„საქართველოს დამფუძნებელი კრება. სხდომის ოქმების“ 7-ტომეულში თავმოყრილია საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამფუძნებელი კრების პლენარული სხდომის ოქმები. სხდომის ოქმები წიგნის სახით პირველად ქვეყნდება. გამოცემა დაეხმარება საქართველოს უახლესი ისტორიის და საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ცხოვრების მკვლევრებს. „საქართველოს დამფუძნებელი კრება. სხდომის ოქმების“ ციფრული ვერსია ხელმისაწვდომია საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრულ ბიბლიოთეკებში.

დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(2)

1920 წელი. მარტის 19. ტფილისი. სასახლე.

შინაარსი:

1. სოც.-ფედ. ფრაქციის შეკითხვა ბათომის შესახებ.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელ კრების თავმჯდომარის უფროსი ამხანაგი

ალექსანდრე ლომთათიძე.

მდივნობს დამფუძნებელ კრების მდივნის ამხ.

ქრისტინე შარაშიძის ასული.

პრეზიდიუმში არიან:

ექვთიმე თაყაიშვილი და

კონსტანტინე ჯაფარიძე.

სხდომა იხსნება 12 ს. და 20 წ.

თავმჯდომარე. სხდომა გახსნილი გახლავთ. გთხოვთ დაბრძანდეთ და მოისმინოთ დღიური წესრიგი.

მდივანი (კითხულობს).

დღიური წესრიგი:

1. შეკითხვა სოც.-ფედერ. ფრაქციისა მთავრობისადმი - ქალ. ბათუმისა და მისი ოლქის საქართველოსთან შემოერთების საკითხის მდგომარეობის შესახებ.

2. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა ქუთაისში მეორე ხარისხის საბაჟოს დაარსების შესახებ. მომხსენებელია ი. სალაყაია.

3. დეკრეტი - საქალაქთაშორისო ტელეფონის ქსელის მოსაწყობად 9.786.000 მან. გადადებისა და ამავე საჭიროებისათვის 291.251 მან. და 40 კ. ღირებული მასალის მიცემის შესახებ. მომხსენებელია ი. გომართელი.

4. დეკრეტი - ფოსტის გადაზიდვის ხარჯების დასაფარავად 4.034.304 მან. და 92 კაპ. გადადებისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

5. დეკრეტი - გზათა უწყების მოსამსახურეთათვის დღიური სარგოს ნორმების შეცვლისა. მომხსენებელია გრ. ვეშაპელი.

6. დეკრეტი - გაზეთ „საქართველოს რესპუბლიკის“ სავალდებულო განცხადებისათვის დაწესებულ ფასის გადიდებისა. მომხსენებელია ვ. ცაბაძე.

7. დეკრეტი - მიწად-მოქმედების მინისტრის განკარგულებაში სამეურნეო იარაღისა და მასალის შესაძენად 1.140.000 მან. გადადებისა. მომხსენებელია ვ. ცაბაძე.

8. დეკრეტი - საქართველოს ეროვნული სამხატვრო გალერეის დაარსებისა. მომხსენებელია იმნაიშვილი.

9. დეკრეტი - ბათომის ქართულ გიმნაზიისათვის ერთდროულ დახმარებად 260.000 მან. გადადებისა. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

10. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ პროექტისა - შინაგან-საქმეთა სამინისტროს კანცელარიის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა. მომხსენებელია ი. სალაყაია.

11. დეკრეტი - ტფილისის ფოსტა-ტელეგრაფის ოლქის სამმართველოს გაუქმებისა და საქართველოს რესპუბლიკის ფოსტა-ტელეგრაფის და ტელეფონის სამმართველოს დაარსების შესახებ. მომხსენებელია გრ. ვეშაპელი.

12. დეკრეტი - მიგდებულ ბავშვთა თავშესაფარის დაარსებისა და შტატის დამტკიცებისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

13. დეკრეტი - საქონლის ჭირის საწინააღმდეგო შრატის დამმზადებელ სადგურისათვის სოფ. ტაბახმელაში მელიქიშვილის მამულის შესაძენად 1. 060. 000 მან. გადადების შესახებ. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

14. დეკრეტი - სახალხო სკოლის მასწავლებელთა ხუთწლეულებით დასაკმაყოფილებლად 4.193.333 მან. გადადებისა. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

15. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა სასჯელთა წესდების და სასჯელთა დებულების ჯარიმის გადიდების შესახებ. მომხსენებელია კ. ნინიძე.

16. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - მომრიგებელ სასამართლოს დაწესებულებათა ქვემდებარეობის შესახებ. მომხსენებელია კ. ნინიძე.

17. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა შრომის სამინისტროს შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ. მომხსენებელია ვ. ცაბაძე.

18. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა სახაზინო რკინის გზის ჭიათურის შტოზე განსაკუთრებული ტარიფის მოსპობის შესახებ. მომხსენებელია ი. ელიგულაშვილი.

19. დეკრეტი - ევროპაში კომერციული სააგენტოების დასაარსებლად და ეკონომიური მისიის გასაგზავნად 20.000.000 მ. გადადებისა. მომხსენებელია ი. ელიგულაშვილი.

20. დეკრეტი - პირველ-დაწყებითი სკოლების მასწავლებელთათვის მოკლევადიან კურსების დაარსებისა და საამისოდ 240.000 მან. გადადებისა. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

21. დეკრეტი - სვანეთის სამკურნალოს დაწესებულებათა შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა. მომხსენებელია ვ. ცაბაძე და მ. ტოროშელიძისა.

22. შეკითხვა დამფუძნებელ კრების წევრის გრ. ვეშაპელისა მთავრობისადმი ტყის კანონის შეუსრულებლობის შესახებ.

დამატება:

23. პროექტი საქართველოს და ადერბეიჯანის რესპუბლიკების მთავრობათა შორის დადებულ სატრანზიტო ხელშეკრულობის რატიფიკაციისა. მომხსენებელია. ნ. ელიავა.

თავმჯდომარე. დღიური წესრიგის შესახებ შემოსულია წინადადება ს.-დ. ბიუროსაგან, რომ მე-23-მე საკითხი გადატანილ იქნას დღიურ წესრიგის პირველ საკითხად და დღესვე იქნეს მიღებული. ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. მიღებულია. სიტყვა ეკუთვნის ბ. ელიავას.

(ნიკო ელიავას მიერ წაკითხულ იქმნა ხელშეკრულების პუნქტები, რომელნიც კრების მიერ მუხლობრივ და მთლიანად დამტკიცებულ იქმნა).

შეკითხვა სოც.-ფედ. ფრაქციისა მთავრობისადმი ქალაქ ბათუმის და მისი ოლქის საქართველოსთან შემოერთების საკითხის მდგომარეობის შესახებ.

თავმჯდომარე. გთხოვთ მოისმინოთ შეკითხვის ტექსტი.

მდივანი (კითხულობს):

„შეკითხვა სოციალ-ფედერალისტთა ფრაქ. მთავრობისადმი.

ეს ერთი ხანია, რაც დროებით და ძალადობით ჩამოგლეჯილ ბათომის და მისი ოლქის საქართველოსთან შემოერთებისათვის მთავრობამ ერთგვარი ზომები მიიღო და სათანადო განცხადებაც გამოაქვეყნა, მაგრამ დღემდის ამ საკითხის გადაჭრას არა ეშველა რა. რაც დრო გადის საქმე უფრო რთულდება და მით რესპუბლიკის სასიცოცხლო ინტერესებს ხიფათს უმზადებს.

იცის თუ არა მთავრობამ ყოველივე ეს და თუ იცის, როდის იქნება მიღებული უკანასკნელი ზომა, რომ საბოლოოდ გადაწყდეს ეს საკითხი ბათომის და მისი ოლქის საქართველოსთან შემოერთებისა.

გთხოვთ ჩვენი ფრაქციის მიერ შემოტანილი შეკითხვა ბათომის მდგომარეობის შესახებ მიიღოთ სასწრაფო განსახილველად“.

ფრაქციის თავმჯდომარის მაგ. ს. მდივანი.

თავმჯდომარე. სიტყვები ბ-ნ მდივანს ეკუთვნის.

სიმ. მდივანი (სოც.-ფედ.) მოქალაქენო, დამფუძნებელი კრების წევრნო! სოც.-ფედერალისტთა ფრაქციის დავალებით მე მინდა ერთხელ და, მგონია, საბოლოოდ დავსვა საკითხი ბათომის და მისი ოლქის კვლავ საქართველოს რესპუბლიკის საზღვრებში დაბრუნებისა. ეს ოლქი წინააღმდეგ ისტორიისა, წინააღმდეგ კულტურისა, ეთნოგრაფიისა და სამართლიანობისა, ძალადობით ჩამოგლიჯეს საქართველოს, დღეს იგი უპატრონოთ არის მიტოვებული და ამ უპატრონობის გამო განიცდის საშინელ გაჭირვებას; და ეს გაჭირვება აღიბეჭდება მთელი საქართველოს სხეულზე და საფრთხეს უქადის მას და მის სუვერენობას; თუ ბათომი და მისი ოლქი არ დაგვიბრუნდა, საქართველოს გაუჭირდება ცხოვრება, გაუჭირდება თავისი სუვერენობის შერჩენა; და ამ პატარა ერმა აუარებელი ენერგია, მორალური ძალა უნდა დახარჯოს, რომ თავი დაახწიოს ამ უბედურებასა და განსაცდელს, რომელიც მას კარს მოსდგომია.

დღეს საქართველოში არ არის არც ერთი ცოტათ თუ ბევრათ შეგნებული მოქალაქე, რომელიც არ გრძნობდეს, რომ ერის სხეულს მოჰკვეთეს საუკეთესო ნაწილი, არ გრძნობდეს, რომ ამ სხეულის ნორმალურ განვითარების აუცილებელი პირობა არის - მისი გამთელება, ბათომის დაბრუნება. ჩვენ ბათომს მოვითხოვთ არა იმიტომ, რომ დღეს ჩვენ საერთო ფერხულში ჩავებით (მოგეხსენებათ დღეს ყველას ჩვეულებად გადაექცა დაეპატრონოს იმას, რაც გლახად დევს), არამედ ჩვენ გვაქვს მორალური, ისტორიული და ბუნებრივი უფლება, რომ ბათომი და მისი ოლქი უკან მოვითხოვოთ, დავიბრუნოთ; და ვინც ამ საკითხში დავას გაგვიწევს და ხელს შეგვიშლის, ის იქნება ჩვენი მოწინააღმდეგე, ჩვენი მტერი. (ტაში).

ეს იქნება მანამდის, სანამ თქვენ, დამფუძნებელ კრების წევრნო, და თქვენ მიერ არჩეული მთავრობა არ დაადგება სწორ გზას და არ მიიღებს ენერგიულ ზომებს. ჩვენ მოვითხოვთ ბათომს იმიტომ, რომ ჯერ კიდევ შორეულ წარსულში ბათომი იყო ციხე, წინაციხე და იმავე დროს აქ იყო გაჩაღებული ეკონომიური და კულტურული ცხოვრება; ჩვენმა წინაპრებმა გაუძლეს იმ უამრავ მტერთ და ურდოებს, რომელნიც ლამობენ საქართველოს მოსპობასა და ისტორიის ასპარეზიდან უფსკრულში გადასროლას. ოსმალეთმა გაიმარჯვა ამ მხარეში, მაგრამ ამ გამარჯვებამ ეს ოსმალეთი იმავე დროს დაამარცხა. მართალია, ზოგჯერ ოსმალეთმა შესძლო გადაელახა აჭარის ქედი. მაგრამ ეს ქედი იყო ყოველთვის საშიშარი მისთვის, ვინაიდან აქ, ამ ქედის ძირში ყოველთვის სამარე გაეთხარა მის პოლიტიკას. დღეს, მოქალაქენო, ბათომის მხარეში შეგიძლიათ იხილოთ მრავალი ნაშთი, რომელიც ააშკარავებს ჩვენი წარსული კულტურის სიდიადეს და მრავალფეროვნებას. აი, ეს ნაშთები ჩვენ გვეუბნებიან, რომ ამ კუთხეში იყო დანთებული კერა ჩვენი პოლიტიკური და კულტურული ცხოვრებისა. და აი, ამ ნაშთებსა და კულტურაში დღესაც მეტყველებს ჩვენი უფლება და მასში არის ჩვენი ძალა. ეს იყო ძველად, მაგრამ ახლო წარსულშიაც გვქონდა ჩვენ შემთხვევა უფრო ცხადათ ნათელგვეყო ყველასათვის ჩვენი უფლება ამ მხარეზე. ჩვენ უდიდესი მსხვერპლი გავსწირეთ ამ უფლების გამსამტკიცებლად. ქართველმა ხალხმა გაიღო ეს უდიდესი მსხვერპლი და გაიღო იგი დაუზარებლად, უყოყმანოდ. თქვენ იცით კარგად, მოქალაქენო, როგორ არის შეღებილი ჩოლოქის წყალი ქართველის სისხლით. აქ ერთგვარად დაიღვარა სისხლი კახელებისა, ქართლისა, გურია-სამეგრელოსი, იმერთა, ლეჩხუმისა და სვანეთისა, ერთი სიტყვით საქართველოს ყოველი კუთხისა. და ამ სისხლით დაუბრუნდა ეს კუთხე საქართველოს. თქვენ ისიც კარგად იცით, რომ დღევანდელმა უმაგალითო საერთაშორისო ომმა უბედურება და სრული განადგურება დაატეხა თავს აჭარას, ჩვენ თანამოძმეებს. და პირველად ეს საშინელება, ეს უბედურება იგრძნო საქართველომ, პირველად საქართველოს გულმა იგრძნო ეს საშინელი მოტყუება და გაშიშვლება მოძმეთა და პირველი იყო ქართველი ერის ხელი. და საქართველომ უთხრა სწორედ პირველი დამაიმედებელი და გამამხნევებელი სიტყვა თავის მოძმეთ.

თქვენ ისიც კარგად იცით, რომ თვით ქალაქი ბათომი არის აშენებული ქართველი ხალხის უნარითა და შრომით. იქ, ბათომში, არის ჩათესილი და ჩანერგილი ჩვენი ხალხის შრომა, დიდი ენერგია და უნარი ჩვენი ინტელიგენციის თვითმოქმედებისა და დაუზოგველი მუშაობისა. თქვენ იცით აგრეთვე, რომ პირველად საქართველოს დემოკრატიამ იქ აიდგა ფეხი, პირველად ბათომში დაღვარა სისხლი ქართველმა მუშამ. თუ ბათომი არის გაკეთებული და გამშვენიერებული საქართველოს რუსეთის ფარგლებში ყოფნის დროს და იგი არის პირველი ქალაქი ევროპიული მნიშვნელობისა ამიერ-კავკასიაში, ეს არის შედეგი ქართველი ხალხის მუყაითობისა და სიბეჯითისა. ბათომის მხარე ბათომთან ერთად წარმოადგენს მოზრდილ კულტურულ ცენტრს ამიერ-კავკასიაში. იგი ასაზრდოვებდა საქართველოს და საქართველო ასაზრდოვებდა მას. აქ იყო შედუღება საქართველოს უნარიანობისა და მოქმედებისა. მაგრამ, როდესაც დადგა რევოლუციის ჟამი და ჩვენ ყველას გვეგონა, რომ რევოლიუცია მოგვცემდა იმას, რაც გვიანდერძა ეტნოგრაფიამ, ჩვენ გვეგონა, რომ ეს კუთხე საბოლოოდ ჩვენი იქნებოდა და ჩვენ გავხდებოდით ბატონ-პატრონი ამ მხარისა. მაგრამ საშინელმა მოვლენამ გააბათილა ჩვენი იმედები და ჩამოგვაშორა ბათომის ოლქი. ეს იყო ბრესტ-ლიტოვის ხელშეკრულება, რომლის ძალითაც ბათომის, ყარსის და არტაანის ოლქები გადადიოდა ოსმალეთის ხელში. ოსმალეთი გათამამდა. მან დაიჭირა ბათომის ოლქი, ჩვენ დავკარგეთ ბათომი. მაგრამ ოსმალეთი დამარცხდა. საბჭოთა რუსეთმა ისარგებლა ამ შემთხვევით და თავის თავი განთავისუფლებულად იცნო ბრესტის ხელშეკრულობისაგან. ხელშეკრულება უკუგდებულ იქნა. რაღა უდგა წინ, რომ ბათომი და მისი ოლქი დაბრუნებოდა უკან მის ნამდვილ ჭირისუფალს? თვით მოკავშირეებმა განაცხადეს, რომ ისინი უარყოფენ ბრესტ-ლიტოვის ხელშეკრულებას. მაშასადამე ბათომი და მისი ოლქი უნდა დაბრუნებოდა მის ნამდვილ პატრონს. მაგრამ მოკავშირეთა სახელმწიფოებმა ეს არ ინებეს და საქართველოს მტკიცე სურვილის წინააღმდეგ ბათომის ოლქი დასტოვეს ჩვენს გარეშე.

