცხლობენ. როდესაც ვამბობ სიტყვას „სიკვდილი“, ვგულისხმობ რეალობას, რომელიც, თითქოს, სიკვდილის სახით ძევს ჩვენი სოციალური, ფსიქოლოგიური, ლინგვისტური თუ კულტურული რეალობის სიღრმეებში; ისაა სათავე ბევრი რამისა, მათ შორის, დაუმთავრებელი სამოქალაქო ომებისაც. სამოქალაქო ომი არ დასრულებულა 1922 წელს. სამოქალაქო ომის გადაგვარებულ შედეგებში, იმ უფსკრულში, რომელიც ჩნდება სამოქალაქო ომის კვალდაკვალ ფიქციური ცნებების რიდეთი, არის ისეთი კოაგულაციები, რომლებიც ერთიანდებიან და თავიანთი შეუქცევადობით იძენენ კანონთა მნიშვნელობას. მათი საერთო ნიშანი არის ცხოვრების ფანტომურობა – სამოქალაქო ომში სიკვდილის შემდეგ სიცოცხლის ერთგვარი სახე. თუ არ შევაშველებთ აღქმის გამახვილებულ უნარს ან ინტუიციას ცხოვრების ამ ფანტომური ხასიათის რაციონალურ აღწერას, რასაც რუსეთს გარედან სთავაზობენ და რაც შეადგენს ევროპული ინტელექტუალური საშუალებების ერთობლიობას, ვერაფერს გაუგებენ საბჭოთა რეალობას; ეს შეუძლებელია ფართო ტრადიციული ევროპული პრაგმატიზმის გარეშე. აღნიშნულ საშუალებებს აქვთ საგანგებო კონცეპტები, რომლებსაც ზემოთ ნახსენებ ფანტომურ თვისებებს უმატებენ, რათა საბჭოთა სოციალური და ისტორიული ტოტალურობის, როგორც მოვლენის, გაგება გახდეს შესაძლებელი; საჭიროა გაცხადდეს მოჩვენებითობა და აბსურდულობა კონცეპტუალურ მეტყველებაში, სპეციალურად რომ შეიქმნა ამ შემთხვევისათვის. მასში კანონი არის თანხმობის შეუძლებლობა, სიცოცხლე დაფარულია სიცოცხლის ფიქციებით ან იმიტაციებით, – იმ იმიტაციებით, რომლებიც არარსებულ სიცოცხლეს ბაძავენ მიმიკით, ეს არის სიცოცხლე სიკვდილის შემდეგ. გაუჩინარებული სიცოცხლის ადგილზე ხელახლა იქმნება ახალი სიცოცხლე, როგორც მოჩვენება. მაგრამ ადამიანები ფიზიკურად მაინც სიცოცხლეში რჩებიან და, როდესაც სხვა გზა არა აქვთ, ფანტომების განდევნას იწყებენ, ეს არის სიცოცხლის ნარჩენი სიკვდილის შემდეგ, დაკნინებული და დამახინჯებული სიცოცხლე, რომელიც ზედაპირულად არის გარდაქმნილი, ეს არის ისტორიული უკანდახევა, რომელიც იწვევს მხოლოდ ზედაპირულ გარდაქმნას. ეს ყველაზე არქაული ისტორიული უკანდახევაა. ეს სრულებითაც არ გახლავთ ბარბაროსობა, როგორც ასეთი, რადგან ბუნებრივად შეუძლებელია ბარბაროსობა ცივილიზაციის შემდგომ, როგორც შეუძლებელია, მთელი სიცოცხლე სიცოცხლის იმიტაცია იყოს. უკანდახევა სიცოცხლისა, რეალური უკანდახევა სიცოცხლის ნაწილებისა ჩნდება მაშინ, როდესაც გარეგანი ჯაჭვები წყდება და ყველაზე არქაულ, ბრმა და მძაფრ ლტოლვებს ეძლევათ ფართო გასაქანი. ეს განახლებული ლტოლვები, როგორც ბორხესი ამბობდა, მიწის, სისხლისა და გრძნობის კერპები, ხელახლა დაფარავს ჭეშმარიტების იდუმალ და გამჭვირვალე გზებს. ეს არის, მე ვიტყოდი, ყველაზე ბნელი ბუნება ადამიანისა, რომელიც, თითქოს, გაურკვეველ მდგომარეობაში დარჩა და მხოლოდ თავს გვაჩვენებს სხვაგვარად; ამას ემატება ტოტალიტარულ სახელმწიფოში (ამაზე უკვე ვისაუბრე) ძალადობის მონოპოლიისა და უკანონობის დაკანონების რღვევაც.

