გვსურს, მადლობა გადავუხადოთ:

საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკასა და თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტს მემორიალური ალბომის გამოცემაში მხარდაჭერისთვის.

საქართველოს ეროვნულ არქივსა და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს არქივს დოკუმენტებისა და ფოტოების მოწოდებისთვის.

ქალბატონ სალომე ჭანტურიძეს ალბომის ავტორობისთვის.

ალბატონ დოდო ჭუმბურიძესა და ბატონ გოჩა ჯავახიშვილს წინასიტყვაობის ავტორობისთვის.

აკაკი ჩხენკელის შთამომავალს, ქალბატონ თამარ ჩხენკელს სასარგებლო რჩევებისთვის.

ქალბატონ ესმა მანიას ტექსტების გამართვისა და სრულყოფისათვის.

ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტის თანამშრომლებს, მემორიალური ალ­ბომის მომზადებისთვის.

საქართველოს პირველი დემოკრატიული რესპუბლიკის მკვლევრებსა და ისტორიით დაინტერე­სებულ ყველა პირს.

გიორგი კლდიაშვილი,

აღმასრულებელი დირექტორი

ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტი (IDFI)

2022 წელი

Acknowledgements!

We would like to express gratitude toward:

The National Parliamentary Library of Georgia and the Tbilisi State University for the publication of the Memorial Album.

The National Archives of Georgia and the Archives of the Ministry of Internal Affairs of Georgia for the provision of archival documents and photos.

Ms. Salome Tchanturidze, for authorship of the memorial album.

Ms. Dodo Tchumburidze and Mr. Gotcha Javakhishvili, for the authorship of the foreword.

Descendant of Akaki Tchkhenkeli, Ms. Tamara Tchkhenkeli for helpful advices.

Ms. Esma Mania, for perfecting Georgian texts.

To the employees of the Institute for the Development of Freedom of Information, for the preparation of the memorial album.

Researchers of the First Democratic Republic of Georgia and all those interested in history.

Giorgi Kldiashvili

Executive Director

Institute for Development of Freedom of Information (IDFI)

2022

აკაკი ჩხენკელი

მარქსიზმისა და სოციალიზმის თეორიის ერთ-ერთი მიმდევარი აკაკი ჩხენკელი, თავისი თანამოაზრეებისაგან თავიდანვე ერთი რამით გამოირჩეოდა: ეროვნულ საკითხში ჰქონდა სულ სხვა მიდგომა. ის ქართველი ხალხის ჭეშმარიტი გულშემატკივარი, სახელმწიფოებრივად მოაზროვნე, გულანთებული მამულიშვილი იყო. მისი ეს გამორჩეულობა ჯერ კიდევ 1900-იან წლებში დაინახა არჩილ ჯორჯაძემ. 1908 წელს ჟენევაში, რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის (რსდმპ) V კონფერენციაზე, პირველად მან წამოაყენა რუსეთის იმპერიაში საქართველოს ეროვნული ავტონომიის საკითხი. საქართველოს ეროვნულ-კულტურული ავტონომიის მოთხოვნით, ჩხენკელი სახელმწიფო სათათბიროს ტრიბუნიდანაც გამოვიდა.

როგორც დეპუტატი, აკაკი ჩხენკელი სათათბიროში პოლიტიკურად აქტიურობდა. ის გახდა ადვოკატი სახელმწიფოს ღალატში უსამართლოდ დადანაშაულებული აჭარლების, ბევრი მათგანი გადაარჩინა სიკვდილით დასჯას, როგორც უმაღლესი ორგანოს დეპუტატი, ეხმარებოდა მათ ოჯახებს, ასევე, პირველი მსოფლიო ომის დროს აჭარიდან ლტოლვილ მოსახლეობას.

დუმაში გამოსვლებმა აკაკი ჩხენკელს დიდი პოპულარობა მოუტანა. ის თავდადებულად იცავდა დაჩაგრული ერების, მათ შორის ქართველთა ინტერესებს. ეს მისი სიტყვებია ერთ-ერთი გამოსვლიდან: „მე თავად მივეკუთვნები ერთ-ერთ დაჩაგრულ ერს, კერძოდ ქართველი ვარ და ასე ვთქვათ, საკუთარ ტყავზე ვცდი ნაციონალური ჩაგვრის მთელ არაადამიანურობას. რუსეთთან შეერთების შემდეგ, ასზე მეტი წლის განმავლობაში ქართველი ერი იყო ობიექტი სიტყვით გამოუთქმელი დევნისა და დამცირებისა. თქვენ ყურადღებას აღარ შევაჩერებ ენის არანორმალური დევნის ამოჩემებულ მეთოდზე. მთავრობის თვალში კავკასია სახელმწიფოს თანასწორი ნაწილი კი არ არის, არამედ კოლონია, სადაც ადგილობრივი მოსახლეობის სულსა და ხორცზე უკანონოდ ახორციელებენ დაბალი დონის ექსპერიმენტებს.“

1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ მან დიდი თანამდებობები დაიკავა ჯერ „ამიერკავკასიის საგანგებო კომიტეტში“, შემდეგ ამიერკავკასიის სეიმში. იყო საქართველოს ეროვნული საბჭოს თავმჯდომარის მოადგილე, თუმცა საბჭოს მუშაობის ძირითადი ტვირთი მის მხრებზე გადადიოდა.

სწორედ ამ პერიოდში მიმდინარეობდა ბრძოლა საქართველოს ეროვნული ცხოვრებისათვის გადამწყვეტი ორი ისტორიული მოვლენის განსახორციელებლად: საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღსადგენად და თბილისის უნივერსიტეტის დასაარსებლად, რაშიც ქართულ საზოგადოებასა და ამ პრობლემების გადაწყვეტისათვის მებრძოლ ადამიანებს დიდი დახმარება გაუწია სწორედ აკაკი ჩხენკელმა.

მისმა გამორჩეულმა დიპლომატიურმა ნიჭმა და სახელმწიფოებრივმა აზროვნებამ განსაკუთრებული როლი ითამაშა საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების საქმეში.

მაშინ, როდესაც სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ლიდერები ყოყმანობდნენ და ეძნელებოდათ საქართველოს საბოლოოდ გამოყოფა რუსეთისგან, რუსეთის შიშით აყოვნებდნენ დამოუკიდებლობის გამოცხადებას, ამგვარ პოზიციას პრინციპულად ეწინააღმდეგებოდა აკაკი ჩხენკელი. ის იდგა ეროვნულ-დემოკრატი მოღვაწეების - ნიკო ნიკოლაძის, ზურაბ ავალიშვილის, სპირიდონ კედიას, გიორგი მაჩაბლისა და სხვათა გვერდით და დაჟინებით ითხოვდა დამოუკიდებლობის აქტის განხორციელებას. „თავისუფლება ციდან ჩამოვარდნილი მანანა არ არის, - აცხადებდა იგი, - ის თვითონ უნდა გამოგლიჯო მტერს ხელიდან, ამისთვის უნდა ემზადო, განიმსჭვალო ურყევი ნებით... ერი, რომელიც თავისუფლებისათვის არ იბრძვის, არცაა ღირსი ამ სახელის ტარების...“

დამოუკიდებლობის პერიოდში მან ბევრი იღვაწა საერთაშორისო ასპარეზზე საქართველოს ცნობისათვის, ერთა ლიგაში მის გასაწევრიანებლად. ის ყოველთვის ცდილობდა საქართველოს დამოუკიდებლობის იდეის გარშემო გაერთიანებულიყო მთელი მაშინდელი პოლიტიკური სპექტრი, დაევიწყებინათ პარტიული, წოდებრივ-კლასობრივი და პირადი ინტერესები და ყველას ერთად განემტკიცებინა ქვეყნის დამოუკიდებლობის საფუძვლები. ევროპაში დიპლომატიურ სამუშაოზე მივლენილ ქართველ დიპლომატებს მუდმივად ახსენებდა, რომ ისინი მთელი ერის დესპანები იყვნენ და არა რომელიმე პარტიისა, თუნდაც ეს მმართველი სოციალ-დემოკრატების პარტია ყოფილიყო. ის მზად იყო ყველაფერი გაეკეთებინა, ოღონდ დასახული მიზნის მიღწევა არ შეფერხებულიყო.

აკაკი ჩხენკელი იყო დამფუძნებელი კრების წევრი, მუდამ ამაყობდა ამ სახელმწიფო ინსტიტუტით, გამოხატავდა სიამაყეს იმით, რომ პოსტიმპერიული ქვეყნებიდან პირველი პარლამენტი სწორედ საქართველომ მოიწვია და ეს გაკეთდა სამართლიანად ჩატარებული არჩევნების შედეგად.

ევროპასთან კავშირი აკაკი ჩხენკელისთვის საქართველოს მშვიდობიანი მომავლის საწინდარი იყო. ამიტომ აღიზიანებდა პარტიის ხელმძღვანელ რგოლსა თუ დიპლომატიურ სარბიელზე მოღვაწე ის თანაპარტიელები, რომლებიც ჯერ კიდევ ვერ შელეოდნენ რუსეთის „განუყოფლობის“ იდეას, საქართველოს კვლავ ერთიან რუსეთში მოიაზრებდნენ და ამ გზით ხედავდნენ ევროპასთან დაკავშირების შესაძლებლობასაც. ჩხენკელის აზრით, ეს მცდარი გზა იყო, ყოყმანი ამ არჩევანში ქვეყნისთვის დამღუპველად მიაჩნდა.

აკაკი ჩხენკელი ქართველ ერს მუდამ ბრძოლისა და რისკის გაწევისკენ მოუწოდებდა, მისი აზრით, „ურისკოთ არაფერი არ კეთდება. სახელმწიფო ვის დაუარსებია ურისკოთ. მაშ საჭიროა გამბედაობა, გამბედაობა და კიდევ გამბედაობა“. როდესაც მის მრავალრიცხოვან მიმოწერას ეცნობი, ხვდები, რომ ამ ადამიანს ერთბაშად ჰქონდა მინიჭებული გამაერთიანებლის მისია, ყველა დაპირისპირებულ ჯგუფსა თუ ცალკეულ ადამიანთა შორის შემრიგებლის როლს თამაშობდა, მისი ყველას სჯეროდა და მის სიტყვას ყველასთვის გამორჩეული ფასი ჰქონდა. ამიტომ იქცა აკაკი ჩხენკელი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან პოლიტიკურ სახედ, ეროვნული სახელმწიფოს არქიტექტორად, საქართველოს დამოუკიდებლობის იდეის ერთგულების სიმბოლოდ.

დოდო ჭუმბურიძე
ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი,
ასოცირებული პროფესორი

Dodo Chumburidze

Akaki Chkhenkeli

Akaki Tchkhenkeli, one of the first followers of the Marxism and socialism theories, was distinguished from his peers by one thing from the beginning: he had a completely different approach to the national issue. He was a true fan of the Georgian people, a state-orientated, warm-hearted patriot. Archil Jorjadze saw this distinction in the 1900s. In 1908, at the 5^th conference of the Russian Social Democratic Labour Party (RSDLP) in Geneva, he raised the issue of the national autonomy of Georgia in the Russian Empire for the first time. Tchkhenkeli gave a speech from the tribune of the State Council with the request for the national-cultural autonomy of Georgia.

As a deputy, Akaki Tchkhenkeli was politically active in the Duma. He became a lawyer for the Adjarians who were unjustly accused of treason, saving many of them from the death penalty. As a deputy of the higher body, he helped their families, as well as the refugee population from Adjara during the First World War.

Speeches in the Duma brought Akaki Tchkhenkeli great fame. He devotedly defended the interests of oppressed nations, including Georgia. These are his words from one of his speeches: ?I myself belong to one of the oppressed nations, in particular, I am Georgian and, so to speak, I experience the inhumanity of national oppression on my own skin. After the union with Russia, for more than a hundred years, the Georgian nation was the object of unspeakable persecution and humiliation. I will no longer draw your attention to the chosen method of abnormal persecution of the Georgian language. In the eyes of the government, the Caucasus is not an equal part of the state, but a colony where low-level experiments are illegally carried out on the soul and flesh of the local population?.

After the February revolution of 1917, he held important positions first in the Transcaucasian Special Committee, then in the Transcaucasian Seim. He was the deputy chairman of the National Council of Georgia, however, the main burden of the work of the Council was transferred to his shoulders.

It was during this period that the struggle for the realization of two historical events decisive for the national life of Georgia became apparent: the restoration of the autocephaly of the Georgian Church and the establishment of Tbilisi University, in which Akaki Tchkhenkeli provided a great help to the Georgian society and the people fighting for the solution to these problems.

His distinguished diplomatic talent and statesmanship played a special role in the declaration of Georgia?s independence.

When the leaders of the Social-Democratic Party hesitated and found it difficult to finally separate Georgia from Russia, they delayed the declaration of independence due to fear of Russia, Akaki Tchkhenkeli opposed such a position in principle. He stood next to national-democratic figures - Niko Nikoladze, Zurab Avalishvili, Spiridon Kedia, Giorgi Matchabelli and others and insisted on the implementation of the independence act. ?Freedom is not manna that fell from the sky?, he declared, ?it must be snatched from the hands of the enemy, it must be prepared for it, with unwavering unwavering will... A nation that does not fight for freedom is not worthy of this name...??

During the period of independence, Akaki Tchkhenkeli achieved a lot in the international arena for the recognition of Georgia, for its membership in the League of Nations. He always tried to unite the entire political spectrum around the idea of Georgia's independence, to forget about party, rank-class and personal interests and to strengthen the foundations of the country?s independence together. He constantly reminded the Georgian envoys assigned to diplomatic work in Europe that they were the ambassadors of the whole nation and not of any party, even if it was the Social-Democratic Party that was in rule. He was ready to do everything, but not to hinder the achievement of the set goal.

Akaki Tchkhenkeli was a member of the constituent assembly, he was always proud of this state institution, he expressed his pride in the fact that Georgia convened the first parliament from the post-imperial countries and it was done as a result of fairly conducted elections.

For Akaki Тchkhenkeli, the union with Europe was the harbinger of a peaceful future for Georgia. That's why he was annoyed by those fellow party members working in the leadership circle of the party or on the diplomatic circuit, who still could not get over the idea of ?separation? from Russia. They still considered Georgia to be united with Russia and saw the possibility of connecting with Europe only in the opposite way. Tchkhenkeli considered hesitation in this choice to be disastrous for the country.

Akaki Tchkhenkeli always called the Georgian nation to fight and take risks, in his opinion, ?nothing is done without risk. No state was founded without it. So you need courage, courage and more courage?. When you get acquainted with his productive correspondence, you realize that this man was at once given the mission of a unifier, he played the role of a conciliator between all opposing groups and individuals, he was believed by all, and his word had a special value for all. That is why Akaki Tchkhenkeli became one of the main political faces of the Democratic Republic of Georgia, the architect of the national state, a symbol of loyalty to the idea of Georgia?s independence.

Dodo Tchumburidze

Ph.D., Associate Professor

აკაკი ჩხენკელი

ლევილის მამულში, შატოს დიდ დარბაზში შესასვლელი კარიდან მარცხენა კედელზე ნახავთ ფოტოს, რომელიც 1921 წლის 25 თებერვლის მნიშვნელოვან სახელმწიფოებრივ მოვლენას ასახავს. საქართველოს ლეგაციის ხელმძღვანელი, საგანგებო და სრულუფლებიანი დესპანი აკაკი ჩხენკელი, სახელმწიფო პროტოკოლის უფროსთან ერთად, პროტოკოლური რიტუალით საფრანგეთის ეროვნული საბჭოს თავმჯდომარისთვის ალექსანდრ მილერანისთვის (Alexandre Millerand) რწმუნებათა სიგელების გადასაცემად მიემართება. ფოტო ძლიერი სიმბოლური ემოციის მომგვრელია, რადგან ამავე დღეს, აკაკი ჩხენკელის სამშობლოში ბოლშევიკური არმია შემოიჭრა და რამდენიმეთვიანი ღირსეული წინააღმდეგობის მიუხედავად, ჩვენი ქვეყნის ოკუპაცია მოახერხა.

საფრანგეთმა საქართველო დე იურედ 1921 წლის 27 იანვარს აღიარა. მანამდეც და მას შემდეგაც, რაც აკაკი ჩხენკელი საფრანგეთში დიპლომატიური მისიის ხელმძღვანელად დაინიშნა, პარიზიდან ცდილობდა საქართველოს, როგორც დამოუკიდებელი სახელმწიფოს აღიარებისთვის საბჭოთა ოკუპაციის დაგმობისა და ბოლშევიკების საქართველოდან უკან გასვლის მიღწევას, რისთვისაც ძალისხმევას არ იშურებდა.

ჩემთვის, როგორც საქართველოს საგანგებო და სრულუფლებიანი დესპანისთვის, დიდი წინაპრის, წინამორბედის, აკაკი ჩხენკელის კვალზე სვლა და მისი საპატიო მემკვიდრეობა უდიდესი პასუხისმგებლობა იყო. იმის გააზრება, რა შრომა და ძალისხმევა დასჭირდათ მას და მის გუნდს, რომ საფრანგეთსა და ევროპაში მიეღწიათ იმისთვის, რომ საქართველოს გასაბჭოებიდან კიდევ 13 წელს, 1933 წლამდე, გაგრძელებულიყო საქართველოს დამოუკიდებელი რესპუბლიკის არსებობა, მეც ძალას მმატებდა და მეტი შემართებით განმაწყობდა თითქმის იმავე გამოწვევებთან გასამკლავებლად.

1922 წელს საფრანგეთის მიერ საბჭოთა კავშირის აღიარების აქტში საქართველო სსრკ-ის შემადგენლობაში არ მოიაზრებოდა და საფრანგეთის მთავრობა, საგარეო საქმეთა სამინისტრო საქართველოს დელეგაციას, დამოუკიდებელი საქართველოს წარმომადგენლებს დამოუკიდებელი სახელმწიფოს სტატუსით იწვევდნენ და თანამშრომლობდნენ მათთან. საფრანგეთმა მიიღო საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობა პოლიტიკურ ემიგრანტად. ქართულმა პოლიტიკურმა ემიგრაციამ საფრანგეთში პატარა საქართველო, თავისუფალი საქართველო, ეროვნული დამოუკიდებლობისა და თავისუფლების იდეით, საბჭოთა ოკუპაციიდან, პოლიტიკური რეპრესიებიდან შორს, დემოკრატიული და ევროპული ღირებულებების დედაქალაქ პარიზის სიახლოვეს, კერძოდ, ლევილში დიდხანს აცოცხლა.

ჩემთვის დიდი პატივი იყო, მოკრძალებით შევხებოდი იმ დიპლომატიური მიმოწერის ნიმუშებს, რომლებიც საფრანგეთის დიპლომატიურ არქივშია დაცული. მრავლადაა აკაკი ჩხენკელის მიმოწერა საფრანგეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროსთან, რომელშიც იგი გმობს საბჭოთა ოკუპაციას და მადლობას უხდის საფრანგეთის ხელისუფლებას აქტიური მხარდაჭერისთვის. ბედნიერი ვარ, რომ საფრანგეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროსთან ერთად, საქართველოს პრეზიდენტის ერთ-ერთი ვიზიტის ფარგლებში, საფრანგეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს მთავარ დარბაზში მოვაწყვეთ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის დიპლომატიური კორესპონდენციის გამოფენა. მათ შორის იყო სსრკ-ის ელჩის საპროტესტო წერილი საფრანგეთის საგარეო საქმეთა მინისტრის სახელზე, სადაც იგი აპროტესტებდა აკაკი ჩხენკელის კვლავ საქართველოს წარმომადგენლად მოხსენიებას, ნოე ჟორდანიას მთავრობის საქართველოს ოფიციალურ წარმომადგენლებად აღიარებას მაშინ, როცა პოლიტიკური ვითარება უკვე შეცვლილი იყო.

მათ შორის იყო საფრანგეთის ეროვნული საბჭოს თავმჯდომარის სახელზე აკაკი ჩხენკელის წერილიც, რომლითაც იგი რეკომენდაციას უწევდა ახალგაზრდა დიმიტრი ამილახვარს სენ-სირის სამხედრო სკოლაში ჩასარიცხად. დიმიტრი ამილახვარი მომავალში საფრანგეთის თავდადებული გმირი გახდა და დღეს საფრანგეთ-საქართველოს დიპლომატიური, პოლიტიკური და თავდაცვის სფეროებში თანამშრომლობა - სტრატეგიული დიალოგი მის სახელს ატარებს. 2021 წელს კი საქართველოს პრეზიდენტმა დიმიტრი ამილახვარს საქართველოს ეროვნული გმირის წოდება მიანიჭა.

ძალიან ვამაყობდი ასევე 90-იან წლებში, პარიზის საერთაშორისო დიპლომატიურ აკადემიაში სწავლის დროს, როცა 1927 წელს აღნიშნული დიპლომატიური აკადემიის დამაარსებელთა შორის აღმოვაჩინე ევგენი გეგეჭკორისა და აკაკი ჩხენკელის ხელმოწერები, მათი ხელმოწერებით დამოუკიდებელი საქართველო ამ სასწავლებლის დამაარსებელ ქვეყანათა შორის იყო მოხსენიებული.

აკაკი ჩხენკელი იმ ქართველ პოლიტიკოსთა შორისაა, რომელთა მემკვიდრეობას უკეთ უნდა იცნობდეს საქართველო.

გოჩა ჯავახიშვილი
საქართველოს საგანგებო და სრულუფლებიანი დესპანი
საფრანგეთის რესპუბლიკაში

Gocha Djavakhishvili

Akaki Chkhenkeli

On the wall to the left of the entrance door in the great hall of the Chateau in the Leuville estate, you will see a photograph depicting an important state event dated February 25, 1921. The Head of the Georgian Legation, Ambassador Extraordinary and Plenipotentiary, Akaki Tchkhenkeli, together with the Chief of State Protocol, goes to present the credentials to the Chairman of the French National Council, Alexandre Millerand, in a protocol ritual. The photo evokes a strong symbolic emotion because, on the same day, the Bolshevik army invaded our homeland and managed to occupy our country despite several months of brave resistance.

France recognized Georgia de jure on January 27, 1921. Even before Akaki Tchkhenkeli was appointed as the head of the diplomatic mission in France, he tried from Paris to recognize Georgia as an independent state, condemn the Soviet occupation, and achieve the withdrawal of the Bolsheviks from Georgia, for which he spared no effort.

For me, as an extraordinary and plenipotentiary ambassador of Georgia, following in the footsteps of my great ancestor, Akaki Tchkhenkeli and his honorable legacy is a great responsibility. Understanding the hard work and effort it took him and his team in France and Europe to achieve the continuity of the existence of the independent Republic of Georgia until 1933, 13 years after the Sovietization of Georgia, gave me strength and prepared me with more self-belief to deal with similar challenges.

In 1922, in the act of recognition of the Soviet Union by France, Georgia was not included in the USSR. The French government and the Ministry of Foreign Affairs invited the delegation of Georgia and representatives of independent Georgia under the status of an independent state and cooperated. France accepted the government of the Democratic Republic of Georgia in political exile. Georgian political emigration to France, Little Georgia, and Free Georgia, kept alive the idea of national independence and freedom, far from Soviet occupation, and political repression, in the vicinity of Paris, the capital of democratic and European values, namely in Leuville.

It was a great honor for me to humbly touch the samples of diplomatic correspondence that are preserved in the French diplomatic archives. There are many correspondences of Akaki Tchkhenkeli with the French Ministry of Foreign Affairs, where he condemns the Soviet occupation and thanks the French authorities for their active support. I am happy that together with the Ministry of Foreign Affairs of France, within the framework of one of the visits of the President of Georgia, we organized an exhibition of the diplomatic correspondence of the Government of the Democratic Republic of Georgia in the main hall of the Ministry of Foreign Affairs of France. Among them was the protest letter from the ambassador of the USSR addressed to the Minister of Foreign Affairs of France, where he objected to both mentioning Akaki Tchkhenkeli again as the representative of Georgia and to recognizing the government of Noe Zhordania as the official representative of Georgia.

Among the preserved correspondence was Akaki Tchkhenkeli's letter addressed to the chairman of the French National Council, in which he recommended young Dimitri Amilakhvari enroll in the Saint-Cyr military academy. Dimitri Amilakhvari would go on to become a devoted hero of France. Subsequently, the modern-day French-Georgian diplomatic, political, and defense cooperation - strategic dialogue bears his name. In 2021, the President of Georgia awarded the posthumous title of National Hero of Georgia to Dimitri Amilakhvari.

I was also very proud in the 90s while studying at the international diplomatic academy in Paris. Founded in 1927, I discovered that among the initiators of the diplomatic academy were the signatures of Evgeni Gegechkori and Akaki Tchkhenkeli. It can therefore be said that Independent Georgia was among the founding countries of the school.

Akaki Tchkhenkeli is among the Georgian politicians whose legacy should be more well-known to Georgians.

Gotcha Javakhishvili?Ambassador Extraordinary and Plenipotentiary of ?Georgia to the Republic of

აკაკი ჩხენკელი 1874 წლის 19 მაისს (ძვ. სტილით) სოხუმის ოლქის სოფელ ოქუმში დაიბადა. აკაკის მამა - ივანე ჩხენკელი იყო სასულიერო პირი, რომელიც საურზაყანოში მოღვაწეობდა. ბაბუა - პეტრე ჩხენკელიც მღვდელი იყო. დედა - ირინე გიორგაძე ქუთაისელი მღვდლის შვილი იყო. ჩხენკელების მრავალრიცხოვანი ოჯახის შესახებ ინფორმაცია მწირადაა შემორჩენილი. მამამისი ივანე მღვდელი იყო, უაღრესად კულტურული და განათლებული ქართველი პატრიოტი. ის აფხაზეთში იქნა გამწესებული... ივანეს საკმაოდ მრავალრიცხოვანი და სახელოვანი შვილები ჰყავდა: უფროსი მიხაკო იყო ექიმი, აკაკი - იურისტი და ჟურნალისტი, ლუკა - ბეითალი, კიტა - პროფესორი... ქალიშვილებიდან ერთი ჰყავდა კულაშელ კანდელაკს, მეორე - აბაშელ ჭანტუიას (ვ. ჩუბინიძე, ერის ცხოვრების კვალის დამჩნევი აკაკი ჩხენკელი „გუშაგი“, პარიზი, 1984, №1, გვ. 60).

აკაკი ჩხენკელის მშობლები: დეკანოზი ივანე ჩხენკელი და ირინე გიორგაძე (ინახება ია თიკანაძის საოჯახო არქივში)

Parents of Akaki Tchkhenkeli: Deacon Ivane Tchkhenkeli and Irine Giorgadze (Kept in Ia Tikanadze's family archive)

„მამაჩემი რამდენი ნაღვაწი და ნაშრომია ის. ნახევარი სიცოცხლე აბხაზეთს-სამურზაყანოს შესწირა, მღვდელს მაშინ ბევრი რამის გაკეთება შეეძლო, მამაჩემი ხომ მთელი სამურზაყანოს მღვდლების სათავეში იყო, რაც მან პირველ-დაწყებითი სკოლები გახსნა, რიცხვი არც კი ვიცი, ბევრი იყო, მარტო ქვიტკირის საყდრები ოცამდე ააშენა! და ამას იმიტომ ვამბობ, რომ ყოველ საყდრის გვერდში სკოლაც იხსნებოდა. ეპისკოპოსმა გაბრიელმა¹ გადაისროლა მამაჩემი სამურზაყანოში და აქედან სჩანს, რომ ის გონიერი ადამიანი ყოფილა: აბა ასეთ მშრომელს და მუყაითს სად იშოვიდა! მაგრამ მამაჩემმა ვერ დაიმსახურა რუსის საეპარქიო მთავრობის წყალობა, მას სდევნიდნენ, როგორც ქართველ მოღვაწეს, როგორც უმწიკლო ადამიანს. მან ბევრი უსიამოვნება ნახა ჩემს გამო: რევოლუციონერი შვილი გაზარდაო! ასე რომ ამდენი შრომა ტყუილა დაეკარგა სამსახურის მხრით. მხოლოდ კათალიკოსმა კირიონმა² გაიხსენა მისი ღვაწლი და დიდი ხნის სამსახურიდან გამოსული დეკანოზად აკურთხა. არც კი ვიცი როგორ მოხდა ეს. მამაჩემი ჩვეულებრივი მღვდელი არ იყო, მას ქონდა განათლება და ცხოვრობდა, როგორ ინტელიგენტი სოფელში“. აკაკი ჩხენკელის მოგონება მამის შესახებ, 1920 წლის 30 მაისი (აკაკი ჩხენკელის დღიურები, წ. 1, 2021, გვ. 218.).