სხვა ქვეყნიდან რომ არ მოვიყვანოთ მაგალითები ამის დასამტკიცებლათ, საკმარისია გავიხსენოთ ამიერ-კავკასია. აქ ჩვენ ბევრი მაგალითი გვაქვს, რომელნიც ამტკიცებენ, რომ მოკავშირეებმა უარჰყვეს ბრესტ-ლიტოვსკის ხელშეკრულება. თქვენ იცით, რომ ყარსის ოლქი ბრესტ-ლიტოვსკის ხელშეკრულებით გადადიოდა ოსმალეთის ხელში, მაგრამ უკანასკნელის დამარცხების შემდეგ მას ოკუპაცია უყო ინგლისის ჯარმა. ბრესტ-ლიტოვსკის ხელშეკრულობის გაბათილების შემდეგ ინგლისის ჯარმა მიატოვა ეს ოლქი, თვით გადავიდა ბათომში, ოლქი კი გადასცა სომხეთის განკარგულებაში. ესევე არ მოხდა ბათომის შესახებ. ამას ჰქონდა თავისი მიზეზი; ეს მიზეზი არის ის, რომ ბათომი ყველასთვის საჭიროა და სწორედ უბედურებაც და ბედნიერებაც ბათომისა ისაა, რომ ის ყველასათვის საჭიროა. ბათომი არის ერთად-ერთი გზა, რომელიც აერთებს ევროპასა და აზიას, რომლითაც აზია უკავშირდება ევროპას. ბრესტ-ლიტოვსკის ხელშეკრულების გაბათილების შემდეგაც იგი დასტოვეს უპატრონოდ. შეიქმნა ისეთი მდგომარეობა, რომ ამ ოლქს არა ჰყავს დღეს პატრონი და იმ ნიადაგზე აღმოცენდა მთელი რიგი ავანტიურისტებისა, რომელთაგანაც ყველა აცხადებს თავის თავს პატრონად ამ ოლქისა. მე დავიწყებ უბრალო მაგალითებით, კერძო პირებიდან; თქვენ იცით, რომ არის ახალციხიდან გაქცეული დევნილი ბეგი, რომელსაც არ უნდა შეურიგდეს იმას, რომ მას ჩამოართვეს რამდენიმე ათასი დესეტინა, რომელსაც არ სურდა ეს მიწები დაერიგებიათ თავის სამშობლოს გლეხებისთვის და ამისთვის გაიქცა - ეს არის სერვეტ-ბეგ ქობლიანსკი. ესეც კი პრეტენზიებს ატარებს ბათომის ოლქზე და ამბობს, რომ ბათომის ოლქიდან სხვა ოლქებთან ერთდ უნდა შეიქმნას დამოუკიდებელი სამხრეთ-აღმოსავლეთის დამოუკიდებელი აჭარისტანის სახელმწიფო, რომლის მეთაურად ვიქნები მეო. ეს, მოქალაქენო, გვაგონებს იმ ძველ აზნაურიშვილობას, რომელნიც მიწების დაყორღვნის დროს ყოველთვის ჯგუფ-ჯგუფად დასდევდენ მიწის მზომელთ და ყოველ ნაჭერ მიწის შესახებ აცხადებდენ პრეტენზიებს, მითვისებას ჩემულობდენ, აი ასეთი კურიოზულ მოვლენებთან გვაქვს საქმე. მაგრამ ეს დიდ საშიშროებას არ წარმოადგენს. ამას აქვს მნიშვნელობა იმდენათ, რამდენათაც ის წარმოადგენს დამახასიათებელ მოვლენას სხვა გარემოებათა შორის. ამასთან უნდა დაურთოთ ის, რომ რუსეთის ძველი რეჟიმის მოხელენი სცდილობენ ბათომის მხარეში შეიტანონ არევ-დარევა. მათ არა აქვთ არავითარი კავშირი ადგილობრივ მცხოვრებლებთან, მაგრამ სცდილობენ გამოიყენონ ეს არევ-დარევა და შექმნან სამხრეთ-აღმოსავლეთის აჭარისტანის სახელმწიფო. ამათ ემატება ოსმალეთის აფიცრობა და იქიდანვე გადმოხვეწილი ავანტიურისტები, რომელთაც თავის სამშობლოში სახრჩობელა ელით. ეს შემოსული ხალხი ქმნის ანარქიას და ხელს უწყობს არევ-დარევას. არც ეს არის დიდი საშიშროება, უფრო სერიოზული მიზეზები რომ არ გვეღობებოდეს წინ.

ბათომის საკითხში ჩვენი მეზობლები ვერ იქცევიან მეზობლურად. მოქალაქენო, დღემდის თქვენ არ გაგიგონიათ მათგან გულახდილი განცხადება ბათომის შესახებ. დავიწყებ სომხეთით, ჯერ სომხურ პრესის შესახებ მინდა მოგახსენოთ. იგი იჩენს ერთგვარ ლოიალობას. ის აცხადებს, რომ ბათომი ეკუთვნის საქართველოს, მაგრამ იგი მოითხოვს ერთგვარ გარანტიას. იგი ამბობს, სომხეთსაც აქვს ეკონომიური ინტერესები ბათომში და მოითხოვს ამ ეკონომიურ ინტერესების უზრუნველყოფის გარანტიას. ეს არის პრესის აზრი. ამ აზრზე მე არ შევჩერდებოდი, ვინაიდან იგი არის მხოლოდ პრესის აზრი, სხვა კერძო ცნობები რომ არ მქონდეს ხელთ. ეს ცნობები კი სულ სხვა სურათს გვიშლის წინ. მე ძლიერ მოხარული ვიქნებოდი ეს კერძო ცნობები რომ არ გამართლდეს, მაგრამ დღეს ამ ცნობების მიხედვით მე მაქვს უფლება აქ საჯაროთ განვაცხადო, რომ პრესის აზრს იზიარებს თვით არარატის რესპუბლიკის მთავრობაც. მე მეტს ვიტყვი, ის უფრო შორს მიდის. ჩვენ დაინტერესებული ვართ ბათუმის საკითხი ისე იქნეს გადაწყვეტილი, რომ ჩვენც გვექნეს საშუალება ეკონომიური აღორძინებისა და გაძლიერებისაო. და მოითხოვენ რკინის გზის გაყვანას ბათომისაკენ. რასაკვირველია, ეს კარგი სურვილია. მით უმეტეს, ყველას სურს სხვისი გზით ისარგებლოს და სხვის მიწა-წყალზე რკინის გზა გაიყვანოს. მაგრამ ეს ისეთი სურვილია, რომელიც არაფრით არის დასაბუთებული, რომელსაც არავითარი ლოღიკა არა აქვს. მით უმეტეს, რომ ჩვენ გვაქვს დადებული განსაკუთრებული სატრანზიტო ხელშეკრულება, სადაც აშკარად არის აღნიშნული, რომ ის საქონელი, რომელსაც კი მიიღებს სომხეთი საქართველოს რკინის გზებით, განთავისუფლებული იქნება სატრანზიტო გადასახადისგან. მე მგონია ეს ისე გარკვევითა და აშკარად არის აღნიშნული ხელშეკრულებაში, რომ სომხეთისათვის არ იყო საჭირო განსაკუთრებულ გარანტიების მიცემაზე ჩამოეგდო ლაპარაკი. ასეთია პრეტენზიები სომხეთის რესპუბლიკისა, პრეტენზიები, რომელშიაც არაა არავითარი ლოღიკა, არავითარი დამაჯერებელი საბუთი.

მეორე ჩვენი მეზობელი ამ მხრივ გაცილებით შორს წავიდა, ის შემდეგს ლაპარაკობს. მე თავს ნებას მივცემ წავიკითხო ზოგიერთი ადგილები ინტერვიუდან, რომელიც გაუკეთეს ადერბეიჯანის გარეშე საქმეთა მინისტრს ბ-ნ ხან-ხოელს. უნდა განვაცხადო, რომ ჩემი პირადი დამოკიდებულება ინტერვიუსთან ასეთი იყო. როდესაც პირველად დაიბეჭდა გაზეთებში ინტერვიუ ბ-ნ ვექილოვთან, მე ვფიქრობდი: ვექილოვი ახალგაზრდა დიპლომატია, მან ვერ მოახერხა ყველაფრის დამალვა და ყველაფერი აშკარად სთქვა. მეგონა ამის შემდეგ მას დაიბარებდენ ბაქოში და იქ დასტოვებდენ, მაგრამ სულ სხვა მოხდა. რაც სთქვა ახალგაზრდა დიპლომატმა ვექილოვმა, იგი უფრო მკაფიოდ დაადასტურა მინისტრმა ხან-ხოელმა. საერთოდ ამ ორ დიპლომატთა შორის ის განსხვავებაა, რომ უკანასკნელი უფრო გამოცდილი იურისტია, ვინემ პირველი. (კითხულობს ინტერვიუს).

ამ ინტერვიუში არის მოთხოვნა იმისა, რომ ასეთი საკითხის დაყენება მოგვცემს საშუალებას, კონფედერაციას მიუახლოვდეთ. ერთი სიტყვით ამ ინტერვიუში არის ლაპარაკი ძმობასა და ერთობაზე. ეს არის სახელმწიფოებრივი დემოკრატიული ლოზუნგი; მაგრამ იქვე არის სხვა მხრით შემოვლა, ზურგიდან მახვილის დაკვრა. ეს არის პოლიტიკა არადემოკრატიული, და ასეთი მოკავშირე არ არის მოკავშირე - ეს არ არის მეზობლობა. მე ხელთა მაქვს ხელშეკრულება, სადაც არის ნათქვამი აშკარად, პირდაპირ, რომ ორი რესპუბლიკა - ადერბეიჯანი და საქართველო, ორი შეერთებული ძალა, როგორც ფიზიკურად ისე მორალურად - ერთად გამოდიან და იცავენ ყოველგან და ყოველთვის თავის სუვერენულ უფლებებს. თუ მოხდა რაიმე უთანხმოება, ეს უნდა გადაწყდეს ან არბიტრაჟით, ან მორიგებით. ასეთ პირობებში ადერბეიჯანის ამგვარ გამოსვლას ადგილი არ უნდა ჰქონოდა.

შეიძლება ეს იყოს ფანტაზია ხან-ხოელისა, რომ მას აქვს სერიოზული გარანტია სერიოზული პირებისა. მე მაქვს საბუთი ვიფიქრო პირ-იქით, რომ სერიოზული პირები დააფიქრებენ და არ ათქმევინებენ ხან-ხოელს იმას, რაც არ უნდა ეთქვა. ამნაირად ერთა სოლიდარობის იდეია ჩვენ მეზობლებში არ არის ჯეროვანად განმტკიცებული და ხშირად უნდათ გააკეთონ თავისი საქმეები კულისებში - მფარველობის შემწეობით. მოიგონეთ თუ გნებავთ აჯანყება ახალციხის და არტაანის ოლქში და ის ომი, რომელიც დაატეხა თავს საქართველოს სომხეთის რესპუბლიკამ. ამ გზით მიდიან ამიერ-კავკასიის რესპუბლიკები საშინელებისაკენ, რომელიც შეიძლება გათავდეს ისეთი არევ-დარევით, როგორიც დღეს გამეფებულა ზანგეზურსა და ყარაბახში, სადაც გამართულია ნეიტრალური ზონები და სწარმოებს შეუჩერებელი სისხლის ღვრა. ასეთ მომენტში ასეთი გამოსვლები, პრეტენზიების გაცხადება ბათომზე: საქონელი მაქვს და მომეცით გარანტია ბათომით ვისარგებლოვო, ისეთი არგუმენტი და ლოღიკაა, რომელსაც არ ჰქონია ამდენხანს ადგილი საერთაშორისო უფლებაში. მართალია ზოგან ჰქონდა, მაგრამ ჰქონდა მხოლოდ იმპერიალისტურ სახელმწიფოებს შორის, მაგრამ ადერბეიჯანს და საქართველოს ამ გზით სიარული არ შეუძლიათ. გერმანიასაც კი არ უთქვამს ევროპისათვის, შავი ქვა შემომაქვს ჰოლანდიის ნავთსადგურიდან, ამიტომ უფლება მაქვს პრეტენზიები განვაცხადო ჰოლანდიის ნავთ-სადგურებზეო. ჩვენ დემოკრატიულ რესპუბლიკას არ მიუცია საბუთი რომელიმე რესპუბლიკისათვის, რომ მას ეფიქრა, თითქოს მისი ინტერესები შელახული იქნებოდა საქართველოს მიერ. მეზობლების ინტერესების დაცვის გარეშე არ შეიძლება მოეწყოს ცხოვრება ამიერ-კავკ. რესპუბლიკათა. მიუხედავად ამისა, ადერბეიჯანი აცხადებს დაუსაბუთებელ პრეტენზიებს ბათომის ოლქზე. დიპოლომატიური წარმომადგენელი გავგზავნეთ, თითქოს შეთანხმებაც არის მომხდარი ჩვენ შორის, ადერბეიჯანი სიტყვით გაიძახის შევთანხმდითო, მაგრამ მე არ შემიძლია, სამწუხაროდ, ვირწმუნო ამ განცხადების გულწრფელობა, რადგანაც ჩვენ ვიცით, რომ ადერბეიჯანი აუარებელ ფულს ხარჯავს ბათომის ოლქში და ჰსურს იქ არევ-დარევა შეიტანოს. ეს ხმები მე კიდევ არ მჯერა და მინდა ვიკითხო: სად არის ადერბეიჯანის მთავრობა, რომლის დიპლომატიური წარმომადგენელი და მისი გარეშე-საქმეთა მინისტრი მოკავშირეთა რესპუბლიკის, საქართველოს შესახებ ასეთ მოხსენებას აკეთებს და არავითარ განმარტებას არ იძლევა, არ აყენებს, არ უარყოფს ასეთ ხმებს? მე არ შემიძლია ვთქვა, რომ იქიდან ჩვენ არავითარი საფრთხე არ მოგველის.

მაგრამ არსებობდა მეორე მხარე ამ საკითხისა. ეს არის შინაური მხარე და დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენად ყოჩაღად მოვიქცევით ჩვენ: თუ მთავრობა და მმართველი წრეები საქართველოს ინტერესებს დარაჯად ედგომიან, ასეთ გამოსვლებს ადგილი არ ექნება. თუ კი მართლა ასეთ სერიოზულ გარანტიებს მოითხოვს ჩვენი მოკავშირე და ჩვენ არავითარ ზომებს არ ვღებულობთ, ეს არის დანაშაული მთავრობისა და მან უნდა მიიღოს იგი თავის თავზე. რამდენიმედ ეს დანაშაული ჩვენც მოგვხვდება, ჩვენც წილი გვიდევს მასში, მაგრამ უპირველესად ყოვლისა და უმთავრესად იგი უნდა გაიაზროს მთავრობამ. ამ მხრივ მას შეუძლია ჩვენი საქმე გამოასწოროს. მან თვალყური უნდა ადევნოს იმ დიპლომატიურ გზას, რომელსაც გვიჩვენებს ხან-ხოელი.

ადერბეიჯანისთანა მოკავშირეებს ჩვენმა მთავრობამ ჯეროვანი პასუხი უნდა გასცეს. ადერბეიჯანის დღევანდელ განცხადებას არ უნდა მიეცეს დიდი მნიშვნელობა.

საკითხავია: ვინ ათამამებს მას? ვინ არის მისი ამაღელვებელი ბათომის საკითხში? უპირველესად ყოვლისა მოკავშირენი. მოკავშირეთა შემოსვლას ამიერკავკასიასა და საქართველოში დასჩემდა ერთი ცუდი ჩვეულება. ამ ჩვეულებისაგან ისინი ადვილად ვერ განთავისუფლდებიან. ეს ჩვეულება ძველ რომაულ ანდაზით დახასიათდება: დივიდე ეტ იმპერა (დაანაწილე და იბატონეო). ამ ნიადაგზე შესდგა მოკავშირეთა პოლიტიკა ამიერ-კავკასიაში. ანარქიას ეს დიდს შეჰქმნის ჩვენში. როცა ინგლისელები შემოვიდნენ, მათ განაცხადეს, რომ ისინი შინაურ საქმეებში არ ჩაერევიან, მაგრამ არც ერთი საკითხი არ ყოფილა, რომ ისინი არ ჩარეულიყვნენ. და მე გეკითხებით, თქვენც მოიგონეთ, ხელთა გაქვთ ასეთი დაპირება და განა ისინი არ ერევიან ჩვენს შინაურ საქმეებში? ის, რაც ხდება ამიერ-კავკასიაში, არის ნაყოფი იმ პოლიტიკისა, მოკავშირენი რომ აწარმოებენ, თუ თვით მოკავშირეების არა, ყოველ შემთხვევაში კერძო გენერლების მოქმედებისა ბათომის ოლქში.

ბათომის ოლქში ჩვენთან შედარებით ზღაპრული სიძვირეა, მიუხედავად იმისა, რომ იქ ბევრი საქონელია. ეს ხდება იმიტომ, რომ იქ არის ინგლისი, კარი ღიაა, იქ არ არის სოციალისტური მთავრობა, რომელმაც ვინმეს რაიმე უნდა მოსტაცოს, როგორც ეს ზოგიერთ იმპერიალისტებს ჰგონია. ბათომში აუარებელი ხალხი დიდ გაჭირვებას განიცდის. სპეკულიაცია აყვანილია უმაღლეს წერტილამდე. ვის მიუძღვის ამაში დანაშაული? მე არ ვიტყვი, რომ სპეკულიაციას მისდევდნენ ბათომის გენერალ-გუბერნატორები, მაგრამ ფაქტია, რომ იქ სპეკულიაცია საშინელს სახეს ღებულობს. ბ-ნ კუკ-კოლისს ამ სპეკულიაციაში შეიძლება დანაშაული არ მიუძღოდეს, მაგრამ რას სჩადის იგი? მიიღო რა მან ბათომის ოლქი, ვითომ შეეცადა ამ მხარეში მართვა-გამგეობა მოეწყო? მოუყარა თავი ძველ მოხელეებს, რომელნიც რევოლიუციის მიერ უარყოფილნი და განდევნილნი იყვნენ და მათი საშუალებით განიზრახა ოლქის მართვა. ჩვენ ვიცით, რომ ნეტარ-ხსენებული ნიკოლოზის მოხელეებმა ძირი გამოუთხარეს რუსეთს და კიდევაც დაამხეს იგი. ასევე უქნეს მათ დენიკინს, რომელიც დიდი რუსეთის აღდგენის იდეით იყო შეპყრობილი და უქნეს იმიტომ, რომ ეს მოხელენი მხოლოდ და მხოლოდ ძარცვა-გლეჯის ინსტიქტით არიან შებოჭვილნი და აი ამ ხალხის საშუალებით ჰსურდა კუკ-კოლისს წესიერება და ნორმალური ცხოვრება აღედგინა ამ მხარეში. მიაღწია კი მიზანს? თუ ისეთმა საგრძნობელმა აპარატმა, როგორიც იყო თვითმპყრობელობის დროს, ვერ შესძლო მათი საშუალებით წესიერი ცხოვრების განმტკიცება, მით უმეტეს ამას ვერ შესძლებენ ბ-ნი გენერალ-გუბერნატორები. დღეს ბათომის ოლქში თავდასხმებია, ძარცვა-გლეჯაა. ამ დროს კი ბ-ნი კუკ-კოლისი ბათომში ეწევა ინტრიგებს იმათ წინააღმდეგ, ვისაც სერიოზულად გათვალისწინებული აქვს მოკავშირეთა ინტერესები. მე მაქვს ცნობები, რომ დანარჩენი მოკავშირენი აპირებენ დასცალონ ბათომი და გადავიდნენ ფოთის ნავთსადგურში. რაც ხდება ბათომში ცხად ჰყოფს, რომ მოკავშირეებს არ შეუძლიანთ მართვა-გამგეობა ამ ოლქისა და ის უნდა გადმოგვეცეს ჩვენ. ამას გვავალებს ის მდგომარეობა, რომელიც ბათომის ოლქში საშინელ ზიანს გვაყენებს. აღვნიშნავ ერთ გარემოებასაც: დამოუკიდებლობა, იანვრის 12 რომ იცნეს, რა შეიცვალა მას შემდეგ? ფაქტიურად ცნობილი ვართ. ეს ერთგვარი საფუძველი უნდა ყოფილიყო იმისა, რომ ჩვენი ფულის კურსი საზღვარ-გარედ თანდათან გაზრდილიყო. მაგრამ კურსი თანდათან ეცემა, საქონელი არ შემოდის ჩვენში და თუ შემოდის, ისეთ საშინელ ფასად ჰყიდიან, რომ არ შეუძლია ჩვენმა ხალხმა შეიძინოს. ეს კი გაგრძელდება მანამდის, სანამ ბათომი ასეთ მდგომარეობაში იქნება. ეს მოისპობა მაშინ, როცა ბათომი დაჰკარგავს მის დღევანდელ მართვა-გამგეობას და გადავა იმ ბუნებრივ მმართველობის ხელში, რომელსაც საქართველო წარმოადგენს.

