ხევსურთ ვაჟები აჩქროლდენ,
დგას ლიქოკს ძახილ-ძუხილი.
რა ამბავია, ნეტარა,
რაზე შაექნათ წუხილი?!
რა ხმამ ასტეხა, ნეტავი,
ასეთი ჭექა-ქუხილი?!
გულში აქვს ყველას ჩამდგარი
სალუდე ქვაბის დუღილი.
- ბარით მოსვლიათ ბარათი,
ერეკლეს მონაწერია:
“ჩამოდით, ხევსურთ ვაჟებო,
ხმლის ქნევა თქვენი ჯერია.
ქალაქის მიდამოები
ურჯულოს დაუჭერია.”
ეს იყო მარტო მიზეზი,
ამ სიტყვის მოსვლით ღელავდენ.
ზოგნი ჰლესავდენ ფრანგულებს,
სხვანი შუბებსა სწვერავდენ.
მხცოვანნი ხავსიანები
ჯაჭვის პერანგებს ჰკერავდენ,
თან კაზმულს ვეფხვის ულვაშით
ნაკეჭნს ლოყებსა ჰბერავდენ.
დიაცთ წინ ედგათ ტაგნები,
ბაკებში ფურებს სწველავდენ...

განა სულ მუდამ თოვლია,
პირმოღუშული ზამთარი? -
თქვენც გენახვებათ ბუნება
ყოოდეს მკვდრეთით ამდგარი,
ისევა ჰფქვავდეს წისქვილი
წყალს მოკლებული, დამდგარი,
გათქვირებული ტაიჭი, -
ერთს დროს ძველ-ტყავად გამხდარი
და კაცი, დაბლა მცოცველი,
გუშინ გერგეტზე შამდგარი,
და ბევრჯელ კაი სიზმარი -
მეტად უმსგავსოდ ამხდარი,
თვალები თეთრის ქალისა,
სანთლად კაცთ გულში ჩამდგარი,
უსხივო, უსინათლონი,
როგორიც ცვილი დამდნარი,
და ვეფხვი შეუპოვარი -
თავის მძლავრ ტოტზე მამკვდარი.
მოჰშორდა ჯანღი ქვეყანას,
მზის სხივს მიერგო ნავარდი,
რა აეხადა გულიდან
ზედ დახურვილი ნაბადი.
მთას ჰბოჭავს მაგრა ბჯღალითა
ბარით ნასროლი ქამანდი.
ვერცხლის სალტებით მორთული
ხირიმ-მაჟრები ელავდა,
ერთურთს ხმალ-ხანჯრებს უსინჯვენ,
მხედართა გული ღელავდა.
მოგროვილიყო ლაშქარი,
ლიქოკის ჭალას სთელავდა.
ულაყებს თავი აეღოთ,
ირგვლივ ავლებდენ თვალებსა;
აწუხებსთ, ვეღარ ითმენენ
მუხლში მოგროვილს ძალებსა,
ჩაჰზომვენ მკვიდრის ტოტებით
კლდიანს არაგვის ჭალებსა,
დახარჯვა თავის ძალ-ღონის
იმათაც გაახარებსა.
ცხენიც მოიკლებს, მხედარი
რა მანძილს გაატარებსა.
წესია: გამოჰფხიზლდებათ
მეორეს დილას მთვრალებსა!
უყურეთ მანდილ-აკეცილთ
ბანებზე ხევსურთ ქალებსა,
ჩამოსცქერიან ლაშქარსა,
რო მიწას ციდან ვარსკვლავნი.
ჩამოდის ისრის წვიმადა
სხივნი, თვალთ გამონაგზავნი,
ხევსურთა ლაშქრის თავზედა,
ლოცვა-კურთხევად მისადა.
“ღმერთო, შენ გაუმარჯვეო!”
ხმა საზარალო მტრისადა.
“მომგვარე ნასახელარი!”
ვინა ლოცულობს ვისადა?!

- სადა ხარ, სადა, ძაღლიკავ,
გამოიხედე გარეთა?!
ხალხმა დილასავ-დილიან
თავ ერთად მოვიყარეთა.
ქუდზედა კაცი მივდივართ,
შინ რასა ჰგმინავ მწარედა? -
უძახდა ხალხი ძაღლიკას,
მიმდგარი ჭერხოს კარზედა.
- მე ვერ წამოვალ, - ხმა ესმისთ, -
ასე უთხარით ბატონსა,
ძაღლიკას გული მკვდარია,
ჩავარდნილია საგონსა;
ჯანითაც დაუძლურდაო,
ვერა სცილდება საწოლსა.
სხვას ვის რას არგებს, თავისას
ვეღარ ჰპატრონობს სადგომსა.
- აქ არ გაგწირავთ, ძმობამა,
ტყუილად ჰხმარობ ხრიკებსა,
შენ რო შენთვის ჰბჭობ, ზოგიცა
ჰკითხე იმ ხევსურთ ბიჭებსა,
ათასნი სხვანი დასთელვენ
აქ ჩვენსა დანაბიჯებსა.
ტყუილად ხანს გვალეინებ,
შენც ტყუილადა სცდებია.
განა არ ვიცით, რაცა გწყინს,
რადაც უკანა სდგებია?
რა შენი საკადრისია,
რო ბალღურადა სწყრებია?!