აი, ასე მიიღებთ ბენზინის ფეთქებად კასრს. ეს არის კავკასიის ლიბანიზაციის საფრთხის რეალობა. ვფიქრობ, რომ აზერბაიჯანელებმა და სომხებმა, – სასიკვდილოდ გადაწნულ-გადახლართულებმა, – უკვე მრავალი ნაბიჯი გადადგეს კავკასიის ლიბანიზაციის უფსკრულისაკენ მიმავალ დაღმართზე. ვიღებთ აბსოლუტურად გადაუჭრელ პრობლემათა ისეთ კვანძს, როცა ყველა მართალია და ყველა შავ დღეშია.

თითოეულ ცალკე აღებულ პროტესტს თავისი რაციონალური გამართლება აქვს, ერთობლიობაში კი გამოუვალი და უგუნური ფსიქოზია. მათ შეუძლიათ ამ ციცაბოზე ჩაითრიონ კავკასიის სხვა ხალხებიც, – გენოციდისა და სიკვდილის ხატით მონუსხულები. მაგრამ, მეორე მხრივ, ეს ისეთი მოვლენაა, რომელმაც ჩვენში უნდა გამოაცოცხლოს პასუხისმგებლობის გრძნობა, აღადგინოს საქართველოს ისტორიული და გეოპოლიტიკური მოწოდება, – იყოს მშვიდობის დამამყარებელი და შუამავალი ძალა კავკასიის ეთნოსებსა და სახელმწიფოებს შორის. კავკასია, როგორც ახლახან გითხარით, ეს არის მთელი ცალკე სამყარო, რომელსაც არ მიესადაგება რუსი დემოკრატების ნალოლიავები სქემები; მე ამ სქემებს რუსული „მატრიოშკის პრინციპს“ ვუწოდებ. კავკასიის პრობლემების გადასაჭრელად ამ პრინციპების გამოყენება იქნებოდა პროვოკაციული მოქმედების ნაღმი, რომელიც გამოიწვევდა ორგანულად ერთმანეთთან დაკავშირებული სამყაროს, კავკასიის, აფეთქებასა და ნგრევას. ამ სამყაროში სხვაგვარი სიბრძნე, სხვა სქემა, სხვა პრინციპი მოქმედებს. არსებობს მრავალსაუკუნოვანი პოლიტიკური გამოცდილებაც და არ არის საჭირო კავკასიის ამ შიდა, ინტიმური რეალობის ხელყოფა; არ კმარა აბსტრაქტული პრინციპების, ადამიანის უფლებების ქონა, საჭიროა, გაგაჩნედეს კონკრეტული რეალობის ინტუიციაც და კავკასიისათვის დამახასიათებელი მულტინაციონალიზმის, კოსმოპოლიტიზმისა და გენეტიკური უნარის დალექილი შრეების ნდობა და მაშინ იქ, სადაც უკიდურესი საშიშროება ჩნდება, იქნებ, ხსნის გზაც გამოჩნდეს. იმედი მაქვს, ეს სიტუაცია გამოაღვიძებს ქართველებში მათი ისტორიული და გეოპოლიტიკური დანიშნულების შეგნებას, იმას, რაც გენეტიკურად ძევს ჩვენში – ვიყოთ კავკასიის ხალხებისათვის მშვიდობის მომტანი შუამავალი; ეს არის ის მოწოდება, რომლითაც უნდა გამოფხიზლდეს ქართული სახელმწიფო, როგორც კავკასიის გასაღები. ვინც ფლობს საქართველოს, კავკასიასაც ფლობს.