ივანე ჩხენკელის ოჯახის შემადგენლობა (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Ivane Tchkhenkeli's family (Preserved in the Georgian National Archive)

აკაკის მამის - ივანე ჩხენკელის წერილი „სამურზაყანოს ვითარება“ ჟურნალში „კვალი“ ალ. ენგურელის ფსევდონიმით გამოქვეყნდა. ამ წერილში ვკითხულობთ: „სამურზაყანოს სკოლებიდან განდევნილია, უარყოფილია ენა, მაშინ როდესაც ამ ენაზე უნდა იყოს მიქცეული უმთავრესი ყურადღება საზოგადოთ სამრევლო და სასოფლო შკოლებში და მით უფრო სამეგრელო-სამურზაყანოში, წინააღმდეგ შემთხვევაში არავითარ ნაყოფს არ მოგვიტანს სამრევლო სკოლებში“ (გაზეთი „კვალი“, 16 ივლისი, 1895).

ივანე ჩხენკელს დეკანოზის წოდება კათალიკოსმა კირიონმა უბოძა, რასაც სიხარულით აღნიშნავს აკაკისადმი გაგზავნილ წერილში: „მიხარია და მოგილოცავ, რომ უკანასკნელად შენი მამა, შენი შემწეობით, აკურთხა დეკანოზათ მისმა უწმინდესობამ კათალიკოზ პატრიარქმა კირიონმა... უფრო ის მიხარია, რომ მომესწრო ასეთი დრო. დღეს საქართველოს კათალიკოზ პატრიარქი ჰყავს. ჩვენი უწმინდესობის ხელიდან ვღებულობ ამ ღირსებას“ (სცსსა, ფონდი 1831, აღწერა 2, ფურ.2).

დაცულია ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკაში

Preserved at the Ivane Javakhishvili Tbilisi State University library

ივანე ჩხენკელის საქართველოს ეროვნულ არქივში დაცული ნამსახურების ნუსხის დოკუმენტის მიხედვით ვიგებთ, რომ მასსა და ირინა გიორგაძეს ჰყავდათ 7 შვილი: მიხეილი, აკაკი, ლუკა, ნეონილა, ანა, მარია და პეტრე - კიტა.

გაბრიელ ეპისკოპოსის შუამდგომლობით, ივანე ჩხენკელის შვილებმა კარგი განათლება მიიღეს: უფროსი ვაჟი მიხეილი ქუთაისის კლასიკურ გიმნაზიაში სწავლობდა, ქალიშვილი ნეონილა - სოხუმის ქალთა პროგიმნაზიაში, შემდეგ ქუთაისის ქალთა გიმნაზიაში, მართლმადიდებლობის აღმდგენი საზოგადოების ხარჯზე; აკაკი ჯერ სამეგრელოს სასწავლებელში შეიყვანეს, საიდანაც გადმოვიდა ხონში, შემდეგ ქუთაისში, ბოლოს კი თბილისის სასულიერო სემინარიაში. ლუკამ, რომელიც ბეითალი გახდა, სოხუმის მთიელთა სკოლაში დაიწყო სწავლა, შემდეგ კი ქუთაისში გააგრძელა. ივანეს ჰყავდა კიდევ ვაჟი - პეტრე (იგივე კიტა). ივანეს ქალიშვილები იყვნენ 1879 წელს დაბადებული ანა და 1883 წელს დაბადებული მარიამი (დ. ჭუმბურიძე, აკაკი ჩხენკელი, სახელმწიფო მოღვაწე, დიპლომატი, მამულიშვილი, 2018, გვ. 61).

თბილისის სასულიერო სემინარია. სასულიერო სასწავლებელი 1817 წლის 1 ოქტომბერს დაარსდა და 1917 წლამდე იარსება.

Tbilisi Theological Seminary. The theological school was founded on October 1, 1817, and existed until 1917.

ლაიფციგის უნივერსიტეტის მთავარი შენობა (1917). 1968 წელს დაანგრიეს.

უნივერსიტეტი დაარსდა 1409 წელს.

The main building of the University of Leipzig (1917). It was demolished in 1968.

The university was founded in 1409.

საქართველოს გასაბჭოებამ კიტა ჩხენკელს ევროპაში სწავლის დროს მოუსწრო. დაასრულა ჰალეს უნივერსიტეტის ფილოსოფიის ფაკულტეტი. 1936 წელს ჰამბურგის უნივერსიტეტში პოლიტეკონომიის დოქტორის ხარისხი მოიპოვა, ამავე უნივერსიტეტში ხელმძღვანელობდა ენის კურსებს, შეადგინა ქართულ-გერმანული ლექსიკონი და ენის სახელმძღვანელო, რომელიც 1943 წელს ჰამბურგის დაბომბვის დროს განადგურდა. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, შვეიცარიაში გააგრძელა ცხოვრება და მოღვაწეობა. ციურიხის უნივერსიტეტში ქართველოლოგიური კათედრა და სტამბა „ამირანი“ დააარსა. შექმნა ფუნდამენტური ნაშრომი „ენის შესავალი“. კიტა ჩხენკელის არქივი 2018 წელს ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტს გადაეცა.

აკაკი ჩხენკელის დედის - ირინე გიორგაძის მშობლები, მამა - ბესარიონ გიორგაძე.(ინახება ია თიკანაძის საოჯახო არქივში)

The parents of the mother - Irine Giorgadze - of Akaki Tchkhenkeli, Father - Besarion Giorgadze. (Kept in Ia Tikanadze's family archive)

აკაკი და მისი უფროსი ძმა მიხაკო კიევში, 1894 წელი. მიხაკო იყო ექიმი, თბილისის მთავარი პედიატრი, 1937 წელს დააპატიმრეს და მას შემდეგ მისი კვალი გაქრა. (ინახება ია თიკანაძის საოჯახო არქივში)

Akaki and his older brother Mikhako in Kiev, 1894. Mikhako was a doctor, chief pediatrician in Tbilisi, arrested in 1937, following which all traces of him disappeared.( Kept in Ia Tikanadze's family archive)

აკაკი ჩხენკელის ძმა, ლუკა, ოჯახთან ერთად. (ინახება ია თიკანაძის საოჯახო არქივში)

Akaki Tchkhenkeli's brother, Luka, with his family. (Kept in Ia Tikanadze's family archive)

აკაკი ჩხენკელმა დაწყებითი განათლება ხონის სკოლაში მიიღო. 1891 წლიდან კი სწავლა განაგრძო თბილისის სასულიერო სემინარიაში, სადაც ადრეული ასაკიდან ეცნობოდა სოციალ-დემოკრატთა იდეებსა და მრწამსს. თბილისის სემინარია იმდროინდელი საქართველოს რევოლუციური იდეების მთავარ კერას წარმოადგენდა, სტუდენტები ხშირად უპირისპირდებოდნენ ანტიქართულ პროპაგანდას. 1883 წელს ერთ-ერთი გაფიცვის გამო აკაკი ჩხენკელი სასწავლებლიდან გარიცხეს.

1896-1901 წლებში აკაკი ჯერ კიევში, შემდეგ მოსკოვსა და პეტერბურგში ჩაირიცხა იურიდიულ ფაკულტეტებზე, თუმცა სტუდენტურ მოძრაობებში აქტიურობის გამო სწავლა ვერ დაასრულა და საქართველოში დაბრუნდა. 1902-1904 წლებში ჩხენკელმა აფხაზეთში ადვოკატად დაიწყო მუშაობა. პარალელურად, ქართულ და რუსულ პრესასთან თანამშრომლობდა, პერიოდულ გამოცემებში რუსეთის დამპყრობლურ პოლიტიკასა და მის შოვინისტურ ზრახვებს ამხელდა.

აკაკი ჩხენკელის მამის, დეკანოზ ივანე ჩხენკელის წერილი შვილისადმი, რომლითაც ატყობინებს კათალიკოს-პატრიარქ კირიონის მიერ მის დეკანოზად კურთხევას (1918 წელი).

შენც შემპირდი და ექიმ. მითხრეს გნახავთო. შენი ნახვა აქამდიაც მენატრებოდა. შენ აქეთ ვინ მოგაცლევიებს - ქვეყნის საქმე გაბარია. (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

The letter from Akaki Tchkhenkeli's father, deacon Ivane Tchkhenkeli, to his son, wherein he informs Akaki of Catholicos-Patriarch Kirion granting him the rank of deacon (1918).

You promised me and the doctors told me they'd see me as well. I missed seeing you all the time. But how would you find the time for us - you're taking care of the country?s affairs. (Preserved at the Georgian National Archive)

საქართველოში დაბრუნებულმა აკაკი ჩხენკელმა ცოლად მაკრინე სიმონის ასული თურქია შეირთო. 1905 წელს წყვილს ვაჟი, ალექსი³ შეეძინა, მალევე კი აკაკი ოჯახთან ერთად სასწავლებლად ევროპაში გაემგზავრა. მაკრინე თურქია თავის დასთან - მაშოსთან და აკაკის

დასთან - ანეტასთან ერთად სოხუმის სცენისმოყვარეთა წრეში მსახიობობდა. 1900 წელს გაზეთ „ივერიაში“ გამოქვეყნდა წერილი სოხუმის სცენისმოყვარეთა წრის შესახებ, სადაც მაკრინე თურქიას ოსტატობა იყო ხაზგასმული.

ფოტო ჟურნალიდან - „ისტორიანი“ (2018, №89)

Magazine „Istoriani“ (2018, №89)

კომპოზიტორ მელიტონ ბალანჩივაძის გუნდი, 1899 წელი.

აკაკი ჩხენკელსაც, სხვათა მსგავსად, ქულაჯა აცვია. სავარაუდოდ, ისიც გუნდში მღეროდა. (ფოტო დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში)

Choir of composer Meliton Balanchivadze, 1899.

Akaki Chkhenkeli, like others, also wears a robe. He likely also sang in the choir (Preserved at the National Library of Georgia)

1904-1909 წლებში აკაკი ჩხენკელი ცხოვრობდა ბერლინში, ვენაში, პარიზსა და ლონდონში, სადაც ეცნობოდა სოციალ-დემოკრატთა იდეოლოგიას, აქტიურად მონაწილეობდა კონგრესებსა და კონფერენციებში.

1907 წელს აკაკი ჩხენკელმა გერმანიაში ლაიფციგის უნივერსიტეტი დაასრულა და სწავლა შვეიცარიაში - ჟენევის უნივერსიტეტში განაგრძო.

აკაკი ჩხენკელი მეუღლესთან - მაკრინე თურქიასთან ერთად (1950-იანი წლები) (დაცულია ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკაში)

Akaki Tchkhenkeli with his spouse - Makrine Turkia (1950's) (Preserved in the Ivane Javakhishvili Tbilisi State University library)

1909 წელს აკაკი საქართველოში დაბრუნდა. 1910 წელს დააპატიმრეს, ჯერ მეტეხის ციხეში ჩასვეს, შემდეგ კი გადაასახლეს როსტოვში, სადაც იმყოფებოდნენ ქართველი რევოლუციონერები: ნოე რამიშვილი, ნესტორ ჩხიკვაძე, ზაქარია გურული და სხვები.

________________

1. გერასიმე (გაბრიელ) ქიქოძე (1825-1896) - სასულიერო პირი

2. გიორგი (კირიონ) საძაგლიშვილი (1855-1918) - სასული­ერო პირი, საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქი

3. აკაკი ჩხენკელსა და მაკრინე (მაშო) თურქიას ჰყავდათ ერთადერთი შვილი - ალექსი, რომელიც 1905 წელს საქართველოში დაიბადა. საფრანგეთის უცხოური ლეგიონის ბატალიონის მეთაური, ოფიცერი, ვიცე-პოლკოვნიკი ალექსი ჩხენკელი არაერთ ბრძოლასა და ექსპედიციაში იღებდა მონაწილეობას. იგი პენსიაში გასვლის შემდეგ საცხოვრებლად გადავიდა აშშ-ში, სადაც აქტიურად დაიწყო ემიგრაციის დახმარება. 1959 წელს მან „ანტიკომუნისტური ინტერნაციონალი“ დააარსა. ალექსი ჩხენკელი 1985 წელს გარდაიცვალა და დაკრძალეს საფრანგეთში, ლევილის ქართულ სასაფლაოზე.

Family - Education

Akaki Tchkhenkeli was born on May 19, 1874 in the village of Okumi, Sokhumi District. Akaki's father - Ivane Tchkhenkeli - was a clergyman in Samurzaka№. His grandfather - Petre Tchkhenkeli - was also a priest. Mother - Irine Giorgadze - was the daughter of a priest from Kutaisi. Little information remains regarding large Tchkhenkeli family. His father Ivane was a priest, a very cultured and educated Georgia patriot. He was directed to Abkhazia... Ivan had quite numerous and famous children: the eldest Mikhako was a doctor, Akaki - a lawyer and journalist, Luka - a veterinarian, Kita - a professor... Among his daughters, one was married to a Kandelaki in Kulashi, while the other was married to a Chanturia in Abasha. (V. Chubinidze, Footprint on the Life of the Nation of Akaki Tchkhenkeli, „Gushagi“, Paris, 1984, №1, p. 60).

აკაკი ჩხენკელისა და მაკრინე (მაშო) თურქიას ერთადერთი შვილი - ალექსი ჰყავდათ, რომელიც 1905 წლის 12 ივნისს, ოქუმში (აფხაზეთში) დაიბადა.

1920 წელს აკაკი ჩხენკელი ოჯახთან ერთად საფრანგეთში გაემგზავრა. მისმა ვაჟმა განათლება იანსონ დე საილის საშუალო სკოლაში მიიღო. 1923- 1925 წწ. კი სენ-სირის სამხედრო სკოლაში.

ალექსი დაქორწინდა ქეთევან ვაჩნაძეზე, რომელთაც 1927 წელს შეეძინა ვაჟი გუივი, 1935 წელს ქალიშვილი თამარი.

უცხოური ლეგიონის ბატალიონის მეთაური, ოფიცერი, ვიცე პოლკოვნიკი ალექსი ჩხენკელი არაერთ ბრძოლასა და ექსპედიციაში იღებდა მონაწილეობას. იგი პენსიაში გასვლის შემდეგ ამერიკაში გადავიდა საცხოვრებლად, სადაც აქტიურად დაიწყო ემიგრაციის დახმარება. 1959 წელს მან „ანტიკომუნისტური ინტერნაციონალი“ დააარსა. ალექსი ჩხენკელი 1985 წელს გარდაიცვალა და მისი ფერფლი დაკრძალეს საფრანგეთში, ლევილის ქართულ სასაფლაოზე.

Akaki Tchkhenkeli and Makrine (Masho) Turkia had a single child - Alexi, who was born on June 12, 1905, in Okumi (Abkhazia).

In 1920, Akaki Tchkhenkeli went to France with his family. His son received his education at Janson de Sailly lycée. 1923-1925 at Saint-Cyr Military School.

Alexi married Ketevan Vachnadze, to whom they had a son Givi in 1927 and a daughter Tamari in 1935.

Foreign Legion battalion commander, officer, lieutenant colonel Alexi Tchkhen­keli took part in many battles and expeditions. After his retirement, he moved to America, where he actively started helping the Georgian emigration. In 1959, he founded the "Anti-Communist International". Alexi Chkhenkeli died in 1985 and his ashes were buried in France, in the Georgian cemetery of Léuville.

ალექსი ჩხენკელი შვილთან - თამართან ერთად (ფოტოები ინახება თამარ ჩხენკელის საოჯახო არქივში)

Alexi Tchkhenkeli with his daughter - Tamar (Preserved in the family archive of Tamar Tchkhenkeli)

„My father, he has done so much work. He sacrificed half his life to Abkhazia-Samurzakano, a priest could do a lot of things then, my father was at the head of the clergy of the whole Samurzakano, he opened so many first-primary schools, I donэt even know the number, there were many, he built up to twenty stone churches alone! And I say this because a school was also opened next to each church. Bishop Gabriel1 transferred my father to Samurzakano, and from this it seems that he was a wise man: where else would he have gotten such a hard worker! But my father could not earn the recognition of the diocesan government of Rus, he was persecuted as a Georgian figure, as a blameless person. He met a lot of trouble because of me: they said that he raised a revolutionary son! And so, this much work was wasted in his service. Only the Catholicos Kyrion² recalled his merits and blessed him as a deacon from his long retirement. I do not even know how this happened. My father was not an ordinary priest, he had an education and lived like a member of the intelligentsia in the village“. Akaki Tchkhenkeli's recollections about his father, 30 May 1920 (Akaki Tchkhenkeli's Diaries, vol. 1, 2021, p. 218).

Akaki's father - Ivane Tchkhenkeli's letter „Situation in Samurzakano“ was published in the magazine „Kvali“ under the pseudonym of Al. Engureli. The letter reads: „The Georgian language has been expelled and rejected from the schools of Samurzakano, while the main attention should be paid to this language in public parish and rural schools, and even more so in Samegrelo-Samurzakano, otherwise it will not bear any fruit in the parish schools“ (Kvali magazine, July 16, 1895).

Ivane Tchkhenkeli was granted the title of deacon by Catholicos Kyrion, which he happily notes in his letter to Akaki: „I am overjoyed and congratulate you that your father, with your support, was blessed with deaconship by His Holiness the Catholicos-Patriarch Kyrion... More so, I am glad to have witnessed such a time. Today, Georgia has a Catholicos-Patriarch. I receive this honor from the hands of His HolinessЭ (National Archive of Georgia, Central Historical Archive, fund №1831, Inventory №2, page.2).

According to Ivane Tchkhenkeli's service list preserved in the National Archive of Georgia, we learn that he and Irina Giorgadze had 7 children: Mikheili, Akaki, Luka, Neonila, Anna, Maria, and Petre - Kita.

Through the mediation of Bishop Gabriel, the children of Ivane Tchkhenkeli received a good education: the eldest son Mikheil studied at the classical gymnasium of Kutaisi, daughter Neonila - at the women's pregymnasium of Sokhumi, then at the women?s gymnasium of Kutaisi, with the funding from the Society for the Restoration of Orthodoxy; Akaki was first admitted to the Samegrelo Academy, from which he transferred to Khoni, then to Kutaisi, and finally to the Tbilisi Theological Seminary. Luka, who became a veterinarian, began his studies in the Sokhumi Mountain School, then continued in Kutaisi. Ivane had another son - Petre (also known as Kita). Ivane's daughters were Ana, born in 1879, and Mariam, born in 1883 (D. Tchumburidze, Akaki Tchkhenkeli, Statesman, Diplomat, Patriot, 2018, p. 61).

Sovietization of Georgia took place when Kita Tchkhenkeli was studying in Europe. He graduated from Halle University, Faculty of Philosophy. In 1936, he obtained the degree of Doctor of Political Economy at the University of Hamburg, where he also directed Georgian language courses, compiled a Georgian-German dictionary and a Georgian language textbook, which were destroyed in the bombing of Hamburg in 1943. Following World War II, he moved to live and work in Switzerland. He founded the Department of Georgian Studies and the Georgian printing house „Amirani“ at the University of Zurich. He created the foundational work ?Introduction to the Georgian Language?. In 2018, Kita Tchkhenkeli's archive was transferred to Ivane Javakhishvili Tbilisi State University.

Akaki Chkhenkeli received his primary education at Khoni school. From 1891, he continued his studies at the Tbilisi Theological Seminary, where he was introduced to the ideas and beliefs of social democrats from an early age. Tbilisi Seminary was the main hub of revolutionary ideas in Georgia at that time, and the students often challenged anti-Georgian propaganda. In 1883, due to one of the strikes, Akaki Tchkhenkeli was expelled from the seminary.

In 1896-1901, Akaki enrolled in faculties of Law first in Kyiv, then in Moscow and St. Petersburg, but due to his participation in student movements, he could not finish his studies and instead returned to Georgia. In 1902-1904, Tchkhenkeli started working as a lawyer in Abkhazia. At the same time, he worked with the Georgian and Russian press, exposing Russia?s imperialist policy and its chauvinistic intentions in periodicals.

Returning to Georgia, Akaki Tchkhenkeli married Makrine Turkia. In 1905, the couple had a son, Alexi³, and soon Akaki went to study in Europe with his family. Makrine Turkia, together with her sister, Masho, and Akaki?s sister, Aneta, acted in the circle of stage lovers of Sokhumi. In 1900, the newspaper „Iveria“ published a letter about the circle of stage lovers in Sokhumi, highlighting Makrine Turkia?s skills.

In 1904-1909, Akaki Tchkhenkeli lived in Berlin, Vienna, Paris, and London, where he studied the ideology of social democrats and actively participated in various congresses?and conferences.

In 1907, Akaki Tchkhenkeli graduated from the University of Leipzig in Germany and continued his studies at the University of Geneva in Switzerland.

In 1909, Akaki returned to Georgia. In 1910, he was arrested, first being imprisoned in the Metekhi prison, then exiled to Rostov, where Georgian revolutionaries, such as Noe Ramishvili, Nestor Chkhikvadze, Zakaria Guruli, and others had been sent.

_________________

1. Gerasime (Gabriel) Kikodze (1825-1896) - clergyman

2. Giorgi (Kyrion) Sadzaglishvili (1855-1918) - clergyman, Catholicos-Patriarch of Georgia

3. Akaki Tchkhenkeli and Makrine (Masho) Turkia had an only child - Alexi, who was born in 1905 in Georgia. Commander of the battalion of the French Foreign Legion, officer, vice-colonel Alexi Chkhenkeli took part in many battles and expeditions. After retirement, he moved to live in the US, where he began actively assissting Georgian emigrants. In 1959, he founded the „Anti-Communist International“. Alexi Tchkhenkeli passed away in 1985 and was buried in France, in the Leuville Georgian cemetery.

1912 წლიდან იწყება აკაკი ჩხენკელის აქტიური პოლიტიკური საქმიანობა. 1912 წელს გაიმართა რუსეთის იმპერიის მე-4 სახელმწიფო სათათბიროს არჩევნები, რომელშიც აკაკი ჩხენკელი გახდა დეპუტატი აფხაზეთიდან და ბათუმ-ყარსის ოლქიდან. ჩხენკელი საქართველოს ეროვნულ-კულტურულ ავტონომიას ითხოვდა, ქართველი ხალხის ეროვნული უფლებების შელახვას აპროტესტებდა და მუსლიმი ქართველების უფლებებს იცავდა.

თავრიდის სასახლის სათათბიროს დარბაზი.

ამ დარბაზში იმართებოდა მე-3 და მე-4 სათათბირო დუმების სხდომები. (ფოტო ინტერნეტიდან)

Convention Hall of Tauride Palace.

In this hall sessions of 3^rd and 4^th state duma were held. (Photo from the Internet)

აკაკი ჩხენკელის განდევნა სათათბირო დარბაზიდან. სახალხო გაზეთი, 1914, N209. (დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში)

Expulsion of Akaki Tchkhenkeli from the council hall. People's Gazette, 1914, N209. (Preserved in the National Library of the Parliament of Georgia)

ვასო წულაძის მოგონებები აკაკი ჩხენკელის დუმის დეპუტატად არჩევასთან დაკავშირებით.

„... ჩვენი პარტიის კანდიდატი იყო აკაკი ჩხენკელი; მის წინააღმდეგ ყუთს იდგამდა ალ. შერვაშიძე... ამრჩეველთა რიცხვი 27-მდე იყო, ყარსიდან, ართვინიდან, სოხუმიდან და სხვა... დადგა დღე დეპუტატის არჩევნებისა. ალ. შერვაშიძე დიდი რიხით მოვიდა ბათუმს, ოცდაათი შეიარაღებული თანმხლებელით.

ქალაქის თვითმმართველობის დარბაზში იყო დანიშნული არჩევნები, რომელიც სრულ თორმეტ საათზე უნდა დაწყებულიყო. მანამდე დერეფანში ვუცდიდით და მოლაპარაკებას ვეწეოდით ამრჩევლებთან.

აკაკი ჩხენკელი და ოზაკომის სხვა წევრები

Akaki Tchkhenkeli and other members of Ozakom

აკაკი ჩხენკელი
Akaki Tchkhenkeli

კიტა აბაშიძე
Kita Abashidze

მიხეილ პაპაჯანიანი
Michael Papadjanian

მამედ იუსუფ ჯაფაროვი
Mammad Yusif Jafarov

ვასილი ხარლამოვი
Vasily Kharlamov

აკაკი ჩხენკელი დიდ ამბავში იყო; ის ყარსიდან ჩამოსულ ამრჩევლებს - თათრებს - უხსნიდა თავის საარჩევნო პროგრამას, რომელსაც ჩვენი თარჯიმანი უთარგმნიდა. დარბაზის გახსნის დრო იყო და თავმჯდომარე კი - დამოჟნის ჩინოვნიკი ზიკოვი - რატომღაც კრებას არ ხსნის. თურმე ნუ იტყვით! რაღაცას უცდიან: ნამესტნიკთან დეპეშა ჰქონიათ გაგზავნილი, რომ ჩხენკელი, დაიჭირონ და ამით უზრუნველყონ შერვაშიძის არჩევა.

და აი, კიდევაც, ბათუმის პოლიცმეისტერი რუჩი, გააფთრებული კიბეზე ამორბის, ხელში უკავია დეპეშა და ხმამაღლა ყვირის: „გასპადინ ჩხენკელი, გასპადინ ჩხენკელი!“. დააპატიმრეს და წაიყვანეს. მაგრამ მისმა დაჭერამ მისი საარჩევნო შანსები ასწია, სომხებმა გამოგვიცხადეს, რომ ახლა ჩვენ ჩხენკელს ვაძლევთ ხმასო!

ამიერკავკასიის საგანგებო კომიტეტის მიერ აკაკი ივანეს ძე ჩხენკელის სახელზე გაცემული მოწმობა კომიტეტის წევრობისა და მინიჭებული უფლებების შესახებ. (8 აგვისტო, 1917 წელი).

Certificate issued by the Transcaucasian Special Committee in the name of Akaki Ivanes dze Tchkhenkeli regarding the membership of the committee and the rights granted. (August 8, 1917).

საარჩევნო დარბაზი გახსნეს და არჩევნებს შეუდგნენ.

აკაკი ჩხენკელმა მიიღო 14 ხმა, ხოლო შერვაშიძემ - 12. არჩეულ იქმნა ჩხენკელი. ამასობაში პოლიცმეისტერს ჩხენკელი გუბერნატორთან წაეყვანა; იქ ჩხენკელს ხელი მოაწერინეს, რომ იმ საღამოსვე დატოვებდა ბათუმს...

გამოვედით თუ არა თვითმართველობის შენობიდან, ჩხენკელი საგუბერნატოროდან დაბრუნებული, ჩვენ ეტლით მოგვადგა; მაგრამ ის უკვე დეპუტატად იყო არჩეული და მეორე დღეს იმავე გუბერნატორმა დიდი პატივით მიიღო და კანონის თანახმად საგზაო ხარჯები და საჭირო საბუთები მისცა“ (გ. შარაძე, უცხოეთის ცის ქვეშ, წიგნი I, თბ. 1991, გვ. 69-70).

საქართველოს ეროვნული ინტერპარტიული საბჭოს 1917 წლის 15 ოქტომბრის სხდომის დღიური. თავმჯდომარე: აკაკი ჩხენკელი (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Diary of the session of the National Interparty Council of Georgia - October 15, 1917. Chairman: Akaki Tchkhenkeli. (Preserved in the National Archives of Georgia)

აკაკი ჩხენკელი რუსეთის დუმის მე-4 სათათბიროს ექვსი მუდმივმოქმედი კომისიის წევრი იყო, რვაჯერ აირჩიეს სხვადასხვა საპარლამენტო კომისიის წევრად, მხოლოდ 1916 წელს 49-ჯერ გამოვიდა სიტყვით (დ. ჭუმბურიძე, აკაკი ჩხენკელი სახელმწიფო მოღვაწე, დიპლომატი, მამულიშვილი, თბ. 2018, გვ. 37).