თებერვლის 24 მოკავშირეთა უმაღლესმა საბჭომ ბათომი გამოაცხადა პორტო-ფრანკოდ. მაგრამ იქვეა დაწერილი, რომ ეს ეხება მხოლოდ ქალაქ ბათომს, ეხება ეკონომიურ მხარეს, რაიცა შეეხება ქალაქს, იქ იქნება ცალკე სახელმწიფო ხალხთა ლიგის ზედამხედველობის ქვეშ.

ეს იგივეა, რაც ინგლისის გენერლებმა აქ ჩაიდინეს, აქ რომ ჩამოვიდნენ და შექმნეს ახალი სახელმწიფოები. მე ვამბობ, რომ ბათომში სამოთხის კანონებიც რომ დაწესდეს, ცალკე სახელმწიფოს ვერ შექმნიან, ვინაიდან ეს იქნება მთელი სხეულიდან ბუნებრივი ნაწილის ხელოვნურად მოწყვეტა. მე მგონია ამას ბ. მინისტრებიც დაგვიდასტურებენ, აუარებელი ქაღალდი არის დაწერილი, რომ ბათომი უკან დაგვბრუნებოდა, მაგრამ მიუხედავად ამისა, საკითხი გადაიჭრა ისე, როგორც არ უნდა ყოფილიყო გადაჭრილი. ამ პირობებში მოკავშირენი ჩვენ ნდობას, ჩვენ სიმპატიას ვერ დაიმსახურებენ. რასაკვირველია, შეიძლება მათთვის ეს ნდობა ძვირფასი არ იყოს, მაგრამ მე მხედველობაში მაქვს მხოლოდ ჩემი თავი, საქართველო. ამ გვარად საკითხის გადაწყვეტა არის საკითხის თავიდან მოშორება და მათ მოუხდებათ გაიმეორონ ის რყევითი პოლიტიკა, რომელსაც რუსეთის მიმართ აწარმოებდნენ: ხან მოიყვანენ ჯარს, ხან უკან წაიყვანენ და გაჩნდება ის საქანელა, რომელიც მათ რუსეთში მოაწყეს; ისინი რუსეთის ფრონტზე იყვნენ ბოლშევიკების წინააღმდეგ, სანამ დენიკინი ზღვის პირს არ მოადგა, მაშინ კი ჩასხდნენ გემში და წავიდნენ.

ეხლა რა ვქნათ? რა უნდა ვსთქვათ? რა უნდა მოვსთხოვოთ მთავრობას? როცა ძველად ოსმალეთს წაართვეს ბათომი, მას არც კი უგვრძვნია ამის სიმწვავე, არ უგვრძვნია როგორი შესანიშნავი ნაწილი ჩამოართვეს; ბათომი მის ხელში იყო უბრალო სოფელი, რომლის მშვენიერ ნავთსადგურში იდგა მხოლოდ ერთი-ორი პატარა ნავი; როცა საქართველოს დაუბრუნდა, იგი მშვენიერი ქალაქი შეიქნა, ევროპიელი კულტურით. ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ რუსეთის მთავრობა მაინცა და მაინც დიდ პრეტენზიებს ვერ განაცხადებს, ვერ იტყვის, რომ მას აქ დიდი რამე დაეხარჯოს; არც ერთი მათი გროში არ დახარჯულა; ისინი მხოლოდ მძარცველის თვალით უყურებდნენ ბათომს და თუ რამე გაკეთდა ამ ქალაქში, ეს მხოლოდ ისევ ბათომის მშვენიერი ბუნებისა და ქართველი ერის დაუშრეტელი ენერგიის წყალობით. ეხლა ბ. ბ. მინისტრებო, მთავრობის წარმომადგენელნო, რას ფიქრობთ ბათომის შესახებ? მე თქვენ არ გისაყვედურებთ, რომ ნოტები არ გიწერიათ; მე ვიცი ნოტები ბევრი დაიწერა და გაიგზავნა კიდეც, მაგრამ რა სარგებლობა მოიტანა ამ ნოტებმა? საქმე ამით არ გაკეთებულა, დღეს ხალხი მოითხოვს, არა მარტო დამფუძნებელი კრება, არამედ მთელი ხალხი, ვინაიდან ბათომის საკითხი, ბათომის საქმე მასისა და ხალხის საქმეა. ხალხი გაპატიებთ, ბატონებო, ცუდ მილიციასა და ცუდ ადმინისტრაციას, გაპატიებთ სხვა შინაურ ნაკლსაც, მაგრამ არ გაპატიებთ იმას, რომ მას თქვენ დღემდის ბათომი ვერ დაუბრუნეთ; რაც დღე გადის, მდგომარეობა ბათომის რთულდება. თქვენი დანაშაული ისაა, როდესაც გამოცხადდა ინგლისელები სტოებენ ბათომსო, როდესაც თქვენთან მოვიდნენ და გითხრეს ინგლისელები მიდიან, ბათომი თქვენ უნდა დაგეკავათ; მართალია არ ყოფილა ისეთი მომენტი, რომ ინგლისის პატარა ნაწილი მაინც არ დარჩენილოყო ბათომში, რათა შერჩენოდათ საბუთი ეთქვათ წავედით და კიდეც არც წავსულვართო, მაგრამ ხსენებულ მომენტში შეიძლებოდა მეტი ენერგიის გამოჩენა; ჩვენ მაშინ უნდა შევსულიყავით ბათომში. თქვენც თითქოს სათანადო ზომები მიიღეთ: ჯარი გაგზავნეთ, საზღვარზე მიიყვანეთ, მაგრამ უკან დააბრუნეთ. ეს გარემოება აუტანელ მდგომარეობაში აყენებს საქართველოს; ჯერ ერთი, დიდი ხარჯი გავსწიეთ ამ ექსპედიციისათვის. მეორე ის რომ, ჯარი მისული საზღვარზე, თვალცრემლიანი უკან დაბრუნდა; მე მგონია, ასეთი ექსპედიცია კიდევ რომ განმეორდეს, ჩვენ ჯარი აღარ გვეყოლება. ჩვენი ორგანიზაცია კი სწორედ ამ ჯარში იხატება, მისი დაშლა არის ჩვენი სახელმწიფოს დაშლა. ამიტომ მთავრობა მას მეტი სიფხიზლით და ყურადღებით უნდა მოეპყრას. მე არ მოვითხოვ თქვენგან ინგლისს ომი გამოუცხადოთ. მე ძალიან კარგად ვიცნობ ჩემი სამშობლოს ძალას, ვიცი ისიც, რომ სამხრეთიდან მას მოსდგომია ურდოები, ჩრდილოეთიდან მას ემუქრება მრისხანე მტერი და სხვ., მაგრამ ვიცი ისიც, რომ ჩვენ ვცხოვრობთ ისეთ ხანაში, როდესაც რაც შენი არ არის, რაც ხელში არ გაქვს, ის დაკარგულია; და ვაი მაშინ, თუ ბათომი დაიკარგა იმ მიზეზით, რომ იგი დროზე არ დავიკავეთ და დღეს ჩვენ ხელში არ არის; რას ეტყვით მაშინ ხალხს? მე გეუბნებით: ხალხი არ გაპატიებთ ბათომის დაკარგვას. და თუ თქვენ არ მიიღეთ ყოველგვარი, ენერგიული, შესაძლებელი ზომები, თუ გადაჭრით არ განაცხადეთ, რომ ბათომი დაუყოვნებლივ უნდა დაუბრუნდეს თავის დედა-სამშობლოს, თქვენ, ბატონებო, ბათომს დაკარგავთ; ხოლო თუ ბათომი დაკარგეთ თქვენ აქედან უნდა წახვიდეთ (ტაში).

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის გარეშე-საქმეთა მინისტრს.

გარეშე საქმეთა მინისტრი ე. გეგეჭკორი. მოქალაქენო! სრულიად კანონიერი და ბუნებრივია ის აღელვება და ინტერესი, რომელსაც ჩვენი საზოგადოება, პრესა და მისი ხალხი იჩენს ბათუმის საკითხის ირგვლივ. გადამეტებული არ იქნება, თუ ჩვენ ვიტყვით, რომ ეს საკითხი ჩვენი რესპუბლიკის ყოფნა არ ყოფნის საკითხია. ასე ესმოდა და ასე ესმის მთავრობას ამ კითხვის მნიშვნელობა და ამიტომაც განსაკუთრებულის ყურადღებით ეკიდებოდა და ეკიდება მას. თუ მთავარ საფუძველს, მთელი ჩვენი მუშაობისა წარმოადგენს საქართველოს დემოკრატიული სახელმწიფოს განმტკიცება და აყვავება, თავის თავად ცხადია მთავრობას არ შეეძლო და არ შეუძლია მთელი თავის ენერგიით და ძალ ღონით დააყენოს ის, რაც შეადგენს აუცილებელ პირობას ჩვენი არსებობისა და მომავლისა. საქართველო უბათუმოდ და ბათუმი უსაქართველოდ ეს მწარე დაცინვა და გამასხარავებაა სახელმწიფოებრივი იდეის და ერთა თვითგამორკვევის პრინციპისა. ვინც მოისურვებს ამ სიტყვების მაგარ ფრაზებად მონათვლას, მას მოვთხოვოთ ანგარიში გაუწიოს სინამდვილეს და რეალურ ფაქტებს. რა გვიჩვენა სინამდვილემ. ორი წლის წინეთ ძლიერმა გარეშე ძალამ მოგლიჯა ბათუმი და მისი ოლქი, ეს ორგანული ნაწილი საქართველოსი თავის დედა სამშობლოს და ორივე ნაწილმა და მთელმა ერთნაირის სიმწვავით იგრძნო დამღუპველი შედეგები ულმობელი ვივისეკციისა, მოკლებული სასუნთქავ ორგანოს, საქართველოს სხეული დაუძლურდა, დაავათმყოფდა; ბათუმი კი ეს ბრწყინვალე და სიცოცხლით სავსე ქალაქი დასჭკნა, დაავადდა და სოფელს დაემგზავსა, რამოდენიმე თვე ოსმალთა ოკუპაციისა საკმარისია შეიქნა, რომ ბათომს დაბრუნებოდა ის სახე, რომელიც მას ჰქონდა წარსულში, როდესაც ის მოწყვეტილი საქართველოს ოსმალეთის პროვინციას წარმოადგენდა.

ბევრს იმათგანს, ვისაც აშკარად ვერ გაუთვალისწინებია, თუ რაში იყო მიზეზი ბათუმის ავადმყოფობისა, ეგონათ, რომ ეს აიხსნებოდა ბათუმის მაშინდელ ბატონ-პატრონთა უვარგისობით, მათი უნიჭობით ამ ძვირფას კუთხის ადმინისტრაციულად და მოქალაქეობრივად მოწყობის საქმეში.

ოსმალთა ოკუპაცია ანტანტის ოკუპაციამ შესცვალა. ქალაქის და ოლქის სათავეში მოექცა ინგლისის სამხედრო სარდლობა, მაგრამ თქვენ ყველამ იცით, მოქალაქენო, და ეს უკვე არავისთვის სადაო არ არის, რომ მდგომარეობა კიდევ უფრო მწვავდება; საშინელი სასურსათო კრიზისი, ზღაპრულად ცხოვრების გაძვირება, აღვირ წახსნილი სპეკულიანტთა ვაკხანალია, ადმინისტრატიული აპარატის სრული დაცემა, აი რა ახასიათებს ბათომის და მისი ოლქის დღევანდელ ვითარებას.

მერე რად მოხდა ეს?

რად მოხდა ის, რომ ბათუმი შეიქნა ბაზად, სადაც თავს იყრის ჩეტნიკების და სხვა ანარქიულ ელემენტების სახით, შეიარაღებული ბრბოები საქართველოს და მთელ ამიერ-კავკასიას წალეკას უქადის? განა შესაძლებელია ვიფიქროთ, რომ მსოფლიოს დღევანდელ მბრძანებელს არ შესწევს ძალა და ნიჭი გაუძღვეს და თავი გაართოს ისეთ პაწაწინა კუთხეს, როგორიც ბათომის ოლქია? ასეთი კითხვის დასმაც შეუძლებელია. მხოლოდ საჭიროა ხაზი გაუსვათ და აღვნიშნოთ, რომ დიდი ბრიტანეთიც ვერ შესძლებს შეუძლებელს. ისიც უნდა დაემორჩილოს ბუნების კანონებს. და როდესაც წინააღმდეგ ისტორიულ, ეტნოგრაფიული და ეკონომიური კანონებისა, მან მოისურვა ნაწილის მთელისაგან ჩამოგლეჯის დადასტურება, ბუნებამ თავისი მოითხოვა და ჩვენ ვხედავთ, რომ ასეთმა განზრახვამ მიგვიყვანა იმ კატასტროფამდე, როლის წინაშე დგას არა მარტო ბათუმის მხარე, საქართველო და ამიერ-კავკასია, არამედ თვით ინგლისის პოლიტიკა მცირე აზიაში. მოქალაქენო! მე მოგახსენეთ უკვე, თუ რა მნიშვნელობას ვაძლევდით ბათუმის საკითხს საერთო მუშაობაში. ამიტომაც, როგორც კი ფეხი შემოდგა ანტანტამ ჩვენში, მათ წარუდგინეთ ნოტა, რომელშიაც მოვითხოვდით თანახმად სამართლიანობისა აღედგინათ status quo ante ოსმალეთთან ომისა, სწორედ ბათუმის ნიადაგზე. საქართველო არ დაემორჩილა ბრესტის ხელშეკრულებას; მან მიუხედავათ იმ საშინელი საფრთხისა, რომელიც მოელოდა მთელ ხალხს და უქადიდა მას ფიზიკურ განადგურებას, ხელში ხმალი აიღო და შეებრძოლა ბათუმში შემოსულს გარეშე ძალას. მოკლებული დახმარებას, მიტოვებული ყველასაგან ქართველი ერი იარაღით ხელში იცავდა თავის ქვეყანის ალაყაფის კარებს - ბათუმს და არა ერთი და ორი საუკეთესო მისი შვილები მსხვერპლად შეეწირა ამ თითქმის უიმედო, მაგრამ ამავე დროს წმინდა ბრძოლას. ქართველი ხალხი ამ ბრძოლაში ფაქტიურად გამოდიოდა, როგორც მოკავშირე ანტანტისა და ეს უკანასკნელი ვალდებულია გააქარწყლოს უსამართლობა ბრესტის ხელშეკრულებისა. ამას მოითხოვს სამართლიანობა და თვით ღირსება მოკავშირე სახელმწიფოებისა. ჩვენ კარგად ვიცით, მოქალაქენო, დამფ. კრების წევრნო, რა ფასი აქვს ჩვენ დროში სამართლიანობის და სხვა ამ გვარ მაღალ პრინციპებს. ვიცით, რომ ყველა წყდება მშრალი ანგარიშების მიხედვით. ეს არის ერთად ერთი რეალური საფუძველი, რომელზედაც შენდება ადამიანთა და სახელმწიფოთა ურთიერთობა და სწორედ ეს გვაძლევს უფლებას, აშკარად ვსთქვათ საჯაროდ, რომ ხშირად გაგებული ინტერესები ანტანტისა და განსაკუთრებით ინგლისისა მოითხოვდა და მოითხოვს დღესაც ამ გართულებულ პირობებში, ბათუმის და სხვა საჭირ-ბოროტო საკითხების დაუყონებლივ გადაჭრას ისე, რომ გაძლიერდეს და განმტკიცდეს ჩვენი სახელმწიფოებრივი აპარატი და სამხედრო ორგანიზაცია. აშკარაა ბევრ მნიშვნელოვან მომენტებში ჩვენს შორის ბუნებრივია აზრთა და ინტერესთა სხვა და სხვაობა, შესაძლოა შეხლა-შემოხლა, ამას ჰქონდა ადგილი ახლო წარსულში, ალბად ექნება მომავალში, მაგრამ ამავე დროს მიუდგომელი ანალიზი საერთაშორისო პოლიტიკური კონიუქტურის და პერსპექტივები იძლევიან ურყევ საბუთს ვაღიაროთ, რომ საქართველოს დამოუკიდებლობის ცნობა, მისი რეალურ ფაქტორად გახდომა ამას მოითხოვდა და მოითხოვს სასიცოცხლო ინტერესები მოკავშირეებისა. - 12 იანვრის ისტორიულმა აქტმა თითქოს მოგვცა ჩვენ საშუალება გვეფიქრნა, რომ მოკავშირეთა კოალიცია დაადგა ამ გზას, რომ მან სავსებით იგრძნო და შეითვისა სისწორე ასეთ შეხედულებისა, მაგრამ ამ შემთხვევაში გადაიდგა მხოლოდ ერთი ნაბიჯი. მას თან უნდა მოყოლოდა მთელი რიგი სხვა ნაბიჯისა და თავდაპირველად ბათუმის საკითხის სწორი და სამართლიანი გადაჭრა, მაგრამ აქ ჩვენ ვხედავთ სულ წინააღმდეგს. - მოქალაქენო, სწორედ ამ ნიადაგზე იყო დაყენებული მთავრობის მუშაობა საერთოდ და კერძოდ ბათუმის შესახებ. ასე ვმუშაობდით აქ. ასეთივე დირექტივები ჰქონდა ჩვენს დელეგაციას ევროპაში. დარწმუნებით შემიძლია მოგახსენოთ, რომ მთავრობას არ გაუშვია არც ერთი შემთხვევა გაეშუქებინა ბათომის საკითხი ანტატის ყველა ავტორიტეტულ წარმომადგენელთა წინაშე. და ამის მოწმენი არიან ბევრი გავლენიანი წევრები თვით დამფ. კრებისა და სხვა და სხვა პოლიტიკ. ჯგუფისა. ამ მხრივ საქართველოს მთავრობამ შეასრულა თავისი ვალი მოკავშირეთა წინაშე, მან მისცა მათ სრული ინფორმაცია, მან დააყენა საკითხი სწორ და სამართლიან ნიადაგზე, მან მიიღო ყველა ზომები აეცილებინა უნებლიეთი შეცდომა და თუ ამ კითხვის გადაჭრას არ მიეცა სასურველი მიმართულება, თუ ეს გამოიწვევს სამწუხარო გართულებას, თავის თავად ცხადია ბრალი საქართველოს მთავრობას არ დაედება. აქვე უნდა აღვნიშნოთ ჩვენი აზრი საგანზე, ჩვენ შევძელით მიგვეწვდინა უშუამავლოთ თვით პირველ ხარისხოვან სახელმწიფო მოღვაწეთათვის ევროპაში, მაგრამ შესაძლოა საქ. მთავრობამ ვერ შეასრულა თავის მოვალეობა მეზობელთა მიმართ. ეგებ აქ ვერ გამოიჩინა მან სრული ლოიალობა და ცდილობდა ამ საქმის მოგვარებას მეზობელთა ზურგს უკან? თქვენ იცით, ასეთ ბრალდებებსაც ჰქონდა სამწუხაროდ ადგილი.