ამჟამად საქართველო არის მთელი ამიერ და იმიერ კავკასიური სამყაროს სტაბილურობის საყრდენი, მშვიდობის გასაღები, კავკასიის ხალხთა ერთად ცხოვრების გასაღები. საჭიროა, ამას დაემატოს რელიგიური შემწყნარებლობა, რაც ასე ტრადიციულია ქართული სახელმწიფოსათვის. ქართულ კულტურასა და ზნეში ყოველთვის არის ადგილი გარკვეული სახის ეკუმენიზმისათვის. ჩვენ, ქართველებს, გაგვივლია მუსულმანებთან ერთად ცხოვრების გზა, უფრო მეტიც, – ჩვენ ჩვენი საკუთარი ქართველი მუსულმანები გვყავს. ეს მხოლოდ ახლა, როცა ცნობიერება სოვიეტიზმით დეფორმირებულია, გვეშინია ჩვენივე საკუთარი მუსულმანი ძმებისა; ესენი არიან მესხები, მათი სპეციფიკურობის პრობლემა არასდროს მდგარა ქართველების წინაშე, ამჟამად, საჭიროა, საკუთარ თავზე ავიღოთ ქართველი ხალხის ამ ნაწილზე პასუხისმგებლობა.

იგივე ითქმის აფხაზეთზე, რომელიც არის, და ეს არავის უნდა დაავიწყდეს, ლინგვისტურ და სიმბოლურ სიბრტყეზე, თვით საქართველოს, როგორც ისტორიული სახელმწიფოს, სინონიმი. არც ერთ ქართველს არ შეუძლია, გამოეთიშოს სიტყვა „აფხაზს“. ყველა ქართველისათვის მიუღებელია ვარაუდი – შეიძლება, აფხაზეთი ტერიტორიულად ჩამოცილდეს საქართველოს; ამგვარ დაშვებას არავითარი საერთო არა აქვს აფხაზების, როგორც ეთნიკური, სოციალური და კულტურული ჯგუფის ავტონომიის პრობლემასთან. ავტონომიურობის პრობლემა საპარლამენტო და საკონსტიტუციო გზით არის გადასაწყვეტი, როგორც ცხოვრების ნებისმიერი სხვა პრობლემა ადამიანთა ეთნიკური ერთობის შესახებ. ეს უნდა მოხდეს სამართლებრივ საზოგადოებაში, რომლის შექმნას ვესწრაფვით. საჭიროა საპარლამენტო და სამართლებრივი გზებით გადავუკეტოთ გზა კორპორაციულ ინტერესებს კავკასიის სანაპიროს მიმართ; საჭიროა, საწარმოები, საკურორტო ადგილები და მეურნეობები, რომლებიც ეკუთვნის ცენტრალურ ხელისუფლებას, გადაეცეს საქართველოს რესპუბლიკისა და ადგილობრივი ხელისუფლების იურისდიქციას. ეს იქნება როგორც, საზოგადოდ, სახელმწიფოს, ისე ადგილობრივი აფხაზური სინამდვილის განვითარების გზაც. აფხაზი ხალხის პირადი ინტერესების დასაკმაყოფილებლად საჭიროა, დაიშალოს მონოპოლიებისა და კორპორაციების სისტემა, რაც აფხაზთა საგარეო რეალობის უკან მალავს მოსკოვს. ეს ჩვენ გვაბრუნებს კონსტიტუციის პრობლემასთან, რომელიც უკვე განვიხილეთ. ახლა, მინდა განვსაზღვრო, რას ვგულისხმობ ნაციონალურ დამოუკიდებლობაში. აქ მე არ გამოვიყენებ სიტყვას ნაციონალიზმი ან ნაციონალური მოძრაობა. ჩვენ საქართველოში არა გვაქვს ნაციონალური მოძრაობა, სამაგიეროდ, გვაქვს ბრძოლის გამომხატველი სიტყვები, გამოთქმები, როგორც ანაბეჭდი სიტყვებისა, რომლებიც ახასიათებენ ნამდვილ ნაციონალურ ბრძოლებს. ეს სიტყვები შესაძლებელია განვიხილო მხოლოდ მოძრაობის შიგნით, სადაც მე შემიძლია მოძრაობის