რუსეთის იმპერიის მეოთხე სათათბირო დუმის დეპუტატები: მათე სკობელევი, აკაკი ჩხენკელი და კარლო ჩხეიძე (1910-იანი წლები) (დაცულია სანქტ-პეტერბურგის არქივში)

Deputies of the State Duma of the Russian Empire of the Fourth Convocation: Mate Skobelev, Akaki Tchkhenkeli and Karlo Chkheidze (1910s) (Preserved in the Central State Archive of Saint Petersburg)

1917 წელს აკაკი ჩხენკელმა აფხაზეთსა და სამეგრელოში ფართომასშტაბიანი ტურნე გამართა: „13 ივლისს, დეპ. აკ ჩხენკელი გაემგზავრა სოხუმის ოლქის დასათვალიერებლათ. სხვათა შორის მას მიზნათ ჰქონდა სოხუმის ოლქის გლეხთა კრებაზე დასწრება.

გზადა-გზა ა. ჩხენკელი შეჩერდა ბათომში, ძველსა და ახალ გაგრაში და გუდაუთაში. დეპუტატი ყველგან მხურვალე მონაწილეობას იღებდა ადგილობრივ საჭირბოროტო კითხვათა გადაჭრაში. ყურადღების ღირსია „გაგრის ოლქის“ საკითხი: მოგეხსენებათ ძველმა მთავრობამ სოხუმის ოლქს ჩამოსჭრა კარგა მოზრდილი ნაწილი, სახელდობრ მდინარე ფსოუსა და კალდაჩვარას შორის და შეუერთა ნოვოროსსის გუბერნიას.

ამიერკავკასიის სეიმის წევრები (1917-1918) (დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში)

Members of the Transcaucasian Sejm (1917-1918) (Preserved in the National Parliamentary Library of Georgia)

სარჩული მთავრობის ამგვარ მოქმედებათა ყველასათვის ცხადია; ადგილობრივ მცხოვრებთა ინტერესებს ის არასოდეს პატივისცემით არ ეპყრობოდა. დღეს ეს კითხვა კვლავ წარმოდგა; ხალხი მოითხოვს აღნიშნული „ოლქი“ კვლავ შეუერთდეს სოხუმს. იგივე საკითხი დაისვა სოხ. ოლქის გლეხთა ყრილობაზე, სადაც ერთ ხმათ გადასწყდა აღდგენილ იქნას ძველი ბუნებრივი საზღვრები სოხუმის ოლქისა. კრებამ სთხოვა აკ. ჩხენკელს - მიიღოს ყოველგვარი ღონისძიება, რათა ეს კითხვა ხალხის სურვილისამებრ გადაწყდეს.

სეიმის მიერ 1918 წლის 9 (22) აპრილს ამიერკავკასიის რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის გამოცხადება (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Declaration of the independence of the Transcaucasian Republic by the Sejmas on April 9 (22), 1918 (Preserved in the National Archives of Georgia)

15 ივლისს აკ. ჩხენკელმა სოხუმში ჩამოვიდა. ამ დღეს გახსნა სოხუმის ოლქის გლეხთა ყრილობა. ხალხი აღფრთოვანებით მიეგება დეპუტატს და ხანგრძლივი ოვაცია გაუმართა. დეპუტატიც მხურვალე და გრძნობიერი სიტყვით მიესალმა გლეხთა ყრილობას, განუმარტა დღევანდელი მომენტის სიმძიმე და მისი საჭიროებანი. მიუთითა იმ საშვალებებზე, რომელიც მიიყვანს რევოლიუციას სრულ გამარჯვებამდე.

კარლო ჩხეიძე (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Nikoloz (Carlo) Chkheidze (Preserved in the National Archives of Georgia)

დასასრულ, საჭიროდ მიგვაჩნია აღვნიშნოთ, რომ ხალხი ყველგან აღტაცებით და სიყვარულით ეგებებოდა ძვირფას სტუმარს. ის სამართლიანათ ამაყობდა მით, რომ მათ მიერ არჩეულმა დეპუტატმა თავისი დაუღალავი, გაბედული და გულწრფელი მუშაობით დაიმსახურა სიყვარული არა თუ მისი ამრჩევლებისა, არამედ მთელი რუსეთის შეგნებული დემოკრატიისა. სასურველია, რომ ძვირფასი დეპუტატი დანარჩენ კუთხეებსაც ინახულებდეს და თავის რჩევა დარიგებით ხალხს გაუადვილებდეს დღევანდელი მომენტის შეგნებას“ (გაზეთი „ერთობა“, №107, 27 ივლისი, 1917).

საქართველოს ეროვნული საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტის მიერ აკაკი ჩხენკელისათვის, გიორგი ლასხიშვილისა და გიორგი გვაზავასთვის გაცემული მოწმობები უცხო სახელმწიფოთა მთავრობების წარმომადგენლებთან მოლაპარაკებების წარმოების უფლებაზე (22 თებერვალი, 1918 წელი). (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Certificates issued by the Executive Committee of the National Council of Georgia for Akaki Tchkhenkeli, Giorgi Lashkhishvili and Giorgi Gvazawa on the right to conduct negotiations with representatives of foreign governments (February 22, 1918). (Preserved in the National Archives of Georgia)

1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ იმპერატორი ნიკოლოზ II გადადგა, რასაც რომანოვების დინასტიის მმართველობისა და რუსეთის იმპერიის დასასრული მოჰყვა. იმპერატორი ჩაანაცვლა რუსეთის დროებითმა მთავრობამ თავად გიორგი ლვოვის თავმჯდომარეობით. დროებითი მთავრობის მიერ ამიერკავკასიის სამართავად „ამიერკავკასიის საგანგებო კომიტეტი“ (Особый Закавказский комитет (ОЗАКОМ)) შეიქმნა. კომიტეტის თავმჯდომარე ვასილ ხარლამოვი იყო, წევრები კი მიქაელ პაპაჯანოვი, მამედ ჯაფაროვი, კიტა (ივანე) აბაშიძე და აკაკი ჩხენკელი გახდნენ.

ამიერკავკასიის სეიმის მოწოდება მიწების სახალხო საკუთრებაში გადასვლის თაობაზე (მარტი, 1918) (დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში)

The appeal of the Transcaucasian Sejm on the transfer of lands to public ownership (March, 1918) (Preserved in the National Parliamentary Library of Georgia)

1917 წლის 18 მარტს „ოზაკომი“ იწყებს საქმიანობას. „ოზაკომი“ ნიშნავდა სამაზრო და საგუბერნიო კომისრებს, რომლებიც მას ემორჩილებოდნენ. თანამშრომლობდა მუშათა, ჯარისკაცთა და გლეხთა დეპუტატების საბჭოების ამიერკავკასიის ორგანოებთან.

„ოზაკომი“ ამიერკავკასიაში გავლენიან სტრუქტურას არ წარმოადგენდა. ხალხის მხარდაჭერა თბილისის მუშათა და ჯარისკაცთა დეპუტატების საბჭოს და ამიერკავკასიის მუშათა, ჯარისკაცთა და გლეხთა სამხედრო ცენტრს ჰქონდა, ორივე ერთობას სათავეში კი ნოე ჟორდანია ედგა (ა. სილაგაძე და ვ.გურული, საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენა (1917-1918), თბილისი, 2000, გვ. 17).

ამონაწერი ამიერკავკასიის სეიმის სხდომის ოქმიდან ამიერკავკასიის რუსეთისგან გამოყოფისა და ოსმალეთთან წარმოებულ მოლაპარაკებათა შესახებ (9 აპრილი, 1918 წელი)

დადგინდა: ყველა ხმით (დაახლოებით 50 ხმა) 3-ის წინააღმდეგ

გამოცხადდეს ამიერკავკასია დამოუკიდებელ, დემოკრატიულ სახელმწიფოდ.

დაევალოს ხელისუფლებას, დაუყოვნებლივ წარმოადგინოს ამიერკავკასიის დამოუკიდებელი, დემოკრატიული, ფედერაციული რესპუბლიკის კონსტიტუციის პროექტი.

(დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

An extract from the minutes of the meeting of the Transcaucasian Sejm on the separation of Transcaucasia from Russia and the negotiations with the Ottoman Empire (April 9, 1918)

Determined: by all votes (about 50 votes) against 3

Transcaucasia should be declared an independent, democratic state.

To instruct the authorities to immediately present the draft constitution of the independent, democratic, federal republic of Transcaucasia.

(Preserved in the National Archives of Georgia)

1917 წლის აპრილში გაიმართა საქართველოს ინტერპარტიული კრება, რომელსაც აკაკი ჩხენკელი თავმჯდომარეობდა. კრებას ქვეყანაში მოქმედი ყველა პოლიტიკური გაერთიანება ესწრებოდა, მიზანი კი მათ შორის ეროვნულ საკითხებზე შეთანხმების მიღწევა იყო.

აკაკი ჩხენკელი 1917 წლის 15 ოქტომბრამდე პედროგრადში იმყოფებოდა. 15 ოქტომბრის სხდომაზე ნოე ჟორდანიამ დასვა სოციალ-დემოკრატთა ბიუროდან გასვლის საკითხი სოციალ-ფედერალისტთა და სოციალისტ-რევოლუციონერთა პარტიებთან დაპირისპირების გამო. 17 ოქტომბრის კრებამ, აკაკი ჩხენკელის ხელმძღვანელობით, მიიღო გადაწყვეტილება ეროვნული ყრილობის საჩქაროდ მოწვევის შესახებ. 3 ნოემბერს კი ეროვნული ყრილობის მოწვევის დღედ 1917 წლის 19 ნოემბერი განისაზღვრა.

1917 წლის 29 ოქტომბერს „ოზაკომმა“ ჩამოაყალიბა „საზოგადოებრივი უსაფრთხოების დროებითი კომიტეტი“, რომელშიც ანტიბოლშევიკური ორგანიზაციების წარმომადგენლები გაერთიანდნენ.

ამიერკავკასიის სეიმის დელეგაცია ტრაპიზონის მოლაპარაკებებზე (მარტი, 1918) (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Transcaucasian Sejm delegation to the Trabzon negotiations (March, 1918) (Preserved in the National Archives of Georgia)

ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ, 1917 წლის 11 ნოემბერს, თბილისში სახალხო სახლის შენობაში საზოგადოებრივი უშიშროების კომიტეტის ორგანიზებით გაიმართა თათბირი, რომლის მიზანი ამიერკავკასიაში ახალი ხელისუფლების შექმნა იყო. 1917 წლის 15 ნოემბერს „ამიერკავკასიის საგანგებო კომიტეტი“ გაუქმდა (უფლებამოსილება მოიხსნა) და ერთი დღით ადრე, 14 ნოემბერს „ამიერკავკასიის კომისარიატი“ შეიქმნა.

კომისარიატი აღმასრულებელი ხელისუფლების ფუნქციებს ითავსებდა. მიუხედავად იმისა, რომ აქ წამყვანი ძალა სოციალ-დემოკრატები იყვნენ, მის შემადგენლობაში შედიოდა სხვადასხვა პოლიტიკური სუბიექტი: დაშნაკცუთიუნი, სოციალისტ-ფედერალისტები, ესერები და მუსავატელები (მუსლიმთა ფრაქცია). ამიერკავკასიის კომისარიატს სათავეში ქართველი სოციალ-დემოკრატი ევგენი გეგეჭკორი ჩაუდგა. მის შემადგენლობაში შინაგან საქმეთა და ფოსტა-ტელეგრაფის მინისტრად აკაკი ჩხენკელი შედიოდა.

ჩხენკელის დეპეშა ტრაპიზონიდან თბილისში ევ. გეგეჭკორისა და ბათუმის ციხესიმაგრის კომენდანტ გენერალ მდივნისადმი, მოლაპარაკებათა მსვლელობისას თურქეთის ჯარების საქართველოს ტერიტორიაზე მოძრაობის წინააღმდეგ ზომების მიღების შესახებ (მარტი-აპრილი, 1918 წელი) (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Tchkhenkeli's telegram from Trabzon to Tbilisi to Ev. Gegechkori and to the General Secretary of the Commandant of and Batumi Fortress, during the negotiations regarding the adoption of measures against the movement of Turkish troops on the territory of Georgia (March-April, 1918) (Preserved in the National Archives of Georgia)

1917 წლის 18 ნოემბერს ამიერკავკასიის კომისარიატი რუსეთის ბოლშევიკურ ხელისუფლებისაგან გაიმიჯნა. ნელ-ნელა ქართველ პოლიტიკოსებს გაუცრუვდათ რუსეთში კანონიერი ხელისუფლების (დროებითი მთავრობის) აღდგენის იმედი, რასაც დამფუძნებელი კრების საშუალებით ვარაუდობდნენ, თუმცა კრებამ, 1918 წლის 6 იანვარს ვერ შეძლო ბოლშევიკური ხელისუფლებისთვის წინააღმდეგობის გაწევა, ბოლშევიკებმა არ მიიღეს ოპოზიციის კრიტიკა და დამფუძნებელი კრება გარეკეს. რუსეთის დემოკრატიულმა ძალებმა დიდი მარცხი განიცადეს. ქართველი პოლიტიკოსებიც ნელ-ნელა გამოდიოდნენ რუსული ორბიტიდან, თავისუფლდებოდნენ იმ ილუზიიდან, რომ რუსეთში ოდესმე დამყარდებოდა ისეთი დემოკრატიული მმართველობა, რომელსაც შეეძლებოდა ადრე იმპერიაში შემავალ არარუს ერთა ინტერესების დაცვა. პოლიტიკოსთა მოაზროვნე ნაწილი ნელ-ნელა ინტერნაციონალ-კოსმოპოლიტური სამყაროდან ეროვნულ სივრცეში ბრუნდებოდა. ამ ჯგუფის ერთ-ერთი წამყვანი პოლიტიკური ფიგურა იყო აკაკი ჩხენკელი (დ. ჭუმბურიძე, აკაკი ჩხენკელი სახელმწიფო მოღვაწე, დიპლომატი, მამულიშვილი, თბ. 2018, გვ. 58).

1917 წლის 19 ნოემბერს თბილისში შედგა ეროვნული ყრილობა, რომელსაც 324 დელეგატი დაესწრო. საქართველოს ინტერპარტიული საბჭოს სახელით ყრილობა აკაკი ჩხენკელმა გახსნა:

აკაკი ჩხენკელის სიტყვა საქართველოს პირველ ეროვნულ ყრილობაზე:

„მოქალაქენო! მე ბედად მხვდა პირველს საქართველოს ეროვნულს ყრილობას მოვახსენო საქ. ეროვნულ ინტერპარტიულ საბჭოს სახელით მხურვალე სიტყვა მილოცვისა და სიხარულისა, ჩვენს სიხარულს საზღვარი არა აქვს. ან რატომ არ უნდა გვიხაროდეს, როცა ვხედავთ აქ საქართველოს სხვა და სხვა კუთხიდან თავმოყრილ პოლიტიკურ ორგანიზაციათა და საზოგადო დაწესებულებათა წარმომადგენლებს. მას შემდეგ, რაც საქართველო რუსეთს შეუერთდა, ეს პირველი ეროვნული ყრილობაა ჩვენის ხალხისა.

ბათუმის საზავო კონფერენციაზე გერმანიის, ოსმალეთისა და ამიერკავკასიის დელეგაციების სია (მაისი, 1918 წელი) (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

List of German, Ottoman and Transcaucasian delegations at the Batumi Armistice Conference (May, 1918) (Preserved in the National Archives of Georgia)

ყოველ ერს უნდა ჰქონდეს რევოლიუციურ-დემოკრატიული პრინციპი, ხოლო ასეთი პრინციპის ერთა თვითგამორკვევა, რომელიც უნდა განახორციელოს ყველა ერმა სხვა ერთა დახმარებით.

ჩვენ გვაქვს ურთიერთობა და მიმოსვლა სხვა მეზობელ ერებთან. ჩვენ გავგზავნეთ წარმომადგენელი საბჭოსი აფხაზთა სიეზდზე (ყრილობაზე) დასასწრებლად და მისასალმებლად, აგრეთვე სამაჰმადიანო საქართველოში. აფხაზეთის შესახებ ჩვენ ვიყავით და ვართ ერის თვითგამორკვევის პრინციპის მოზიარენი და ეროვნულ საკითხს ისე გადავსწყვეტთ, როგორც ამას მოითხოვს მისი არსებითი ინტერესები. ასეთივე სიტყვები ეთქვა ჩვენს მოძმე მაჰმადიან ქართველებს, ჭირი და ვარამი მათ რომ გადაიტანეს, აუტანელია და ნება მომეცით თქვენს მაგიერ და თქვენის სახელით მივესალმოთ: ვაშა აფხაზეთს, ვაშა აჭარას!

ამიერკავკასიის რესპუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარე და საგარეო საქმეთა მინისტრი აკაკი ჩხენკელი სადგურ ნატანებში ესალმება ოსმალურ არმიასთან მებრძოლ კორპუსის ჯარისკაცებს (აპრილი, 1918) (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Chairman of the Transcaucasian Republic Government and Minister of Foreign Affairs, Akaki Tchkhenkeli greets the soldiers of the Georgian Corps fighting the Ottoman army at the station in Natani (April, 1918) (Preserved in the National Archives of Georgia)

მოქალაქენო! ჩვენ უნდა შეუდგეთ ჩვენს წმინდა საქმეს. საჭიროა ამისათვის ვიქონიოთ მხედველობაში ჩვენი წარსული და აწინდელი საარსებო ინტერესები. იყო თქმული ხშირად, რომ ქართველი ერის ბედი რუსეთთან არის დაკავშირებული. ეს ნამდვილია, მაგრამ ქართველი ერის ბედ-იღბლის გამომჭედი არის მისი დემოკრატია (ტაში). ქართველ ერის სიწმინდით დაცვისთვის ბრძოლას, აქამდე სოციალურ ნიადაგზე რომ ვაწარმოებდით, დაუმატოთ ეროვნულ ნიადაგზე ბრძოლა.

საქართველოს ეროვნულ ყრილობას ვაცხადებ გახსნილად.“ (გაზ. ალიონი, ა. ჩხენკელის სიტყვა, №60, 1917).

აკაკი ჩხენკელის მიერ ნოე ჟორდანიასთვის გაგზავნილი წერილის პირველი და ბოლო გვერდები (15 მაისი, 1918) (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

The first and last pages of the letter sent by Akaki Tchkhenkeli to Noe Zhordania (May 15, 1918) (Preserved in the National Archives of Georgia)

1918 წლის 10 (23) თებერვალს თბილისში ამიერკავკასიის კომისარიატმა მოიწვია საგანგებო კრება, რომელსაც წევრთა სრული შემადგენლობის გარდა, რუსეთის დამფუძნებელი კრების 25 დეპუტატი ამიერკავკასიიდან, სოციალ-დემოკრატები (მენშევიკები), სოციალისტ-რევოლუციონერები, მუსავატელები და დაშნაკცუთიუნის წევრები ესწრებოდნენ. კრებაზე რუსეთის ფედერაციიდან ამიერკავკასიის გამოყოფასა და მის იურიდიულად გაფორმებაზე იმსჯელეს. ჩამოყალიბდა ამიერკავკასიის სეიმი, რომლის თავმჯდომარედ ნიკოლოზ (კარლო) ჩხეიძე აირჩიეს. ამიერკავკასიის მთავრობის თავმჯდომარე და სამხედრო მინისტრი ევგენი გეგეჭკორი გახდა. აკაკი ჩხენკელმა კი საგარეო საქმეთა მინისტრის პოსტი დაიკავა.

ამიერკავკასიის რესპუბლიკის საგარეო საქმეთა მინისტრის აკაკი ჩხენკელის წერილი თურქეთის საგარეო საქმეთა მინისტრ ვეჰიბ-ფაშასადმი თურქების მიერ დაკავებული ტერიტორიებიდან ჯარის ნაწილების გაყვანის, სისხლისღვრის შეწყვეტისა და თურქი ტყვეების დაბრუნების საკითხის გადაწყვეტის თაობაზე (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

The letter of the Minister of Foreign Affairs of the Transcaucasian Republic Akaki Tchkhenkeli to the Minister of Foreign Affairs of Turkey Vehib-Pasha regarding the withdrawal of army units from the territories occupied by the Turks, the cessation of bloodshed and the resolution of the issue of the return of Turkish prisoners. Manuscript (April 6/19, 1918) (Preserved in the National Archives of Georgia)

ამიერკავკასიის სეიმის მთავარ საზრუნავს ოსმალეთთან მოლაპარაკებების წარმართვა წარმოადგენდა. ამიტომ ტრაპიზონში 14 მარტს კონფერენცია გაიმართა. ოსმალეთის მიზანი 1918 წლის 2 მარტს ბრესტ-ლიტოვსკში საბჭოთა რუსეთთან დადებული ხელშეკრულების აღსრულება (ხელშეკრულების თანახმად, ამიერკავკასიასთან შეუთანხმებლად, საბჭოთა რუსეთმა ოსმა­ლეთს ყარსი-არდაგანისა და ბათუმის მხარე დაუთმო) და ამიერკავკასიის დამოუკიდებლობის გამოცხადება იყო. აკაკი ჩხენკელი ეწინააღმდეგებოდა ოსმალეთის მოთხოვნას. 1918 წლის 1 აპრილს კი მოლაპარაკებები შეწყვიტა. იმავე დღეს ოსმალებმა ბათუმი დაიკავეს, 7 აპრილს კი ოზურგეთში შეიჭრნენ. შექმნილი სიტუა­ციიდან გამომდინარე, მოლაპარაკებების განახლების აუცილებლობა იდგა. თუმცა, ამიერკავკასია ჯერ კიდევ რუსეთის ნაწილად ითვლებოდა და დამოუკიდებელ მხარეს არ წარმოადგენდა. ამიტომ ამიერკავკასიის რუსე­თიდან გამოყოფა და დამოუკიდებლობის გამოცხადება გადაწყდა.

დოკუმენტები ოტომანის იმპერიისა და ამიერკავკასიის მთავრობათა დელეგაციებს შორის ბათუმში სამშვიდობო კონფერენციის გახსნისა და მისი მიმდინარეობის შესახებ გერმანიის საიმპერატორო მთავრობის დელეგაციისა და მისი წარმომადგენლის, გენერალ ოტო ფონ ლოსოვის მონაწილეობით. ოქმები, მოხსენებები, მიმოწერა (მაისი, 1918 წელი) (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Documents on the opening of the peace conference between the delegations of the Ottoman Empire and Transcaucasian governments in Batumi and its progress with the participation of the delegation of the German Imperial Government and its representative, General Otto von Lossow. Minutes, Reports, Correspondence (May, 1918) (Preserved in the National Archives of Georgia)

1918 წლის 22 აპრილს ამიერკავკასიის სეიმის სხდომაზე ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობა გამოცხადდა. 26 აპრილს კი ჩამოყალიბდა მთავრობა აკაკი ჩხენკელის ხელმძღვანელობით.

გერმანიასა და ოსმალეთს შორის გაფორმებული შეთანხმება ამიერკავკასიის ტერიტორიაზე გავლენების გადანაწილებასაც გულისხმობდა. ამიტომ 1918 წლის 6 მაისს მოლაპარაკებების მომდევნო ეტაპზე გერმანიაც ჩაერთო. ბათუმის კონფერენციაზე ამიერკავკასიის ორმოცდახუთკაციან დელეგაციას აკაკი ჩხენკელი ხელმძღვანელობდა. ოსმალეთი ყველა ღონეს ხმარობდა, ამიერკავკასიის ფედერაციული რესპუბლიკის წევრთა შორის დაპირისპირების ჩამოგდებისთვის, ამავე დროს, არ სურდა ევროპელ მოკავშირესთან ურთიერთობის გაფუჭება. აკაკი ჩხენკელი და დელეგაციის წევრები იძულებული გახდნენ, დამოუკიდებლად ემოქმედათ და გერმანიისაგან მხარდაჭერა მოეპოვებინათ. ამ მიზნით, აკაკი ჩხენკელმა გენერალ ფონ ლოსოვს რამდენჯერმე მიმართა.

აკაკი ჩხენკელის დეპეშები ბათუმიდან სამხედრო მინისტრ გენერალ კვინიტაძისადმი საქართველოს დამოუკიდებლობის დაუყოვნებლივ გამოცხადების, გერმანიის მიერ თავის წარმომადგენლად გრაფ შულენბურგის დანიშვნისა და გერმანიის მფარველობის ქვეშ შესვლის საკითხის დაყენების თაობაზე (23 მაისი, 1918 წელი). (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Akaki Tchkhenkeli's telegrams from Batumi to Military Minister General Kvinitadze regarding the immediate declaration of Georgia's independence, Germany's appointment of Count Schulenburg as its representative, and raising the issue of entering under German protection (May 23, 1918). (Preserved in the National Archives of Georgia)

1918 წლის 15 მაისს აკაკი ჩხენკელმა ნოე ჟორდანიას გაუგზავნა წერილი:

„15/5 - 18

გამარჯობა, ნოე!

ყველაფერი საიდუმლოთ უნდა შეინახოთ, ახმაურება პრესისა, ან სეიმისა, შეუწყნარებელია. ალაგმეთ „ბორბა“ და სხვები. ნუ ყბედობენ, აქ კითხულობენ გერმანელები და საშინელ შთაბეჭდილებას ახდენს. პრესა იმასვე ამბობს, რასაც ამბობდა ტრაპეზუნდში მოლაპარაკების დროს, ე. ი. უნერგავს ჩვენდამი უნდობლობას არამცთუ თურქებს, არამედ გერმანელებსაც. ისინი კითხულობენ ქართულ პრესასაც. პირდაპირ ღალატია, როცა „ერთობაში“ ათავსებენ „პრომეთეოსის“ კორესპონდენციას (9 მაისის ნომერი) იმის შესახებ, რომ ჩვენი ჯარები გარბიან. დასვით „ერთობაში“ პასუხისმგებელი პირი, რომელმაც უნდა იცოდეს, რასაც სწერს. ლანძღვა-გინება გერმანიისა, როცა მისი წარმომადგენელნი აქ ხელს გვიწყობენ, ვერაგობაა, სხვა არაფერი. „ბორბას“ და „იზვესტიას“ უნდა ჩააგონოთ, რომ გერმანიის იმპერიალიზმი, რომელზედაც ასე ჭყივიან, უკეთესია რუსეთის იმპერიალიზმზე, რომ ჩვენი მდგომარეობა გვაიძულებს პირველს შევურიგდეთ, ვინაიდან გერმანიამ თუ გვიხსნა, მხოლოდ თავის იმპერიალისტურ მადის დასასაბუთებლად და არა რუსი ამხანაგების ლამაზ თვალისათვის. ოსმალებსაც ძალიან ფრთხილად უნდა მოეპყრან პრესაში. მე ვიცი, რუსი ამხანაგები პირველათ გაიქცევიან და ჩვენ კი მთელ ჩვენ ერებს ვუსპობთ სიცოცხლეს.

ახლა მთავარი უნდა გითხრა, ვინაიდან მთელი სურათი უკვე გამორკვეულია და ნათელი, წინეთ მხოლოდ ჩვენს აზრს ვწერდი, რაიც მთლად დადასტურდა ახლა. მე განვუცხადე თურქებს და გერმანელებს, რომ პირველთა ხელშეკრულების პროექტი (რაიც გუშინ გამოგიგზავნეთ), თუკი ის სისრულეში მოუყვანიათ მათ, მაშინ იქნება სუბიექტი საერთაშორისო უფლებისა, ესე იგი მთლიანი ამიერკავკასიის რესპუბლიკა, საერთო მთავრობა, სეიმი და აქედან დელეგაციაც. ამ რიგათ, მათ ერთმევათ ყოველი საშუალება შეკრან ხელშეკრულება ე.წ. ამიერკავკასიის რესპუბლიკასთან. ხალილ-ბეიმ არაფერი მითხრა ამის შესახებ. თქვა კერძოდ ისა, რომ კონსტანტინოპოლში გაიმარჯვა ენვერის პარტიამ და პროექტიც ასეთი გამოვიდაო. ფონ-ლოსოვმა კი თქვა, რომ ბრესტ-ლიტოვსკის ზავი ჩვენთვის ძალაში რჩება, ბერლინის ინსტრუქციის ძალით ის ამას ეცდება, ცხოვრებაში გაატაროს. ეხლა წარმოებს აქ ინტენსიური მუშაობა ლოსოვის დახმარებით, რომ თურქების მადა ალაგმოს, ვინაიდან ამიერკავკასიის მთლიანობას ძლიერ აფასებენ გერმანელნი. მე არას ვიტყვი, გაუვათ გერმანელებს რამე თუ არა, თურქები მათ იზოლაციას ახდენენ და ძალიან უშლიან პირდაპირი მავთულით ლაპარაკს კონსტანტინოპოლთან. ყოველ შემთხვევაში ისინი მაინც აწვდიან ცნობებს და ინსტრუქციებსაც ღებულობენ. მაშასადამე მუშაობა ამიერკავკასიის სახელით ინტენსიურათ წარმოებს და არის რამდენათმე იმედი, რომ ჩვენ გავიტანთ საზღვრების რამდენათმე შესწორებას.