გადაჭრით შემიძლია განვაცხადო, რომ საქ. მთავრობას არასოდეს არ დაუმალავს თავისი აზრი და მისწრაფებანი ბათუმის შესახებ. თვით ჩვენი პარლამენტის ტრიბუნიდან, არა ერთხელ გაგვიცხადებია ის, რასაც დღეს მხოლოდ ვიმეორებთ. ყველგან და ყოველთვის ჩვენ ვაღიარებდით და დღესაც ვაღიარებთ, რომ თუმც ბათუმი და მისი ოლქი შეადგენს განუყრელ ნაწილს საქართველოისა, მაგრამ ჩვენ კარგათ გვესმის, თუ რა მნიშვნელობა აქვს ბათუმის პორტს ამიერ-კავკასიისათვის. ქართველი ერი არასოდეს არ მოისურვებს ბოროტად ისარგებლოს ბათუმით, ჩაკეტოს ამიერ-კავკასიის სხვა რესპუბლიკები, არ მისცეს მათ გასავალი გზა და ხელი შეუშალოს ამ მხარეში საწარმოვო ძალების და აღებ-მიცემობის განვითარებას. განა ასეთი რამ შედის ჩვენ ანგარიშში? განა ვინმესათვის საეჭვოა, რომ თუ მთელი ჩვენი პოლიტიკა მიმართული იყო და არის კონფერენციისაკენ, ამის დამამტკიცებელი საბუთები კი მთელი ჩვენი მუშაობაა, რომ ჩვენ სხვა გზას ვერ დავადგებით? დეე, ნუ ერწმუნებიან ჩვენ სიტყვებს. დავსვათ საკითხი პრაქტიკულად, განა რომელიმე ჩვენს მეზობელს შეუძლია ისარგებლოს ბათომით, თუ კი ის არ გაივლის და გაატარებს საქონელს საქართველოს ტერიტორიაზე? მაშ რაშია საქმე? რად დაგვჭირდა გარეშე ძალების ამ საქმეში გარანტია და ჩარევა? განა ჩვენ შორის არ არის დადებული ხელშეკრულობა, რომლის ძალით ყველა სადავო საკითხები მორიგეობით და არბიტრაჟის საშუალებით უნდა გადაწყდეს? ჩვენ ვიცით, მოქალაქენო, სხვა ქვეყნების ისტორიიდან, თვით ჩვენი მწარე გამოცდილებით, თუ რა დამღუპველ შედეგებს იძლევა მცირე ერებისთვის ასეთი პოლიტიკა. სომხეთის ხალხმა დიდი მსხვერპლი გაიღო ასეთ პოლიტიკის მეოხებით და საქართველოს მთავრობა თავის მხრივ მიიღებს ზომებს ბათომის პორტით სარგებლობის საკითხი ამ ნიადაგზე დამთავრდეს. ადერბეიჯანის საგ.-საქმეთა მინისტრის მიერ გამოქვეყნებული უკანასკნელი ცნობა ამის იმედებს იძლევა.

ნება მობოძეთ, მოქალაქენი, შევაჩერო თქვენი ყურადღება ბათომში მომხდარ ამბებზე ამ ბოლო ხანებში. თებერვლის შუაში ჩვენ მივიღეთ ცნობები, რომ ინგლისელები აპირებენ ბათომის და მისი ოლქის ევაკუაციას. რამოდენიმე დღის შემდეგ ამის მაჩვენებელი ნიშნებიც დავინახეთ; გაიგზავნა ბათომიდან საგრძნობი ნაწილი მათი ჯარებისა და დაიტვირთა გემზე ბატარეაც; სამხედრო სამინისტრომ მიიღო ბათომის ინგლისელ სარდლობის წინადადება შეეძინა მისგან ჯორები.

მთავრობამ გადასწყვიტა დაეკავებია ბათომის ოლქი, როგორც კი ინგლისელები ევაკუაციას მოახდენდენ. მაგრამ 29 თებერვალს უორდროპისაგან მივიღეთ ცნობა, რომ ინგლისელები კიდევ რჩებიან ბათომში და თქვენს ჯარებს უფლება არ მისცეთ ბათომის საზღვრებს გადასცილდნენო. ასეთი ცნობა მივიღეთ 29 თებერვალს. 1 მარტს მივიღეთ ცნობა, რომ უმაღლესმა საბჭომ გადასწყვიტა დროებით გაგრძელდეს ბათომის ოკუპაცია, თვით ოლქის შესახებ ამ ცნობაში ერთი სიტყვაც არ არის ნათქვამი.

მთავრობას გადაწყვეტილი ჰქონდა შესულიყო ბათომის ოლქში და შესაფერისი განკარგულება და ბრძანება გაეცა. მაგრამ ბრიტანეთის უმაღლესმა კომისარმა ასეთ ნაბიჯის გადადგმაში causus delli-ც კი დაინახა. ამ შემთხვევაში ცხადია, საქართველოს მთავრობას, რომლის პოლიტიკასაც შეადგენს ამ საქმის მშვიდობიანად დამთავრება, არ შეეძლო ანგარიში არ გაეწია ამ გარემოებისათვის, ვინაიდან ეს იქნებოდა ურჩობის გაწევა.

ამიტომ მან გასცა ბრძანება, ჯარების წინ წაწევა შეეჩერებიათ. უნდა მოგახსენოთ, რომ ასეთი ბრძანება მიუვიდა ჯარებს იმ მიმართულებით, სადაც გვქონდა პირდაპირი სატელეფონო კავშირი, მიიღეს თუ არა, ბრძანება შეასრულეს. ეს იყო ნატანების მიმართულება. ხოლო, რაც შეეხება არდანუჯის და ... მიმართულებას, ჩვენ ჯარებს ასეთი ბრძანება მიუვიდათ მაშინ, როცა მათ ფაქტიურად ეს ადგილები დაიჭირეს, იქ ისინი მაშინ უკვე იმყოფებოდენ და საქართველოს დროშა ამ ბათომის ოლქში ფრიალებდა (ტაში). (დადიანი: ესეც შემთხვევით მოვლენაა!) ყოველივეს გაგება უნდა, მოქალაქე დადიანო! ყოველ შემთხვევაში, მე უნდა ვაღიარო, რომ ბ. მდივანს დაავიწყდა ეს გარემოება, რომელსაც დიდი მნიშვნელობა აქვს იმათთვის, ვინც ამ საკითხს სჭრის არა ჯგუფური, ან პარტიული თვალსაზრისით, არამედ სახელმწიფოებრივი თვალსაზრისით. ასე უნდა დააფასოთ ეს გარემოება, რომ ბათომის ოლქში ჩვენ გვიჭირავს ისეთი სტრატეგიული ადგილები, რომელნიც მთელ ოლქში პირველად ითვლება და საქართველო და მისი შეიარაღებული ძალა ბათომის ოლქში წარმოადგენს რეალურ ფაქტს, და ამის შემდეგ ზედმეტია იმის თქმა, თითქოს ბათომის ოლქში არ შევსულიყავით.

მე თავიდანვე მოგახსენეთ, რომ თქვენ უნდა გაუწიოთ ანგარიში იმ პირობებს, რომელიც გარს ახვევია ბათომის საკითხს. ცუდი არის ის პოლიტიკოსი, რომელიც მთავრობის მოქმედებიდან გამოაცალკევებს ერთ რომელიმე საკითხს და იმისდა მიხედვით უნდა დააფასოს მთავრობის მოქმედების მთავარი ხაზი. ჩვენ ასეთ პოლიტიკოსს ვერაფერს ვერ დაუჯერებთ.

მე თამამად შემიძლია განვაცხადო, რომ მთავრობამ მიიღო ყოველგვარი ზომები, რომ გადადგმულია ნაბიჯი და იგი განაგრძობს კვლავ ასე სიარულს, რომ მიაღწიოს იმ მიზანს, რომელსაც ჩვენ ვისახავთ. მაგრამ, ცხადია, ამ შემთხვევაში ჩვენ გავუწევთ ანგარიშს იმ პირობებს, რომლებშიაც ვმოქმედებთ. და თუ ბატონი ორატორები, რომელნიც აქ ლაპარაკობდნენ, გვთხოვენ მხოლოდ ამას, მაშინ ჩვენსა და მათ შორის უთანხმოება არ უნდა იყოს. მე გთხოვთ, ყოველივე ჩვენ მიერ გადადგმული ნაბიჯები დააფასოთ იმისდა მიხედვით, თუ რა პირობებში გვიხდება ამ ნაბიჯის გადადგმა. 2 მარტს, მოქალაქენო, კიდევ მაშინ, როცა ჩვენი ჯარი იდგა... ჩვენ მივიღეთ შემდეგი განცხადება გენ. კუკ-კოლისის, რომელსაც აქ ნებას მივსცემ ჩემ თავს თქვენ წაგიკითხოთ:

1. ბათომის ოლქში ნატანების, ახალციხის და არტაანის მხრით აშკარად სწარმოებს შეტევა საქართველოს ჯარისა.

2. ამ ჟამამდის ორი უკანასკნელი პუნქტის სამხედრო ძალებმა გადალახეს არსებული საზღვარი. არტანიის რაზმმა უკვე გადააყენა შავშეთში ადგილობრივი ადმინისტრაცია და მის ადგილზე თავისი დანიშნა. ამას გარდა სამი ქართველი ჯარის კაცი შევიდა ქალ. არდანუჭში. ნატანების რაზმი მზვერავებს უშვებს საზღვარზე.

3. ვინაიდან მე მაქვს მიღებული კატეგორიული ბრძანება მთავარსარდლის გენერალ სერ ჯორჯ მილნისაგან, რომ არავითარ სამხედრო ძალას არ მიეცეს საზღვრის გადალახვის საშუალება, და საქართველოს ჯარი კი ნებადაურთველად გადმოვიდა ბრიტანეთის გამგებლობის ქვეშ მყოფ ტერიტორიაზე, გთხოვთ მოითხოვოთ დაუყონებლივ გაყვანა საქართველოს ჯარის ყველა ნაწილების, რომელნიც ამ ჟამად ბათომის ოლქის ფარგლებში იმყოფებიან.

4. თუ არავითარი ამგვარი ბრძანება არ იქნა გაცემული, ამისათვის საჭირო დროს განმავლობაში, მე ვიტოვებ უფლებას მივიღო ისეთი ზომები, როგორსაც საჭიროდ ვცნობ, რომ საშუალება მექნეს მთავარსარდლის განკარგულება სისრულეში მოვიყვანო.

მე ძალიან მადლობელი ვიქნები თუ პასუხი გამომეგზავნება მაიორ დანის საშუალებით.

მიიღეთ და სხვ. კუკ-კოლისი“.

მიუხედავად ასეთი კატეგორიული მოთხოვნილებისა, მოქალაქენო, საქართველოს მთავრობამ კატეგორიული უარი განაცხადა ჯარების უკან დაბრუნების შესახებ და უნდა ვსთქვა, რომ ბევრი მოლაპარაკების შემდეგ ჩვენ ერთნაირ შეთანხმებას მივაღწიეთ. ჩვენი ჯარი დარჩა ბათომის ოლქში, ის იქ წარმოადგენს მოკავშირე ძალას და როგორც ასეთი, იმყოფება ბრიტანეთის უმაღლესი სარდლობის ქვეშ. ასეთია, მოქალაქენო, ის შეთანხმება, რომელიც ჩვენ შორის არის დადებული 2 მარტს. ეს შეთანხმება ორმხრივი დოკუმენტია: ერთის მხრივ ეს გვავალებს ჩვენ დავემორჩილოთ ბრძანებას საერთაშორისო სარდლობისას და ამავე დროს ჩვენ გვაქვს უფლება მოვსთხოვოთ იმათ, ვინც ამ შეთანხმებას ხელი მოაწერა, რომ მან გამოიჩინოს ისეთი ლოიალობა, როგორც შეეფერება მოკავშირეს. სამწუხაროდ, მოქალაქენო, უნდა ვაღიაროთ, რომ ჩვენ სულ საწინააღმდეგო ფაქტსა ვხედავთ და პრესაშიაც იყო ის ცნობა, რომელიც ამას ადასტურებს. ამ ლოიალობას ჩვენ იქ ვერ ვხედავთ. მაგრამ ჩვენ ვიცით, მოქალაქენო, და ეს სასიხარულოდ შემიძლიან განვაცხადო, რომ ბათომის მცხოვრებთა ცხრა მეათედი აღტაცებით მიეგება საქართველოს ჯარს (მხურვალე ტაში).

აქვე უნდა განგიცხადოთ, მოქალაქენო, რომ არავითარ გაუგებრობას და ინციდენტს ჩვენს ჯარსა და .... მთავრობას შორის ადგილი არა ჰქონია (ტაში).

ასეთია სულისკვეთება და ნებისყოფა აჭარისა და მთელი ბათომის ოლქის მცხოვრებთა და თავდაპირველად ამას უნდა გაუწიოს ანგარიში საქართველოს მთავრობამ.

ჩვენ ხელთა გვაქვს ამის დამამტკიცებელი საბუთი და ნებას მივსცემ ჩემს თავს გამოვაქვეყნო ის ტელეგრამა, რომელიც მთავრობამ დღეს მიიღო, ასლი ამ ტელეგრამისა გაეგზავნა ყველა მისიებსა და შეფებს. (კითხულობს დეპეშებს).

ასეთია, მოქალაქენო, სინამდვილე, ასეთია აჭარის ხალხის სულისკვეთება. ჩვენ ხელთა გვაქვს შარშანდელი მეჯლისის დადგენილება. ჩვენ ხელთ გვაქვს, მიუხედავად მრავალგვარი ინტრიგებისა, ბათომის არჩევნებში საქართველოს ბრწყინვალე გამარჯვება. იქაური მმართველები იქ ვერაფერს ვერ გახდებიან და ბოლოს და ბოლოს სამართლიანობა მოითხოვს აღდგენილ იქნეს და ბათომი და მისი ოლქი თავის დედა-სამშობლო საქართველოს დაუბრუნდეს. მე მინდა, მოქალაქენო, აქ თქვენი ყურადღება შევაჩერო იმ ცნობებზე, რომელნიც ჩვენ მოგვივიდა უცხო სახელმწიფოთა მისიებისგან უმაღლესი საბჭოს დადგენილების შესახებ.

გვაქვს 4 ცნობა:

I. ბრიტანეთის უმაღლესი კომისარის, სადაც ის ლაპარაკობს ბათომის დროებით ოკუპაციაზე.

II. ჩვენი დიპლომატიური წარმომადგენელის სტამბოლში, რცხილაძის, 5 მარტს მიღებული, სადაც ის ლაპარაკობს დროებით ოკუპაციაზე და ბათომის ბედის გადაწყვეტა უნდა მოხდეს ოსმალებთან ერთად.

III. 9 მარტს გაბასი, სადაც ის იტყობინება, რომ ბათომი ცხადდება, როგორც პორტო-ფრანკო.

IV. 16 მარტს საფრანგეთის მისიის მიერ, სადაც ეს ცნობა ლაპარაკობს დამოუკიდებელ სახელმწიფოზე თვით ბათომისა და პატარა ზონისა.

ყველა ამ ცნობებზე ერთი რამ შეიძლება ითქვას: st non e vere, e ben trovato. მთელი ის მუშაობა, რომელიც ბათომის და მის ოლქში სწარმოებს, ეს არის ცდა, ნიადაგი და საფუძველი მისცენ იმ პატარა სახელმწიფოს, რომელზედაც საფრანგეთის მისიის ცნობა ლაპარაკობს და რომელსაც სხვა და სხვა აგენტები დამოუკიდებელ აჭარისტანს ეძახიან.

სწორედ ამნაირ მდგომარეობაზე იტყვიან: შენც წახდი, მეც წამახდინე, ქრისტე აღსდგა გიხაროდესო.

ვერავითარი ძალა და მილიონები ასეთ კურიოზულ პროტესტს ხორცს ვერ შეასხამს. განა არ იციან, რომ საკმარისია საქართველომ დაკეტოს თავის საზღვრები, აჭარისტანის სახელმწიფოდან მხოლოდ უსიამოვნო მახსოვრობა დარჩება. შესაძლოა ამას თან მოჰყვეს საქართველო და მთელი ამიერ-კავკასია და ვინ იცის როგორ დაშავდებიან ისინიც, ვინც ბედავს ეს ბოროტი საქმე ინგლისის სახელით აკეთოს. მერე რა დროს ხდება, მოქალაქენო, ყოველივე ეს? ჩრდილოეთის საფრთხე კარზეა მომდგარი, შავი ღრუბლები მოგროვილია ჰორიზონტზე და ჩვენ კი დიდ ძალას და ენერგიას ამაში ვხარჯავთ. ეს დიდი ისტორიული დანაშაულია საერთო საქმის წინაშე და გულდამშვიდებით შემიძლია განვაცხადო თქვენს წინაშე, რომ საქართველოს მთავრობას ყოველივე ამაში ყველაზე ნაკლები ბრალი ედება. საქართველოს მთავრობა ვერ შეურიგდება შექმნილ მდგომარეობას, ის თამამად განაგრძობს თავის მუშაობას, ის მიიღებს ყოველ ღონეს დაუბრუნდეს თავისი ორგანიული ნაწილი თავის სხეულს, აღადგინოს მთლიანობა ცოცხალი ორგანიზმისა, რათა ნორმალური ფუნქციები დაიწყოს ჩვენი სახელმწიფოს ყველა ორგანოებმა. შეეცდება გადალახოს ყველა დაბრკოლებები, ახსოვს რა, რომ ამ შემთხვევაში იგი აკეთებს მთელი ამიერ-კავკასიის საქმეს და ემსახურება კაცობრიობის უმაღლეს იდეალებს. (ტაში).

თავმჯდომარეობს ალექსანდრე ლომთათიძე, რომელიც აცხადებს, რომ ბათომის საკითხის გამო გამართულ სახალხო მიტინგის თავმჯდომარისაგან მან მიიღო მიტინგის შემდეგი დადგენილება:

„მუშათა და მოქალაქეთა მრავალრიცხოვანი მიტინგი, თავმოყრილი ბათომის ოლქში შექმნილი მდგომარეობის გამოსარკვევად, ერთხმად აღიარებს, რომ 1918 წ. 1 აპრილს ოსმალეთის ჯარმა აიღო ქ. ბათომი საქართველოს მხედრობასთან ბრძოლის შემდეგ და მის ხელთ იგდო ბათომის ოლქი, რომელიც საბჭოთა მთავრობამ ბრესტის ზავის თანახმად ოსმალეთის იმპერიას გადასცა.