მონაწილეები წარმოვადგინო ნაციონალისტებად. ეს შესაძლებელია მაშინ, თუ ამაში ვგულისხმობთ რეალური პრობლემების გარკვეულ კონცეფციას. მაგრამ აღნიშნული სიტყვები არ შეიძლება გარედან მიესადაგოს მთლიანი მოძრაობის განსაზღვრას და რეალურ პრობლემატიკას. თავად მოძრაობის შიგნით არიან მაქსიმალისტები, რომლებიც იკვებებიან საკუთარი ნაციონალური განსაკუთრებულობის გრძნობით, მაგრამ არიან, ასევე, კონსტიტუციონალისტები, რომლებიც უფრო ახლოს არიან რეალურ პრობლემებთან. ფაქტი, რომ ქართული მოძრაობა, სინამდვილეში, არ არის ნაციონალისტური მოძრაობა, დასტურდება მისი მიმართებით რუსეთისადმი ინდივიდუალურ, ყოფითსა და კულტურულ დონეზე. საქართველოში არ არსებობს ანტირუსული გრძნობა; ადამიანები მხოლოდ ადამიანური, სამოქალაქო თავისუფლებისათვის ბრძოლის აზრით არიან პოლიტიკურად ანტი-საბჭოურები, ე. ი. რუსების მიერ თავს მოხვეული ძალაუფლების წინააღმდეგნი.

იმ სიტუაციაში, როდესაც ორი განსხვავებული – ერი-სახელმწიფოს და მოდერნულობის – პრობლემა ჩნდება, როცა ეს ორი პრობლემა ერთმანეთის მიმართ დისჰარმონიულ ურთიერთობაშია და თითქმის გამოუვალი მდგომარეობაა შექმნილი, ძირითადი რგოლი, საიდანაც აიგება მთელი ჯაჭვი, უნდა იყოს შემდეგი: მონახოს დამოუკიდებელი ქცევებისა და უნარების მაგალითები და რეალურად განხორციელდეს საქმეში. აი, ეს იქნება თავისუფლება, არა როგორც რაღაც გარეგანი საბოძვარი, არამედ – შინაგანი ნიჭი, უნარი, რაც თავისთავად დამკვიდრდება თითოეულის სულსა და ხორცში.

საჭიროა, იცოდე დამოუკიდებლობის პრაქტიკულად გამოყენება ეკონომიკურ, სოციალურ, კულტურულ საქმეებში. ეს გულისხმობს ქართველი პოლიტიკური კლასის ჩვევებისა და ადათების ამოძირკვას, კლასისა, რომელიც მემკვიდრეობით გვერგო, როგორც მოსკოვის მონა. მე ვიმეორებ, საჭიროა, შეიქმნას დამოუკიდებელი ცხოვრების რეალური სივრცე, ხოლო რა დაერქმევა ამ დამოუკიდებლობას, არა აქვს მნიშვნელობა; სიტყვების, სახელდებების მიღმა უნდა შეიქმნას თავისუფალი საქართველო. შესაძლოა, ჩვენ გამოვიდეთ საბჭოთა კავშირიდან, თუ თავად რუსეთი არ დაადგება კონსტიტუციისა და დემოკრატიის გზას. ვნახოთ! არ შეგვიძლია ჩვენი სული და ნიჭი დავიმახინჯოთ სიტყვების გამო ბრძოლით. ყოველგვარი საერთაშორისო ხელშეკრულების ხელახალი ფორმულირების საფუძველი, იქნება ეს ფედერალური თუ კონფედერალური ხელშეკრულება, არის რესპუბლიკის მიერ საქმეში განხორციელებული თავისუფლება. დიდ თეორიებს აქ არა აქვს მნიშვნელობა. არც იმაზე ვინაღვლებთ, რას დაგვიძახებენ! რაკი გვეცოდინება დამოუკიდებლად ცხოვრება, ვიქნებით თავისუფალი ადამიანები და ადამიანურ ურთიერთობებს დავამყარებთ მთელ სამყაროსთან, ვნახავთ, როგორ აღსრულდება ეროვნული თავმოყვარეობითა და სიამაყით ნაკარნახევი ჩვენი სურვილები.