- რას ასტეხილხართ, კაცებო,
აღარ მწადიან ომია,
რაც უნდ ჯარიმა წამართვათ,
არა ვარ წინამდგომია.
ქალის მანდილი დამხურეთ,
თუნდა ჩამაგდეთ წყალშია,
აღარ მწადიან, გაიგეთ,
აღარ, გარევა ჯარშია.
მე ხომ ხმალს ვეღარ მოვიქნევ,
ქარად მადგება მკლავშია.
- რას სჩმახავ? - უთხრეს ხევსურთა: -
შენ უნდა გვედგე თავშია.
უშენოდ მისვლა ბატონთან
რას ეგვანება ან კია?
თავს იქნევს მაინც ძაღლიკა,
უარს აცხადებს მტკიცედა,
არ ესმის თხოვნა ხევსურთა,
სდგას მოუდრეკელ ციხედა.
წავიდენ შეურაცხყოფით,
მწყრალად შესჩივლეს ლაშქარსა:
“ვერ შევასმინეთ ვერაი,
განზე გაუდგა ამქარსა.
ვიცით, რაადაც უარობს:
ძაღლიკა გლოვობს აბჯარსა.”
მეორე წყება წამოვა,
წინ გამოუძღვათ ბერდია.
გამოვლეს ლიქოკის წყალი,
ამოვლეს ცოტა ფერდია.
უმშვენებს წელსა დაშნაი,
ფარს დაუფარავ გვერდია,
თვალს გტაცებს ყაწიმებისა
სიტურფე მეტის-მეტია,
დახავსულ-დაჟანგებული
იმის მორგვივით ქედია,
სხვებს რაკი აკლდა შვენება!
წეღანაც დავიყბედია.
- არას ჰგავ, ბიბოს სულის მზემ,
შენი უარზე დადგომა,
ერთის ხმალაის გულისად
ჩვენი და ქვეყნის წახდომა.
აჰა, ჩემ ხმალი შაიბი,
შენის ფრანგულის ჯიშისა.
ამისას რითა სჯობია
ფხა და სიმკვიდრე იმისა.
ნუ მოგვტეხ მხარსა - თუკი გწამ
მადლი დღევანდელ დილისა. -
ეს იყო ბერდიას თხოვნა,
ბაბურაულის შვილისა: -
- მითამ სრულ არა გქონია,
ან გაგტეხია ომშია.
თავისივ ფიქრი იწამლე,
კაცო, ჩავარდი გონშია.
დიდი ხანია ძაღლიკას
გონი აქვ სრული, საღია:
რო არ მეწყინოს საწყენი,
ხომ არ გგონივართ ბალღია?
თუკი ლაშქარში ვუნდოდი,
რად გამამართვა ხმალია?!
გულს რად მიფუჭებს, ისეთი
ან რა დაადგა ძალია?
როგორ იკადრა, ან კია,
გლეხის ნარტყამი მახვილი?
უმისოდ მისაშველებლად
სწადიან ჩვენი ძახილი.
უიარაღო რას ვარგებ,
ამას რად არა ფიქრობდა?
ჩემთვის წელზეით ხმლის შახსნას
მეფე როგორა კადრობდა?
განა არ იცი, მე ხმალი
სახკარს და ცოლშვილს მერჩივნა?
იცი კარგადა, ბერდიავ,
გული როგორაც მეტკივნა.
- იმისი სამაგიერო
ვითომ სხვა მოგცა კარგია?
ერეკლე წელზე შაიბამს
ხმალსა, თუ არა ვარგია?!
ეგ შენი ფიქრი და წყრომა
ტყუილუბრალო ბარგია!..
უარი უთხრა მაინცა
გაჯავრებულმა მხედარმა...
გაწყრომა საიქიოდამ
როგორ დაუგმოს დედამა?!
ამ ბერდიაის თხოვნასა
ჩამოეშველნენ დედანი.
ერთი მათგანი სხვებს სჭარბობს,
ღუღუნებს როგორც ქედანი:
- დიაც ხო არ ხარ, ძაღლიკავ,
რამდენსა გთხოვენ მხედარნი.
ქუდი რად გხურავ თავზედა,
წელზე რადა გრტყავ ხმალია,
თუკი საბუჩეს იჯდები,
ვით მწერელ-ჩვილი ქალია?!
დადედლებული მამალი
საელდო სანახავია!
ცოლმაც შაუგმო, კმარამა,
ქმარს სიტყვა უთხრა ავია:
- რად გინდა ხმალი, ხმარების
თუკი არა გაქვ თავია?
სიკეთე ხმლისა რას გიშველს,
თუ გულ არ გიძე მწვავია?
რაღას აუბნებ ქვეყანას,
სრულ ბიჭობაზე სჩხავია!
აღელვდა ძაღლიკას გული,
გამოუცხადა ზავია.
ცხენსა ჰკითხულობს თავისას...
მოჰგვარეს ნიავ-ქარია...
თავს დაიხურა ჩაჩქანი,
ტანთ რა ჩაიცვა რვალია.
ჩამოიკიდა წელზედა
რაღაც ნადურდნი ხმალია,
სპილოს ტრიანი ხანჯარი,
ასპინძას ნაშოვარია.
თან უთხრა ხევსურთ: “ხევსურნო,
საცა თქვენ, მეც იქ მკვდარია!”