საქართველოს ხალხი მას შემდეგ, რაც ოსმალეთი მსოფლიო ომში დამარცხდა, მუდამ-დღე ელოდა ბათომის ოლქის შემოერთებას, რომელიც ეტნოგრაფიულად, კულტურულად და ისტორიულად უხსოვარ დროიდან საქართველოს განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენდა.

ბათომის ოლქის მცხოვრებლებმა თავის არჩეულ წარმომადგენელთა პირით, რომელთაც შექმნეს მეჯლისი, საყოველთაოდ აღიარეს, რომ სამაჰმადიანო საქართველოს შეურყეველი სურვილია დედა-საქართველოსთან ავტონომიურ საფუძველზე გაერთიანება.

ქ. ბათომის მცხოვრებლებმა საქალაქო არჩევნებში 29 თებერვალს 1920 წ. თუმც ის სწარმოებდა ქართველთათვის მეტად არა ხელსაყრელ პირობებში, მკაფიოდ და გადაჭრით გამოთქვეს თავისი აზრი, რომ ბათომი საქართველოა, ის ასეთი იყო ძველი რეჟიმის დროსაც, და მოითხოვეს ბათომის საქართველოს რესპუბლიკისათვის გადაცემა.

მიუხედავად ხალხის ნება-სურვილისა, რომელიც ეყრდნობა რევოლიუციისა და თავისუფლების დიდ პრინციპს - ერთა თვითგამორკვევის უფლებას - ბათომის საოკუპაციო მთავრობა განაგრძობს ძველ გზას - ქართველთა დევნას და მათი ინტერესების უდიერად ფეხქვეშ გათელვას და ამ მიზნით ის წინეთ ეყრდნობოდა გენ. დენიკინის მომხრეებს, ამ ჟამად კი პანთურქისტებისა და ანარქისტულ-ბოლშევიკური ელემენტების ბლოკს.

ქ. ბათუმისაგან კარიკატურული სახელმწიფოს შექმნა მოასწავებს საქართველოს დემოკრატიის ინტერესების ფეხქვეშ გათელვას და რესპუბლიკის ეკონომიურ-პოლიტიკური განვითარებისათვის კარების დახშობას. ეს ბათომის ოლქის მცხოვრებთა სპეკულიანტთა ხელში გადაცემა იქნება, რომლებიც ეხლა იქ დათარეშობენ და ამიერ-კავკასიის დემოკრატიას ყვლეფენ.

ბათომი უსაქართველოდ მკვდარია, დამოუკიდებელი საქართველოს არსებობა უბათუმოდ ყოვლად შეუძლებელია.

იღებს რა ყველა ამას მხედველობაში, მიტინგი კატეგორიულად მოითხოვს დამფუძნებელი კრებისაგან და მთავრობისაგან გაბედულ ნაბიჯებს ბათომისა და ოლქის შემოსაერთებლად, ხოლო დიდ სახელმწიფოთა წარმომადგენელთაგან დაჩქარებით საქართველოს ინტერესების დაკმაყოფილებას.

მხოლოდ ამ გზით შესაძლებელია მეგობრული ურთიერთობის დამყარება საქართველოსი დიდ მოკავშირე სახელმწიფოებთან“.

დამფუძნებელი კრება ტაშით ეგებება ამ დადგენილებას.

ამის შემდეგ მდივანი კითხულობს ბათომიდან გამოგზავნილ სამუსლიმანო საქართველოს მეჯლისის თავმჯდომარის მამედ-ბეგ აბაშიძის შემდეგ დეპეშას:

„საქართველოს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარეს.

გასული წლის 31 აგვისტოს მთელი ბათომის ოლქის მუსლიმან ქართველთა წარმომადგენელთა ყრილობამ, რომელიც შეიკრიბა ქალაქ ბათომში ინგლისის ადგილობრივ სარდლობის ნებართვით, ღვთის და ქვეყნის წინაშე აღიარა, რომ ქალაქი ბათომი და ბათომის ოლქი განუყრელი და განუყოფელი ნაწილია საქართველოსი და მოითხოვა, რომ ხელოვნურად საქართველოსაგან მოწყვეტილი ოლქი ავტონომიურად გაერთიანებულ იქნას დედა-სამშობლო საქართველოსთან. ყრილობამ აირჩია მეჯლისის წევრნი, რომელთაც დაავალა ეზრუნათ ყრილობის ხსენებულ დადგენილების სისრულეში მისაყვანად. ეს გადაწყვეტილება ბათომის ოლქის მუსლიმან ქართველებისა, რომლებიც 95 პროც. შეადგენენ ოლქის მცხოვრებლებისას, მეჯლისმა აცნობა სპეციალური დელეგაციის საშუალებით როგორც საქართველოს მთავრობას და დიდი ბრიტანეთის უმაღლეს კომისარს კავკასიაში მისტერ უორდროპს, ისე სხვა სახელმწიფოთა წარმომადგენლებსაც. ამის შემდეგაც ბათომის ოლქის ქართველ მუსლიმანებს არა ერთჯელ და ორჯელ გამოუთქვამთ თავისი ნებისყოფა ოლქისა და ქალაქ ბათომის საქართველოსთან ავტონომიურად გაერთიანების შესახებ.

მიუხედავად ოლქის მცხოვრებთა ასეთი ნება-სურვილისა, მოკავშირეთა უმაღლეს საბჭოს გადაუწყვეტია, რომ ქალაქ ბათომისაგან მცირედი ზონითურთ გამოიჭრას „პატარა სახელმწიფო“. უმაღლესი საბჭოს ეს გადაწყვეტილება, რომელიც ეწინააღმდეგება ხალხის ნება-სურვილს, სასიკვდილო ლახვარს სცემს როგორც ჩვენს ოლქს, ისე დედა-სამშობლოს საქართველოს, რომლის განუყოფელი ნაწილია ქალაქი ბათომი და მისი ოლქი.

ბათომის ოლქის ქართველ მუსლიმანთა მეჯლისის და სამუსლიმანო საქართველოს განმანთავისუფლებელ კომიტეტის სახელით ვაცხადებ რა უმაღლეს პროტესტს მოკავშირეთა უმაღლეს საბჭოს ზემოხსენებულ გადაწყვეტილების გამო, ვთხოვ ჩვენ ძმებს - ქრისტიან ქართველებს, საქართველოს დამფუძნებელ კრებას და მთავრობას არ დაგვტოვონ ასეთ უბედურ მდგომარეობაში, რაც თავს დაგვატეხა ქართველ მუსლიმანებს უმაღლეს საბჭოს დადგენილებამ; მოგვხედონ და დაგვეხმარონ ამ უბედურების თავიდან ასაცილებლად; მიიღონ ყოველგვარი ღონისძიება, რათა ბათომი და ბათომის ოლქი ავტონომიურად გაერთიანდეს დედა-სამშობლო საქართველოსთან.

ჩვენ კი, ქართველი მუსლიმანები მთელ ქართველ ერთან თითო-ოროლა ჩვენი მტრების მიერ მოსყიდულ პირთა გამოკლებით, ფიცსა ვდებთ ღვთისა და ქვეყნის წინაშე, რომ უკანასკნელ სისხლის წვეთამდე დავიცავთ უმაღლეს საბჭოს მიერ ფეხქვეშ გათელილ ჩვენ უფლებებს.

ბათომი და ბათომის ოლქი, რაც უნდა გახდეს, რა დიდი მსხვერპლის გაღებაც არ უნდა დაგვჭირდეს ამისათვის, ავტონომიურად უნდა შეუერთდეს დედა-სამშობლო საქართველოს. უამისოდ წარმოუდგენელია საქართველოს დამოუკიდებლობა. უამისოდ შეუძლებელია ჩვენი ხალხის ნორმალური განვითარება.

ბათომის ოლქის მუსლიმან ქართველთა მეჯლისის და სამუსლიმანო საქართველოს განმანთავისუფლებელ კომიტეტის თავმჯდომარე მამედ-ბეგ აბაშიძე“.

(დამფუძნებელი კრება ამ დეპეშას ტაშით ეგებება).

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბ-ნ ჩხენკელს.

აკაკი ჩხენკელი. მოქალაქენო! ეს არის ჩვენ მოვისმინეთ დეპეშა ბათუმიდან მოსული სამუსლიმანო საქართველოს სახელით, მოვისმინეთ მისი სალამი, ერთგულება დედა-საქართველოსადმი და ჩვენ აღტაცებით ვეგეგებით ამ განცხადებას. მასზე წინ ჩვენ მოვისმინეთ განცხადება ჩვენი თავმჯდომარის პირით გადმოცემული ჩვენ წინ მოზღვავებულ ხალხის, საქართველოს დემოკრატიის, ქართველი ერის; ეს მოზღვავებული ხალხი მარტო აქ, ჩვენ წინ კი არ არის, იგი არის ყველა ჩვენ დაბა ქალაქებში, პროვინციებში. რას მოასწავებს ეს, მოქალაქენო? იმას, რომ ერთხელ კიდევ ითქვა, რომ საქრისტიანო და სამაჰმადიანო საქართველო არის ორი ძმა ერთი მეორისაგან განუყრელი და ვერც გაყრის მათ რაიმე ძალა. სწორედ, გამოვდივარ რა, ამ ორ განცხადებიდან, მე ვერ ვილაპარაკებ იმ შეწუხებული კილოთი, რომლითაც ილაპარაკა შეკითხვის ავტორმა.

მე ვიტყოდი, ბატონებო, ბარჯგი დასმულია იქ, სადაც წყდება საქართველოს დაუნაწილებლობის, მთლიანობის საკითხი, იქ სადაც წყდება მისი დამოუკიდებლობის და თავისუფლების საკითხი, ეს არის ახალციხე-ხულოს ხაზი, არტაან-არდანუჭის ხაზი. მე ვიტყვი მხოლოდ, რომ საქართველოს მთლიანობა, საქართველოს დიდება იწყება არდანუჭში. ამას ჩვენ ძველი ისტორიაც მოგვითხრობს. მეორეს მხრივ ჩვენ გვაქვს ერთი მნიშვნელოვანი დატა - 29 თებერვალი. ეს არის ბათუმი, რომელიც ღაღადებს ჩვენ აწმყოზე და მომავალზე; რომელმაც საყოველთაო არჩევნებში თავისი ხმა დედა საქართველოს მისცა. - ბათომი, ამაზე მე უკვე მოგახსენეთ თავის დროზე, არის დასაბამი ჩვენი განმათავისუფლებელი მოძრაობა, ჩვენი დემოკრატიული რესპუბლიკის ძლევამოსილებისა, ჩვენი პოლიტიკური სიმწიფისა; ბათომი არის სათავე, რომელმაც დემოკრატია გახადა სრული სუვერენული, არა მარტო თავის სამშობლოში, რომელმაც იგივე დემოკრატია გახადა აგრეთვე მესვეურად დიდ რუსეთის რევოლიუციისა.

აი ამ ორ ადგილას თქმული სიტყვა უკვე საქმედ იქცა. მე არ შემიძლია აქ არ შევეხო იმ აუწერელ სიბნელეს, რომელიც შესაძლოა მოგვაგონებდეს ერთ სარდლის მიერ ალპების გადალახვას, და რომელიც სძლია ჩვენმა მამაცმა ჯარმა, როცა მან სუსხიან ზამთარში გადაიარა გაყინული მაღალი ქედები და დაიკავა არდანუჭი და ხულო. მე ამ გზას ვიცნობ, მივლია იქ ზაფხულში, ვიცნობ ამ ქედებსაც. ეს იყო ივლისში. მე ვიცი და მახსოვს დღევანდლამდე ის დაღლილობა, ის სიმწარე, რომელიც მე განვიცადე მაშინ, ე.ი. ზაფხულში. და ეს ქედები გადალახა ჩვენმა ჯარმა ზამთარში მთელი თავისი ბარგით, იარაღით, (ძლიერი ტაში ყველა სკამებზე). ამიტომ მე უნდა მოგახსენოთ, მოქალაქენო, რომ ჩვენა გვაქვს ნამდვილი ჯანსაღი სახელმწიფო. და ეს იქიდან სჩანს, პირველ ყოვლისა, რომ მას ჰყავს ასეთი შეგნებული მამაცი და მაღალი მოვალეობის გრძნობით გამსჭვალული ჯარი.

აქ იყო ნათქვამი, გარეშე-საქმეთა მინისტრის მიერ იმ საშინელებაზე, რომელიც შესაძლებელია, მოგველის ჩვენ ჩრდილოეთით. მე არა ვფიქრობ მაინც და მაინც, რომ აუცილებელია სისხლის ღვრა მოხდეს ბოლშევიკებთან, მე არა ვარ მომხრე სისხლის ღვრისა, მით უმეტეს მე არა ვარ მომხრე ომისა საქართველოსა და რუსეთს შორის, მიუხედავად იმისა თუ რომელი პარტია არის იქ გაბატონებული. მაგრამ მე ვარ მომხრე ქვეყნის დაცვისა, მე ვარ მომხრე საქართველოს დამოუკიდებლობის დაცვისა და როცა ვითვალისწინებ იმ გმირობას, რომელიც გამოიჩინა ჩვენმა ჯარმა, მე ვამბობ, საქართველოს შეუძლია დამშვიდებული იყოს: მისი ნორჩი, მაგრამ სულით ძლიერი ჯარი თავის მოვალეობას პირნათლად შეასრულებს, ის მას დაიცავს. (ტაში).

მოგეხსენებათ, რომ საქართველო წარმოადგენს გეომეტრიულ სამკუთხედს, რომლის ცენტრალური კუთხე მიდის სამხრეთ დასავლეთით, თუ ჩვენ მაგრათ გვაქვს მიბჯენილი ჩვენი ზურგი ამ კუთხეზე, რაიცა წარმოადგენს ბუნებრივ სიმაგრეებს, მაღალ ქედებს, ჩვენი ხელები თავისუფალია სრულიად და შესძლებს გაუმკლავდეს ჩრდილოეთიდან მოსულ მტერს. და ამიტომ, რაც უნდა გაკეთებულიყო ბათომის მიმართ, ის გაკეთებულია - ბათომის ოლქი საქართველოს ხელშია, მე ეს მრწამს და ეს მარტო რწმენა კი არ არის, ეს უკვე რეალობაა, ფაქტია.

მაგრამ, ერთი საშინელება მაინც მოხდა, ჩვენ უკვე ოფიციალურად გადმოგვცეს აქ, რომ ბათომის საკითხი გადაჭრილიაო.

მე ვიცი ომის დამთავრების შემდეგ, როცა საზავო მოლაპარაკება იყო პარიზში და ვერსალში, იქ იყო შემოღებული ერთი ახალი მეთოდი, წესი, რომელიც გამოიხატებოდა იმაში, რომ არ მოისმენდენ დამარცხებულ სახელმწიფოთა წარმომადგენლებს და ისე დაადგენდენ განაჩენს. თქვენ იცით, რომ არ მოისმინეს წარმომადგენლები არც გერმანიის, არც ავსტრიის, უნგრეთის, ბულგარეთის და არც ოსმალეთისა და ისე გამოიტანეს გადაწყვეტილება მათ შესახებ. ეს მეთოდი შემოიღეს პარიზში და ვერსალში, მაგრამ იგი არ იცის ისტორიამ და საერთაშორისო უფლებამ ყოველ შემთხვევაში, ასე მოეპყრენ მოკავშირენი მტრებს. იბადება კითხვა, განა ჩვენ მტრები ვიყავით? განა ჩვენ ზურგს უკან, ჩვენდა დაუკითხავად უნდა გადაეწყვიტათ ეს ჩვენთვის სასიცოცხლო საკითხი?

ის, საკითხი, რომელზედაც დამოკიდებულია ჩვენი არსებობა, ჩვენი ყოფნა-არ ყოფნა? რასაკვირველია, ამის პასუხს მე ვერ მივიღებ, მისი ავტორები აქ არ არიან. მაგრამ ჩვენ ხომ მტრები არ ვიყავით! ჩვენ ვიყავით მოკავშირეები. ის სისხლი, რომელიც ჩვენი ძმების მიერ დაიღვარა ამ ომში, აღემატება, პროპორციულად თუ შევადარებთ, რუსეთში მცხოვრებთა სხვა ეროვნებათა მიერ დაქცეულ სისხლს. ვინ ვიყავით ჩვენ, ან რა ვიყავით? განა მოკავშირეებმა არ იცოდენ? განა მათი წარმომადგენელნი არ იყვნენ ყველა ფრონტებზე, განა ისინი არ გამოსთქვამდენ ჩვენს წინაშე პეტროგრადში თავის განცვიფრებას და აღტაცებას იმის შესახებ, თუ რა როლი ითამაშა ქართულმა მხედრობამ როგორც ოფიცრობამ, ისე ჯარისკაცობამ? განა მათ არ იცოდენ, ვიმეორებ, ეს? და მიუხედავათ ამისა ჩვენზე იგივე წესი, იგივე მეთოდი, რომელიც არ იცის ისტორიამ და საერთაშორისო უფლებამ, განახორციელეს ჩვენმა მოკავშირეებმა! მე ვამბობ ხაზგასმით - ჩვენმა მოკავშირეებმა. ჩვენი ჯარი რომ სდგას არდანუჯში და ხულოში არის მოკავშირე. ჩვენ ჩვენი თავი მიგვაჩნია მოკავშირედ. მე ვფიქრობ, ჩვენ არ გვხვდებოდა ეს, არ უნდა გაევრცელებიათ ჩვენზე ეს მეთოდი. მე ვფიქრობ, მოკავშირეებს არ უნდა დაეშვათ ერთ წუთსაც ჩვენს მიმართ ბრესტ-ლიტოვსკის ზავი. ეს კი სწორეთ ბრესტ-ლიტოვსკის განმეორებაა, როცა ჩვენ ამოგვთხარეს მარჯვენა თვალი - ბათომი ჩვენმა ისტორიულმა მტერმა ოსმალეთმა და მხდალმა ბალშევიკებმა. ბალშევიზმი, როგორც სოციალისტური მოძრაობა კი არ იყო საშიში, ამას ჩვენ გაუწევდით ანგარიშს. მაგრამ ბალშევიზმი, რომელიც იჩენს სიმხდალეს, მტრის წინაშე, იჩოქებს ვილჰელმის წინაშე, ღალატობს სამშობლოს, უარყოფს სახელმწიფოს - ამ ბალშევიზმს ჩვენ ვერ შეურიგდებით. ეს იყო მაშინ. და დღეს კი ჩვენი მოკავშირეები, რომლებთან ერთათ ჩვენ ვიბრძოდით და სისხლს ვღვრიდით, აი ეს მოკავშირეები ხელიდან გვაცლიან იმავე ბათომს.