საჭიროა, მთელი ნაციონალური ცხოვრება, – ქალაქებისა თუ სოფლების მშენებლობა, განათლება, ჯანმრთელობის სამსახური, კულტურული მოღვაწეობა და ა. შ. – წარიმართოს ერთი მოვლენის კვალდაკვალ – ეს არის თავისუფალი შრომა. ეს იმასაც გულისხმობს, რომ უნდა ვისწავლოთ მუშაობა, შრომა მოდერნული ანუ თანამედროვე მსოფლიოს დონეზე. ამისათვის საჭიროა, ხელახლა მოვიპოვოთ ადამიანის ერთ-ერთი ყველაზე ფუნდამენტური უფლება უფლება, და არა მოვალეობა შრომისა. ესაა – ინდივიდუალური და შრომაში სხვებთან დადგენილი წესით თანამშრომლობა – შრომის უფლება, რაც გამომდინარეობს თავისუფლად გასაკეთებელი ნივთიდან. პოლიტიკურ დონეზე ამგვარი შრომისათვის დაშვებულია მოხერხება, მანევრირება, თვალთმაქცობა, კომპრომისი და სიმარჯვე პოლიტიკურ მოწინააღმდეგესთან იქნება ეს, თუ ცენტრალურ ხელისუფლებასთან მოლაპარაკებისას. ეს ყოველივე საჭიროა, თუ სურთ, მოიპოვონ გამარჯვება, რაც ყოველთვის არის ბრძოლის ერთადერთი მიზანი. ბრძოლა არავის სჭირდება ბრძოლისათვის, ბრძოლაში გამარჯვებისათვის ებმებიან. უშუალოდ ბრძოლის წარმოებისას საჭირო არ არის გორბაჩოვის შინაგანი მენტალიტეტის გამოცნობა, საკმარისია, დადგინდეს სიტუაცია, გორბაჩოვის მოქმედებათა შედეგები და ისინი გამოყენებულ იქნას საკუთარ მოქმედებაში. ეს ერთგვარი საფეხურებია, რომელთაც შემიძლია დავეყრდნო ჩემს გზაზე სვლისას. მაგალითად, მე შემიძლია დავადგინო, რომ მისი ქმედებანი საფუძველს ქმნიან იმისათვის, რომ ჩვენი ბრძოლა წარმატებით დაგვირგვინდეს.

ჩვენ არ შეგვიძლია, წარმატებით განვსაზღვროთ ჩვენი საჭირო ენერგია ჩვენსავე ბრძოლაში, იმიტომ, რომ ჩვენ გვჯერა, ან არ გვჯერა, ვხვდებით ან ვერ ვხვდებით ისეთი ადამიანების ფსიქოლოგიას, როგორებიც არიან გორბაჩოვი, ელცინი და სხვანი. მაგალითად, მე არ მჭირდება გორბაჩოვის რწმენა, – ისევე, როგორც, სხვათა შორის, ქართველი ეროვნული გმირებისა. მისი უმალ მადლიერი ვარ იმ ფიზიკური, მატერიალური ფაქტების გამო, რომლებიც მე საკუთარ მოქმედებას მიადვილებენ. მე მაინტერესებს მხოლოდ ის, რომ გორბაჩოვმა და მისმა ელიტამ გაიცნობიერონ მათ წინაშე არსებული ისტორიული მომენტი, – ეს არის საპრეზიდენტო მომენტი. ცხადია, თუ ხვდებიან, თუ ესმით, პარტიულობისა და მისი იდეოლოგიის გარეშე არსებული საპრეზიდენტო ძალაუფლების ახალი ტიპი, რომლის ბუნებრივი მოკავშირეებიც იქნებიან რესპუბლიკები, საკონსტიტუციო პროცესები რესპუბლიკებში და არაფორმალური მომენტები მასების ცხოვრებისა, როგორიცაა მუშათა კლასისა და კოოპერატივების პროფკავშირული მოძრაობები. ასეთ დროს ძირითადი ამოცანა გახლავთ შუალედური კორპუსის დანგრევა პრეზიდენტს, როგორც ხალხის მსახურის სიმბოლოსა, და ხალხს შორის. ამგვარივე შუალედური რგოლების დამსხვრევაა საჭირო რესპუბლიკებთან და ხალხთა მოძრაობასთან – ნომენკლატურის, პარტიის ძალაუფლების, იდეოკრატიული ძალაუფლების, მმართველი საბჭოთა კლასის გარეშე. ამ ურთიერთქმედებისას იქმნება არტიკულაციისა და დიფერენციაციის გზაც, ერთობ ხელსაყრელი სამოქალაქო საზოგადოებისათვის.