ასე, მაშასადამე, საქართველოს დამოუკიდებლობა - აი, პირველი ნაბიჯი, რომელიც უნდა გადაიდგას, როცა აქაური მოლაპარაკება შეწყდება. შეწყდება იმიტომ, რომ თურქების პროექტი მიუღებელია, ეს მათ მშვენივრად იციან, მაგრამ მიზნათ ხომ ჩვენი მთლიანობის დამხობა აქვთ.

საჭიროა ამ წუთშივე გათვალისწინება ყველა ამისა, საჭიროა გამბედაობა, ნუ აქცევთ ერისა და სახელმწიფოს საქმეს პარტიის საქმედ. პარტია, ეროვნული გრძნობით განმსჭვალული, შეძლებს ერის ხსნას.

ველი პასუხს

შენი აკ. ჩხენკელი

ამ პოლიტიკას სავსებით ვიზიარებ და ვეთანხმები.

1918 წლის 17 მაისს ბათუმის კონფერენციაზე გერმანიის დელეგაციის მეთაურმა - ფონ ლოსოვმა განაცხადა:

„პატივი მაქვს გაცნობოთ, რომ მე გერმანიის იმპერიის კანცლერისგან მივიღე ქვემოთ მოტანილი შემდეგი ინსტრუქცია:

გერმანიას არ შეუძლია ამიერკავკასიის რესპუბლიკის დამოუკიდებლობა იცნოს ამჟამად, მანამდე, ვიდრე ამ სახელმწიფოს დამოუკიდებლობას არ იცნობს რუსეთი. საიმპერატორო კარის წარმომადგენელს რუსეთში გრაფ მირბახს გადაცემული აქვს რწმუნება, ჰკითხოს რუსეთის მთავრობას, როგორია მისი დამოკიდებულება ამ საკითხისადმი.

ამიერკავკასიის მთავრობის თხოვნის თანახმად, გერმანია მზად არის, იკისროს შუამდგომლობა ამ საკითხზე რუსეთსა და ამიერკავკასიის სახელმწიფოს შორის შეთანხმების მისაღწევად. ამასთან, თქვენ ვალდებული ხართ, აცნობოთ ბატონ ჩხენკელს, რომ ამიერკავკასიის ცნობა გერმანიისაგან სხვა არცერთ პირობაზე არაა დამოკიდებული, გარდა დამოუკიდებელი ამიერკავკასიის ცნობისა მოსკოვის რუსული ხელისუფლებისაგან.:

(დ. ჭუმბურიძე, აკაკი ჩხენკელი სახელმწიფო მოღვაწე, დიპლომატი, მამულიშვილი, თბ. 2018, გვ. 140,141).

ბათუმში აკაკი ჩხენკელი გერმანიის მხარისგან და­მოუკიდებლად მართავდა შეხვედრებს. კონსულტაციების შედეგად ამიერკავკასიის ფედერაციის დაშლა და საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის საკითხი გადაწყდა.

22 მაისს ზურაბ ავალიშვილის ხელმძღვანელობით დასრულდა დამოუკიდებლობის აქტის შედგენის პროცესი, რომელიც ბათუმში ჩასულმა ნოე ჟორდანიამ თბილისში სხვადასხვა ორგანიზაციასთან შესათანხმებლად წაიღო.

ჩანაწერი ზურაბ ავალიშვილის მოგონებებიდან „გადამწყვეტი დღეები“:

ბათომი 21 მაისი 1918 წ.

დილით, ნ. ჟორდანია, ნიკოლაძე და მე, რუქაზე ვათვალიერებთ ჩვენთვის საჭირო საზღვრებს. უკიდურეს შემთხვევაში, თანახმა ვართ „მივცეთ“ ზაქათალის ოლქი. არავითარ საზღვრების სხვა შესწორებას აზერბაიჯანის სასარგებლოთ ჩვენ არ დაუშვებთ. ოსმალოები პირდაპირ გვახრჩობენ, მაგრამ ახალციხე და ხერთვისი საქართველოში უნდა დარჩეს.

შემდეგ ვისეირნეთ „ამიერკავკასიის“ ავტომობილით; ჩემი თანამგზავრები - ჩხენკელი და ჟორდანია - ერთი წელიწადია, რაც შეეჩვიენ რევოლიუციის ხელისუფლების ამ ძვირფას ნიშანს. ჭოროხის ხეობის აღმა აჭარისწყლის შეერთებამდის. რამდენათ უფრო სასიამოვნოა ეს სანახაობა, ეს მედგარი ფესვგადგმული ხეები ზღვის ნაპირის „სუბტროპიულ“ ნაჯახირევზე.

დატვირთული სახედრების ჯგუფები და მათი გამყოლები საეჭვოა გამოცვლილიყვნენ მას შემდეგ, რაც ჩვენი ნეტარხსენებული მამა გრიგოლ ხანძთელი აქ ახლოს, კლარჯეთში - ამ ქართულ თიბაიდაში - სხვა ბერებთან ერთად ლოცულობდა ჩვენი ცოდვებისათვის ათასი წლის წინათ.

ეს არიან გამოქცეულები, რომელნიც ქვეყანას მოჰფინა რუს ოსმალეთის შეტაკებებმა და რომელნიც ეხლა შინ ბრუნდებიან.

გვიან ღამით, ვეხმარები გენერლებს ოდიშელიძესა და ყორღანოვს, ოსმალეთის ორ ოფიცერთან ერთად სპეციალურ სამხედრო შეთანხმების გადახედვაში. მეცოდება გენერლები.

22 მაისი. რადგან ამიერკავკასიას მოელის დაშლა, გადამწყვეტი თათბირია დანიშნული საქართველოს დამოუკიდებლათ გამოცხადების შესახებ. ძირითად დებულებათ მიღებულია ის, რასაც მე, როგორც „მრჩეველი“ დიდი ხანია ვამტკიცებ, და თანახმაც არიან ჩხენკელი და სხვები. საქართველოს დამოუკიდებლობა და მიწა-წყლის მთლიანობა უზრუნველყოფილია გერმანიის მიერ.

დავწერე სანიმუშო პროექტი საქართველოს დამოუკიდებლათ გამოცხადებისა - დადგა დრო საქმის ჩამოყალიბების და მოქმედებისა.

ჩხენკელმა, ჟორდანიამ, ნიკოლაძემ და სურგულაძემ მოიწონეს. ჟორდანიამ ეს პროექტი წაიღო ტფილისში, გამოთხოვების დროს ჩვენ განსაკუთრებულის გრძნობით ვართმევდით ერთმანეთს ხელს. მან ძლიერ სერიოზული პიესა უნდა დადგას. საშინელებაა მთელი ეს ტევრი ყოველგვარი ორგანიზაციებისა, საბჭოებისა და კიდევ უფრო მეტათ საშინელია უტეხი ტყე ცრუმორწმუნოებისა. მაგრამ მან, ეტყობა, უკვე მოამზადა უკანასკნელი აქტი: დარჩენია, მხოლოდ ააწევინოს ფარდა.

მოღრუბლულ, მეტად ცივ დარების შემდეგ სხივმფენი მზე.

24 მაისი. სწარმოებს გაცხარებული მუშაობა. მე და ვეზენდოკი ვკითხულობთ საბოლოო პროექტს. ბევრი მიხვდა, რომ სცენის უკან უხმო მუშაობაა და დეკორაციები იცვლება. გვიან ღამით ვადგენ შემდეგ დეპეშას, რომელიც იგზავნება ღამით ა. ჩხენკელის ხელისმოწერით“ (ზ. ავალიშვილი, საქართველოს დამოუკიდებლობა 1918-1921 წლების საერთაშორისო პოლიტიკაში, მოგონებანი, ნარკვევები, გამომცემლობა „მხედარი“, თბილისი, 2011, გვ. 74-79).

აკაკი ჩხენკელმა ბათუმის კონფერენციიდან თბილისში დეპეშა გაგზავნა:

„აცნობეთ საქართველოს ეროვნული საბჭოს თავმჯდომარეს, რომ დამოუკიდებლობის გამოცხადების დაყოვნება გამოუსწორებელ შედეგებამდე მიგვიყვანს. გერმანელთა შუამდგომლობის მცდელობამ მარცხი განიცადა. ერთი გზაღა დაგვრჩა - დავუპირისპიროთ თურქების შემოსვლას დამოუკიდებელი საქართველო, რომელსაც გერმანია დაუჭერს მხარს. საქართველოს ხელისუფლებასთან გერმანიის წარმომადგენელი გრაფი შულენბერგი იქნება. გერმანიასთან ხელშეკრულების ნაწილი უკვე მზადაა ხელმოსაწერად“.

1918 წლის 26 მაისს ამიერკავკასიის სეიმმა თვითლიკვიდაცია, ხოლო საქართველომ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა.

Political career before thi first republic of Georgia

Akaki Tchkhenkeli began his active political career in 1912 whilst the elections for the 4th State Council of the Russian Empire were being held. Following the election, Akaki Tchkhenkeli became a deputy for the Abkhazia and Batum-Kars district. Tchkhenkeli demanded the national-cultural autonomy of Georgia, protested the violation of national rights of the Georgian people and defended the rights of Muslim Georgians.

Vaso Tsuladze?s memories regarding the election of Akaki Tchkhenkeli as a Duma deputy:

?... the candidate of our party was Akaki Tchkhenkeli; Al. Shervashidze was running against him... the number of voters was up to 27, from Kars, Artvini, Sokhumi and other districts... the day of the deputy elections came. Al. Shervashidze came to Batumi in a big procession, with thirty armed companions.

Elections were scheduled in the city self-government hall, which had to start at exactly twelve o'clock. Beforehand, we tried to negotiate in the corridor with the voters.

Akaki Tchkhenkeli was in a big fuss; He was explaining his election program to the voters from Kars - Tatars - which was translated by our translator. It was time to open the hall, and the chairman - Damozhni (Customs - ed.) official Zykov - for some reason did not open the meeting. Turns out, don't say! They are trying something: they have sent a telegram to the Namestnik (viceroy - ed.) to arrest Tchkhenkeli, thereby ensuring the election of Shervashidze.

And here, again, Batumi police chief Ruchi rushes up the stairs in a rage, holds a telegram in his hand and shouts loudly: ?Mr. Tchkhenkeli, Mr. Tchkhenkeli!?. He was arrested and taken away. But his capture boosted his electoral chances, the Armenians announced that they were now voting for Tchkhenkeli!

The election hall was opened and elections started.

Akaki Tchkhenkeli received 14 votes, and Shervashidze received 12. Tchkhenkeli was elected but in the meantime, the police chief had to take him to the governor. There, Tchkhenkeli signed a document stating that he would leave Batumi that evening...

The moment we left the self-government building and were returning from the Tchkhenkeli governorate, we were approached with a cart; But he had already been elected as a deputy, and the next day the same governor received him with great honor and provided him with travel expenses and necessary documents according to the law? (G. Sharadze, Under Foreign Skies, Book I, Vol. 1991, pp. 69-70).

Akaki Tchkhenkeli was a member of six permanent commissions of the 4th Council of the Russian Duma, he was elected eight times as a member of various parliamentary commissions and, in 1916 alone, he made 49 speeches (D. Tchumburidze, Akaki Tchkhenkeli statesman, diplomat, patriot, Tb. 2018, p. 37).

In 1917, Akaki Tchkhenkeli held a large-scale tour in Abkhazia and Samegrelo: ?On July 13, Dep. Ak. Tchkhenkeli went to visit Sokhumi district where he had the goal of attending the meeting of the peasants of Sokhumi district.

On the way Ak. Tchkhenkeli stopped in Batumi, old and new Gagra and Gudauta. The deputy took an active part in solving pressing local issues everywhere. The issue of ?Gagra district? is worthy of attention. The old government cut off a large part of the Sokhumi district, namely between the Psou and Kaldachvara rivers, and joined it to the Novorossiysk governorate.

The contention of such actions by the government is clear in that they never respected the interests of local residents. Today this question has arisen once more as the people demand that the said ?district? should once again join Sokhumi. The same issue was raised at the Sokh. District Peasants? Congress,

where it was decided by one vote to restore the old natural borders of the Sokhumi District. The congregation asked Ak. Tchkhenkeli to take all measures to ensure that this matter is resolved according to the will of the people.

On July 15, Ak. Tchkhenkeli arrived in Sokhumi. On this day, the Peasants? Congress of Sokhumi District was opened. People greeted the MP with enthusiasm and gave him a long standing ovation. The deputy also greeted the peasants? congress with a passionate and emotional speech. He explained the gravity of the present moment and its needs whilst indicating the means that would lead the revolution to complete victory.

Finally, we consider it necessary to state that people everywhere greeted the dear guest with admiration and love. He was justifiably proud of the fact that the deputy elected by them earned the love from not only of his voters, but of the conscious democracy of the whole of Russia with his tireless, courageous and sincere work. It is desirable that the dear member of parliament looks at the other corners as well and distributes his advice to make it easier for the people to understand the present moment“ („Ertoba“ newspaper, №. 107, July 27, 1917).

After the Revolution of February 1917, Emperor Nicholas II abdicated, ending the rule of the Romanov dynasty and the Russian Empire. The emperor was replaced by the provisional government of Russia under the chairmanship of Giorgi Lvov. The Transcaucasia Special Committee (Особый Закавказский комитет (ОЗАКОМ)) was created by the Provisional Government to manage Transcaucasia. The chairman of the committee was Vasil Kharlamov, and the members were Mikael Papajanov, Mamed Jafarov, Kita (Ivane) Abashidze and Akaki Tchkhenkeli.

On March 18, 1917, ?Ozakom? started its activities. ?Ozakom? was appointing the market and gubernatorial commissars who obeyed him. The Entity cooperated with the Transcaucasian bodies of Soviets of Workers?, Soldiers? and Peasants? Deputies.

?Ozakom? was not an influential structure in Transcaucasia. The people?s support was given to the Tbilisi Council of Workers' and Soldiers' Deputies and the Transcaucasian Workers?, Soldiers? and Peasants? Military Center, both of which were headed by Noe Zhordania (A. Silagadze and V. Guruli, Restoring Georgia's State Independence (1917-1918), Tbilisi, 2000, p. 17).

In April 1917, an Interparty meeting of Georgia was held. Chaired by Akaki Tchkhenkeli, the meeting was attended by all the political unions operating in the country, and the goal was to reach an agreement on national issues among them.

Akaki Tchkhenkeli was in Petrograd until October 15, 1917. At the session on that day, Noe Zhordania raised the issue of leaving the Social-Democrats Bureau due to the conflict with the Social-Federalist and Socialist-Revolutionary parties. The meeting of October 17, under the leadership of Akaki Tchkhenkeli, made a decision to urgently assemble the National Congress. On November 3, November 19, 1917 was determined as the day of convening the National Congress.

On October 29, 1917, ?Ozakom? formed the ?Temporary Committee of Public Security?, in which representatives of the anti-Bolshevik organizations united.

After the October Revolution, on November 11, 1917, a meeting was organized by the Public Security Committee in the building of the People?s House in Tbilisi, the purpose of which was to create a new government in Transcaucasia.

On November 14, 1917, the ?Transcaucasian Commissariat? was established and a day later, the ?Transcaucasia Special Committee? was abolished (authority was removed).

The Commissariat housed the functions of the executive power. Although the leading force there was the Social-Democrats, it included various political entities: Dashnaktsutyun, Socialist-Federalists, Socialist-Revolutionaries, and Musavatels (Muslim faction). Georgian social democrat Evgeni Gegechkori headed the Transcaucasian Commissariat and Akaki Tchkhenkeli was included as the Minister of Internal Affairs, Posts, and Telegraphs.

On November 18, 1917, the Transcaucasian Commissariat separated from the Russian Bolshevik government. Little by little, the Georgian politicians grew disappointed in the hope of restoring the legal (provisional) government in Russia, which they assumed through the Constituent Assembly. Although the Assembly could not resist the Bolshevik government on January 6, 1918, the Bolsheviks did not accept the criticism of the opposition and closed the Constituent Assembly. The democratic forces of Russia suffered a great defeat. Georgian politicians were also slowly leaving the Russian orbit, freeing themselves from the illusion that such a democratic government would ever be established in Russia. Especially one which would be able to protect the interests of the non-Russian nations that previously were part of the empire. Independent political thinking was slowly returning to the national space due to exposure from the international and cosmopolitan world. One of the leading political figures of this group was Akaki Tchkhenkeli (D. Tchumburidze, Akaki Tchkhenkeli statesman, diplomat, patriot, Vol. 2018, p. 58).

On November 19, 1917, a national congress attended by 324 delegates was held in Tbilisi. On behalf of the Interparty Council of Georgia, Akaki Tchkhenkeli opened the conference: Akaki Tchkhenkeli?s speech at the First National Congress of Georgia:

?Citizens! I was lucky to be the first to report to the National Congress of Georgia. On behalf of the National Inter-Party Council, a fervent word of congratulations and joy, our joy has no bounds. Why shouldn?t we be happy when we see representatives of political organizations and public institutions gathered here from other parts of Georgia. After Georgia joined Russia, this is the first national congress of our people.

Every nation must have a revolutionary-democratic principle, and such a principle is the self-determination of nations, which must be implemented by all nations with the help of other nations.

We have relations and communication with other neighboring nations. We sent a representative council to attend and welcome the Abkhaz siezd (convention) as well as Muslim Georgia. Regarding Abkhazia, we were and are part of the principle of self-determination of the nation, and we will solve the national issue as required by its essential interests. The same words should be said to our Muslim Georgian brothers, it is unbearable for them to endure the plague and war, and let me greet you on your behalf and in your name: Long live Abkhazia, Long live Adjara!

Citizens! We must get down to our sacred work. For this, we need to keep in mind our past and future livelihood interests. It was often said that the fate of the Georgian nation is connected with Russia. This is true, but the fate of the Georgian nation is its democracy (applause). To the struggle for the protection of the sanctity of the Georgian nation, if we have been fighting on the social ground until now, let's add the fight on the national ground.

I declare the National Congress of Georgia to be open.? (Newspaper Alioni, speech of A. Tchkhenkeli, №. 60, 1917).

On February 10 (23), 1918, the Transcaucasian Commissariat convened at a special meeting in Tbilisi, which was attended by 25 deputies of the Constituent Assembly of Russia from Transcaucasia, social democrats (Mensheviks), socialist revolutionaries, Musavatels and members of the Dashnaktsutyun. At the meeting, they discussed the separation of Transcaucasia from the Russian Federation and its legal recognition. Transcaucasia Sejm was formed, and Nikoloz (Carlo) Chkheidze was elected as its chairman. Evgeni Gegechkori became the chairman of the Transcaucasian government and the military minister. Akaki Tchkhenkeli took the post of Minister of Foreign Affairs.

The main concern of the Transcaucasian Sejm was the conduct of negotiations with the Ottoman Empire. Therefore, a conference was held in Trabzon on March 14. The goal of the Ottoman Empire was to fulfill the treaty signed with Soviet Russia in Brest-Litovsk on March 2, 1918 (according to the treaty, without agreeing with Transcaucasia, Soviet Russia ceded Karsi-Ardagan and Batumi to the Ottomans) and to declare the independence of Transcaucasia. Akaki Tchkhenkeli opposed the Ottoman demand. On April 1, 1918, the negotiations stopped. On the same day, the Ottomans occupied Batumi, and on April 7 they invaded Ozurgeti. Due to the created situation, there was a need to renew the negotiations. However, Transcaucasia was still considered part of Russia and did not represent an independent party. Therefore, it was decided to separate Transcaucasia from Russia and declare independence.

On April 22, 1918, the independence of the Transcaucasian Democratic Federal Republic was declared at the session of the Transcaucasian Sejm. On April 26, the government was formed under the leadership of Akaki Tchkhenkeli.

The agreement was signed between Germany and the Ottomans that meant that the Germans had an influence over the distribution of influence in the territory of Transcaucasia. Therefore, on May 6, 1918, Germany was also involved in the next stage of negotiations. At the Batumi conference, the forty-five members of the Transcaucasian delegation were headed by Akaki Tchkhenkeli. Ottomans made every effort to put down the conflict between the members of the Transcaucasian Federal Republic but, at the same time, they did not want to spoil the relations with the European ally. Akaki Tchkhenkeli and the members of the Georgian delegation were forced to act independently and get support from Germany. For this purpose, Akaki Tchkhenkeli appealed to General von Lossow several times.

On May 15, 1918, Akaki Tchkhenkeli sent a letter to Noe Zhordania:

Hello Noe!

You have to keep everything a secret, exposure of the press or the Sejm is intolerable. Restrict ?Borba? and others. Don?t bespout nonsense, the Germans are reading here and it makes a terrible impression. The press says the same thing it said during the negotiations in Trabzon. It instills distrust towards us not only in Turks, but also in Germans. They also read the Georgian press. It is downright treason when ?Prometheus? correspondence (issue of May 9) is placed in ?Ertoba? that our troops are fleeing. Put a responsible person in ?Ertoba? who should know what he is writing. Cursing Germany when its representatives help us here, is hypocritical. ?Borba? and ?Izvestia? must be convinced that German imperialism, which they are ranting about, is better than Russian imperialism, that our situation forces us to reconcile with the former, because if Germany saved us, it was only to justify its imperialist appetite, and not for the sake of its Russian comrades. Ottomans should also be treated very carefully in the press. I know that the Russian comrades will be the first to flee, and we will kill all our nations.

Now I have to tell you the main thing, since the whole picture is clear and explicit, before I was only writing our opinion, which has been completely confirmed now. I told the Turks and the Germans that the draft treaty of the former (which I sent you yesterday), if they bring it to completion, then it will be the subject of international law, that is, the entire Transcaucasian Republic, the general government, the Sejm, and the delegation. In this way, they are left without any means to conclude a contract with the Republic of Transcaucasia. Khalil-Bey didn't tell me anything about it. In particular, he said that Enver's party won in Constantinople and the project came out like that. Von Lossow said that the Brest-Litovsk truce remains valid for us, he will try to implement it in reality by virtue of Berlin?s instructions. Intensive work is now being done here with the help of Lossow to satisfy the appetite of the Turks, since the integrity of Transcaucasia is highly valued by the Germans. I won?t say anything, whether the Germans do anything or not, the Turks are isolating them and very much preventing direct wire communication with Constantinople. At least they provide information and receive instructions. Therefore, the work on behalf of Transcaucasia is intensive, and there are several hopes that we will make several amendments to the borders.

Therefore, Georgia?s independence is the first step that should be taken when the negotiations here are terminated. It will be stopped because the project of the Turks is unacceptable, they know this very well, but their goal is to destroy our integrity.

It is necessary to take into account all this right now, it is necessary to have courage, and not turn the affairs of the nation and the state into the affairs of the party. A party imbued with national feeling will be able to save the nation.

I?m waiting for an answer

Yours, Tchkhenkeli

I fully share and agree with this policy.

On May 17, 1918, at the Batumi conference, the head of the German delegation - Von Lossow said:

?I have the honor to inform you that I have received the following instructions from the Chancellor of the German Empire:

Germany cannot recognize the independence of the Transcaucasian Republic at present, until Russia recognizes the independence of this state. The representative of the Imperial Court in Russia, Count Mirbach, has been given the authority to ask the Russian government what its attitude is to this matter.

According to the Transcaucasian government?s request, Germany is ready to take the initiative to reach an agreement between Russia and the Transcaucasian state on this issue. In addition, you are obliged to inform Mr. Tchkhenkeli that the recognition of Transcaucasia from Germany does not depend on any other conditions, except for the recognition of an independent Transcaucasia from the Russian authorities in Moscow.

(D. Tchumburidze, Akaki Tchkhenkeli statesman, diplomat, patriot, Vol. 2018, pp. 140, 141).

In Batumi, Akaki Tchkhenkeli conducted meetings independently from the German side. As a result of the consultations, the dissolution of the Transcaucasian Federation and the restoration of Georgia?s independence were resolved.

On May 22, under the leadership of Zurab Avalishvili, the process of drawing up the act of independence was completed, which Noe Zhordania, who arrived in Batumi, took to Tbilisi to agree with various organizations.

Record from Zurab Avalishvili?s memoirs ?Decisive Days?:

Batumi, May 21, 1918

In the morning, N. Zhordania, Nikoladze and I are looking at the borders we need on the map. In the extreme case, we agree to ?give? Zakatala district. We will not allow any other amendment of the borders in favor of Azerbaijan. The Ottomans are suffocating us directly, but Akhaltsikhe and Khertvisi must remain in Georgia.

Then we went for a ride in the ?Transcaucasia? car; My companions - Tchkhenkeli and Zhordania - have been getting used to this precious sign of the government of the revolution for a year. At the top of the Chorokhi gorge, it reaches the confluence of Acharistskali. How much more pleasant is this sight, these well-rooted trees on the ?subtropical? ridge of the seashore.

The groups of loaded seats and their followers are unlikely to have changed since our blessed father Grigol Khandzteli prayed for our sins near here in Klarjeti - this Georgian Thebaid???along with other monks a thousand years ago.

These are the fugitives who were swept across the country by the Russian-Ottoman conflicts and who are now returning home.

Late at night, I help generals Odishelidze and Korganov, together with two Ottoman officers, to review a special military agreement. I pity the generals.

May 22. Since Transcaucasia is expected to disintegrate, a decisive discussion is scheduled on the declaration of Georgia?s independence. The main provisions have adopted what I, as an ?advisor?, have been asserting for a long time, and Tchkhenkeli and others agree. Georgia?s independence and integrity of land and water are ensured by Germany.

I wrote a sample draft of Georgia's declaration of independence - the time has come to formulate the case and act.

Tchkhenkeli, Zhordania, Nikoladze and Surguladze approved it. Zhordania took this project to Tiflis, we shook hands with a special feeling during the invitation. He must stage a very serious play. This whole bunch of all kinds of organizations, councils and even more terrible is the unbroken forest of superstitions. But he seems to have already prepared the last act: all that remains is to raise the curtain.

After cloudy, very cold days, radiant sun.

May 24. Produces feverish work. Wesendonck and I are reading the final draft. Many realized that there is silent work behind the scenes and the scenery is changing. Late at night I compose the telegram, which is sent at night A. Тchkhenkeli's signature“ (Z. Avalishvili, Georgia's independence in the international politics of 1918-1921, memoirs, essays, ?Mkhedari? publishing house, Tbilisi, 2011, pp. 74-79).

Akaki Tchkhenkeli sent a telegram from the Batumi conference to Tbilisi:

?Inform the Chairman of the National Council of Georgia that delaying the declaration of independence will lead to irreparable consequences. The German mediation failed. There is only one way left for us - to oppose the entry of the Turks by an independent Georgia supported by Germany. Count Schulenburg will be the representative of Germany with the Georgian authorities. Part of the agreement with Germany is already ready for signing?.

On May 26, 1918, the Transcaucasian Sejm declared self-liquidation, and Georgia declared independence.

აკაკი ჩხენკელსა და ფემინისტ-განმანათლებელ კატო მიქელაძეს შორის 1917 წლის 20 ნოემბერს სიტყვიერი დაპირისპირება მოხდა, ამის შესახებ კატომ გამოაქვეყნა წერილი გაზეთში: „ხმა ქართველი ქალისა“

„... აი დედა აზრი პირველი ეროვნული ყრილობისა. არსებითად ეს ყრილობა იყო არა ეროვნული, არამედ ვაჟური, სადაც თავი მოეყარათ საქართველოს სხვა და სხვა კუთხის ვაჟებს, რომელშიაც 5 ქალი ძლივს ერია.