რა მოხდა? ოსმალეთს ბათუმს არ დაუბრუნებენ, რა თქმა უნდა. არის დემაგოგიური ქადაგება სხვა და სხვა ჯგუფებისა, რომლებიც მართლაც ავრცელებენ ხმებს, ბათუმი ოსმალეთს დაუბრუნდებაო, რომ ოსმალეთი არის ხვალინდელი პატრონი ბათუმისაო. ეს არის სიყალბე. ნამდვილათ კი ოსმალეთი ომში დამარცხდა და ჩვენ არ გვგონია, რომ დამარცხებულ სახელმწიფოს იქით უმატებენ ტერიტორიას, ჩვენ ვიცით, რომ პირიქით ასეთ შემთხვევაში მათ ჩამოჭრიან.

ჩვენ ვიცით სტერეოტიპული მუხლი ვერსალის საზაო ხელშეკრულებისა, რომლის ძალით გერმანიამ, ავსტრიამ და ბულგარეთმა უკვე უარი სთქვეს ბრესტ-ლიტოვსკის ზავზე და აქედან გამომდინარე უფლებებზე და უკვე მოაწერეს ხელი ამ ხელშეკრულებას, ეხლა ჯერი მიდგა ოსმალეთზე, მანაც უნდა მოაწეროს ხელი ამ მუხლს. მაშასადამე აქ იხსნება საკითხი ოსმალეთისა, იგი არაფერ შუაშია, მაშ ვის მისცეს მოკავშირეებმა ბათომი? განა ის განუყრელ ნაწილს არ შეადგენდა საქართველოსას? განა ოდესმე ყოფილა ეს სადაო, რაც ჩვენ რუსეთის ფარგლებში ვიმყოფებოდით? რად უნდა ჩამოგვეჭრას ის, რაც ჩვენ სხეულზე მიზრდილი იყო ომის დაწყებამდე, რა დავაშავეთ, რად უნდა დავისაჯოთ?

ჩვეულებრივ წესი ასეთი უნდა ყოფილიყო: აღდგენილ უნდა იქნეს პირველ-ყოფილი მდგომარეობა ე.ი. ჩვენ ვიყავით მოკავშირე, ერთად დავღვარეთ სისხლი, ერთად გავიმარჯვეთ, მაშასადამე ჩვენი ტერიტორია ხელუხლებელი უნდა დარჩეს. ეს იმდენად სამართლიანი და ლოღიკური დებულებაა, რომლის წინააღმდეგ გალაშქრება და რაიმე დადგენილების გამოტანა ჩვენთვის ყოველ შემთხვევაში პირდაპირ მიუწდომელი და გაუგებარია, მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენ ვართ შეგნებულნი, ჩვენ ამას ვერ გავიგებთ ვერას გზით და არც გვინდა ასეთი რამ გავიგოთ.

ჩვენ ბათომთან ერთად აღვსდგებით, ან მასთან ერთად დავეცემით. იქ სწყდება ჩვენი დამოუკიდებლობა, ჩვენი თავისუფლება. ჩვენ ეს საქმე ასე გვესმის.

განა მოკავშირეებმა არ უნდა გაუწიონ ანგარიში მეორე გარემოებას, უდიდეს გარემოებას, რომ რუსეთის ყველა ხალხთა შორის - ეს იყო ერთად-ერთი საქართველოს ხალხი, ქართველი ერი, რომელმაც სხვების დაუხმარებლად და პირიქით მიუხედავად აუარებელ გარეშე დაბრკოლებათა, შეჰქმნა ისეთი სახელმწიფო, რომელსაც ჩვენ თამამად შეგვიძლია ვუწოდოთ ევროპიული სახელმწიფო, დემოკრატიული სახელმწიფო. თქვენ იტყვით, რათ აინტერესებს ევროპას, თუ როგორი სახელმწიფო დააარსა საქართველომ, მათთვის სულერთია. მართლაც ეს არ იქნებოდა მათთვის საინტერესო, თუ საკითხი ისე სდგას, როგორც ეს მოკავშირეებს ესმით დღეს. ნამდვილად კი დღეს ევროპაში სდგას ერთი სადავო საკითხი: რომელმა პრინციპმა უნდა გაიმარჯვოს, იმან, რომელსაც წარმოადგენს ბოლშევიზმი, თუ იმან, რომელიც არსებობს ევროპის დემოკრატიულ სახელმწიფოებში და წამოვაყენეთ ჩვენ? რომელმა უნდა გაიმარჯვოს, დემოკრატიამ, თუ მონარქიამ? რევოლიუციამ, თუ კონტრ-რევოლიუციამ მთელი მისი შედეგებით? სახელმწიფომ, თუ ანარქიამ? განა ეს საკითხი ევროპას არ აინტერესებს? გარწმუნებთ, რომ ჩვენზე უფრო მეტად აინტერესებს, ევროპა თვით სდგას ხიფათის წინაშე. ჩვენ კი ეს ხიფათი თავიდან აცილებული გვაქვს, ჩვენ შევქმენით ასეთი წესწყობილება, იგი უკვე გაფოლადდა და შიგნიდან მას არავითარი საფრთხე არ მოელის, ეს არის ჩვენი ბრძოლის შედეგი, დასკვნა. იქ კი, ევროპაში, სადაც წარმოიშვა ამ ომის გამო სხვა და სხვა ძალები, კლასობრივმა მომენტმა მიიღო ერთობ მწვავე სახე, სადაც ერთის მხრივ გაბატონებული და მეორეს მხრივ დამონავებული კლასები უპირველესად დაპირისპირებული არიან, სოციალური საკითხები მთელის თავის სიმწვავით სდგას, აქედან თვით დემოკრატიული წყობილება დიდ ხიფათის წინ სდგას, იმ ხიფათის წინ, რომელმაც შთანთქა რუსეთის დიდი რევოლიუციის მონაპოვარნი, თვით სახელმწიფოც. რა თქმა უნდა, ეს საკითხი ახლა იქ არის მწვავე და მას ევროპა ანგარიშს უწევს.

მე ვიცი თუ რა მნიშვნელობა აქვს საქართველოს, რომელიც სხვების დაუხმარებლად, წინააღმდეგ მრავალისაგან მრავალ დაბრკოლებათა, დააარსა ის, რის გამტკიცებასაც იქ ევროპაში ლამობენ. მე ვფიქრობ, რომ ამ ჯვარედინ გზას აზიასა და ევროპის შორის, ამიერ-კავკასიას, აქედან საქართველოს, რომელიც ხიდია, უდიდესი მნიშვნელობა აქვს ევროპისათვის, აქვს მისთვის დიდი მნიშვნელობა, დაინგრევა თუ დამკვიდრდება აქ ნამდვილი დემოკრატიული სახელმწიფო. ამ გარემოებას არ შეიძლება ანგარიში არ გაუწიონ ევროპაში, ვინაიდან, ვიმეორებ, აქ არის ჯვარედინი გზა, სადაც უპირდაპირდება ერთმანეთს ევროპისა და აზიის სახელმწიფოებრივობა, ან კიდევ ევროპიული დემოკრატია და რუსული ანარქია, დაკავშირებული ოსმალეთის პანისლამიზმთან.

ისმება მეორე საკითხი: განა ჩვენ მეზობლებისთვის ნაკლები მნიშვნელობა ჰქონდა ყველა ამას?

განა ვინმე წარმოიდგენს, რომ იარსებებს აზერბაიჯანის და სომხების რესპუბლიკები, თუ არ იარსებებს საქართველოს რესპუბლიკა? განა სად იყო რევოლიუციის სამჭედლო, რომელმაც გამოსჭედა დემოკრატიული სახელმწიფო? განა ეს ტფილისი არ არის?! თქვენ გახსოვთ, რომ ეს იყო დრო, როცა ბაქო ბოლშევიკების ხელში იყო, მაგრამ საქართველო კი არსებობდა. თუ საქართველოს რესპუბლიკა არ იარსებებს, მე გადაჭრით ვამბობ, რომ ვერ იარსებებს ადერბეიჯანის და სომხეთის რესპუბლიკები. ამ წერტილიდან უნდა გამოდიოდნენ ჩვენი მეზობლები, მაგრამ ამას, სამწუხაროდ, ვერ ვხედავთ. ჩვენ კიდევ არ გვაქვს იმედი დაკარგული, რომ ისინი შეიგნებენ თავის ინტერესებს. სახელმწიფოს დაარსების დროს აქვს მნიშვნელობა არა სიმპატიას და ანტიპატიას, არამედ - სასიცოცხლო ინტერესებს. განა ადერბეიჯანის და სომხეთის ინტერესი არ არის, რომ საქართველო არსებობდეს? განა მათ არ იციან, რომ ჩვენი დამოუკიდებლობა მჭიდროთ არის დაკავშირებული ბათომის საკითხთან?

ადერბეიჯანი ამბობს, ბათომი არის კარი ჩემი ნავთისთვისო. კეთილი და პატიოსანი. ეს არის საკითხის რეალურად დასმა. აზიას ასე რეალურად მსჯელობა არ ჩვევია. მაგრამ მე ვსვამ საკითხს, როცა ადერბეიჯანი ამბობს, რომ ბათომი არის ჩემი კარიო, რად ავიწყდება მას, რომ ევროპისათვის გასავალი კარი ბაქოა?! ჩვენთვის აქვს ბათომს მნიშვნელობა პირველ ყოვლისა, როგორც ევროპაში გასავალ კარს, მაგრამ რად ივიწყებს ადერბეიჯანი, რომ იგივე ბათომი ევროპისათვის აზიაში გასავალი კარია, მაშასადმე, ბაქოს გზით? სომხეთს თავის მხრით ავიწყდება, რომ ბათომიდან გზა ტფილისი, ალექსანდროპოლ-ჯულფით თავრიზში ანუ სპარსეთში გადის, აი სად არის ძაფების ნასკვი, ე.ი. ცენტრალური პუნქტი, სადაც უნდა გადაიჭრას სამივე რესპუბლიკის ყოფნა არ ყოფნის კითხვა, არის ტფილისი, ხოლო ტფილისი უბათუმოდ წარმოუდგენელია. ამ რიგად ბათომში გარეშე ძალთა, მსოფლიო იმპერიალისტთა გაბატონება ნიშნავს მათ გაბატონებას ტფილისზე, ბაქოზე და ალექსანდროპოლზე. აი, რა ავიწყდებათ ჩვენ მეზობლებს.

მე რეალი პოლიტიკის მომხრე ვარ, ადერბეიჯანს, რომ ქონდეს ინტერესი ბათომი ჩვენ წაგვერთვას, ეს რომ იყოს მისი სასიცოცხლო ინტერესი, კიდევ მესმის. იყო დრო, როდესაც ადერბეიჯანი ფიქრობდა ოსმალეთთან დიდი იმპერიის შექმნას, ეს იყო ტრაპეზუნდის ხანა. ის იყო ერთგვარი გატაცება, შეიძლება გასაგებიცაა. დღეს კი როცა ოსმალეთი ჩამოვიდა სცენიდან, სასაცილო იქნება ის პოლიტიკოსი, რომელიც იტყვის, რომ იგი ძველი სახით ისევ სცენაზე გამოვაო, მე ვკითხულობ რას იცავს ადერბეიჯანი? გადაჭრით უნდა ვაღიარო, რომ ყველაფერს იცავს, იგი ამ შემთხვევაში თავის დამოუკიდებლობის გარდა.

რაც შეეხება სომხეთს, ის უფრო მეტ ლოიალობას იჩენს. მან სთქვა თავის პრესსაში, ბათომი საქართველოსი უნდა იქნესო, თან დასძინა - ჩვენც ინტერესი გვაქვსო. რა თქმა უნდა, ინტერესი აქვთ ადერბეიჯანს და სომხეთს, მაგრამ ეს არის ჩვენი შეთანხმების საკითხი.

საქართველო თვით არის დაინტერესებული, რომ ბათუმი ღია იყოს მისი მეზობლებისათვის. მე ვამბობ, ჩვენ, რომ ერთი გარვანქა ნახშირი და შავი ქვა არ გვქონდეს, მარტო ეს გზა საკმარისია, რომ საქართველომ იარსებოს ეკონომიურად. ჩვენ ყელამდე დაინტერესებული ვართ, რომ ამ გზით ისარგებლონ ჩვენმა მეზობლებმა, ჩვენ გვინდა შუამავლობა გავსწიოთ ევროპასა და აზიას შორის. ეს იციან თვით მოკავშირეებმა და ეს იციან ჩვენმა მეზობლებმა.

მე გამოვსთქვამ ერთ სურვილს, რომ სომხის პრესის ლოიალობას აქ ეთანხმებოდეს მათი დელეგაციის მოქმედება პარიზში; ეს არის თავი და თავი - სიტყვა ერთია, საქმე მეორე; ჩვენ ყურადღებას ვაქცევთ საქმეს.

აქ აღნიშნა შემკითხველმა და საგარეო-საქმეთა მინისტრმაც, რომ ბათომის ოლქში რაღაც არანორმალური ამბები ხდება. ეს, ჩვენც ავღნიშნეთ წინად. ჩვენ მოვისმინეთ ბათომის შესახებ, რომ იქ არ არსებობს სახელმწიფოებრიობა, არ არის ადმინისტრაცია, არ არის მართლმსაჯულება, არ არის თვითმმართველობა - არის მხოლოდ გამეფებული ანარქია - ე.ი. იქ არის ისეთი მდგომარეობა, რომელსაც ჩვენ ვერ ვხედავდით ძველი რეჟიმის დროსაც კი. შესაძლებელია რუსეთში კანონი არ ვარგოდა, მაგრამ არ შეიძლება ითქვას, რომ კანონს სრულიად ძალა არ ჰქონოდა; არის რაიმე კანონი ბათომში და ოლქში, ან კიდევ მისი ასრულება? არა, ის უპატრონოდ არის მიტოვებული.

ასჯერ მითქვამს, ბატონებო, „პოგრომი“ ბათომში 12 იანვარს - ეს ჩვენ გვაწითლებს, თუმცა დანაშაული ჩვენ არ მიგვიძღვის; უნდა გამოსთქვათ იმედი, გაწითლდებიან, უნდა გაწითლდენ ისინი, ვისაც ამ საქმეში დანაშაული მიუძღვის.

განა ცოტა გაჭირვება განიცადა აჭარამ ამ მოკლე წარსულში, რომ კიდევ ახალი გაჭივრება თავზე არ დაატყდეს? ამ ომის დროს, როცა რუსეთმა მთელი აჭარა მოღალატეთ გამოაცხადა, განა ამ მხარეს ცოტა უბედურება დაატყდა თავზე? აქ ადგილი ჰქონდა ისეთ ეპოზოდებს, რომელთა შესახებ მე სახელმწიფო დუმაში ვლაპარაკობდი, და რომელიც ტანში ჟრუანტელს გვრიდა მსმენელთ. მთელი სოფლების დარბევა, გადაბუგვა, მცხოვრებთა მასსიური ჟლეტა, გადარეკვა მტრის ბანაკში და ბევრი სხვა საზიზღარი მოვლენანი სრულიად ჩვეულებრივი იყვნენ. დიდი ალაგი ამ საზიზღრობაში ეჭირა მანდილოსნების გაუპატიურებას, რომელსაც სჩადიოდენ ძველი რეჟიმის სამხედრო ძალები. იყო მაგ. ასეთი შემთხვევა: ერთი მოხუცი მამა გრძელ სკამზე დააკრეს, ხოლო მისი სულ ახალგაზრდა მზეთუნახავი ქალიშვილი მის თვალ წინ გააუპატიურეს. მამა, რა თქმა უნდა ჭკუაზე შეიშალა, ქალმა თავი დაიხრჩო. როგორც მოგეხსენებათ, ქალები ხშირად გამხეცებულ „კაზაკების“ დევნისაგან მთაში გარბოდენ და მშიერ მწყურვალნი იქვე იყინებოდნენ. ერთ ასეთ ნაირათ გაქცეულ ქალს, რომელსაც სიცივისაგან და შიმშილისაგან თავდაცვის უნარი დაკარგვოდა, შიმშილისაგან გამწარებულმა მისმა საკუთარმა ძაღლმა მკერდი ამოღადრა.

აი, ბატონებო, რა უნახავს აჭარას. ჩვენ ვიცით, რა საფრთხეს წინ იდგა საქართველო, რა ხიფათი მოელოდა მას, როცა მისი შვილნი გააფთრებულათ იბრძოდნენ აქ და რუსეთში მათი ღვიძლი ძმების - აჭარლების სახსნელათ. მათ ამისათვის მოღალატეობასაც კი სწამებდა ძველი მთავრობა, ბევრმა დიდი დევნაც კი განიცადა.

აი, ასეთი გაჭივრება უნახავს აჭარას, მაგრამ რას ვხედავთ დღეს იმავ აჭარაში და თვით ბათომში, სადაც ოკუპაცია არის გამოცხადებული? ხალხი დამშეულია, ტიტველი, უუფლებო, ძველი რეჟიმის მსუნაგი მოხელენი დასევია მას, რომელნიც ათასგვარ ძალმომრეობას ახდენს მასზე. არასოდეს რუსის „ჩინოვნიკებს“ არ დასდგომიათ ისეთი დღე, როგორც ახლა აქვთ მათ ოლქში და ქალაქში: სცარცვენ, არბევენ, სდევნიან, სჯიან სრულიად განუკითხავად ხალხს. იქ არ არსებობს არავითარი სამართალი, არც უბრალო ადამიანური მორალი მოხელეთათვის. და ეს მაშინ, როცა აქ დემოკრატიული წყობილება არის გაბატონებული, სადაც წესიერება, ადამიანის და მოქალაქის უფლება და თავისუფლება უზრუნველყოფილია. განა გაგონილა, რომ საქართველოს ერთ ნაწილში ხალხი სტკბებოდეს პოლიტიკურ და მოქალაქეობრივ თავისუფლებით, ხოლო მეორე ნაწილში, ბათომსა და მის ოლქში მოკლებული იყოს ყველა ამას? ვისი ბრალია ეს? ვინ დაუსია აჭარას ეს გამხეცებული რუსის მოხელენი, ვინ არის პასუხისმგებელი? რა თქმა უნდა ის, ვინც დღეს იქ ბატონობს, ვის ხელშიაც არის საოკუპაციო ძალა-უფლება. თქვენ იცით ბათომი დღეს ერთი ვეება საწყობია მანუფაქტურისა, სანოვაგისა, რომელიც ეყოფა მთელს კავკასიას, ხოლო იქ და ოლქში ცხოვრება აუტანელია ყოველ მხრივ. ყველა ეს სიმდიდრე სპეკულიანტების ხელშია, რომელნიც ნამდვილ მევახშეთ და წურბელად მოევლინენ მცხოვრებთ. პირდაპირ გაუგონარი სიძვირეა იქ, სამჯერ, ოთხჯერ მეტი, ვინემ აქ ტფილისში. ვინ არის ამის პასუხისმგებელი? იგივე საოკუპაციო ძალა, თავის-თავად ცხადია.