ანტი-რუსული ლოზუნგები, სინამდვილეში, მხოლოდ პოლიტიკური ლოზუნგებია, ანუ ისინი მიმართულია რუსული პოლიტიკური ძალაუფლების წინააღმდეგ. ჩვენში არასდროს ყოფილა ეთნიკური სიძულვილის გამომხატველი ლოზუნგები. არასოდროს ყოფილა რუსული მოსახლეობის დარბევის მცირედი ნიშანიც კი, თვით ცხრა აპრილის ტრაგიკური კონფლიქტის შემდეგაც კი. ყოველდღიურობის თვალსაზრისით (ქუჩაში, ქალაქსა თუ დაბაში) რუსების მიმართ, რომლებიც იმ დროისათვის საქართველოში ტურისტებად იმყოფებოდნენ, არავითარი ნიშანი მტრობისა, ანდა ძალადობისა არ გამოვლენილა. ქუჩებში არც ერთი რუსისათვის „თავ-პირი არ დაუმტვრევიათ“. მაგრამ არის ერთი რამ, რაც რუსებმა უთუოდ უნდა გაიგონ და თანაც შეეგუონ: ქართველებს სურთ დამოუკიდებლობა. ქართველს, როგორც ქართველს, შეუძლებელია, არ სურდეს თავისი ქვეყნის სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა და თავისუფლება. არ შეიძლება, იგი არ ისწრაფვოდეს ამისაკენ. ეს არის თავისთავადი მოცემულობა, ეს არის ისტორიული ლტოლვა, რომელიც ძალზე შორიდან მოდის, რომელიც ძევს გენეტიკაში და რომელიც შეუქცევადია. ეს ის ბასრი ისარია, უხსოვარი დროიდან რომ გამოტყორცნილა და დღეს აღარ შეუძლია ფრენის მდგომარეობაში დარჩენა; იგი არაა მიმართული ვინმეს წინააღმდეგ, იგი არავის უმიზნებს, მას არა აქვს ასეთი განზრახვა – იგი მხოლოდ და მხოლოდ ფრენის მდგომარეობაშია; ეს არის ის, რაც რუსებმა უთუოდ უნდა გაიგონ და ამაში არ უნდა დაინახონ ცუდი ზრახვები, უმადურობა, ინტრიგები და ა. შ. ეს ის ყვავილია ტროტუარის საფარს რომ გააპობს და მაინც ამოვა. მტრულად რად უნდა შეხვდნენ ამ ყვავილის გაშლას?! მისი ამოსვლა ხდება არა იმიტომ, რომ ჩვენ სიამოვნება ან უსიამოვნება მოგვანიჭოს, არამედ – სიცოცხლის დაუძლეველი ძალის წადილით. ყვავილის თავისთავადობა, დამოუკიდებლობა ღირსეული მოვლენაა ყველა ჩვენი სიამოვნების გამომხატველი რეაქციების მიუხედავად, ზრახვათა გამოვლინების მიუხედავად, ყოველივე იმის მიუხედავად, რაც ხდება ჩვენ თავში, როდესაც ყვავილს ვუყურებთ. ამრიგად, დიახ, ასეთი რამ პრობლემას უქმნის ყველას, ვინც არ არის საკმარისად განვითარებული და მომწიფებული, საკუთარი თავის გვერდით აიტანოს ამგვარი ავტონომია, ამგვარი მიზანსწრაფულობა, – დაფუძნებული მხოლოდ საკუთარ კანონებზე.