ეკატერინე (კატო) მიქელაძე (1878-1942) - ფემინისტი აქტივისტი, მწერალი, ჟურნალისტი, პედაგოგი. დაამთავრა ბრიუსელის უნივერსიტეტის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტი. 1917-1918 გამოსცემდა ფემინისტურ გაზეთს „ხმა ქართველი ქალისა“. (დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვ­ნულ ბიბლიოთეკაში

Ekaterine (Kato) Mikeladze (1878-1942) - feminist activist, writer, journalist, teacher. She graduated from the Faculty of Social and Political Sciences of the University of Brussels. In 1917-1918, she published the feminist newspaper ?Voice of Georgian Woman?. (Preserved in the National Parliamentary Library of Georgia)

... ქართველ ქალს არა თუ მონაწილეობა არ მიუღია ამ ყრილობაზე, არამედ მას თვისი სიხარულის გამოთქმის ნებაც არ მისცეს. 20 ნოემბერს როდესაც ბ. ნ. ჟორდანიამ პოლიტიკურ შინაურ თვითმართველობაზე მოხსენება წაიკითხა და აღიარა საქართველოს ტერიტორიალური ავტონომია, კრება 15 წუთით შესწყდა და თანაც გამოაცხადა, რომ ვისაც სიტყვის თქმა სურდა, ჩაწერილიყვნენ. ამდენს მიმლოცველ და თანხმობის გამომცხადებელ ორატორ მამაკაცებში ერთი ქალი აღმოჩნდა სიტყვის ამღები, რომელმაც წერილობით მიმართა მდივანს, რომ ჩაეწერათ იგი. მიუხედავათ ადრე განცხადებისა, როგორღაც ორატორთა სიაში ის სულ ბოლოში მოხვდა.

ეს ქალი ვიყავ მე, - კატო მიქელაძე, დელეგატი ქუთაისის ქალთა ინტერპარტიულ ორგანიზაციისა.

ილაპარაკეს 10 მამაკაცმა სტუმრებმა და პარტიის წევრებმა, რის შემდეგ სია დახურეს. მდივანმა შენიშნა, რომ სიტყვის თქმის უფლება მოსპობილი მაქვს.

... მირჩიეს, იმ დროს, როდესაც კრება რამოდენიმე წუთით ხელ ახლა შესწყდა, ავსულიყავ ბ. ჩხენკელთან, რომელიც იმ დღეს თავმჯდომარეობდა და მეთხოვა მისთვის სიტყვის წარმოსთქმის ნება.

მეც ავედი და მივმართე მას, რომელმაც ჩემს წინადადებაზე შემდეგი პასუხი მომცა: „ჩვენ ქართულ ორგანიზაციებს სიტყვის თქმის უფლებას არ ვაძლევთო“!

- ჩვენ ამას გავიგებთ, რომ თქვენ პირველ ეროვნულ ყრილობაზე ქართველს ქალს თავისი სიხარულისა და საჭიროების გამოთქმის ნება არ მიეცით.

- მაგრე არ შეიძლება ამის გაგება!

- ჩვენ სხვანაირად ამას ვერ გავიგებთ, ვუპასუხე მას და გამოვბრუნდი. რას ვიზავდი, დავმორჩილდი უფროსთა სიძლიერეს და გულდაწყვეტილი მივაშურე ჩემს სკამს. მაგრამ ჩემი სულიერი შეწუხება მით უფრო მწველი იყო ჩემთვის, როცა ერთი თანამგრძობი ვერ ვიპოვნე ამდენს მამაკაცებში...“ (გაზ. „ხმა ქართველი ქალისა“, კ. მიქელაძე, ჩვენ და ეროვნული ყრილობა, 1917, №32).

ჩემი სიტყვა, რომლის წარმოთქმის უფლება არ მომცა ბ. აკ. ჩხენკელმა ეროვნულ ყრილობაზე 20 ნოემბერს ქ. თბილისში

საქართველოს მოქალაქენო!

„აღტაცებული იმ დიდი საისტორიო ნაბიჯით, რომელიც დღეს აქ გადადგეს საქართველოს მებრძოლმა მამულიშვილებმა, მე, როგორც წარმომადგენელს ქუთაისის ქალთა ინტერპარტიულ ორგანიზაციისას, ვალად დამდვეს, იმ დროს, როდესაც ირკვევა ფორმა და საძირკველი ჩვენი ეროვნული ცხოვრებისა, გარდავსცე ეროვნულ ყრილობას გულის თქმა და ზრახვანი ქართველ ქალებისა, რომ განახლებულმა საქართველომ ერთხელ და სამუდამოთ მოსპოს ბარბაროსული ნაშთი ქალთა მონობისა.

საქართველოს მოქალაქენო, ისტორიამ არ იცის უფრო სამარცხვინო მოვლენა, როგორიც არის თავისი უცნაური შედეგით მონობა დედაკაცისა. უდიდესი უბედურება ერისა და კაცობრიობისა არის დავიწყება და უყურადღებობა დედრობითი სქესის ბუნებრივი და მოქალაქური უფლებისა. თქვენ, რომელნიც ებრძვით ძალმომრეობას, იმ ძალმომრეობას, რომელმაც პირველად დედაკაცის ადამიანური პიროვნება დაამონავა. ჩვენ, ქართველი ქალები, დარწმუნებული ვართ, რომ თქვენ საქართველოს განახლებულს ეროვნულ შენობაში ამ სიავეს და უსამართლობას არ შეიტანთ.

ძველმა რევოლუციებმა, თუ რომ დაამსხვრიეს დესპოტიური ფეოდალური წესწყობილება და დედაკაცის კარჩაკეტილ ცხოვრებას კარი გაუღეს, სამაგიეროთ, ქალთა უფლებრივი მდგომარეობა მათ ვერაფრით ვერ შესცვალეს, რომლის გამო ფხიზელი ნაწილი დედრობითი სქესისა თავის მწარე ხვედრზე ჩაფიქრებული დღეს ოდნავ კულტურულ ქვეყანაში ბრძოლას აცხადებს.

ორგვარმა აღზრდამ, ორგვარმა სამართალმა და ზნეობამ, იმდენათ განასხვავა ორთავე სქესის ცხოვრება და ადამიანობა, რომ ბუნებრივათ თავი უნდა ეჩინა იმ ანტაგანიზმს მათ შორის, რომელიც მოწინავე ქვეყნების ქალთა მოძრაობამ დაგვანახა.

მოქალაქენო, საქართველო ისტორიულად არ იყო ჩვეული ქალთა მონობას. მაშინ როდესაც მთელ აღმოსავლეთში ქალები უკიდურეს პიროვნულ შევიწროებას განიცდიდნენ, ჩვენი სამშობლო იმ დროსაც კი, როცა მთელი ქვეყნის ცხოვრება და არსებობა მუშტის ძალაზე იყო დამყარებული და ფიზიკურათ სუსტი სქესის დამონება უფრო გასამართლებელიც, ვიდრე დღევანდელს კულტურულ ცხოვრებაში, ქართველი ქალი შედარებით თავისუფლებით სარგებლობდა, როგორც ოჯახში, ისე საზოგადოებაში. ქართველი ხალხის ცოლქმრობა ამხანაგური ხასიათისა იყო, რისიც გამომხატველია, თუ ჩვენი დღევანდელი ცხოვრება არა, ჩვენი უძველესი დედა-ენა, რომელმაც ასეთს კავშირს სახელად მეუღლეობა უწოდა. ქართველი ქალი არც საზოგადო მოღვაწეობას იყო მოწყვეტილი და იმ დროს, როცა ჩვენი გმირი მამაპაპანი ფარხმალსა ლესდნენ მტრის მოსაგერიებლად ჩვენი ძველი დედები სამოქალაქო ცხოვრებას ჭირისუფლობდნენ. ავრცელებდნენ სწავლა განათლებას, სარწმუნოებას, ექიმობას, აშენებდნენ მტრისაგან აოხრებულ ტაძრებს, ციხე სიმაგრეებს და სხვა.

არც პოლიტიკურ საქმეებს უდგენ ქართველი ქალები განზე და თავიანთი უნარით და გონიერი მეცადინეობით, არა ერთხელ შეუერთებიათ დანაწილებული კუთხეები საქართველოსა. ქართველი ქალები ერეოდნენ თვით საგარეო პოლიტიკაშიაც და დიდათ საკეთილოთაც ჩვენი ქვეყნისათვის.

ასეთი ფართო სამოქმედო ასპარეზის წინ გარდაშლამ ქართველ ქალში ჰარმონიულად შეაზავა ყველა ის თვისებები, რომელიც ადამიანის სრულს პიროვნებას იმ დროისათვის გამოხატავდა და არა მარტო თვისებები თავისი სქესისა, რისთვისაც მას ქართველმა ხალხმა სახელად დედაკაცი უწოდა, ე.ი. ქალი-ადამიანი და მით დედაკაცისა და მამაკაცის პიროვნებას ერთნაირი ზნეობრივი ღირებულება მისცა, რაც გამოსთქვა კიდეც ჩვენმა უდიდესმა ეროვნულმა მგოსანმა რუსთაველმა თავის „ვეფხვის ტყაოსანში“.

ასეთ პიროვნული თავისუფლებით ქართველ ქალში განვითარებული იყო ისეთი ძლიერი სულიერი ენერგია, რომელიც ყოველგვარ გასაჭირს უმკლავდებოდა. ჩვენი ხალხური ანდაზა ამბობს: „დედაკაცს, მანამ ქმარი ჰყავს, ამირანია და როცა დაქვრივდება, ამინართ ამირანი“-ო! ეს ანდაზა იმის გამომთქმელია, რომ ქართველი ქალი გასაჭირში, არა თუ არ იბნეოდა, არამედ როცა მარტო, ობლად რჩებოდა, თავის სულიერ ძალას და აქტიურობას აორკეცებდა. და თუ ეს ძალა დღეს მიმქრალია და ვიცით რისი და ვისი მიზეზითაც, მოქალაქენო, თქვენი მოვალეობაა, შექმნათ პირობები ამ ძალთა აღდგენისა და განახლებისა.

საქართველოს მოქალაქენო, დღეს ჩვენი სამშობლო ქვეყანა საუკუნოებრივ მონობის ჯაჭვსა სწყვეტს. მაგრამ თქვენ, თავისუფლებისთვის მებრძოლმა გმირებმა, რომ მიანიჭოთ მას ნამდვილი თავისუფლება, თქვენთან ერთად მას წინ, აღდგენილი, თავისუფალი მოქალაქე ქართველი ქალი უნდა მოუძღვოდეს. გაუმარჯოს თავისუფალ საქართველოში სწორუფლიან ქალვაჟთა მომავალ თანამშრომლობას!“ (გაზ. „ხმა ქართველი ქალისა“, კატო მიქელაძე, ჩემი სიტყვა, რომლის წარმოთქმის უფლება არ მომცა ბ. აკ. ჩხენკელმა ეროვნულ ყრილობაზე 20 ნოემბერს ქ. თბილისში, 1917, №32).

აღსანიშნავია, რომ პირველი რესპუბლიკა მსოფლიოში მოწინავე ქვეყანა გახდა მსოფლიოში ქალების პოლიტიკური უფლებების მინიჭების კუთხით.

1918 წლის 22 ნოემბერს საქართველოს ეროვნულმა საბჭომ დაამტკიცა კანონი - „დებულება დამფუძნებელი კრების არჩევნებისა“:

თავი I, საერთო დებულება - „დამფუძნებელ კრებას შეადგენენ წევრები, არჩეული მცხოვრებთა მიერ საყოველთაო - განურჩევლათ სქესისა, - თანასწორის, პირდაპირის და ფარულის ხმის მიცემით პროპორციული წარმომადგენლობის წესისამებრ“.

თავი II, მუხლი 3 - „დამფუძნებელი კრების არჩევნებში მონაწილეობის უფლება აქვს რესპუბლიკის ორივე სქესის მოქალაქეთ“.

დამფუძნებელი კრების არჩევნებში 26 ქალი კანდიდატი მონაწილეობდა, მათგან უმაღლესი საკანონმდებლო ორგანოს წევრი გახდა ხუთი: ქრისტინე შარაშიძე, ელეონორა ტერ-ფარსეგოვა, ანა სოლოღაშვილი, ელისაბედ ნაკაშიძე-ბოლქვაძე და მინადორა ორჯონიკიძე-ტოროშელიძე.

Kato Mikeladze and Women's rights in the first republic

On November 20, 1917, there was a verbal confrontation between Akaki Tchkhenkeli and feminist-educator Kato Mikeladze, Kato published a letter about it in the newspaper titled: ?Voice of a Georgian Woman?.

„... This is the basis of the first Georgian National Congress. Essentially, this congress was not a national one, but a masculine one, where men from different parts of Georgia gathered, in which there are hardly 5 women.

... Not only did the Georgian woman not participate in this congress, but she was not even allowed to express her joy. On November 20, when Mr. Zhordania read a report on political domestic self-government and recognized the territorial autonomy of Georgia, the meeting was interrupted for 15 minutes and it was announced that those who wanted to speak should be listed. Among so many congratulatory and acquiescent male orators, one woman turned out to be a speech-taker and wrote to the secretary to write it down. Regardless of the previous announcement, she somehow ended up at the bottom of the list of speakers.

This woman is me, - Kato Mikeladze, delegate of Kutaisi Women's Interparty Organization.

10 male guests and party members spoke, after which the list was closed. The secretary noticed that I had lost the right to speak.

საქართველოს პირველი რესპუბლიკის დამფუძნებელი კრების პრეზიდიუმი:

კონსტანტინე ჯაფარიძე, გრიგოლ ნათაძე, ექვთიმე თაყაიშვილი, ალექსანდრე ლომთათიძე, ქრისტინე შარაშიძე, სვიმონ მდივანი.

მთავრობის სასახლის აივანი (დღევანდელი მოსწავლე-ახალგაზრდობის სა­სახლე). ფოტოგრაფი - ე.კლარი. 1919 წელი. (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Presidium of the constituent assembly of the First Republic of Georgia:

Konstantine Japaridze, Grigol Natadze, Ekvtime Taqaishvili, Aleksandre Lomtatidze, Kristine Sharashidze, Svimon Mdivani.

Balcony of the Government Palace (today's Student-Youth Palace). Photographer - E. Klar. 1919 year. (Preserved in the National Archives of Georgia)

... I was advised, at the time when the meeting was interrupted for a few minutes, to go to Mr. Tchkhenkeli, who was presiding that day, and ask him to give me a speech.

I went up and addressed him, he gave me the following answer to my proposal: ?We do not allow Georgian organizations to speak?.

- We will understand that you did not allow a Georgian woman to express her joy and need at the first national congress.

- But you can't interpret it that way!

- We cannot interpret it in any other way, I answered him and turned back. What could I do? I surrendered to the strength of the elders and ran to my chair disappointed. But my spiritual distress was all the more burning for me, when I could not find a single sympathizer among so many men...? (Mag. Voice of a Georgian Woman, K. Mikeladze, Us and the National Congress, 1917, №. 32).

My speech, which Mr. Ak. Tchkhenkeli did not allow me to make at the National Congress on November 20, in Tbilisi:

Citizens of Georgia!

„I am delighted by the great historical step taken here today by the fighting patriots of Georgia. As a representative of the Kutaisi Women?s Inter-Party Organization, I was entrusted with the duty, at a time when the form and foundation of our national life is being determined, to convey to the National Congress the heart and intentions of Georgian women, that the renewed Georgia will wipe out the barbaric remains of women?s slavery once and for all.

Citizens of Georgia, history does not know a more shameful event, such as the enslavement of women with its strange results. The greatest misfortune of the nation and humanity is the forgetfulness and neglect of the natural and civil rights of the female sex. You who fight against power, the power that first enslaved the human personality of women. We, Georgian women, are sure that you will not bring this evil and injustice to the renewed national building of Georgia.

The old revolutions, if they destroyed the despotic feudal system and opened the door to the closed life of women, on the other hand, they could not change the legal status of women, because of which the sober part of the female sex, thinking about its bitter fate, declares a fight in a slightly cultured country today.

The two kinds of upbringing, the two kinds of law and morality, have so distinguished the life and humanity of the two sexes that it was natural to have an antagonism between them which the women's movement of the advanced countries has shown us.

Citizens, historically, Georgia was not used to the slavery of women. While all over the East, women were experiencing extreme personal harassment, even in our homeland, when the life and existence of the entire country was based on the power of the fist, and the enslavement of the physically weaker sex was more justifiable than it is today in cultural life, Georgian women enjoyed relative freedom, both in the family and in society. The marriage of the Georgian people was of a companionate nature, which is expressed, if not by our present life, by our ancient mother-tongue, which called such a union by the name of conjugality. Georgian women were not cut off from public activities either, and at the time when our heroic men were sharpening the blade to repel the enemy, our old mothers were living a civil life. They spread learning, education, faith, medicine, they built temples, fortresses and others that were destroyed by the enemy.

Georgian women do not set political affairs aside, and with their skills, intelligence and studies, they have united the divided corners of Georgia more than once. Georgian women even interfered in foreign policy and did great good for our country.

The access to such a wide field of action, harmoniously mixed all the qualities that expressed the full personality of a person at that time, and not only the qualities of her gender, for which the Georgian people called her a „Deda-katsi“, i.e. A female-person and gave the same moral value to the personality of a woman and a man, which was also expressed by our greatest national shepherd Rustaveli in his „The Knight in the Panther's Skin“.

With such personal freedom, a strong spiritual energy was developed in a Georgian woman, which could cope with all kinds of difficulties. Our folk proverb says: „A woman, as long as she has a husband, is a hero, and when she becomes a widow, she is more than a hero!“ This proverb is an expression of the fact that a Georgian woman was not confused in times of trouble, but when she was left alone and orphaned, she doubled her spiritual strength and activity. And if this power is disappearing today, and we know why and for whose reason, citizens, it is your duty to create conditions for the restoration and renewal of these powers.

Citizens of Georgia, today our homeland is breaking the age-old chain of slavery. But you, the heroes fighting for freedom, in order to grant her real freedom, together with you, a restored, free citizen Georgian woman should lead her forward. Long live the future cooperation of equal women and men in free Georgia!“ (Mag. Voice of Georgian Woman, Kato Mikeladze, my speech, which Mr. Ak. Tchkhenkeli did not give me the right to speak at the National Congress on November 20, Tbilisi, 1917, №. 32).

It is worth noting that the First Republic became one of the leading countries in the world in terms of granting political rights to women.

On November 22, 1918, the National Council of Georgia approved the law - „Regulations on Constituent Assembly Elections“:

Chapter I, general provision - „The constituent assembly shall be composed of members elected by the residents by universal - regardless of gender - equal, direct and secret voting according to the rule of proportional representation“.

Chapter II, Article 3 - „Citizens of both sexes of the Republic have the right to participate in the elections of the Constituent Assembly“.

26 female candidates participated in the elections of the Constituent Assembly, five of them became members of the highest legislative body: Kristine Sharashidze, Eleonora Ter-Parsegova-Makhviladze, Anna Sologhashvili, Elisabeth Nakashidze-Bolkvadze and Minadora Orjonikidze-Toroshelidze.

1918 წლის 8 თებერვალს (ძვ. ს. 26 იანვარი) თბილისში გაიხსნა ამიერკავკასიაში პირველი უნივერსიტეტი, რომლის დაარსების მიზანს რუსიფიკატორული პოლიტიკის მიმართ წინააღმდეგობა და ეროვნული ღირებულებების დაცვა წარმოადგენდა. რუსეთის მიერ გაწეული წინააღმდეგობის მიუხედავად, უნივერსიტეტმა, როგორც საქართველოში ევროპული ტიპის უმაღლესმა სკოლამ, საფუძველი მოუმზადა საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებას 1918 წლის 26 მაისს.

ამიერკავკასიაში პირველი უნივერსიტეტი საქართველოს ეროვნული საბჭოს სახელით აკაკი ჩხენკელმა გახსნა. იგი, ამავე დროს, უნივერსიტეტის დამფუძნებელი საზოგადოების თავმჯდომარე იყო.

თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი (დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში)

Tbilisi state university (Preserved in the National Parliamentary Library of Georgia)

აკაკი ჩხენკელი ჯერ კიდევ რუსეთის დუმის წევრის სტატუსით ითხოვდა ტფილისში უნივერსიტეტის გახსნას. 1912 წლის 10 დეკემბრის სიტყვით გამოსვლის დროს აღნიშნა:

„ყველა თქვენგანისათვის ცნობილია, ბატონო სახელმწიფო სათათბიროს წევრებო, რითი დასრულდა ინოროდცების (არარუსების) თხოვნა, ტფილისში უნივერსიტეტის გახსნის შესახებ. ცენტრალურმა ხელისუფლებამ უარი უთხრა, ტყუილად კი არ ამბობენ საზღვარგარეთ, რომ რუსეთი უცნაურობების ქვეყანაა. მართლაც, არარუსები ითხოვენ ყურადღებას, ბატონო ნაციონალისტებო, ...მათთვის რუსული უნივერსიტეტის გახსნას თქვენი ღრმადპატივცემული ხელისუფლება უარით პასუხობს. რას ნიშნავს ეს?“ (დ. ჭუმბურიძე, აკაკი ჩხენკელი სახელმწიფო მოღვაწე, დიპლომატი, მამულიშვილი, თბ. 2018, გვ. 47).

კალისტრატე ცინცაძე (1866-1952) - სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქი და მცხეთა თბილისის მთავარეპისკოპოსი 1932-1952 წწ

Kalistrate Tsintsadze (1866-1952) - Catholicos-Patriarch of All Georgia and Mtskheta Tbilisi Archbishop 1932-1952

უნივერსიტეტის გახსნა

„26 იანვარი შეიძლება ჩაითვალოს ქართველი ხალხის კულტურულ დღესასწაულათ. 26 იანვარს თბილისში გაიხსნა პირველი უნივერსიტეტი: უნივერსიტეტის გახსნას აუარებელი ხალხი დაესწრო, განსაკუთრებით ახალგაზრდობა. ბევრი გარეთ დარჩა, გიმნაზიის ვრცელ დარბაზმაც ვერ დაიტია ყველანი. უნივერსიტეტი გახსნა საქართველოს ეროვნულ საბჭოს დავალებით აკაკი ჩხენკელმა.

მოქალაქენო, სთქვა მან - საქართველოს ეროვნულ საბჭოს მონდობილობით ბედნიერება მაქვს, გავხსნა პირველი უნივერსიტეტი (ტაში). მე ვამბობ პირველითქო, აქედან ცხადია, დღევანდელი დღე მნიშვნელოვანი დღეა ჩვენი ქვეყნის კულტურულ ცხოვრებაში. დღემდე ჩვენ არ გვქონია არც ერთი მაღალი სასწავლებელი.

ერს, რომელსაც არა აქვს თავისი სამეცნიერო ტაძარი, არ შეუძლია სთქვას, რომ იგი სრულ-ასაკოვანია. როცა მე მესმოდა საზღვარ-გარეთ საქართველოს შესახებ საგმირო ამბები, თუ რა მონაწილეობას იღებდა იგი განმათავისუფლებელ მოძრაობაში, - მაშინ მეკითხებოდნენ, რამდენი უნივერსიტეტი, პოლიტეხნიკუმი და უმაღლესი სასწავლებელია საქართველოშიო და მე ამ შეკითხვაზე მხოლოდ გაწითლებით ვუპასუხებდი: ჩვენ არ შეგვეძლო განათლება მიგვეღო სამშობლო ენაზე. თუ რატომ არ გვქონდა მაღალი სასწავლებელი, ამის მიზეზი ყველამ იცის. ჩვენ სხვებთან ერთად ვიყავით ჩაგრული ერი, მოკლებული ყოველგვარ უფლებას. ახლა მოგვეცა საშუალება, გავხსნათ უნივერსიტეტი. ეს მიეწერება დიდ მოძრაობას, რომელშიც აქტიურ მონაწილეობას იღებდა ქართველი ერი მისი დემოკრატია. ჩვენ დიდი სიხარულით უნდა მივეგებოთ ამ ხანის დაწყებას, ქარ. უნივერსიტეტის გახსნას. ერთა ისტორიაში არის მაგალითები, როცა ერი იჩენს უნარს ერთ რომელიმე დარგში, ვთქვათ, პოლიტიკაში, პუბლიცისტიკაში. მაშინ მეცნიერებისათვის მას აღარ რჩება ძალა და ღონე. ჩვენ სწავლა-განათლების მხრით ბევრ ერს ჩამოვრჩით უკან, ისეთ ერებსაც, რომლებიც პოლიტიკურათ ჩვენზე დაბლა დგანან. ჩვენ გვესაჭიროება შესწავლა წარსულის, შეგნება აწმყოსი და გათვალისწინება მომავლის. ეს სრულებითაც არ მოასწავებს, რომ ჩვენ უნდა ვიაროთ წარსულის გზით. არა, ჩვენ უკვე შევდექით იმ გზაზე, რომლითაც განათლებული ერები მიდიან. წარსულის შესწავლა გვესაჭიროება ჩვენ აწმყოს შესაგნებათ და მომავლის გასათვალისწინებლათ. ჩვენ უნდა ვიცოდეთ თანამედროვე მეცნიერების დარგები, შევისწავლოთ ახალი მეთოდები; ეს საჭიროა მომავალ მასწავლებლებისათვის.

კალისტრატე ცინცაძის მოგონება სათავადაზნაურო გიმნაზიის (ახლანდელი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი) მშენებლობასთან დაკავშირებით:

„ტფილისის გიმნაზიის (ამჟამად უნივერსიტეტის) შენობის საძირკველის კურთხევა მოხდა 1900 წ. ოქტომბერს 14/27, საღამოს 4-5 საათზე. ღვთისმსახურების შემდეგ საუზმედ მიგვიწვია არქიტექტორმა ს. კლდიაშვილმა ნ. ცხვედაძე, ე. თაყაიშვილი, პრ. ქუთათელაძე და მე. თამადობა იკისრა ექვთიმემ, როცა ჯერი მიდგა ჩემზე, მომმართა: მამაო კოტე, თქვენ დღეს თითქოს ჩემს გულში ჩაიხედეთ, თქვენ თქვით: „ჩვენ დღეს საფუძველს ვდებთ იმ ტაძრისას, რომელმაც უნდა გამოუშვას მეცნიერების ნათლით შემოსილნი ქართველი მამულიშვილები“; ჩემი ღრმა რწმენაც ასეთია: ამ შენობაში მოთავსდება პირველი უნივერსიტეტი; სიამოვნებით ვსვამ თქვენს სადღეგრძელოს“. (დაცულია ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრში)

Kalistrate Tsintsadze's memory regarding the construction of Gymnasium (now Tbilisi State University):

„The foundation stone of the building of Tbilisi Georgian Gymnasium (now the University) was consecrated in 1900. October 14/27, 4-5 pm. After the service, architect S. Kldiashvili invited us for breakfast. N. Tskhvedadze, E. Taqaishvili, Pr. Kutateladze and me. Ekvtime was the toastmaster, when it was my turn, he addressed me: Father Kote, today you seem to have looked into my heart, you said: „Today we are laying the foundation of the temple, which should release Georgian noblemen clothed with the baptism of science“; My deep belief is as follows: the first Georgian university will be located in this building; I drink your toast with pleasure“. (Preserved in the National Center of Manuscripts)

არა ნაკლებ საჭიროა სხვა ერთა ცნობა, მათი წარსულის, აწმყოს და მომავლის შესწავლა-გათვალისწინება. მეცნიერება არ არის, ფრანგული, ინგლისური. იგი ერთია. მხოლოდ ფორმა, სახე შეიძლება იყოს ეროვნული. მეცნიერება ამიტომ საუკეთესო იარაღია ხალხთა დაახლოვებისა. იგი რომ ეროვნული იყოს, მაშინ გაძნელდებოდა ხალხთა შორის კავშირისა და სოლიდარობის განმტკიცება. ამიერ კავკასიაში იშვიათია ისეთი ადამიანი, რომელსაც შემოვლილი ჰქონდეს ეს მხარე. საჭიროა ერთმანეთის შესწავლა, პატივისცემა. თუ არ არის „შენ“ არ იქნება არც „მე“. რადგანაც არსებობს „მე“, მაშასადამე არსებობს „შენ“.