თქვენ იცით, მოქალაქენო, შარშან აგვისტოს აჭარა-ქობულეთის მეჯლისმა მთელი ოლქის წარმომადგენლობამ, საჯაროდ მოითხოვა დედა-საქართველოსთან გაერთიანება და შესაფერი დეკლარაცია გადასცა მოკავშირეთა მისიებს, თვით პარიზის კონფერენციას გაუგზავნა იგი, გადასცა ჩვენს მთავრობას. მაშასადამე, მცხოვრებთა ნებისყოფა თანახმად თვით-გამორკვევის პრინციპისა, ყველასათვის აშკარა იყო. მიაქცია თუ არა ამას ყურადღება საოკუპაციო მმართველობამ? არა. პირიქით, მისი აგენტები რუსის მოხელენი დაძრწიან პროვინციაში, რომ ხალხი დააშინონ, მოატყუონ და ამ გზით აამხედრონ ის ჩვენს, მისი ძმების წინააღმდეგ.

ისინი დამარცხდენ ბათომში, არჩევნებში, როგორც იცით, დიდი უმრავლესობა, აბსოლიუტური უმრავლესობა, ქართველებმა გაიყვანეს საბჭოს ხმოსნებად და ეს მაშინ, როცა იქ საქართველოს ძალა, მისი მთავრობა არ მოქმედებდა, როცა თავაშვებულად მუშაობდენ მისი მტრები: დენიკინელები, ბოლშევიკები და ვინ იცის კიდევ ვინ, როცა ადგილობრივი დემოკრატია აუტანელ სიძვირის გამო ჯერ ისევ ნახევრად იქ არ ცხოვრობს და გადმოხვეწილია აქეთ, ჩვენს ტერიტორიაზე. საბჭო არჩეულია 29 თებერვლიდან, მაგრამ არ იწვევენ დღემდე. რატომ, რა მიზეზით?! იმიტომ, რომ ის არის მტკიცე მომხრე ბათომის და ოლქის საქართველოსთან შემოერთებისა.

ახლა ეპირებიან აღწერის მოხდენას ბათუმში, სადაც აუარებელი ლტოლვილებია რუსეთიდან, ტრაპეზუნიდან, - არა ქართველნი. უნდათ ისინიც შეიტანონ სიაში იმ განზრახვით, რომ აჩვენოს ქვეყანას თითქო ქართველები უმცირესობას შეადგენენ ბათომში! განა ეს სამართალია? განა ქართველები მუდამ არ იყვნენ უმრავლესობაში ბათომის საბჭოში კიდევ იმ დროიდან, როცა იქ პირველად შემოიღეს თვითმმართველობა, ე.ი. მე-80 წლებიდან? ვისა სურთ აუხვიონ თვალი? ვის უნდა დაუმტკიცონ, თითქო ბათომი საქართველოს ქალაქი არაა, ეს იცოდა ცარიზმმა, არ იცის მხოლოდ დიდ ბრიტანეთის გენერლობამ!

ამასაც რომ არ სჯერდებიან! ქალაქის საბჭოს არ იწვევენ, ხოლო პროვინციისთვის ფიქრობენ პარლამენტის მოწვევას, „აჭარისტანის“ პარლამენტის. როგორ იწვევენ მას? არის თუ არა საყოველთაო არჩევნები; არა, რა თქმა უნდა. სოფლის ყრილობებზე, ან კიდევ სრულიად დაუკითხავად სოფლისა, აცხადებენ ამა თუ იმ პირს, მათი ყმა და ერთგულს ამორჩეულად! ასე სჩადიოდენ ოსმალონი, როცა იქ „პლებისციტს“ ახდენდენ. სასირცხოა, დამამცირებელი მოკავშირეთა პრესტიჟისათვის ასეთი საშვალებანი. ჯერ ერთი სანამ საოკუპაციო მმართველობა განუკითხავი ბატონ-პატრონია მთელი ოლქის, მისგან მოწვეული „პარლამენტი“ მხოლოდ სათამაშო ბურთი იქნება მის ხელში; მეორეც, რატომ არ იწვევენ მეჯლისს, თუ მართლა ხალხის სურვილი უნდა გაიგონ? განა არ იციან, რომ მეჯლისი შესდგა კიდევ მაშინ, როცა ოლქში ერთი ქართველი ჯარის-კაცი არ ჭაჭანებდა? განა არ იციან, რომ ბათომის ოლქიდან ჩამოცილება ნიშნავს სხეულისაგან თავის მოცილებას? განა მათგან მოგონილი „დამოუკიდებელი აჭარისტანი“ შეურიგდება ბათუმის ჩამოჭრას, მის საერთაშორისო კონტროლის ქვეშ დაყენებას?

თქვენ იცით, მოქალაქენო, რომ ბათუმის ოლქში ირაზმებიან ჩეტნიკები, ისინი შემოდიან ლაზისტანიდან და დიდს საფრთხეს უმზადებენ რესპუბლიკას. ვინ რაზმავს ამ ჩეტნიკებს, ვინ აწარმოებს ოლქში ოსმალეთის ნაციონალისტების პოლიტიკას, ვინ ჰქმნის აუტანელ ანარქიას? მე ვკითხულობ ამას და მიუგებ სრულიად გადაჭრით: პასუხისმგებელი ისინი არიან, ვისაც მინდობილი აქვს ოლქის მოვლა. ჩვენ არ შეგვიძლია მოვითმინოთ არეულობა ოლქში, არ შეგვიძლია ხელმეორეთ ჩავაგდოთ ბათომი საშიშარ მდგომარეობაში, რომელსაც ელტვიან ერზერუმის ფაშები და რუსის ბოლშევიკები.

მე ვსვამ ერთ კარდინალურ კითხვას: ვინ ატარებს ლონდონის პოლიტიკას - ტფილისში მყოფი უმაღლესი კომისარი, თუ ბათომში მყოფი სამხედრო ძალა? საჭიროა მივიღოთ გადაჭრილი პასუხი ამ კითხვაზე. ჩვენ კი ვიტყვით საჯაროთ: ის, რაც ხდება ბათომში და ოლქში, ეწინააღმდეგება ინგლისის ინტერესებს. მაშინ, როდესაც ჩვენ ვდგევართ ჩრდილოეთის ხიფათის წინ, როცა ბოლშევიკები და პან-ისლამისტები ლამობენ მთელი ამიერ-კავკასიის წალეკვას, აზიასა და ევროპის მთავარ გზა და ხიდის ჩაკეტვას, ბათომის სამხედრო ძალის პოლიტიკა პირდაპირ ძირს უთხრის ჩვენ დამოუკიდებლობას და თავისუფლებას. ჩვენ არ შეგვიძლია მტკიცედ დავიცვათ ჩვენი საზღვრები ჩრდილოეთით, მეტისმეტად გაგვიჭირდება ეს, როცა ზურგს უკან ბათომში და ოლქში ჩვენი ძმები ასეთ შევიწროებას განიცდიან, როცა იქ მზადდება ანარქია ბოლშევიკების და ჩეტნიკების გაერთიანებული ძალებისა. ნუ თუ ცხადი არაა ჩვენთვის, რომ ეს პოლიტიკა არ არის და არ უნდა იყოს ლონდონის პოლიტიკა?! ეს იქნებოდა უარყოფა თვით ინგლისის საარსებო ინტერესებისა.

ჩვენ გვწამს, რომ ინგლისი და მისი მოკავშირენი მხარს უჭერენ ჩვენს დამოუკიდებლობას, მათ იცვნეს იგი კიდეც, მაშასადამე, ის, რაც ამას ეწინააღმდეგება, რაც ასუსტებს ჩვენი თავდაცვის ძალას, არის იმავე დროს სახიფათო არა მარტო ჩვენთვის, არამედ ყველა იმათთვის, ვისაც სურს ამიერ-კავკასია დარჩეს ხელუხლებელი, არ იქნეს ამ გზით გადასროლილი ანარქიის ტალღები რუსეთიდან აზიაში.

ამიტომ ჩვენ ვერ გავიზიარებთ შემკითხველის აზრს, თითქო მოკავშირეების, განსაკუთრებით დიდი ბრიტანეთის საგარეო პოლიტიკას სწორედ გამოხატავდეს ბათომის საოკუპაციო ძალა. ჩვენ ვფიქრობთ და გვჯერა სულ წინააღმდეგი. მოქალაქენო, დიპოლომატია კარგი საქმე არის, პოლიტიკაც კარგი საქმეა, მაგრამ ყველას ეჭივრება ხერხემალი. ძირი და საფუძველი უნდა ჰქონდეს მას მტკიცე.

და შემდეგ, მოქალაქენო, აქვე უნდა ვთქვა, რომ ჩვენი ობიექტური მდგომარეობაც ისეთია, რომ ბათომი ჩვენი უნდა იყვეს, ყოფილა წარსულში და იქნება მომავალში. და თვით მოკავშირეთა, და განსაკუთრებით ინგლისის ინტერესები მოითხოვს, რომ ბათომი ჩვენს ხელში იყვეს.

მე შემიძლია კიდევ ერთი დავძინო, მოქალაქენო. იმ გადაწყვეტილებაში, რომელიც მე არ ვფიქრობ იქნეს საბოლოო, ის არის დროებითი, ყოველ შემთხვევაში ჩვენ გავხდით მას დროებითად, - იქ არის ნათქვამი, რომ ბათომი იქნება ხალხთა ლიგის კონტროლის ქვეშო. ჩვენ, მოქალაქენო, აქ ვიზეიმეთ დამოუკიდებლობის ცნობა 14 იანვარს, მაშინ აქ მთავრობის თავმჯდომარემ საქვეყნოდ განაცხადა, რომ ჩვენ შევდივართ ხალხთა ლიგაში, როგორც სწორუფლებიანი წევრი, მაგრამ არა კანტროლის ქვეშ, ვინაიდან ჩვენ საკანტროლო არაფერი გვაქვს. ჩვენ შეგვიძლია დღესაც ეს გავიმეოროთ ბათომის შესახებ. მას საკანტროლო არაფერი აქვს. ჩვენ ამისათვის არ გვიბრძოლია, ეს არ იყო ჩვენი მიზანი. ეს მიზანი იყო სრული თავისუფლება ჩვენი სახელმწიფოსი, ჩვენი მიზანი იყო საქართველოს გაერთიანება. ჩვენი მიზანი იყო ბათომით სარგებლობა ისე, როგორც ეს ჩვენთვის საჭირო იყო - ევროპასთან დასაახლოვებლად. მაშასადამე, ჩვენი მიზანი იყო ბათომი ყოფილიყო კარი აზიასა და ევროპას შორის. ეს იყო მიზანი და ვემსახურებოდით მას.

მე ვიტყვი, რომ ჩვენ არ დაგვივიწყნია ძველი ანდერძი, რომელიც ამბობს: საქართველომ არ უნდა დაკარგოს არდანუჭ-არტაანის ხაზი, თუ არ უნდა თავის მთლიანობის დაკარგვა. ჩვენ გვახსოვს მეორე ანდერძი, რომელიც დაიწერა ბათომში. ეს არის ის, რომ ჩვენ ჩვენს მომავალს უკავშირებთ დემოკრატიას, უკავშირებთ პროგრესს, წინსვლას. ამ ორ ანდერძში სავსებით გამოხატულია და გადაჯაჭვული ჩვენი წარსული, აწმყო და მომავალი. ამის დამადასტურებელია მოზღვავებული ხალხი გარედან და მრავალი დეპეშები ჩვენი მოძმე მაჰმადიანებისაგან ბათომიდან. ჩვენ სრული იმედი გვაქვს დამფუძნებელი კრება და მთავრობა თავიანთ მოვალეობას ღირსეულად შეასრულებენ და ეს იმიტომ, რომ ჩვენ წინაპრების ღირსეული შვილნი ვართ (ხანგრძლივი ტაში).

თავმჯდომარე. შემოსულია ბ-ბო შემდეგი წინადადება ს.-დ. ბიუროსაგან: „აკაკი ჩხენკელის სიტყვის შემდეგ სხდომა შესწყდეს და სხდომის გაგრძელება დაინიშნოს საღამოს 7 საათზე“. ვინ არის წინააღმდეგი ამ წინადადებისა? არავინ. მიღებულია. სხდომის გაგრძელება დანიშნულია საღამოს 7 საათზე. ეხლა კრებას ვხურავ.

სხდომა იხურება ნაშუადღევის 3 ს. და 40 წ.

საღამოს სხდომა

(სხდომა იწყება საღამოს 8 საათზე ბ-ნ ალექსანდრე ლომთათიძის თავმჯდომარეობით).

თავმჯდომარე. სხდომა გახსნილი გახლავთ. გრძელდება კამათი ბათომის საკითხის შესახებ. სიტყვა ეკუთვნის ბ. ლ. შენგელაიას.

ლ. შენგელაია. (ს.-რ.) მოქალაქენო, დამფუძნებელ კრების წევრნო! საქართველოს დემოკრატიის, ქართველი ერის მთელი გულის ყური დღეს მიპყრობილი არის ორი ადგილისაკენ. ეს ადგილები გახლდათ მისი ყურადღების ცენტრი და უპირველეს ზრუნვის საგანი. ორ ადგილას იგრძნო ქართველმა ერმა საშინელი ტკივილები. ეს ადგილები არის გორი და ბათომი; ყოველ ამბავს, ყოველ ცნობებს გულის ფანცქალით მოელის აქედან მთელი საქართველო, ყოველი ჩვენგანი, ულმობელმა სტიქიამ დაანგრია, გაანადგურა ქართლის გული და ჩვენი ეროვნებისა და კულტურის ძველი დარაჯი გორი. ცბიერმა იმპერიალიზმმა ტლანქად და უცერემონიოდ დაიჭირა ჩვენი სახლის კარები, ჩაგვიკეტა ის ფანჯარა, რომლის საშუალებით ჩვენ ვიყურებოდით ევროპაში სინათლისა და ცივილიზაციისაკენ. მთელი საქართველოს დემოკრატია ერთსულოვნად გამოეხმაურა და გაიზიარა ქართლის ტრაგედია. ეს არის სრული გარანტია იმისა, რომ ჩვენს ერს თვით სტიქია ვერაფერს დააკლებს, რომ ჩვენ თვით სტიქიონის ჟინსაც გაუმკლავდებით! ასევე ერთსულოვანი უნდა იქნეს საქართველოს დემოკრატია ბათომის საკითხშიც. ჩვენ გვწამს, ის მიიღებს ყოველ ზომას, გადალახავს ყოველგვარ დაბრკოლებას, რათა ბათომის და მისი ოლქის საკითხი გადაწყდეს ისე, როგორც ამას მოითხოვს საქართველოს დემოკრატიისა და ბათომის მცხოვრებთა სასიცოცხლო ინტერესები. ყოველი მოსაზრებით, ყოველი თვალსაზრისით ეროვნულის, ეკონომიურის, კულტურულის და სტრატეგიულის ბათომი ეკუთვნის საქართველოს, ვინაიდან იგი არის თვით საქართველო. თუ ბათომი არის უკანასკნელი პუნქტი ბაქოს ნავთის მილისა, ის არის პირველი პუნქტი იმ ეკონომიური, კულტურული და პოლიტიკური მილისა, რომელიც საქართველოს ევროპასთან აერთებს. თუ ბათომი არის საჭირო ამიერკავკასიის ერებისათვის, იგი აუცილებელია და ყოველთვის იქნება ასეთი საქართველოსთვის. თავისუფალი ბათომი გარეშე თავისუფალი საქართველოსი - ყოველთვის იქნება უმაგალითო ეროვნული დამცირება და სრული ეკონომიური დაბეჩავება ქართველი ერისა, ჩვენი რესპუბლიკისა. გრძნობს რა ყოველივე ამას სოციალისტ-რევოლიუციონერთა ფრაქცია მთელი თავისი არსებით მხარს დაუჭერს ყოველ იმ ზომებს, რომელიც ხელს შეუწყობს ბათომისა და მისი ოლქის დედა სხეულთან - საქართველოსთან შემოერთებას. უნდა მოგახსენოთ აგრეთვე, რომ ჩვენ არ შეგვიძლია გავიზიაროთ ის პოლიტიკა, რომელსაც მთავრობა აწარმოებს დღემდე ბათუმის საკითხში, ჩვენ ვერ ვიკისრებთ პასუხისმგებლობას იმ მდგომარეობისათვის, რომელიც შექმნილია ყველა საზღვრებზე. ბატონებო, ამ მოკლე ხანში დამფუძნებელმა კრებამ დაამტკიცა საგარე-საქმეთა სამინისტროს შტატები. გაღებულ იქნა არა ერთი მილიონი საგარეო საქმეების მოსაგვარებლად. საგარეო-საქმეთა მინისტრი ჩვენ გვარწმუნებდა, რომ საქმე კარგად არის, ყველაფერი კარგად მიდის. ჩვენ ყოველივე ეს დავიჯერეთ და საგარეო საქმეების შესახებ ჩვენ კრინტიც არ დაგვიძრავს. მაგრამ დღეს, როდესაც წყდება სამუსლიმანო საქართველოს ბედი, არ შეგვიძლია არ აღვნიშნოთ, რომ მთელი ის პოლიტიკა, რომელსაც აწარმოებდა საგარეო-საქმეთა სამინისტრო, სრულიად უნაყოფო და უვარგისი გამოდგა. რა აკლდა მთავრობას ბათუმის საკითხის მოსაგვარებლად? განა მთავრობას აკლდა თანაგრძნობა ერისა ამ საკითხში? რა თქმა უნდა, არა. ჩვენი ერი მუდამ მზათ იყო უდიდესი მსხვერპლი გაეღო ბათუმის დაბრუნებისათვის. იქნება თანხა აკლდა? არც ეს არის მართალი, ვინაიდან დამფუძნებელმა კრებამ გაიღო არამც თუ მინიმუმი, არამედ მაქსიმუმი, ათჯერ მეტი ვიდრე საჭირო იყო. ან იქნება ჩვენს ჯარსა და გვარდიას არ სურდეს ბრძოლა ბათუმისათვის? მაგრამ ამის თქმა ხომ უდიდესი ცილის-წამება იქნებოდა?!