ახლა მე მივმართავ რუსებს და მე მათ ვუბიძგებ კულტურისაკენ, ე. ი. ვაჟკაცობისაკენ, ცოდნისა და იმის უნარისაკენ, შეიცნონ ავტონომიურ მოვლენათა სირთულე მრავალფეროვან პირობებში. ეს მათ არ სურთ, მაგრამ არ შეუძლიათ, წაშალონ ეს ყოველივე ადამიანურ შესაძლებლობათა რუკიდან. ჩვენს ირგვლივ ავტონომიური მოვლენებია, რომლებიც აღმოცენდნენ საკუთარ საფუძველზე და საკუთარი კანონის ძალით. ამიტომ საჭიროა, იცოდე მათთან მეზობლობა და იქონიო მათთან ურთიერთობა. ამისათვის თავად უნდა იყო მომზადებული, მრავალმხრივი და ჩამოყალიბებული. თუ თავად არ გაგაჩნია საკმაო ვაჟკაცობა, საკმაო ძალა, რათა აიტანო შენს ირგვლივ დამოუკიდებელი მოვლენები, ზემოთ რომ განვსაზღვრეთ, ან გაგიჟდები, ან იქცევი სასტიკ მკვლელად. ყოველთვის დაეჭვდები, რომ მტრებს მიზნად მხოლოდ შენი განადგურება აქვთ. აქედან, როგორც აფეთქებული ატომიდან, წამოვა შიში და აგრესია იმ მარტივი მიზეზით, რომ შენ არა ხარ მრავალმხრივი და რთული ელემენტების ერთობლიობა, შენ მოკლებული ხარ საკმაო სიმხნევესა და გონების სინათლეს. ამ აზრით, რუსულ სოციალურ კულტურასა და პოლიტიკაში არის გარკვეული უკმარისობა. ამის გამო რუსები არსებულ ავტონომიურ მოვლენებში ბოროტ ზრახვებს ჭვრეტენ. მათ ეჩვენებათ მხოლოდ უფსკრული, სადაც დემონები იმალებიან. უდავოდ, ეს განწყობა ერთვის ძალადობის, სადიზმის და სიბრმავის კაპიტალს, რაც უკვე ძევს საბჭოთა ხალხთა სულებში იმ ატმოსფეროს წყალობით, რომელშიც სუნთქავდნენ ათეულობით წლების განმავლობაში. მათში განსაკუთრებით დალექილია კრისტალები სამოქალაქო ომისა, არასდროს რომ არ დამთავრებულა ადამიანთა ზნეში, ადათ-წესებში, ცნობიერებასა და კოლექტიური თანაცხოვრების კულტურაში.

საჭიროა ბრძოლა ყოველივე ამის წინააღმდეგ, ე. ი. რუსების ბრძოლა საკუთარი თავის წინააღმდეგ, ამ ისტორიული და გენეტიკური მემკვიდრეობის წინააღმდეგ, განსაკუთრებით იმ რეაქციული სტრუქტურის წინააღმდეგ, მათ სულში რომ არის ჩაკირული ყოველგვარი უცხო, ავტონომიური და რთული მოვლენის მიმართ. მე ვლაპარაკობ პოლიტიკური კულტურის უნარზე. ნახავენ, როგორი იქნება ხელშეკრულება იმ ხალხებს შორის საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში რომ არიან. ეს მოხდება მას შემდეგ, როცა ყველა ხალხი, და, განსაკუთრებით, რუსი ხალხი, თავად გაივლის კულტურული, საკონსტიტუციო და საპარლამენტო ფორმაციის ღია პროცესს. ამაზე ყველამ ბევრი უნდა იფიქროს და არ უნდა ჩამოეკიდონ ლოზუნგებს, რაოდენ მიმზიდველადაც არ უნდა ეჩვენებოდეს ისინი ეროვნულ თავმოყვარეობასა და სულისკვეთებას.