აკაკი შანიძე - ენათმეცნიერი

1920 წლის 9 მაისს საქართველოში პირველი დისერტაცია პირველ ქართულ უნივერსიტეტში, №1 აუდიტო­რიაში აკაკი შანიძემ დაიცვა. მისი ოპონენტები ივანე ჯავახიშვილი და გიორგი ახვლედიანი იყვნენ, 6 საათის განმავლობაში მიმდინარეობდა პაექრობა. აკაკი შანიძეს იმ დღეს მიენიჭა ენათმეცნიერების დოქტორის ხარისხი და მას ძვირფასი სიტყვა უთქვამს: „ბედნიერი ვარ უზომოდ, მაგრამ, ამასთანავე, მაფიქრებს ერთი გა­რემოება: ვაი, თუ ჩემი პატარა შრომა არ შეეფერებოდეს იმ მნიშვნელოვან მოვლენას, როგორიცაა სამეცნიერო ხარისხის მოპოვების დაწყება ჩვენში“. დისერტაციის დაცვის დღეს აკაკი შანიძეს შესავალი სიტყვა სახლში დარჩა და თემა ზეპირად წარადგინა. (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Akaki Shanidze - linguist

On May 9, 1920, Akaki Shanidze defended his first thesis in Georgia at the First Georgian University, in auditorium №. 1. His opponents were Ivane Javakhishvili and Giorgi Akhvlediani, the debate lasted for 6 hours. On that day, Akaki Shanidze was awarded the degree of Doctor of Linguistics and gave a precious speech: „I am extremely happy, but, at the same time, I am thinking about one circumstance: alas, if my little work does not suit the important event, such as the beginning of obtaining a scientific degree in our country“. On the day of the defense of the thesis, Akaki Shanidze left his introductory speech at home and presented the topic orally. (Preserved in the National Archives of Georgia)

უნივერსიტეტის უწმინდესი მოვალეობაა, ემსახუროს დემოკრატიის კანონიერ მოთხოვნილებებს, იგი უნდა დაუახლოვდეს ხალხს. თუ წინათ ეროვნული კულტურა ვიწრო ჯგუფისთვის იყო ხელმისაწვდომი, დღეს ეროვნული კულტურა მხოლოდ მაშინ არის ეროვნული, როცა მთელი ხალხისთვის ხელმისაწვდომი გახდება. არ უნდა იყოს არავითარი განსხვავება. ყველას უნდა ჰქონდეს საშუალება, დაეწაფოს მეცნიერებას. მეცნიერება უნდა იყოს დემოკრატიის დამცველი. დემოკრატიასა და მეცნიერებას შორის არსებული კავშირი უნდა იყოს დაცული ქართულ უნივერსიტეტში. უნდა ვიქონიოთ იმედი, რომ ქართულ უნივერსიტეტის ხელმძღვანელები პირნათლათ შეასრულებენ წმინდა მოვალეობას (ხანგრძლივი ტაში).

აკაკი ჩხენკელის მისალოცი წერილი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორს ივანე ჯავახიშვილს უნივერსიტეტში პირველი, აკაკი შანიძის სადოქტორო დისერტაციის დაცვასთან დაკავშირებით. (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Congratulatory letter of Akaki Tchkhenkeli to Ivane Javakhishvili, Rector of Tbilisi State University, regarding the defense of Akaki Shanidze's doctoral thesis. (Preserved in the National Archives of Georgia)

დასასრულს, აკაკი ჩხენკელი მიესალმა ქართულ უნივერსიტეტის დაარსების ინიციატორს პრ. ივ. ჯავახიშვილს და ღრმა მადლობა უძღვნა მას დიდი ამაგისათვის.

კმაყოფილ საზოგადოებამ ხანგრძლივი ტაშისცემითა და ოვაციებით დააჯილდოვა ივ. ჯავახიშვილი, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა ქართულ უნივერსიტეტს.

გაზეთი „ერთობა“, 1918, №22, გვ. 2-3.

აკაკი ჩხენკელის მოგონებები უნივერსიტეტის გახსნის დღესთან დაკავშირებით

„… 26 იანვარს 1918 წელს მე მხვდა წილად გამეხსნა ჩვენს დედაქალაქში საქართველოს ეროვნული საბჭოს სახელით, პირველი უნივერსიტეტი. ჩემთვის ძნელია მოგონება, რა ვთქვი ამ დღეს თავმჯდომარის სავარძლიდან, მახსოვს მხოლოდ არაჩვეულებრივი მღელვარება, გულის ტოკვა, რომელიც განვიცადე.

ჩვენ ვხსნიდით, ასე ვთქვათ, კერძო უნივერსიტეტს: მას კიდევ არ ერქვა „სახელმწიფო“, რადგან უკანასკნელი მხოლოდ ოთხი თვის შემდეგ გაჩნდა. ეროვნული ყრილობა შესდგა ნოემბერს 1917 წელს, რომლისგან იშვა თვით ჩემი გამომგზავნი ეროვნული საბჭო, გარდაქმნილი 26 მაისის შემდეგ საქართველოს დროებით პარლამენტად. არსებობდა, ამის გარდა, საქართველოს დამოუკიდებელი ეკლესია, რომლის მეთაური, აწ განსვენებული კათალიკოზი კირიონი, პირადათ დაესწრო უნივერსიტეტის გახსნას.

მაგრამ ყველა ეს ჯერ კიდევ არ იძლეოდა საკმაო საბუთს, რომ საქართველოს ხმამაღლა ეთქვა თავისი გულის-ნადები, თავი საკუთარ მიწა-წყლის ბატონ პატრონად გამოეცხადებია. ბევრი იყო ამისათვის დაბრკოლება და პირველ რიგზე უაღრესათ მტრული განწყობილება ელემენტებისა ჩვენი ქვეყნის რუსეთისაგან გამოცალკავების მიმართ.

გამოცალკევება რაა, თვით უნივერსიტეტის დაარსებაც ერთგვარ მინუსად ჩაგვითვალეს! მე მოწმე ვიყავი, რა ჭაპან-წყვეტა განიცადეს ივ. ჯავახიშვილმა და მისმა ვიწრო ჯგუფმა, სანამ მიზანს მიაღწევდნენ. თუმცა რევოლუციის პირველ ხანაში, მაშასადამე, თითქოს სრული თავისუფლების ფრთების ქვეშ, უნივერსიტეტის, თუ გინდ კერძოსი, ნებადაურთველად გახსნა ყოვლად შეუძლებელი იყო. ძველი რეჟიმის ადათი ჯერ კიდევ განაგრძობდა თბილისში, სადაც დაგროვილი იყო დიდძალი რუსის ჯარი და თავს იყრიდნენ უამრავი დელეგატები ანატოლიის ფრონტიდან; საკმარისი იყო უბრალო წასისინება, რომ მთელი ერი კანონის გარეშე გამოეცხადებიათ. თანამედროვეთ ახსოვთ, როგორი შიშის ქვეშ მუშაობდა ჩვენი ეროვნული საბჭოც; ის არალეგალური იყო დასაწყისში და მისი წევრები კიდეც უარობდენ გარეშეთა წინაშე მასში მონაწილეობას...

ჩვენი მეცნიერული ძალები ისე იყვნენ დაფანტული რუსეთის სხვა და სხვა მაღალ სასწავლებლებში, რომ მხოლოდ რჩეულთ თუ შეეძლოთ განესაზღვრათ მათი რაოდენობა და ღირსება. ამ მხრივ ივანე ჯავახიშვილის დარბაისლური მტკიცებანი, მისი შეურყეველი რწმენა, რომ სიტყვას საქმედ აქცევდენ, საკმაო თავდები იყო ჩვენთვის, რომ გავეტაცნეთ მის იდეას და ხელიც შეგვეწყო შეძლებისდაგვარათ.

მე მქონდა ბედნიერი შემთხვევა, დავსწრებოდი, როგორც ერთი მრავალთაგანი, ჩვენი უნივერსიტეტის სამი წლის თავს, იანვარს 1921 წელს, მოსმენილმა ანგარიშებმა გადაგვიშალა ისეთი მდიდარი და მრავალ ფეროვანი სურათი უნივერსიტეტის ზრდისა და განვითარების, რომ 1918 წელში გამოთქმული იჭვები სასაცილოდ არ გვყოფნიდა. და თუ რამეზე მწყდებოდა ეხლა გული, ეს იმაზე, რომ ერთხელაც ვერ მოვახერხე, მიუხედავათ განმეორებითი მიპატიჟებისა, დამოუკიდებელ საქართველოში ერთი წლის ყოფნის დროს, ქართულ ლექციებზედ დასწრება“ (გ. შარაძე, უცხოეთის ცის ქვეშ, 1991, გვ. 71-75).

1928 წელს უნივერსიტეტის დაარსების 10 წლის იუბილე უკვე ემიგრაციაში მყოფმა აკაკი ჩხენკელმა აღნიშნა, რომელსაც რევაზ გაბაშვილი თავის მოგონებებში აღნიშნავს:

„19 თებერვალს პარიზში გადახდილ იქმნა საქართველოს ელჩის ბ-ნ ა. ჩხენკელის თავმჯდომარეობით დღესასწაული საქართველოს უნივერსიტეტის 10 წლის თავის აღსანიშნავად. დაესწრო მრავალი საზოგადოება. იყვნენ ბევრი უცხოელები, ისეთები, როგორც „ფრანს-ორიანის“ თავმჯდომარე, ნაციონალური ბიბლიოთეკის პრეზიდენტი, რექტორი აღმოსავლეთის ფაკულტეტისა, წარმომადგენლები სტუდენტთა საერთაშორისო ორგანიზაციიდან და მრავალი სხვა. ზეიმი გახსნა ბატონმა აკაკი ჩხენკელმა. შემდეგ წარმოითქვა სიტყვები პროფესორ ექვთიმე თაყაიშვილის (უნივერსიტეტის ერთ-ერთი დამაარსებელთაგანი) მიერ, ბ-ნ შევალიესი (საფრ. ყოფილი უმაღლესი კომისარი კავკასიაში) და მ. ხუნდაძესი. შესვენების დროს უკრავდა სიმებიანი ორკესტრი. საზოგადოება ფრიად კმაყოფილი დარჩა“ (გ. შარაძე, ჟურნალისტიკის ისტორია, ტ.II, გვ.76, თბ. 2001).

Georgian University

On February 8, 1918 (January 26, old style), the first university in Transcaucasia was opened in Tbilisi, the purpose of which was to oppose the Russification policy and protect national values. Despite Russia's opposition, the university, as a European-type high school in Georgia, prepared the ground for the declaration of Georgia's independence on May 26, 1918.

Akaki Tchkhenkeli opened the first Georgian university in Transcaucasia on behalf of the National Council of Georgia. At the same time, he was the chairman of the founding society of the university.

Akaki Tchkhenkeli, whilst still a member of the Russian Duma, demanded the opening of a university in Tbilisi. During his speech on December 10, 1912, he noted:

„It is known to all of you, members of the State Council, how the request of foreigners (non-Russians) to open a university in Tbilisi ended. The central government refused, and it is not for nothing that they say abroad that Russia is a country of strange things. Indeed, non-Russians demand attention, Mr. Nationalists, ... your deeply respected government refuses to open a Russian university for them. what does this mean?“ (D. Tchumburidze, Akaki Tchkhenkeli statesman, diplomat, patriot, Vol. 2018, p. 47).

Opening of Georgian University

„January 26 can be considered a cultural holiday of the Georgian people. On January 26, the first Georgian university was opened in Tbilisi: the opening of the university was attended by many people, especially the youth. Many remained outside and even the spacious hall of the Georgian gymnasium could not accommodate all of them. The university was opened by the order of the National Council of Georgia by Akaki Tchkhenkeli.

Citizens, he said - with the trust of the National Council of Georgia, I am fortunate to have opened the first Georgian university (applause). I say first of all, it is clear from this that today is an important day in the cultural life of our country. Until now, we have not had a single higher education institution.

A nation that does not have its scientific temple cannot say that it is mature. When I heard the heroic news about Georgia abroad, about the participation it took in the liberation movement, they asked me how many universities, polytechnics and higher education institutions there are in Georgia. I blushed when answering this question: we couldn't get an education in our mother tongue. Everyone knows why we didn't have a higher education institution. We, along with others, were an oppressed nation, deprived of all rights. Now we have been given the opportunity to open a Georgian University. This is attributed to a great movement in which the Georgian nation, its democracy, played an active part. We should welcome the beginning of this age with great joy. There are examples in the history of nations when a nation shows its ability in one or another field, say, politics or journalism. Then there is no strength and effort left for science. We are lagging behind many nations in terms of education, including nations that are politically below us. It does not entirely mean that we must walk in the ways of the past. No, we are already on the path that enlightened nations are taking. We need to study the past in order to understand the present and consider the future. We must know the fields of modern science, study new methods; This is necessary for future teachers.

It is no less necessary to know other nations, to study and take into account their past, present and future. Science is not Georgian, French, or English. It is one. Only form and face can be national. Therefore, science is the best tool to bring people together. If it were national, then it would be difficult to strengthen the connection and solidarity between peoples. Therefore, it is rare in the Caucasus to have such a person who has visited this area. It is necessary to study and respect each other. If there is no „you“ there will be no „I“. As there is an „I“, therefore there is a „you“.

The most sacred duty of the Georgian University is to serve the legitimate needs of democracy, it should be closer to the people. If earlier national culture was available to a narrow group, today national culture is national only when it becomes available to the whole people. There should be no difference. Everyone should have the opportunity to study science. Science should be the defender of democracy. The connection between democracy and science should be preserved in the Georgian university. We should hope that the heads of the Georgian University will fulfill their sacred duty with dedication (long applause).

At the end, Akaki Tchkhenkeli welcomed the initiator of the establishment of the Georgian University, Pr. Iv. Javakhishvili and thanked him deeply for this great work.

The satisfied public awarded Iv. Javakhishvili with applause, who laid the foundation of the Georgian University.

Newspaper Ertoba, 1918, №. 22, p. 2-3.

Memories of Akaki Tchkhenkeli regarding the opening day of the university

„... On January 26, 1918, I had the opportunity to open the first Georgian university in the name of the National Council of Georgia in our capital. It is difficult for me to remember what I said that day from the chairman's chair, I only remember the extraordinary excitement, the heart race that I experienced.

We were opening, so to speak, a private university: it was not called „state“ yet, because the last one appeared only four months later. The National Congress was held in November 1917, from which the National Council, which was my sender, was born, transformed into the Provisional Parliament of Georgia after May 26. Apart from that, there was an independent church of Georgia, whose head, now deceased Catholicos Kyrion, personally attended the opening of the university.

But all this still did not provide enough evidence for Georgia to say its heart's desire, to declare itself as the owner of its own land and water. There were many obstacles to this and, first of all, the extremely hostile attitude of the Georgian elements towards the separation of our country from Russia.

Not only separation, even the establishment of the university was considered a kind of disadvantage! I was a witness to the chaos experienced by Iv. Javakhishvili and his close group before reaching their goal. However, in the first period of the revolution, as if under the wings of complete freedom, it was completely impossible to open a university, if you want a private one. The custom of the old regime still continued in Tbilisi, where a large Russian army was gathered and numerous delegates from the Anatolian front flocked; A simple taunt was enough to declare the whole nation lawless. Modern people remember how our National Council worked under fear; It was illegal to begin with and even its members publicly deny participating in it..

Our scientific forces were so scattered in other higher educational institutions of Russia that only a select few could determine their number and value. In this regard, Ivane Javakhishvili's unwavering conviction, his unshakable belief in turning words into deeds, were sufficient guarantees for us to get acquainted with his idea and to support him as much as possible.

I had the happy occasion of being present, as one of many, at the tercentenary of our University, in January, 1921. Thereports I heard gave us such a rich and varied picture of the growth and development of the University that the doubts expressed in 1918 were now ridiculous. And if I was sad about something now, it was because I failed even once, regardless of repeated invitations, during my one-year stay in independent Georgia, to attend Georgian lectures“ (G. Sharadze, „Under the Foreign Skies“, 1991, pp. 71-75).

In 1928, the 10th anniversary of the foundation of the university was celebrated by Akaki Tchkhenkeli, already in exile, which Revaz Gabashvili mentions in his memoirs:

On February 19, the ambassador of Georgia, Mr. A. Tchkhenkeli chaired the celebration of the 10th anniversary of the University of Georgia. Many societies attended. There were many foreigners, such as the chairman of „France-Oriant“, the president of the National Library, the rector of the Eastern Faculty, representatives from the international students' organization and many others. Mr. Akaki Tchkhenkeli opened the celebration. Then the words were spoken by Professor Ekvtime Taqaishvili (one of the founders of the university), Mr. Chevallier (former High Commissioner of France in the Caucasus) and M. Khundadze. A string orchestra played during the break. The public was very satisfied“ (G. Sharadze, History of Georgian Journalism, vol. II, p. 76, vol. 2001).

1918 წლის 26 მაისს, საქართველოს ეროვნული საბჭოს სახელით, ნოე ჟორდანიამ ქართველ ხალხს საქართველოს დამოუკიდებლობა ამცნო. 1917 წლის რევოლუციებისა და დაწყებული სამოქალაქო ომის შემდეგ საქართველო ჩამოშორდა რუსეთს და აღიდგინა 117 წლის წინ ძალადობრივად ჩამორთმეული სუვერენული უფლებები.

საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების ზეიმი, 1919 წელი

The celebration of Georgia's independence, 1919

საქართველოში დამოუკიდებლობის გამოცხადების დღიდანვე დაიწყო მსჯელობა სახელმწიფოებრივი სიმბოლიკის შექმნასთან დაკავშირებით.

მთავრობა კი დაკომპლექტდა შემდეგნაირად: მთავრობის თავმჯდომარე და შინაგან საქმეთა მინისტრი - ნოე რამიშვილი; საგარეო საქმეთა მინისტრი - აკაკი ჩხენკელი; სამხედრო მინისტრი - გრიგოლ გიორგაძე; ფინანსთა, ვაჭრობისა და მრეწველობის მინისტრი - გიორგი ჟურული; იუსტიციის მინისტრი - შალვა ალექსი-მესხიშვილი; სახალხო განათლების მინისტრი - გიორგი ლასხიშვილი; მიწათმოქმედებისა და შრომის მინისტრი - ნოე ხომერიკი; გზათა და კავშირგაბმულობის მინისტრი - ივანე ლორთქიფანიძე.

საქართველოს დამოუკიდებლობის ორი აქტი, ხელმოწერილი 1918 წლის 26 მაისს და 1919 წლის 12 მარტს.

Two Acts of Independence of Georgia, signed on May 26, 1918 and March 12, 1919.

1918 წლის 26 მაისს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ, ნოე რამიშვილი რესპუბლიკის კოალიციურ მთავრობას ჩაუდგა სათავეში. პარალელურად, შინაგან საქმეთა მინისტრის პოსტი ეჭირა. ერთი თვის შემდეგ, 24 ივნისს, გადადგა და ხელისუფლება ნოე ჟორდანიას გადააბარა. 1918 წელს (ივნისი-ივლისი) საგარეო საქმეთა მინისტრის (აკაკი ჩხენკელი იყო მინისტრი, რომელიც აღნიშნულ დროს გერმანიაში იმყოფებოდა) მოვალეობას ასრულებდა. 1919 წელს აირჩიეს დამფუძნებელი კრების წევრად. 1919 წლის 21 მარტს დამფუძნებელმა კრებამ სამი სამინისტროს - შინაგან საქმეთა, სამხედრო და სახალხო განათლების - ხელმძღვანელობა მიანდო. ნოე რამიშვილის მეთაურობით, გატარდა არაერთი რეფორმა: ჯარის რეორგანიზება, განათლების რეფორმა, კავშირგაბმულობის სფეროს განვითარება და სხვ. ამავე დროს, მისი ხელმძღვანელობით, დააკავეს არაერთი ბოლშევიკი, რომელთა მიზანიც ქვეყანაში ამბოხებისა და არეულობის მოწყობა იყო. აღსანიშნავია, 1919 წლის მაისში ნოე რამიშვილის ინიციატივითა და უშუალო მონაწილეობით, სამხედრო საბჭოს შექმნა. ამასთან, მინისტრის დაქვემდებარებაში შედიოდა სამეურნეო კომიტეტი, რომელიც ჯარისა და გვარდიისათვის მომარაგებას უზრუნველყოფდა.

მეორე აქტით დამფუძნებელი კრების გახსნის სესიაზე (1919 წლის 12 მარტი) არჩეულმა დეპუტატებმა კიდევ ერთხელ დაადასტურეს საქართველოს დამოუკიდებლობა და აქტს საზეიმო ვითარებაში მოაწერეს ხელი.

At the opening session of the Constituent Assembly (March 12, 1919) with the second act, the elected deputies once again confirmed Georgia's independence and signed the act in a solemn ceremony.

1921 წელს, საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის სხვა წევრებთან ერთად, ნოე რამიშვილმა ქვეყანა დატოვა და ემიგრაციაში გაემგზავრა.

საქართველოს რესპუბლიკის ღერბის აღწერილობა. 18 დეკემბერი, 1918.

Description of the coat of arms of the Republic of Georgia. December 18, 1918.

1918 წლის 26 მაისს ნოე ჟორდანიამ საქართველოს ეროვნული საბჭოს სახელით საქართველოს დამოუკიდებლობა გამოაცხადა და დამოუკიდებლობის აქტი წაიკითხა. სოციალ-დემოკრატიული პარტიის წევრთა თხოვნის მიუხედავად, თავდაპირველად, კოალიციური მთავრობის ხელმძღვანელობაზე უარი განაცხადა. თუმცა, 1918 წლის 24 ივნისიდან, ნოე რამიშვილის ნაცვლად, მთავრობის მეთაური გახდა. 1918 წლის ნოემბერში რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის ამიერკავკასიის სამხარეო კომიტეტისაგან გამოყოფილი საქართველოს სოციალ-დემოკრატიულ მუშათა პარტიის ცენტრალური კომიტეტის თავმჯდომარედ აირჩიეს. 1919 წელს დამფუძნებელი კრების წევრი გახდა. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის პერიოდში სახალხო გვარდიისა და მთავარი შტაბის საპატიო წევრი იყო.

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დროშა

ავტორი - იაკობ ნიკოლაძე

Flag of the Democratic Republic of Georgia

author - Iakob Nikoladze

1921 წელს საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის სხვა წევრებთან ერთად, ნოე ჟორდანიამ ქვეყანა დატოვა და ემიგრაციაში გაემგზავრა.

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის გერბი

მხატვარი - იოსებ შარლემანი

Coat of arms of the Democratic Republic of Georgia

artist - Iosif Charlemagne

აკაკი ჩხენკელის ჩანაწერი 1919 წლის 26 მაისს ბერნში საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებასთან დაკავშირებით:

„დღეს შესრულდა ერთი წელი, რაც საქართველოს დამოუკიდებლობა გამოცხადდა. ერთი წელი აუწერელ სიძნელეთა, უმაღლეს განცდისა, ერის ფსიხოლოგიის გარდაქმნისა... ვინ იცის, იქნებ ეს წლის თავი დასაწყისია ერის თავისუფლე­ბის დასამარებისა! პარიზის რეაქციონური სინკლიტი (ძვ. ბერძ. „თანამდებობის პირთა კრება“ - რედ.) მონდომებულია, მთელი რუსეთი ერთ ვეება საყვლეფ კოლონიად აქციოს, სადაც პატარა ერნი, გარდა ეკონომიურ დამონავებისა, პო­ლიტიკურათაც უნდა გამოესალმონ ერთხელ მიღწეულ თა­ვისუფლებას. ჯერ კიდევ არ შეგვისვამს ძირამდის ჩემი საყვარელი ერის სიმწარის ფიალა. ძლიერნი ამა ქვეყნისა ცდილობენ თავიანთ ეგოისტურ განზრახვათა განხორცი­ელებას, ვაჭრობენ ერთმანეთში შენი აწმყოთი და მომავლით. არავინ ფიქრობს იმაზე, რომ შენც ცოცხალი არსება ხარ, გინდა სიცოცხლე, როგორც დიდ ერებს.

ნოე რამიშვილი (1881-1930) - ქართველი სოციალ-დემოკრატი, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის პირველი მეთაური, შინაგან საქმეთა, სამხედრო და სახალხო განათლების მინისტრი.

Noe Ramishvili (1881-1930) - Georgian social democrat, the first head of the government of the Democratic Republic of Georgia, minister of internal affairs, military and public education.

ასე თუ ისე, ქართველი ერი არ დაივიწყებს განვლილ საგმირო და საბედისწერო წელს, ის დარჩება აღმოუფხვრელი მის ხსოვნიდან მარადის და უკუნისამდე. ეს ერთი წელი დამოუკიდებლობისა მოასწავებს ქართველ ერისთვის მთელს ეპოქას, განსაკუთრებულ ხანას მის ხანგრძლივ ცხოვრებაში. ამ ერთ წელში ქართველმა ერმა გაიღვიძა. მან იგრძნო, განი­ცადა, შეიგნო. თავის-თავად ის იქცა ნამდვილ ერად როგორც ობიექტურათ, ისე სუბიექტურათ. ეს მარტო, ეს უდიდესი და უმნიშვნელოვანესი ფაქტია თავის თავათ. აწი არ მეფიქრება, არც არსებობს ჩემთვის კითხვა, რომელიც არ მაძლევდა მოსვენებას მთელს ჩემს სიცოცხლეში: ცოცხალია თუ არა ქართველი ერი, სცემს თუ არა მისი მაჯა? გასულმა წელმა და მისმა საფათერაკო მომენტებმა ნათლათ დაგვანახა, რომ ის ცოცხალია, არა თუ ცოცხალი, მას აქვს საკუთარი ნებისყოფაც, სურს თვითგანმტკიცება თავის კოპწია სამშობლოში. რაც უნდა სიმწარე არ მოელოდეს მას, ვინც არ უნდა გაუბატონდეს მას მომავალში, მისი ხელახლავ მიძინება, მის ეროვნული თვით-შეგნების ჩაკვლა შეუძლებელია. დღეს ვუქმობ შენ წლისათვის. მე ვიცი, რომ ეს უქმე შენთვის საშვილიშვილოდ იქცა, ქართველო ერო! შენ იუქმებ ამ დღეს მაშინაც კი, როცა ეს სასტიკათ აგეკრძალება, ამისთვის ეძებდე იქნება სარდაფებს, გამოქვაბულებს, როგორც პირველნი ქრისტიანენი. იცოდე კი, ხანგრძლივი არ იქნება შენი ტანჯვა და ვაება, მსოფლიო გარდაქმნის გზაზე დგას, დღევანდელი ბატონნი მხოლოდ წარსულის ლანდებია, ერთი ფეხი საფლავში უდგათ მათ, მეორესაც ჩქარა ჩაადგმევინებს მათ თავისუფალი დემოკრატია. ამაში შენც გიდევს წილი. ჩემო ერო, შენ შესძელი განსახიერება შენს არსებაში როგორც ეროვნულ, ისე მსოფლიო განმათავისუფლებელ იდეალებისა...

ნოე ჟორდანია (1868-1953) - ქართველი სოციალ-დემოკრატი, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის მეთაური, პუბლიცისტი.

Noe Zhordania (1868-1953) - Georgian social democrat, head of the government of the Democratic Republic of Georgia, publicist.

გილოცავ ამ დიად დღეს შორიდან, ცხრა მთის იქიდან. გული მიღონდება, რომ ახლა არა ვარ, არ შემიძლია პირადათ განვიცადო მშობელი ერის დარდი და ლხინი, ვიგრძნო ჩემი თავი „ხილულათ“ მის უჯრედად! მაგრამ განა იქ რომ ვარ, მეტს რას ვაკეთებ, თუ არა ფიქრი, ჭმუნვა შენზე?! იყავი მტკიცე, შეურყეველი, შეუპოვარი, მომავალი არ განგწირავს!“

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის

საგარეო საქმეთა სამინისტრო

საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების დღეს, 1918 წლის 26 მაისს საგარეო საქმეთა სამინისტრო შეიქმნა, რომელსაც სათავეში გამოცდილი დიპლომატი და იურისტი აკაკი ჩხენკელი ჩაუდგა. 1918 წლის ნოემბრიდან მინისტრის პოსტი ასევე იურისტმა და გამოცდილმა დიპლომატმა - ევგენი გეგეჭკორმა დაიკავა.

საქართველოს მთავრობა

Government of Georgia

საგარეო საქმეთა მინისტრები

Ministers of Foreign Affairs

შინაგან საქმეთა მინისტრი

Minister of Internal Affairs

ნოე რამიშვილი,
1919-1920 წლები.
Noe Ramishvili,
1919-1920.

სამხედრო მინისტრები

Ministers of Military

იუსტიციის მინისტრები

Ministers of Justice

განათლების მინისტრები

Ministers of Education

საგარეო საქმეთა მინისტრები

Ministers of Foreign Affairs

შრომისა და მომარაგების მინისტრი

Minister of Labor and Supply

გიორგი ერაძე,
1919-1921 წლები.
Giorgi Eradze,
1919-1921.

გზათა მინისტრი

Minister of Roads

ივანე ლორთქიფანიძე,
1919-1921 წლები.
Ivane Lortkiphanidze,
1919-1921.

ფინანსთა და ვაჭრობა-მრეწველობის მინისტრები

Ministers of Finance and Trade-Industry

1918-1921 წწ. საგარეო მინისტრის მოადგილის პოსტს იკავებდნენ: კონსტანტინე გვარჯალაძე, კონსტანტინე საბახტარაშვილი და ნიკოლოზ ქარცივაძე.

აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ საქართველოს მთავრობის გადაწყვეტილებით, დიპლომატებად და ქვეყნისთვის მნიშვნელოვანი მოლაპარაკებების წარსამართად მთავარი არა პარტიული ნიშნით ვინმეს დანიშვნა, არამედ მათი პროფესიონალიზმი იყო.

May 26, 1918

On May 26, 1918, on behalf of the National Council of Georgia, Noe Zhordania proclaimed the independence of Georgia to the Georgian people. After the 1917 revolutions and the beginning of the civil war, Georgia broke away from Russia and restored the sovereign rights that were violently taken away 117 years ago.

From the day of the declaration of independence in Georgia, discussions regarding the creation of state symbols began.?

აკაკი ჩხენკელი
Akaki Tchkhenkeli

ევგენი გეგეჭკორი
Evgeni Gegechkori

The government was composed as follows: Chairman of the Government and Minister of Internal Affairs - Noe Ramishvili; Minister of Foreign Affairs - Akaki Tchkhenkeli; Military Minister - Grigol Giorgadze; Minister of Finance, Trade and Industry - Giorgi Zhuruli; Minister of Justice - Shalva Alexi-Meshkhishvili; Minister of Public Education - Giorgi Lashkhishvili; Minister of Agriculture and Labor - Noe Khomeriki; Minister of Roads and Communications - Ivane Lortkipanidze.

?

კონსტანტინე გვარჯალაძე
Konstantine Gvarjaladze

After the declaration of independence of the Democratic Republic of Georgia on May 26, 1918, Noe Ramishvili headed the coalition government of the republic. At the same time, he held the post of Minister of Internal Affairs. A month later, on June 24, he resigned and handed over power to Noe Zhordania. In 1918 (June-July) he served as the Minister of Foreign Affairs (Akaki Tchkhenkeli was the minister who was in Germany at that time). In 1919, he was elected as a member of the constituent assembly. On March 21, 1919, the constituent assembly entrusted the leadership of three ministries - internal affairs, military and public education. Under the leadership of Noe Ramishvili, a number of reforms were carried out: reorganization of the army, reform of education, development of the field of communication, etc. At the same time, under his leadership, a number of Bolsheviks were arrested, whose goal was to organize riots in the country. It should be noted that in May 1919, with the initiative and direct participation of Noe Ramishvili, the military council was created. In addition, under the Minister's authority was the Economic Committee, which provided supplies for the army and the Guard.

?

ნიკოლოზ ქარცივაძე
Nikoloz Kartsivadze

In 1921, after the occupation of Georgia by Soviet Russia, together with other members of the government of the Democratic Republic of Georgia, Noe Ramishvili left the country and emigrated.

On May 26, 1918, Noe Zhordania announced the independence of Georgia on behalf of the National Council of Georgia and read the act of independence. Despite the request of the members of the Social Democratic Party, he initially refused to lead the coalition government. However, from June 24, 1918, instead of Noe Ramishvili, he became the head of the government. In November 1918, he was elected as the chairman of the Central Committee of the Georgian Social-Democratic Workers' Party, which was separated from the Transcaucasian Regional Committee of the Russian Social-Democratic Workers' Party. In 1919, he became a member of the constituent assembly. During the period of the Democratic Republic of Georgia, he was an honorary member of the People's Guard and the Main Staff.

After the occupation of Georgia by Soviet Russia in 1921, along with other members of the government of the Democratic Republic of Georgia, Noe Zhordania left the country and went into exile.

?

კონსტანტინე საბახტარაშვილი
Konstantine Sabakhtarashvili

Akaki Tchkhenkeli's note on May 26, 1919 in Bern regarding the declaration of Georgia's independence:

„Today, it has been one year since the independence of Georgia was declared. A year of indescribable difficulties, the highest feelings, and the transformation of the nation's psychology... who knows, maybe this chapter of the year is the beginning of the foundation of the nation's freedom! The reactionary synclitt of Paris (Greek. ?Assembly of officials? - ed.) is eager to turn the whole of Russia into a one-syllable colony, where small nations, in addition to economic enslavement, should also politically welcome the once-achieved freedom. We have not yet drunk the cup of bitterness of my beloved nation. The powerful of this country are trying to fulfill their selfish intentions, trading your present and future with each other. No one thinks that you are also a living being, you want to live like the great nations.

One way or another, the Georgian nation will not forget the past heroic and fateful year, it will remain indelible from its memory forever and ever. This one year of independence will mark an entire era for the Georgian nation, a special era in its long life. In this one year, the Georgian nation woke up. He felt, experienced, understood. It has become a real nation both objectively and subjectively. This alone, this is the greatest and most important fact in itself. I don't think about it now, nor is there a question that hasn't given me rest in my whole life: is the Georgian nation alive or not, does its pulse still beat? The last year and his troublesome moments clearly showed us that he is alive, if not alive, he has his own will, he wants to strengthen himself in his cosy homeland. No matter what bitterness awaits him, no matter who dominates him in the future, it is impossible to put him to sleep again, to kill his national self-consciousness. Today I create you for the year. I know that this holiday has become a great holiday for you, Georgian nation! You will celebrate this day, even when it is strictly forbidden to you, for this you will be looking for cellars, caves, like the first Christians. Know that your suffering and woes will not last long, the world is on the path of transformation, today's masters are only the remnants of the past, they have one foot in the grave, the other will be quickly planted by free democracy. You also have a share in this. My people, you were able to embody in your being both national and world liberating ideals...

I congratulate you on this great day from afar, from the nine mountains. My heart aches that I am not here now, I cannot personally experience the pain and suffering of the parent nation, feel myself ?seen? as its cell! But when I'm there, what else do I do, if not think about you?! Be firm, unwavering, relentless, the future will not destroy you!??

Ministry of Foreign Affairs of the Democratic

Republic of Georgia

On the day of Georgia's declaration of independence, on May 26, 1918, the Ministry of Foreign Affairs was established, headed by an experienced diplomat and lawyer Akaki Tchkhenkeli. From November 1918, the post of Minister was also held by a lawyer and experienced diplomat - Evgeni Gegechkori.

1918-1921 Konstantine Gvarjaladze, Konstantine Sabakhtarashvili and Nikoloz Kartsivadze held the post of Deputy Foreign Minister.

It is noteworthy that upon the decision of the Georgian government, main characteristic for the appointment of diplomats and negotiators had to be technocratic and not by party affiliation.

1919 წლის 14-16 თებერვალს საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში დამფუძნებელი კრების არჩევნები გაიმართა. საარჩევნო კომისიის მიერ დამტკიცებულ თხუთმეტი პოლიტიკური სუბიექტიდან ექვსასი კანდიდატი მონაწილეობდა, მათ შორის სოციალ დემოკრატიული პარტიის სიით, მე-9 ნომრად, აკაკი ივანეს ძე ჩხენკელი.

ქვეყანაში შექმნილი სამხედრო ვითარების, უამი­ნდობისა და სხვადასხვა მიზეზთა გამო, ბორჩალოს მაზრაში, ზემო სვანეთში, დუშეთის მაზრის რამდენიმე უბანზე, სოხუმის ოლქში, ახალქალაქსა და ახალციხეში არჩევნები ვერ გაიმართა, თუმცა, მოგვიანებით, აქ დამატებითი არჩევნები ჩატარდა.

გაზ. საქართველოს რესპუბლიკა, არჩევნების გარშემო, 1919, 28 იანვარი, № 21
Newspaper. Republic of Georgia, Around the Elections, 1919, January 28, № 21

საკანონმდებლო ორგანო ასე დაკომპლექტდა: №1 - საქართველოს სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტია - 102 მანდატი; №5 - საქართველოს სოციალისტ-ფე­დერალისტთა პარტია - 9 მანდატი; №2 - საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია - 8 მანდატი; №3 - სა­ქართველოს სოციალისტ-რევოლუციონერთა პარტია - 6 მანდატი; №4 - პარტია „დაშნაკცუთიუნ“ - 3 მანდატი; №8 - საქართველოს ეროვნული პარტია - 2 მანდატი.

1919 წლის 12 მარტს დამფუძნებელი კრების პირველი სხდომა უხუცესი წევრის, სილიბისტრო ჯიბლაძის მიერ გაიხსნა. კრების პირველ სხდომას ვერ დაესწრო აკაკი ჩხენკელი, მან მხოლოდ 1920 წელს შეძლო მონაწილეობა მიეღო დამფუძნებელი კრების მუშაობაში.

აკაკი ჩხენკელის პუბლიცისტური წერილი „ხმა აჭარიდან“, 1920 წელი, გამოხმაურება გაზეთ „დამოუკიდებელ საქართველოში“ დაბეჭდილ მოხუცი აჭარელის წერილზე აჭარის მდგომარეობის შესახებ ბოლშევიკური ხელისუფლების პირობებში. (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Akaki Tchkhenkeli's opinion letter „Voice from Adjara“, 1920, a response to the „Old Adjarreli's“ letter published in the newspaper „Independent Georgia“ about the situation in Adjara under the Bolshevik government. (Preserved in the National archives of Georgia)

აკაკი ჩხენკელის მოგონებები საქართველოში დაბრუნებისას, 1920 წელი, 3-4 იანვარი

„ვუახლოვდები სამშობლოს, ხვალ ტრაპეზონდში ვიქნებით. რასაკვირველია, რომ ბრაზი არ მომდის ამ ქალაქის მიახლოებაზე, რამდენი სიმწარე მახსოვს იქიდან! მე მომხრე ვარ, რომ ეს გასავალი სომხებს დაეთმოს, რომ ჩვენ ლაზისტანი მოგვცეს! თან, როცა სომხებს თავისი კარი ექნებათ ევროპისკენ, ისინი დაკარგავენ რუსეთისაკენ მიმზიდველობას, ჩვენც არ მოგვაწვებიან ისე მძლავრად უკნიდან. მათ შეიძლება პირდაპირ იქონიონ მიმოსვლა საქართველოს ავტონომიურათ შეუერთდება (მხურვალე ტაში).

თქვენ კარგად იცით, რომ საქართველო დამოუკიდებლად ცნობილია: ინგლისის, საფრანგეთის, იტალიის და სხვა… სულ 22 სახელმწიფოს მიერ საქართველოს შეუძლია მოუაროს თავს და ძმობა გაგიწიოთ თქვენ. (ხანგრძლივი ტაში).

საქართველოს დამფუძნებელი კრების გახსნა, 1919 წლის 12 მარტი. (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)
Opening of Georgia's Constituent Assembly, March 12, 1919. (Preserved in the National archives of Georgia)

საქართველო არაა განმარტოებული, იგი მოკავშირეა დიდი სახელმწიფოების: ძლიერ სახელმწიფოებთან ხელი-ხელ ჩამოკიდებული საქართველო შესძლებს სამუსლიმანო საქართველოს ფეხზე დაყენებას (ტაში).

აქ რაც ხდება ან შეცდომის შედეგია ან ბოროტი განზრახვის. ამას მთელი ჩვენი ძალღონით უნდა შევებრძოლოთ. გადაჭრით უნდა მოვითხოვოთ საკითხის ჩვენდა სასარგებლოთ გადაწყვეტა, ბათომი და მისი ოლქის დედა საქართველოსთან ავტონომიურათ შეერთება.

დასასრულს გამოვთქვამ უდიდეს სიხარულს, რომ ყოველივე ამ საქმისთვის თქვენ აქ შეკრებილხართ. იბრძვით თქვენდა საკეთილდღეოდ. მთელი ჩვენი ხალხი, მათი ყური და თვალი აქეთკენაა. იმედია თქვენს მუშაობას ნაყოფიერათ დაამთავრებთ, ჩვენ ძმურ დახმარებას გაგიწევთ. გამოვალ ევროპის წინ და აზიის წინ და დაგიცავთ თქვენ. თქვენ იცით, რომ მე ე. ი. თქვენი დეპუტატი ვიყავი გაგზავნილი ჯერ ტრაპიზონში, შემდეგ აქ ბათუმში ოსმალეთთან მოსალაპარაკებლათ და ვცდილობდი მორიგებით გამეთავებია საქმე. იგი ჩვენი მეზობელია და გვსურს მასთან მეზობლობა, მაგრამ ჩვენს მიწაზე არავის შემოვუშვებთ.

ჰასან ლორთქიფანიძის მიმართვა ბათუმიდან „აჭარელთა ძვირფასი მეგობრის“ აკ. ჩხენკელისადმი გლეხთა დეპუტატების საოლქო ყრილობაზე მისი დასწრების შესახებ. 6 ივლისი, 1917.

ყრილობაზე განიხილება სკოლებში სასწავლო ენის საკითხი. ეს ჩემი აზრით ყრილობის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილია. ამ საკითხზეა დამოკიდებული აჭარლების სამომავლო ბედ-იღბალი. (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Hasan Lortkiphanidze's appeal from Batumi to „dear friend of the Adjarians“ Tchkhenkeli about his attendance at the District Congress of Peasants' Deputies. 1917, July 6.

The issue of the language of instruction in schools will be discussed at the congress. This, in my opinion, is the most important part of the conference. The future fortunes of the Adjarians depend on this issue. (Preserved in the National archives of Georgia)

ორი წლის ჩვენმა მუშაობამ დაარწმუნა ევროპა, რომ ჩვენ ჩინებულად შეგვიძლია საკუთარი სახელმწიფოს მოვლა-პატრონობა და ამიტომაც აღიარა ჩვენი დამოუკიდებლობა (ტაში).

ვენ შეგვიძლია ჩვენი თავის მოვლა და მოვუვლით კიდეც.

გაუმარჯოს გაერთიანებულ საქართველოს!

გაუმარჯოს სამუსლიმანო საქართველოს!

გაუმარჯოს ჩვენს ძმობას და მეგობრობას“!

(ხანგრძლივი ტაში და ოვაციები).

გაზ. საქართველო, 1920, №124

„ხმა აჭარიდან“

„დიდის ინტერესით წავიკითხეთ თებერვლის ნომერში მოთავსებული მოხუც აჭარლის წერილი. უკანასკნელი საყურადღებოა არა მარტო შინაარსით, ნათელი წარმოდგენით საგანზე, ეპიური სიმარტივით და კილოთი, არამედ იმითაც, თუ ვინ გვწერს მას. ჩვენ შეგვიძლია მივულოცოთ „დამოუკიდებელ საქართველოს“, რომ მას მიუგნია ჩვენი მაჰმადიან ძმების გულისთვისაც, რომელსაც ასე მოკრძალებით და უმზაკვროთ გვიშლის მოხუცი აჭარელი. უნებლიეთ გვებადება აზრი, რომ დღევანდელ დუხჭირ ხანას ერთი დადებითი მხარეც თან ახლავს: ბევრი რამ ვისწავლეთ და შევიგნეთ არა მარტო მაჰმადიან, არამედ ქრისტიან ქართველებმაც. აი, როგორ გამოთქვამს ჩვენი ძვირფასი კორესპონდენტი ამ აზრს: „გამოიცვალა მარტო სახელები, იყო შავი რუსეთი, არის წითელი რუსეთი, არ გამოცვლილა ერთი რამ, - ეს იმპერიალისტური პოლიტიკაა. ნურვის ჰგონია, რომ ჩვენ, ქართველი მუსულმანები, ვერ ვერკვევით ბოლშევიკების დაფასებაში. ჩვენ, ისე, როგორც მთელი საქართველო, მოველით ბოლშევიზმის დანგრევას და მთლიანი საქართველოს გამარჯვებას.

მოსკოვსა და თფილისში მოკალათებულ ქართველთ მოდგმის არამზადებს გამოეპარათ ოსმალეთის ეროვნული რევოლუციის უმნიშვნელოვანესი მომენტი და მისი ღრმა გავლენა აჭარლების სულისკვეთებაზე. „ბოლშევიკებმა შემოსვლისთანავე, მოგვი-თხრობს მოხუცი აჭარელი, სამუსულმანო საქართველო აჭარისტანის რესპუბლიკად გამოაცხადეს. როცა ჩვენს თვალწინ ანგრევდენ ეკლესიებს და სდევნიდნენ სამღვდელოებას, ქართველ მუსულმანებისთვის ხელი არ უხლიათ. პირიქით, იყო შემთხვევები, როცა ჯამეზე მოგროვილ ხალხს ოფიციალურათ, მთავრობის სახელით, უცხადებდენ: კარგათ შეინახეთ რამაზი (მარხვა) და სადღესასწაულოთ დაგირიგებთ პურის ფქვილს, შაქარსა და ბრინჯსაო. ვისაც კი შევუტყობთ, რომ რამაზი გასტეხა, დავატუსაღებთო.“

სოციალ-დემოკრატიული პარტიის საარჩევნო ბიულეტენი (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Election ballot of the Social Democratic Party (Preserved in the National archives of Georgia)

3 თებერვალი

„მოვიარე იმერეთი, სამეგრელო, აბხაზეთი, გურია, რა თქმა უნდა უმთავრესი დაბა-ქალაქები და ზოგიერთი სოფელი, რომელსაც მიუწვდებოდა რკინის გზა და მთავარი გზა-ტკეცილები. ყველგან ხალხი მესეოდა, ვაკეთებდი მოხსენებებს, დაკვირვებებისათვის კი დრო არ მქონდა, ამიტო საერთო შთაბეჭდილებით უნდა დავკმაყოფილდე.

შედარებით სიწყნარეა, წეს-რიგი არაა დარღვეული საერთოთ. იმერეთში და გურიაში ერობას კარგი პირი უჩანს. საერობო დაწესებულებათ ეტყობათ სიცოცხლე, მომუშავენი დიდ ინტერესს იჩენენ. მთავარი ნაკლი ისაა, რომ ყველაფერს ერთბაშათ ეკიდებიან და შესაძლოა ამით საქმეს ავნონ. სამეგრელოში და უფრო კი აბხაზეთში ერობა კოჭლობს, თუმცა აქაც ინტერესი და საქმიანობა ემჩნევათ. სენაკის და ზუგდიდის მაზრებში ბარზე შიმშილი იწყება, საჭიროა ზომები. იქვე ავკაცობას საპატიო ალაგი უჭირავს, თუმცა უკანასკნელათ შენელებულა. აბხაზეთში კი ნამდვილ სენად ქცეულა ავ-კაცობა. გლეხობა სასოწარკვეთილებას ეძლევა, მთავრობაზე გული უტყდება. სპეკულაცია და მოხელეთა მექრთამეობა საზოგადო წესია. უკმაყოფილება და დრტვინვა გაისმის აქეთ-იქიდან, თუმცა ვინც მე გარს მეხვია, ცდილობდა ამაზე არ ელაპარაკნა. თუ ასე გაგრძელდა, ბოლშევიზმი და ანარქია მოსალოდნელია.

აბხაზები არ არიან კმაყოფილი. აბხაზთა საბჭოს მთავრობა მატყუარად აქვს წარმოდგენილი: შეგვპირდნენ ავტონომიას და მოგვატყუენო. ადგილობრივი სოციალ-დემოკრატიული ორგანიზაცია და აბხაზთა საბჭოს ფრაქცია ვერ არის მომენტის სიმაღლეზე. ისინი გულში ავტონომიის წინააღმდეგი არიან, აშკარათ კი ვერ ბედავენ ამის თქმას. თფილისი დედინაცვლურათ ეპყრობა აბხაზეთს.

სენაკის ქალაქის გამგეობის შეტყობინება აკაკი ჩხენკელისადმი ქ. სენაკის მე-2 პირველ-დაწყებითი სასწავლებლისთვის მისი სახელის მინიჭების შესახებ. (10 სექტემბერი, 1920 წელი). (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Message of the Senaki City Board to Akaki Tchkhenkeli. On naming the 2nd primary school in Senaki after him (September 10, 1920). (Preserved in the National archives of Georgia)

ამას ზედ დაუმატეთ თამბაქოს მონოპოლია, რომელიც, თავის თავათ, შეიძლება სასარგებლოა, მაგრამ უხეიროთ ტარდება. თამბაქო გააქვთ და სამაგიეროთ არაფერი მოაქვთ - საშინელ ცუდ გავლენას ახდენს, ხალხი ამხედრებულია.

ამდენი ოქრო - თამბაქო ხელში გქონდეს და ვერ მოიხმარო! ჩვენ არც კი გვეჭირვებოდა სესხი, ვალიუტას სულ ადვილათ შევქმნიდით, მაგრამ ... მაგრამ ჩვენ ხომ უსუსური ვართ.“ (აკაკი ჩხენკელის დღიურები, ნაწილი 1, 2021).

საქართველოს ეროვნული ბანკის გამგეობის წევრები. 24 ივნისი, 1920.

სხედან მარცხნიდან: აკაკი ჩხენკელი, გრიგოლ ლორთქიფანიძე, რაჟდენ არსენიძე, მეხუთე - ნოე რამიშვილი. (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

Board members of the National Bank of Georgia. June 24, 1920.

Sitting from the left: Akaki Chkhenkeli, Grigol Lortkipanidze, Razden Arsenidze, fifth - Noe Ramishvili. (Preserved in the National archives of Georgia)

აკაკი ჩხენკელი აქტიურად თანამშრომლობდა იმ პერიოდის პერიოდულ გამოცემებთან, სადაც მისი არაერთი წერილი და ინტერვიუ დაიბეჭდა:

აკაკი ჩხენკელთან

„გუშინდელ გაზეთებში მოთავსებულია საუბარი აკაკი ჩხენკელთან. მოგვყავს შინაარსი შემოკლებით.

ევროპის დამოკიდებულება საქართველოსთან

- ევროპაში ხანგრძლივი ყოფნის შემდეგ, რანაირი ყველასთან, როგორც ჩვენ, თან ჩვენი დამოკიდებულება უფრო მეგობრული და ძმური იქნება, ვინემ აქამდის.

დილით ბათუმში ვიქნებით! ძლივს. საკვირველია ჩემი თვითგრძნობა თითქო ცარიელია, გამოფიტული. როგორ მოვილტვოდი და ახლა კი შეშასავით უგრძნობი ვარ. ვიხილავ თავისუფალ, დამოუკიდებელ საქართველოს ... უკეთესს აბა რას ვიხილავ, განა ეს არ იყო ჩემი უმაღლესი მისწრაფება, ჭმუნვა, ნატვრა, სატრფიალო? მერე რათ ვარ ასე უსულო, უგულო? ვერ ამიხსნია. შეიძლება მიზეზი ისაა, რომ ერთხელ მიღწეული არაა უკვე ის სანუკვარი. ადამიანი მაშინ აფასებს რამეს, როცა ის ჯერ კიდევ მისაღწევია, იდეალია, განყენებულია მისთვის. შეიძლება მეორე მიზეზიცაა. მე მეშინია რაღაცისა, არ ვარ დაიმედებული, სკეფსი მიპყრობს. არ ვარ ისე მტკიცეთ დარწმუნებული ჩემს ერში, ის ცუღლუტია, ყველაფერს ადვილათ ითვისებს, და აქედან ადვილათ ივიწყებს. მე არ მჯერა მაინცდამაინც, რომ ის სერიოზულათ უყურებს თავის ნამოქმედარს ამ წელიწად ნახევრის განმავლობაში. არ მჯერა, რომ მან შეიყვარა თავისუფლება, დამოუკიდებლობა, რომ ის მზათაა მისთვის თავი განსწიროს, რომ ის გრძნობს სრულს პასუხისმგებლობას მისგან გადადგმულ ისტორიულ ნაბიჯისა, რომ მან აქცია მოპოვებული თავისუფლება თავის არსად ან უკეთ მასში ჩააქსოვა მან მთელი თავისი არსი... ამბობენ, ყური გამომიჭედეს, საქართველო უკვე დასრულებული სახელმწიფო ორგანიზმიაო. მისი აღმშენებლობა სრულიად ნორმალურია, მისი წაქცევა, გარდა სტიქიურ ძალმომრეობისა რომელსამე უძლიერეს გარეშე ძალისა, არაფერს შეუძლიაო. არ მჯერა, წარმოიდგინეთ. და ეს იმიტომ კი არა, თითქო მე არ ვაფასებდე ქართველის ნიჭსა, უნარსა, ხერხსა და სხ. პირიქით, ყველა ამას მე დიდათ ვაფასებ, დარწმუნებულიც ვარ, რომ ქართველს შეუძლია შეჰქმნას თავისი სახელმწიფო და სულ ცოტა ხანში აქციოს ის სამაგალითოდ სხვებისთვის. მე რას ვამბობ ეს ისაა, რომ ქართველი ერი ჯერ კიდევ არაა ძირიან-ფესვიანათ შენძრეული, არა აქვს მას აღებული ახალი ცხოვრების გემო, არ არის გაღრმავებული მისი გრძნობა და გონება, აკლია მას პასუხისმგებლობის გრძნობა, ერთობ ზეზეურია ხახალაკი, არ გრძნობს ის ნეტარებას იმაში, რომ თვით არის გამომჭედელი თავის სვე-ბედის... მას აქვს სახელმწიფო, ყოველგვარი დაწესებულებანი: სკოლა, სამსაჯულო, ჯარი, პოლიტიკა შინაგანი, გარეშე ... მაგრამ ჩემის წინაგრძნობით თითქო ყველა ეს დედოფალაა, არა სერიოზული, რომელიც პირველივე ქარიშხლის დაბერვას ვერ გაუძლებს ... ცილს გწამებ? მაშ ჩამქოლე“! (აკაკი ჩხენკელის დღიურები, ნაწილი 1, 2021).

აკაკი ჩხენკელის მგონებები, დამფუძნებელი კრების პირველ სხდომაზე დასწრების შემდეგ, 1920 წელი, 14 იანვარი

„დღეს პირველათ დავესწარი დამფუძნებელი კრების სხდომას, კარგი შთაბეჭდილება მოახდინა ჩემზე. მხოლოდ მე შევიტანე დისონანსი: ვილაპარაკე მთელი საათი! ჩემი ფრაქციის ბრალია, რომელმაც მომანდო გამოსვლა საზეიმო სხდომაზე. მე კი ვინაიდან პირველათ გამოვედი, იძულებული ვიყავი ვრცლათ მელაპარაკნა, რადგან ჩემი პიროვნების ირგვლივ ერთგვარი განგაში იყო თავის დროზე ატეხილი მოკავშირეთა ცენტრებში, საჭირო იყო რამდენათმე მაინც ამეხსნა ჩემი პოზიცია საერთოთ. ამას მიკარნახებდა ჩემი ქვეყნის ინტერესები, რომ ჩემი აქ მივლინება მისთვის ხელისშემშლელი არ გამოსულიყო.

დავესწარი ამაზე წინეთ მთავრობის სხდომას, ჩემზე კარგი შთაბეჭდილება მოახდინა. ვიგრძენი, რომ სახელმწიფოში ვცხოვრობ“ (აკაკი ჩხენკელის დღიურები, ნაწილი 1, 2021).

დამფუძნებელ კრების წევრის მანდატით აკაკი ჩხენკელი აქტიურად იყო ჩაბმული აჭარის საკითხის მოგვარებაში. იგი ჯერ კიდევ 1912 წელს გახდა რუსეთის დუმის დეპუტატი აფხაზეთიდან და ბათუმ-ყარსის ოლქიდან. იცნობდა ადგილობრივთა პრობლემებს და ქვეყნის ტერიტორიული მთლიანობის საკითხის გადასაჭრელად ბათუმსაც არაერთხელ ეწვია.

1920 წლის 12 ოქტომბერს აკაკი ჩხენკელი სიტყვით გამოვიდა ბათუმის მეჯლისის სხდომაზე.

„მე ბედნიერათ ვრაცხავ თავს, რომ შემთხვევა მომეცა აქ მოსვლის და შეძლება მაქვს პირადათ მიულოცო სამუსლიმანო საქართველოს უმაღლეს დაწესებულებას - მეჯლისს (ტაში) ვესალმები თავმჯდომარესაც, დიდათ პატივცემულს, ჩემს მეგობარს მემედ-ბეგ აბაშიძეს (ტაში).

სისხლით და ეროვნებით ძმებო! ორი წელიწადია მას შემდეგ, რაც მე აქ არ ვყოფილვარ. ვიყავი ევროპაში ჩვენი საერთო საქმისათვის, სამუსლიმანო საქართველოს და საქრისტიანო საქართველოს საქმეთა მოსაგვარებლად. არ ვიცი რა მოხდა ჩემს აქ არ ყოფნის დროს, მაგრამ როგორც ირკვევა, დიდი ტანჯვა დამარცხება გამოგივლიათ.

თქვენმა ძმებმა, ქართველმა ქრისტიანებმა დაამსხვრიეს ბორკილები. განთავისუფლდა და დღეს ბატონ-პატრონია თავისი. თავის ცხოვრებას თავის სურვილისამებრ აწყობს. ასე უნდა მოხდეს აქაც. თქვენ უნდა იქნათ თქვენი ბატონ-პატრონი (მქუხარე ტაში).

აქ კი გადამთიელნი მოსულან ბალშევიკების და დენიკინელების სახით და ისინი ბატონობენ.

აფარებს თავს ინგლისის მძლავ ფრთებში, თითქოს ისინი მოწვეულნი იყონ ბრიტანეთის მთავრობის მეირ თქვენზე გასაბატონებლად. მე გადაჭრით ვაცხადებ თქვენ წინაშე რომ ბრიტანეთის მთავრობა ლონდონში სრულიად არ იზიარებს მათ თარეშს (ტაში). ისინი ყალბათ ავრცელებენ ასეთს ხმებს უგუნურნი გადმობარგებულნი ცდილობენ ამით ნიადაგი მოიპოვონ აქ.

ამას ბოლო უნდა მოეღოს.

აქაურობის ბატონ-პატრონი თქვენა ხართ. ეს მხარე ადგილობრივ ხალხს უნდა გადაეცეთ, რომელიც დედა შეხედულება გაქვთ თქვენ საქართველოს საერთაშორისო მდგომარეობის შესახებ? იცნობენ თუ არა საქართველოს დამოუკიდებლობას?

- პოლიტიკური ბედი, ნაციონალური და პოლიტიკური დამოუკიდებლობის საკითხი დასავლეთ ევროპაში დღეს დაზღვეულია. ევროპის საქმეების ობიექტურ მიმართულებამ და ნათელმა პერსპექტივებმა, დასავლეთ ევროპის სახელმწიფოები დაარწმუნა ამიერ-კავკასიაში შექმნილ ახალ რესპუბლიკების სასიცოცხლო მომავალში.

ამიერ კავკასიის რესპუბლიკების დამოკიდებულების სასარგებლოდ ასეთ შეხედულების შემუშავებას ევროპის სახელმწიფოებში ხელი შეუწყო არა მარტო ლიბერალური და დემოკრატიული წრეების პროპაგანდამ, არამედ მოკავშირე სახელმწიფოების წარმომადგენელთა ინფორმაციამ კავკასიიდან, რომელთაც თავიანთ მოხსენებებში არ შეეძლოთ არ აღენიშნათ ამიერ-კავკასიის რესპუბლიკების სახელმწიფოებრივი სიმწიფე, მაშინ როდესაც თვით რუსეთში ანარქია მძვინვარებდა.

მე მაინც უნდა აღვნიშნო, რომ ევროპაში საქართველოს გაცნობის საქმემ ჩვენგან დიდი შრომა მოითხოვა.

- ბევრი შრომა დაგვჭირდა, ვიდრე ევროპას დავარწმუნებდით იმაში, რომ რუსეთში მომხდარ ცვლილებების გამო, ძირიანად გამოცვლილ იქმნა პოლიტიკური და სახელმწიფოებრივი აზრები და მიდრეკილებანი. ამ გეზით იყო მიმართული მთელი ჩვენი მუშაობა ორი წლის განმავლობაში. ყოველნაირად გვიხდებოდა ამ აზრის დაცვა, რომ საქართველოს თავისთვის, არის რუსეთი კიდევ თავისთვის.

მე მივახწიე იმას, რომ საქართველოს საკითხი, როგორც დღეს მთელი ამიერ-კავკასია, ირჩევა სრულიად განცალკევებულ საკითხად-რუსეთთან დამოუკიდებლად.

ამაში ჩვენ ხელი შეგვიწყო ამიერ კავკასიის საერთაშორისო და გეოგრაფიულმა მდგომარეობამაც. ამიერ კავკასიის საკითხი დღეს ევროპაში ირჩევა სრულიად განცალკევებულად.

ამრიგად, დაინტერესებული სფეროებისთვის ობიექტურ გამოკვლევის შემდეგ ნათელი ხდება ის, რომ საუკეთესო გამოსავალი შექმნილ მდგომარეობიდან იქნება ამიერ-კავკასიის სრული ნეიტრალიზაცია და ამიერ-კავკასიის ხალხთა თავისუფალი თვითგამორკვევა. ამიერ კავკასია, ევროპიელების ტერმინოლოგიით-არის დღეს საერთაშორისო ჯვარედინი გზა.

დღეს ჩვენი გეოგრაფიული, ეკონომიკური და პოლიტიკური მდგომარეობა შეგვიძლიან მხოლოდ ევროპის ორიენტაციასა და დემოკრატიაზე დავამყაროთ. ამაში არის საწინდარი ჩვენი შემდეგი განვითარებისა.“

(გაზ. საქართველოს რესპუბლიკა, აკაკი ჩხენკელთან, 1920, 11 იანვარი, №7).

During the constituent assembly's deputation

On February 14-16, 1919, the elections of the Constituent Assembly were held in the Democratic Republic of Georgia. Six hundred candidates from the fifteen political entities approved by the Election Commission participated, including Akaki Tchkhenkeli, number 9 on the list of the Social-Democratic Party.

Due to the military situation in the country, bad weather and various other reasons, elections could not be held in Borchalo Mazra district, Upper Svaneti, several districts of Dusheti Mazra district, Sokhumi District, Akhalkalaki and Akhaltsikhe. Fortunately, at a later date additional elections were held in these districts.

The legislative body was composed as follows: №. 1 - Social Democratic Workers' Party of Georgia - 102 mandates; №. 5 - Socialist-Federalist Party of Georgia - 9 mandates; №. 2 - National Democratic Party of Georgia - 8 mandates; №. 3 - Party of Socialist-Revolutionaries of Georgia - 6 mandates; №. 4 - "Dashnaktsutyun" party - 3 mandates; №. 8 - National Party of Georgia - 2 mandates.

On March 12, 1919, the first session of the constituent assembly was opened by the oldest member; Silibistro Jibladze. Akaki Tchkhenkeli could not attend the first session of the assembly, he was able to participate in the work of the founding assembly only in 1920.

Memories of Akaki Tchkhenkeli on his return to Georgia, 1920, January 3-4

"I am getting closer to my homeland, tomorrow we will be in Trabzon. Of course, I don't get angry when approaching this city, how much bitterness I remember from there! I am in favor of giving this passage to the Armenians, to give us Lazistan! Moreover, when the Armenians have their own door to Europe, they will lose their attractiveness towards Russia, and they will not push us from behind as strongly. They may communicate directly with everyone, as we do, and our attitude will be mor independent state: by England, France, Italy and others... a total of 22 states, Georgia can take care of itself and fraternize with you (long applause).

Georgia is not isolated, it is an ally of great powers: standing hand in hand with powerful states, Georgia will be able to put Muslim Georgia on its feet (applause).

What is happening here is either the result of a mistake or an evil intention. We have to fight this with all our efforts. With a solution, we should demand the solution of the issue in our favor, the autonomous joining of Batumi and its district to mother Georgia.

In conclusion, I express my great joy that you have gathered here for all this work. Fight for your own good. All our people, their ears and eyes are here. I hope you will finish your work fruitfully, we will provide you brotherly help. I will come before Europe and before Asia and protect you. You know that I, your deputy, was first sent to Trabzon, then here in Batumi to negotiate with the Ottomans, and I tried to settle the matter. He is our neighbor and we want to be neighbors with him, but we will not allow anyone to enter our land.

Our two years of work convinced Europe that we are perfectly capable of maintaining our own state, and that's why it recognized our independence (applause).

We can and will take care of ourselves.

Long live the united Georgia!

Long live Muslim Georgia!

Long live our brotherhood and friendship!“

(long applause and ovations).

Newspaper. Georgia, 1920, №. 124

„Voice from Adjara“

„We read with great interest the letter of the „Old Adjareli“ (old adjarian - Ed.) in the February issue. The last one is noteworthy not only for its content, clear presentation of the subject, epic simplicity and weight, but also for who writes it for us. We can congratulate ?Independent Georgia? that it has reconciled with us for the sake of our Muslim brothers, whom the ?Old Adjareli? is so modestly and impertinent to us. Involuntarily, we get the idea that the current hard times have one positive side: we have learned and understood a lot, not only the Muslim, but also the Christian Georgians. This is how our dear correspondent expresses this opinion: ?Only the names have changed, there was once a black Russia, there is now a red Russia, one thing has not changed - this is the imperialist policy. No one thinks that we, Georgian Muslims, respect the Bolsheviks. We, like the whole of Georgia, expect the destruction of Bolshevism and the victory of the whole of Georgia.

The most important moment of the Ottoman national revolution and its profound impact on the spirit of the Adjarians escaped the unpreparedness of the Georgians hiding in Moscow and Tiflis. „As soon as the Bolsheviks entered, an „Old Adjareli“ tells us, they declared Muslim Georgia as the Republic of Adjara. When they were destroying churches and persecuting the clergy before our eyes, Georgian Muslims were not spared. On the contrary, there were cases when officials, in the name of the government, announced to the people gathered at in the Mosque: keep Ramaz (fasting) well and we will distribute bread flour, sugar and rice to you during the festive season. Whoever breaks it, we will imprison them.“

February 3

„I visited Imereti, Samegrelo, Abkhazia, Guria, of course, the main townships and some villages that were accessible by the railway and main roads. People were talking to me everywhere, I was making reports, but I didn't have time for observations, so I had to be satisfied with the general impression.

It is relatively quiet, in general the order is not broken. In Imereti and Guria, the self-government seems to have a good face. The institution seems to be alive, the working people show great interest. The main drawback is that they do everything at once, and they might hurt the business. In Samegrelo and even more so in Abkhazia, the nation is limping, although there is interest and activity here as well. In Senaki and Zugdidi, there is a hunger, measures are needed. There, malevolence holds an honorable mention, although it has slowed down lately. And in Abkhazia, cruelty has become a real sin. The peasantry is given to despair, its heart breaks on the government. Speculation and bribery of officials is a public rule. Dissatisfaction and grumbling can be heard from here and there, although those who surrounded me tried not to talk about it. If this continues, Bolshevism and anarchy are expected.

Abkhazians are not satisfied. The government of the Abkhaz Council has false assumptions: as if they promised us autonomy and lied to us. The local social-democratic organization and the faction of the Abkhazia Council cannot see eye to eye. They are against autonomy in their heart, but they don't dare to say it openly. Tiflis treats Abkhazia with care.

Add to this the tobacco monopoly, which, in itself, may be useful, but is clumsily administered. They take away tobacco and bring nothing in return - it has a terrible bad effect, people are rioting.

So much gold - tobacco in your hands and you can't use it! We didn't even need a loan, we could easily create currency, but ... but we are weak“ (Akaki Tchkhenkeli's diaries, part 1, 2021).

Akaki Tchkhenkeli actively cooperated with the periodicals of that period, where many of his letters and interviews were printed:

Akaki Tchkhenkeli

„Yesterday's newspapers contained a conversation with Akaki Tchkhenkeli. Here is the content in brief.

Europe's attitude towards Georgia

- After a long stay in Europe, what is your opinion about friendly and fraternal.

We will be in Batumi in the morning! Finally! It is surprising that my sense of self is empty, exhausted. I will see a free, independent Georgia, what better thing will I see, wasn't this my highest aspiration, wish, object of worship and frown? Then why am I so soulless, heartless? I couldn't explain it. Maybe the reason is that once it is achieved, it is no longer cherished. A person appreciates something when it is still attainable, ideal, set for him. Maybe there is another reason. I am afraid of something, I am not hopeful, I am overcome with skepticism. I am not so firmly convinced of my nation, it is negligent, it absorbs everything easily, and forgets it easily. I still don't believe that he is serious about his work for this year and a half. I don't believe that he fell in love with freedom, independence, that he is ready to sacrifice himself for it, that he feels full responsibility for the historic step taken from him, that he made the freedom he gained into himself, or rather, he wove his whole essence into it... They say that Georgia is already a finished state organism. Its construction is completely normal, nothing can destroy it, except for some of the strongest natural forces. I don't believe it, imagine. And it's not because I don't appreciate Georgian's talent, ability, skill, etc. On the contrary, I highly appreciate all of this, I am sure that Georgians can create their own state and make it an example for others in a short time. What I am saying is that the Georgian nation has not yet been rooted, it has not acquired the taste of a new life, its feelings and mind have not been deepened, it lacks a sense of responsibility, it does not feel bliss in the fact that it itself He is the master of his own destiny... He has a state, all kinds of institutions: school, judiciary, army, internal and external politics... But according to my intuition, it seems that all these are facade, not serious ones, who cannot withstand the first storm... Do you think I defame you? So, stone me! (Diaries of Akaki Tchkhenkeli, part 1, 2021).

Akaki Tchkhenkeli's memories after attending the first meeting of the Constituent Assembly, 1920, January 14

„Today I attended the meeting of the constituent assembly, it made a good impression on me. Only I introduced dissonance: I talked for an hour! It is the fault of my faction, which ordered me to speak at the ceremonial session. As for me, since I was the first to come out, I was forced to speak at length, because there was a kind of alarm around my person in the centers of the allies, which at that time broke out, it was necessary to at least somewhat explain my position. This was dictated by the interests of my country, so that my mission here would not be a hindrance to it.

I attended the meeting of the government before, I was impressed. I felt that I was living in a state" (Diaries of Akaki Tchkhenkeli, part 1, 2021).

Akaki Tchkhenkeli was actively involved in solving the Adjara issue with the mandate of the member of the constituent assembly. In 1912, he had already become a deputy of the Russian Duma from the Abkhazia and Batumi-Kars districts. He was familiar with the problems of the locals and visited Batumi many times to solve the issue of territorial integrity of the country.

On October 12, 1920, Akaki Tchkhenkeli gave a speech at the session of the Batumi Mejlis:

„I am happy that I had the opportunity to come here and personally congratulate the highest institution of Muslim Georgia - Mejlis (applause), I also greet the chairman, most respectable, my friend Memed-beg Abashidze (applause).

Brothers by blood and nationality! It's been two years since I was here. I was in Europe for our common cause, to settle the affairs of Muslim Georgia and Christian Georgia. I don't know what happened while I was not here, but it seems that you have suffered a lot.

Your brothers, Georgian Christians, broke the shackles. They were freed and today they are masters of their fate. They arrange their lives according to their wishes. That should happen here too. You must be your own master (clap applause).

And here the foreigners came in the form of Bolsheviks and Denikinites and they dominated.

Taking refuge in the mighty wings of England, as if they had been invited by the British government to rule over you. I resolutely declare before you that the British Government in London do not entirely share their pillaging (applause). They are spreading fake noises like this, foolish people trying to gain ground here.

This has to end.

You are the owner of this place. This area should be handed over to the local people, who will join Mother Georgia with autonomy (warm applause).

You know very well that Georgia is recognized as an the international situation of Georgia? Are they familiar with Georgia's independence?

- Political fate, the question of national and political independence in Western Europe is assured today. The objective direction of European affairs and clear perspectives convinced the Western European states of the vital future of the new republics created in the Caucasus.

The development of such a view in favor of the attitude of the republics of the Caucasus in Europe was facilitated not only by the propaganda of liberal and democratic circles, but also by the information of the representatives of the allied states from the Caucasus, who in their reports could not fail to mention the state maturity of the republics of the Caucasus, while anarchy was raging in Russia itself.

At least I must mention that the task of introducing Georgia to Europe required a lot of work from us.

- It took us a lot of work before we could convince Europe that due to the changes in Russia, political and state thoughts and tendencies were fundamentally changed. All our work for two years was directed in this way. In every way, we had to defend this idea that Georgia is for itself, and Russia is for itself.

I have come to the point that the issue of Georgia, like the entire Caucasus today, is chosen as a completely separate issue - independently from Russia.

The international and geographical situation of the Caucasus helped us in this. Therefore, the issue of the Caucasus is chosen completely separately in Europe today.

Thus, after an objective investigation for the interested areas, it becomes clear that the best way out of the current situation will be the complete neutralization of the Trans-Caucasus and the free self-determination of the Trans-Caucasus peoples. Therefore, the Caucasus, in the terminology of Europeans, is today at an international crossroad.

Today, we can base our geographical, economic and political situation only on European orientation and democracy. This is the beginning of our next development.??

(Newspaper. Republic of Georgia, with Akaki Tchkhenkeli, 1920, January 11, №. 7).

საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების დღეს შეიქმნა საგარეო საქმეთა სამინისტრო, რომელსაც სათავეში აკაკი ჩხენკელი ჩაუდგა. 1918 წლის ნოემბრიდან მინისტრის პოსტი იურისტმა და გამოცდილმა დიპლომატმა - ევგენი გეგეჭკორმა დაიკავა.

1918-1921 წლებში მინისტრის მოადგილის პოსტს იკავებდნენ: კონსტანტინე გვარჯალაძე, კონსტანტინე საბახტარიშვილი და ნიკოლოზ ქარცივაძე.

მინისტრი აკაკი ჩხენკელი და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო საქმეთა სამინისტრო დაარსებისთანავე აქტიურ დიპლომატიურ საქმიანობას აწარმოებდა. სამინისტრო მთავრობის სახელით წარმართავდა მოლაპარაკებებს, დებდა ხელშეკრულებებს და შეთანხმებებს საზღვარგარეთის ქვეყნებთან პოლიტიკურ, ეკონომიკურ, სავაჭრო, სამხედრო თუ სხვა საკითხებზე.

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარის, ნოე რამიშვილის მიერ საგარეო საქმეთა მინისტრის აკაკი ჩხენკელისათვის 1918 წლის 26 მაისს გაცემული - გერმანიის, თურქეთის, ავსტრია-უნგრეთისა და ბულგარეთის მთავრობებთან მოლაპარაკებების წარმოების, ხელშეკრულებების გაფორმებისა და სხვა უფლებებით აღჭურვის ნებართვა. (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

On May 26, 1918, the Chairman of the Government of the Democratic Republic of Georgia, Noe Ramishvili, issued permission to the Minister of Foreign Affairs, Akaki Chkhenkeli, to conduct negotiations with the governments of Germany, Turkey, Austria-Hungary, and Bulgaria, sign agreements, and provide him with other rights. (Preserved in the National Archives of Georgia)

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობა, საგარეო საქმეთა სამინისტრო, დიპლომატები ყველა ღონეს ხმარობდნენ იმისთვის, რომ საქართველოს დამოუკიდებლობა საერთაშორისო ასპარეზზე გაემყარებინათ.

გაზ. „ახალი საქართველო“, ჩხენკელის წერილი, 1919. 8 ივლისი. № 3.

Newspaper „New Georgia“, Tchkhenkeli's letter, 1919. July 8. № 3.

„ჩვენი ევროპაში მოღვაწეობის დღის წესრიგში იდგა, უმთავრესათ მაშინ უკვე ფაქტიურათ არსებულ დამოუკიდებელ და თავისუფალ საქართველოსთვის სხვა სახელმწიფოთაგან ფაქტიური და იურიდიული ცნობა მოგვეპოვებია... საქართველოს დამოუკიდებლობა მაშინ ახალი ამბავი იყო. თვით ქვეყნის ამბავიც ისე მივიწყებული იყო დროთა განმავლობაში, რომ მხოლოდ სპეციალისტთა ვიწრო წრემ იცოდა სიტყვა „საქართველო“ - აღნიშნავდა დიპლომატი ხარიტონ შავიშვილი.

გაზ. „საქართველოს რესპუბლიკა“, ახალი ამბები, 1918, 29 სექტემბერი, №53.

Newspaper „Republic of Georgia“, News, 1918, September 29, №. 53.

…

საქართველოს დემოკრატიულმა რესპუბლიკამ დამოუკიდებლობა გერმანიის იმპერიის მხარდაჭერით გამოაცხადა. 1918 წლის 28 მაისს, ქალაქ ფოთში, საქართველოსა და გერმანიას შორის გაფორმდა თანამშრომლობის დროებითი ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, გერმანიას საქართველოს რკინიგზის ხაზის გამოყენების შესაძლებლობა მიეცა, ამავე დროს, გერმანულ ჯარის ნაწილებს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ტერიტორია უნდა დაეცვა.

1918 წლის ივნისში საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო საქმეთა მინისტრი აკაკი ჩხენკელი დიპლომატიური მისიით გერმანიაში გაემგზავრა. საქართველოს დელეგაციის შემადგენლობაში იყვნენ: ნიკო ნიკოლაძე, ზურაბ ავალიშვილი, მიხაკო წერეთელი, გიორგი მაჩაბელი და ვლადიმერ ახმეტელაშვილი.

დიპლომატების მიზანს საქართველოსა და გერმანიას შორის ორმხრივი ხელშეკრულების გაფორმება და საქართველოს დამოუკიდებლობის აღიარების იურიდიულად დადასტურება წარმოადგენდა.

ოტო ჰერმან ფონ ლოსოვი (1868-1938) - გერმანელი სამხედრო პირი პირველი მსოფლიო ომის დროს ოსმალეთის გენერალურ შტაბში. საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების ერთ-ერთი იდეოლოგი.

Otto Hermann von Lossow (1868-1938) - German military officer in the Ottoman General Staff during the First World War. One of the ideologues of the declaration of independence of Georgia.

1918 წლის 2 ივლისს ბელგიის ქალაქ სპაში, გერმანიის საგარეო და სამხედრო შტაბის მონაწილეობით, საქართველოს საკითხის განხილვა გაიმართა. შეხვედრის შემდეგ, გერმანიამ ღიად დაუჭირა მხარი საქართველოს დამოუკიდებლობას. 12 ივლისს კი ხელი მოაწერეს სამ ეკონომიკურ შეთანხმებას. ხელშეკრულების თანახმად, გერმანია ჭიათურის მანგანუმზე მონოპოლიას მოიპოვებდა, ჭიათურიდან ფოთის პორტამდე რკინიგზა და თვით ფოთის პორტი გერმანულ სინდიკატის ხელში გადადიოდა. 27 აგვისტოს გერმანიასა და რუსეთს შორის ბრესტ-ლიტოვსკის ხელშეკრულების მე-13 პუნქტით კი, რუსეთი გერმანიის მიერ საქართველოს დამოუკიდებლობის აღიარებას ეთანხმებოდა. 1920 წლის 24 სექტემბერს გერმანიამ აღიარა საქართველოს დამოუკიდებლობა და თბილისში თავისი დიპლომატიური წარმომადგენელიც გამოგზავნა (გ. ასტამაძე, ქართულ-გერმანული კულტურის მოზაიკა 1918-1921 წწ., ქართულ გერმანული ურთიერთობები 1918-1921 წლებში, 2021, გვ. 49-69).

გერმანიის საიმპერატორო მთავრობის წარმომადგენელ გენერალ-მაიორ ფონ ლოსოვსა და საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრ აკაკი ჩხენკელს შორის ფოთში დადებული შეთანხმება (პირველი გვერდი აკაკი ჩხენკელის მინაწერით). ფონ ლოსოვის წერილი აკაკი ჩხენკელისადმი. დედანი. (28 მაისი, 1918 წელი)

ფოთის ხელშეკრულების მნიშვნელობაზე საუბრობს თავის ნაშრომში (საქართველოს დამოუკიდებლობა 1918-21 წლების საერთაშორისო პოლიტიკაში, მოგონებები, ნარკვევები, თბ., 1990) საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის გამოჩენილი დიპლომატი ზურაბ ავალიშვილი და აღნიშავს შემდეგს:

„ამ ხელშეკრულების წყალობით საქართველო თავიდან იცილებდა თურქეთის მხრიდან მოსალოდნელი ოკუპაციის უღელს, და არავის გარდა გერმანიისა, არ შეეძლო, 1918 წლის ზაფხულში მაინც, ეს მოემოქმედებინა. გერმანია გამო­ვიდა საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის ნათლიათ - და იმ წუთში მხოლოდ მას შეეძლო ეს როლი შეესრულებინა. მხოლოდ მისი დახმარებით კითხვამ მიიღო საერთაშორისო მნიშვნელობა.“

ბატონო მინისტრო,

მე მაქვს პატივი თქვენი აღმატებულების წინაშე გავაკეთო შემდეგი განცხადება:

გპირდებით, ყველაფერს გავაკეთებ იმისთვის, რომ საიმპერატორო გერმანიის მთავრობა დაეხმაროს საქართველოს რუსეთის მთავრობასთან მოლაპარაკებებში, რუსეთის იმპერიისგან საქართველოს გამოყოფის შესახებ და, გამოყოფის შემდეგ, აღიაროს საქართველო თავისუფალ და დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ და საქართველომ მიიღოს მათი დახმარება საზღვრების დაცვასა და მეზობელ ქვეყნებთან ურთიერთობის მოწესრიგებაში.

საქართველოს საზღვრები განისაზღვრება შემდეგი წესით:

ბატონო აკაკი ჩხენკელო, საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრო და სხვ.

იმ ადგილიდან, სადაც ქუთაისის გუბერნიის ჩრდილოეთი საზღვარი ხვდება შავ ზღვას, საზღვარი გადის ამ ზღვის სანაპიროზე ქუთაისის გუბერნიის სამხრეთ საზღვრამდე. შემდეგ მიჰყვება ამ გუბერნიის საზღვრებს ბათუმის რაიონის აღმოსავლეთ საზღვართან, შემდეგ თბილისის გუბერნიის საზღვრამდე ქუთაისის გუბერნიის ჩრდილოეთ საზღვრებთან შეერთებამდე და მიემართება მის გასწვრივ სოხუმის რაიონის ჩრდილოეთ საზღვრის კვეთამდე, რომელსაც მიჰყვება შავ ზღვამდე.

ზემოაღნიშნული დეკლარაცია ასევე გავრცელდება სოხუმის ოლქზე, გაგრის ოლქის ჩათვლით, სანამ საქართველო რჩება ერთიან სახელმწიფოდ კავკასიაში.

მეორე მხრივ, თუ ჩამოყალიბდება კავკასიელ ხალხთა კონფედერაცია, რომელსაც საქართველო უერთდება, სოხუმის ოლქის, მათ შორის გაგრის რაიონის მაცხოვრებლებმა, თავისუფლად უნდა გადაწყვიტონ საკუთარი პოზიცია კავკასიის ქვეყნებში.

შემიძლია აღვნიშნო, რომ გერმანიის უზენაესი სარდლობის გზავნილის მიხედვით, გერმანული ჯარები საქართველოში მოემართებიან. ფოთში ჩამოსვლის დრო უკვე განსაზღვრულია.

ვისარგებლებ შემთხვევით, რომ თქვენი აღმატებულება დავარწმუნო ჩემს უდიდეს პატივისცემაში. (დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში)

The agreement concluded in Poti between the representative of the German Imperial Government, Major-General von Lossow, and the Minister of Foreign Affairs of Georgia, Akaki Tchkhenkeli (the first page is written by Akaki Tchkhenkeli). Von Lossow's letter to Akaki Tchkhenkeli. (May 28, 1918)

Zurab Avalishvili, a prominent diplomat of the Democratic Republic of Georgia, talks about the significance of the Poti Treaty in his work (Georgia's Independence in the International Politics of 1918-21, Memoirs, Essays, Tbilisi, 1990) and notes the following:

„Thanks to this agreement, Georgia avoided the yoke of expected occupation by Turkey, and no one but Germany could do it, at least in the summer of 1918. Germany emerged as the godfather of Georgia's state independence - and at that moment only it could fulfill this role. Only with his help did the question gain international importance."

Mr. Minister

I have the honor to make the following statement before your Excellency:

I promise you that I will do my best to help the Government of Imperial Germany to negotiate with the Government of Russia about the separation of Georgia from the Russian Empire and, after the separation, to recognize Georgia as a free and independent state and Georgia to receive their help in protecting the borders and regulating relations with neighboring countries.

The borders of Georgia are defined as follows:

Mr. Akaki Tchkhenkeli , Minister of Foreign Affairs of Georgia and others.

From the place where the northern border of Kutaisi Governorate meets the Black Sea, the border runs along the coast of this sea to the southern border of Kutaisi governorate. Then it follows the borders of this Governorate to the eastern border of Batumi district, then to the border of Tbilisi governorate to join the northern borders of Kutaisi governorate and goes along it to the intersection of the northern border of Sukhumi district, which it follows to the Black Sea.

The above declaration will also apply to Sukhumi District, including Gagra District, as long as Georgia remains a unified state in the Caucasus.