მაშ, როგორ მოხდა, რომ ბათომის საკითხში ასეთი საშინელი დამარცხება განვიცადეთ? როგორ მოხდა, რომ ყარსი, რომელიც ისეთსავე პირობებში იყო, სომხეთის ხელში გადავიდა, ხოლო ბათომი კი თავისუფალ პორტად გამოცხადდა?! ბატონებო! ჩვენი საგარეო პოლიტიკა იყო პოლიტიკა ალალ-ბედისა, პოლიტიკა ბედნიერ შემთხვევისა. მასში არ ყოფილა რაიმე გარკვეული ხაზი. თვით ჩვენი რესპუბლიკის აღიარება დე ფაცტო მოხდა წინააღმდეგ ჩვენი მმართველი წრეების მოლოდინისა. ამაში თქვენ დარწმუნდებით, თუ გაიხსენებთ მთავრობის თავმჯდომარის უკანასკნელ მოხსენებას. ასეთივე ისტორია ეწვია ბათომის საკითხსაც. ბათომს ჰყავს მრავალი პრეტენდენტი, ბათომი გადაიქცა იმ ასპარეზად, სადაც თავს იყრიან ყოველგვარი ავანტიურისტული ჯგუფები და აწარმოებენ აგიტაციას ჩვენი რესპუბლიკის წინააღმდეგ. ასეთ პირობებში ჩვენი მოძრაობა ბათომის დასაცავად იქნება მიმართული ეოიპსო ოსმალეთის, დენიკინელების, ბოლშევიკების და ანტანტის წინააღმდეგ. უპირველესი საკითხი, რომელიც უნდა დავსვათ, თუ ჩვენ ვგრძნობთ პასუხისმგებლობას, არის შემდეგი: ვინ არის ჩვენი მოკავშირე?! მწუხარებით უნდა ავღნიშნო, რომ ამ მხრივ ჩვენი მდგომარეობა ტრაღიკული, უნუგეშოა. როგორც ამ ერთი წლის წინად ბრძოლის ველზე დავრჩით მარტონი, ისე ეხლაც ჩვენ არა გვყავს არც ერთი მოკავშირე. აი, შედეგი ჩვენი ბრძნული საგარეო პოლიტიკისა!..

ინგლისის პოლიტიკა ცნობილია. ის იყო ყოველთვის ინტრიგების, ის იყო ცბიერების, ერების ერთი-მეორეზე წასისიანების პოლიტიკა. მაგრამ უბედურება იმაშია, რომ ამ ალბიონის ცბიერ პოლიტიკას ჩვენმა მთავრობამ ვერ დაუპირდაპირა ახალი პოლიტიკა დემოკრატიისა, პოლიტიკა გაბედული და პირდაპირი, ამიერ-კავკასიის ერთა შეთანხმება და სოლიდარული გამოსვლა. პირველი სახელმწიფო, რომელმაც თითქოს ძმური ხელი გამოგვიწოდა იყო აზერბეიჯანი, რომელთანაც ხელშეკრულება დამფუძნებელმა კრებამ დაადასტურა. და ჩვენ მას სალამი უძღვენით. მაგრამ ეს მოკავშირე არამც თუ არ არის ჩვენი მომხრე, ის ჩვენს წინააღმდეგი არის. თქვენ იცით, ადერბეიჯანის მთავრობის ოფიციოზში გაზეთ „აზერბეიჯანში“ გამოთქმული აზრი ბათომის შესახებ. იქ გატარებული იყო ის აზრი, რომელიც ძირიანად ეწინააღმდეგება ჩვენს ინტერესებს. გაზეთი იცავს იმ პოზიციას, რომ ბათომი უნდა დარჩეს ნეიტრალურ ქალაქად. სოც.-დემოკრატიულმა პრესამ გამოსთქვა იმედი, რომ ეს არ იქნებოდა ადერბეიჯანის მთავრობის აზრი, მაგრამ მენშევიკების პროგნოზი, როგორც ყოველთვის, უნიადაგო და უსაფუძვლო გამოდგა. ჩვენ ვიცით, რომ ხან-ხოელმა სიტყვა-სიტყვით გაიმეორა, რაც ეწერა გაზეთ „აზერბეიჯანში»“და დაუმატა, რომ მას აქვს ერთნაირი გარანტიები იმისი, რომ ბათომის საკითხი გადაწყდება ისე, რომ მოხდება მისი ნეიტრალიზაციაო. ჩვენ ვხედავთ, რომ მას მართლაც ჰქონია ასეთი გარანტიები და რწმუნებანი გავლენიანი წრეებისა.

აქ ითქვა ის აზრი, თითქოს სომხეთის პოლიტიკა არ განირჩეოდეს ადერბეიჯანის პოლიტიკისაგან. ეს მართალი არ არის. სომხები ამბობენ, რომ ბათომი და მისი ოლქი უნდა დარჩეს საქართველოს ხელში, ხოლო უნდა უზრუნველყოფილ იქნას ჩვენი სასიცოცხლო ეკონომიური ინტერესებიო. და მე მგონია, რომ ეს ფორმულა მისაღებია; ის სავსებით სდგას ჩვენი სუვერენობის აღიარების ნიადაგზე. მიუხედავად ამისა თუ დღეს სომხეთი ჩვენთან არ არის, ეს ალბად ჩვენი მთავრობის ბრალია.

ბათომის საკითხში ჩვენს წინააღმდეგ იბრძვიან დენიკინელები და ბოლშევიკები. მათთვის სულ ერთია, ვის ხელში იქნება ბათომი, მათი სურვილია მხოლოდ, რომ ბათომი და მისი ოლქი საქართველოს ჩამოშორდეს. ორი მოპირდაპირე მხარე გაერთიანდნენ ერთი მიზნისთვის. მათი მიზანი ამ შემთხვევაში ერთია, მაგრამ ჩვენი მთავრობის დამოკიდებულება მათდამი სულ სხვა და სხვაა. ჩვენი მთავრობა მეორე წელიწადია ცდილობს რაიმე კონტრაქტი დაიჭიროს დენიკინთან. დამფუძნებელმა კრებამ სამი მილიონი მანეთი გადასდო დელეგაციის გასაგზავნად დენიკინთან. მთავრობას სწამდა, რომ დენიკინი გაიმარჯვებდა და ის იქნებოდა ბატონ-პატრონი რუსეთში, რომ ის იცნობდა ჩვენს დამოუკიდებლობას, მაგრამ ისტორიის ჩარხი მოტრიალდა და თქვენ იცით, რომ დენიკინი განადგურებულია და ქუდ-მოგლეჯილი გარბის. მიუხედავად ამისა ჩვენი მთავრობა დღესაც აწარმოებს მოლაპარაკებას დენიკინთან, იღებს მის დელეგატებს. ეს მაშინ, როდესაც არც კი იცის კაცმა არიან ესენი მართლა დელეგატები, თუ უბრალო „ბეჟენცები“. სულ სხვანაირი არის დამოკიდებულება ბოლშევიკებთან. ბოლშევიკები შეიძლება თქვენ გძულდეთ ჭირივით, მაგრამ უნდა გვახსოვდეს, რომ ბოლშევიკური რუსეთი არის სახელმწიფო და ამიტომ ვალდებული ხართ ასე თუ ისე გარკვეული დამოკიდებულება გქონდესთ მასთან, ასე თუ ისე კონტაქტი დაიჭიროთ მასთან. ჩვენი მთავრობა არც კი ცდილა რაიმე შეთანხმება კავშირი დაეჭირა ბოლშევიკურ რუსეთთან, მაშინ, როდესაც, თვით ანტანტა ცდილობს მოლაპარაკება აწარმოვოს ბოლშევიკებთან (ხმაურობა). მე არ ვიცი, ყოველ შემთხვევაში, თუ ოსმალეთის რეაქციონერებმა გამონახეს ბოლშევიკებთან საერთო ენა, ნუ თუ ჩვენმა სოციალისტურმა და დემოკრატიულმა მთავრობამ ვერაფერი გააწყო?! (ადგილიდან: სული სულს იცნობს!) მაშ, როგორ მოხდა, რომ თქვენ საერთო სალაპარაკო ენა გამონახეთ ანტანტის სახელმწიფოსთან, აქაც ალბათ სული სულს იცნობს?! ასეთი გამოურკვეველი და ორჭოფული არის მთავრობის პოლიტიკა სხვა საზღვრებზედაც, ასეთივე მდგომარეობა არის დაღესტანში, სოჭაში... მართალია აქ ჩვენ საქმე გვაქვს „მწვანე ჯართა“-ნ, მაგრამ მე მინდა ვიცოდე: აქვს თუ არა მთავრობას გარანტია იმისა, რომ ეს მწვანე ჯარი არ გაწითლდება, რა თქმა უნდა არა სირცხვილისაგან, და მაშინ როგორ ფიქრობს მთავრობა, უფრო ადვილი თუ უფრო ძნელი იქნება ბოლშევიკებთან საერთო ენის გამონახვა? ერთი სიტყვით ჩვენი მდგომარეობა მეტად სერიოზულია. საჭიროა გარკვეული პოლიტიკა, გაბედული ნაბიჯები, რათა ახალი პრეტენდენტები არ გაუჩნდეს ბათომს და მის ოლქს. ბათომის საკითხში მთავრობამ დაუშვა დიდი შეცდომები, მაგრამ ქართველი ერი ამ შეცდომებს გამოასწორებს. ჩვენმა მთავრობამ ბათომი დაჰკარგა, მაგრამ ჩვენ გვწამს, ქართველი ერი მას ისევ დაიბრუნებს!

გერონტი ქიქოძე. ბატონებო! ისეთი საკითხი, როგორიცაა ბათომის საკითხი, არ სწყდება პარლამენტის ტრიბუნაზე. არ ვიტყვი, რომ ეს საკითხი უსათუოდ სისხლით უნდა გადაწყდეს, მაგრამ ეს ეკუთვნის საკითხების ისეთ კატეგორიას, რომელნიც იარაღით წყდება. არა თუ პარლამენტის ტრიბუნაზე, ეს საკითხი ვერ გადაწყდა თვით პარიზის კონფერენციაზე. ასეთ საკითხების გადაჭრაში ნათლად გამოჩნდა სისუსტე პარიზის კონფერენციისა, როგორც ამას წინასწარმეტყველობდენ სოციალისტები. საერთაშორისო კონფერენციამ ვერ გადასწყვიტა ვერც ფიუმეს, ვერც ზემო-სილეზიის და უნგრეთის, ვერც ოსმალეთის და რუსეთის და ვერც სხვა მრავალი საკითხები, რომელიც წამოყენებული იყო მის მიერ. არსებითად ეს საკითხები გადადებულ იქნა ისე, როგორც ბათომის პრობლემა და ეს ასეც უნდა მომხდარიყო, ვინაიდან ყოვლად შეუძლებელია, რომ თუ 4 კაცმა გადასწყვიტა მსოფლიო პრობლემები, განსაკუთრებით დღეს, საერთაშორისო რევოლიუციის დროს, როცა ომმა გამოიწვია სტიქიონური ძალები, რომელნიც ერთი-მეორეს ეჯახებიან, ბათომის ოლქში თავი იჩინა ინტერესთა მძაფრმა წინააღმდეგობამ. მე არ შევაჩერებ თქვენ ყურადღებას იმაზე, რომ ბათომი ჩვენთვის საჭიროა. ბათომი აუცილებლად საჭიროა ჩვენთვის სტრატეგიულად, რადგანაც ის ბუნებრივი საზღვარია, ჩოლოქი არ არის ისეთი საზღვარი. ბათომი საჭიროა ეკონომიურად, როგორც კარი და პორტი დასავლეთისაკენ წასასვლელი. საჭიროა იმპერიალიზმისათვისაც, როგორც ყელი, რომელიც საშუალებას აძლევს გავლენა იქონიოს კავკასიაზე და შემდეგ დაიჭიროს ის გზა, რომელიც მიდის შავი ზღვიდან კასპიის ზღვამდე - შუა აზიაში. აქ, როგორც ყოველთვის, გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს არა ინტრიგებს, არამედ იმ ძირითად ინტერესებს, ტენდენციებს, რომელიც მრავალ პოლიტიკურ საკითხებს საზღვრავს. ბათომი საჭიროა ევროპის იმპერიალისტებისათვის, რადგანაც იქიდან მათ შეუძლიათ გაიტანონ თავისთვის საჭირო ნედლი მასალა და შემოიტანონ თავისი ნაწარმოები. მეორეს მხრივ ბათომი მათთვის საჭიროა, როგორც სამხედრო ბაზა, განსაკუთრებით დღეს, როდესაც ბოლშევიზმი დიდ საფრთხეს წარმოადგენს დასავლეთ ევროპისათვის; საჭიროა, რომ ეს ბაზა, ბარიერი მათ ხელში იყოს. აქედან ცხადია, რომ ანტანტასა და საქართველოს შორის ინტერესთა ძირითადი წინააღმდეგობა არსებობს.

მაგრამ ამას გარდა არის კიდევ მეორე მნიშვნელოვანი მომენტი: ქართველი ხალხი სახელმწიფოს სულ სხვა საფუძველზე აშენებს, ვიდრე დასავლეთ ევროპის დემოკრატიამ ააშენა. ამით აიხსნება ის უნდობლობა, რომელსაც ისინი იჩენენ საქართველოს დემოკრატიისადმი. ეს უნდობლობა აიხსნება არა იმითი, რომ ჩვენ უნიჭონი ვიყოთ სახელმწიფოს შენების საქმეში. პირიქით, ისინი დარწმუნებულნი არიან, რომ ჩვენ გვაქვს ნიჭი სახელმწიფოს შენებისა და რევოლიუციონურ შემოქმედებისა. ეს მძაფრი წინააღმდეგობა რომელიც გამოდის იდეურ წინასწარ მოსაზრებიდან, გადადის პოლიტიკურ შემოქმედებაში. ეს უნდობლობა, რომელზედაც მე ვლაპარაკობ, ბატონებო, მათ გამოიჩინეს არა მარტო ამ საკითხში, ჩვენი დამოუკიდებლობის ცნობის საკითხშიაც. მიუხედავად ჩვენი ენერგიული მოთხოვნისა, მათ დააგვიანეს ჩვენი დამოუკიდებლობის ცნობა. დასავლეთ ევროპის სახელმწიფოებმა მხოლოდ მას შემდეგ გვიცნეს, როცა ბოლშევიკებმა აიღეს როსტოვი. ამით მე მინდა ვსთქვა, რომ რუსეთის რევოლიუციამ მოგვცა ეროვნული თავისუფლება და მისი აღიარება. (გვაზავა: ომმა მოგვცა ეს!) შეიძლება ომთანაც იყო დაკავშირებული.

მე დარწმუნებული ვარ, რომ საზოგადო მსვლელობა რევოლიუციისა თანდათანობით ლოღიკურ მსვლელობაში და განვითარებაში დაგვიახლოვებს იმას, რაც ჩვენ დროებით დავკარგეთ. მაგრამ მეორე მხრით, ევროპის მხრით არის ერთგვარი უეჭველი უნდობლობა საქართველოს სახელმწიფოებრივ შემოქმედებისადმი და ჩვენც, მე მგონია, გვაქვს ერთგვარი საბუთი უნდობლად მოვეპყრათ მათ, რომელნიც ხელმძღვანელობენ და მეთაურობენ საზავო კონფერენციას. მსოფლიო რევოლიუციის შიში ასაზრდოებს მათ უნდობლობას და ეს შიში იწვევს მათში რეაქციის გაძლიერებას. რა ხდება საერთაშორისო ასპარეზზე ანტანტის კარნახით. ანტანტის შთაგონებით ბულგარიის ტერიტორია დაიჭირა რუმინიის ჯარებმა და მოხდა გადატრიალება. ანტანტას, ყოველ შემთხვევაში, ხელის შეწყობით მოხდა უნგრეთში გადატრიალება და იქ დღეს ბატონობს თეთრი ტერორი, რომელიც რუსეთის კომუნისტების ტერორზე უფრო საშინელია. უნგრეთში აწარმოებენ ეხლა ნადირობას არა მარტო კომუნისტებზე, არამედ სოციალ-დემოკრატებზე და ისეთ ადამიანებზე, რომელთაც არავითარი კავშირი არა აქვთ რევოლიუციასთან. აწარმოებენ ნადირობას ხალხზე: ქალებზე, ბავშვებზე და ბოლოს მიდიან იქამდე, რომ როგორც საშუალო საუკუნეებში, სწვავენ წიგნებს, ბიბლიოთეკებს. მე მგონია, რომ ის კონტრ-რევოლიუციონური შეთქმულება, რომელმაც თავი იჩინა გერმანიაში და რომლის მიმართ ჯერჯერობით ნეიტრალურ პოზიციას იჭერს ანტანტა, შეიძლება დამთავრდეს ისეთივე სამწუხარო ტრაგედიით, როგორც დამთავრდა ჰუნგრეთის რევოლიუცია. მე დარწმუნებული ვარ, რომ ანტანტას მოკავშირეებს რომ გაემარჯვათ რუსეთში, ჩვენ დავკარგავდით დამოუკიდებლობასაც და სამოქალაქო უფლებებსაც, რომელიც მოგვცა რუსეთის რევოლიუციამ. (გვაზავა: ომმა მოგვცა და არა რევოლიუციამ!) მე პირადად არა მაქვს ის შიში რუსეთის რევოლიუციისა და საზოგადოდ რევოლიუციისა, რომელიც დამფუძნებელ კრების წევრმა გვაზავამ სთქვა. მე ვიცი მაგალითები იმისა, რომ რუსეთის რევოლიუციონურმა მთავრობამ იცნო დამოუკიდებლობა პატარა სახელმწიფოებისა - ესტონეთის, ლატვიის, ლიტვის, პოლონეთისა და სხვების. მე მგონია, რომ იმედის წარკვეთა არ არის არც პოლიტიკურად სასურველი. თუ თქვენ გინდათ აწარმოვოთ მოლაპარაკება იმპერიალისტურ სახელმწიფოებთან, რომელთაც მხოლოდ უნდობლობა გამოიჩინეს ჩვენდამი და რომელთაც დაიჭირეს უმთავრესი ეკონომიური და სტრატეგიული პუნქტები და ეროვნულ ინტერესების თვალსაზრისით შემცდარი ვიქნებით თუ იმავ ურთიერთობას და დამოკიდებულებას დავიჭერთ როგორც დღემდე გვიჭირავს ევროპის იმპერიალისტური სახელმწიფოებისადმი. (გვაზავა: ევროპამ გვიცნო დეფაქტო!) გვიცნო მის შემდეგ, როდესაც რუსეთის ბოლშევიკებმა გადმოლახეს დონი, მათ გვიცნეს რუსეთის რევოლიუციის შიშით. მე ვამბობ, რომ ლოიალობა გამოვიჩინეთ იმპერიალისტებისადმი და ისინი კი ბეცი და გაუფრთხილებელი ნაბიჯებით უბიძგებენ ქართველ ხალხს თავის მოწინააღმდეგეთა ბანაკს. (გვაზავა: თქვენ გამოდიხართ როგორც ბოლშევიკი?!) მე გამოვდივარ როგორც საქართველოს დამფუძნებელი კრების წევრი და ისეთივე უფლება მაქვს საქართველოს სახელით ლაპარაკისა, როგორც თქვენ. მე ასე მესმის, თქვენ სხვანაირად. ჩვენ გამოვიჩინეთ დიდი ლოიალობა დასავლეთ ევროპის სახელმწიფოებისადმი და ყოველ წვრილმან საკითხებშიაც მათ უწევდით ანგარიშს, ისინი კი გაუფრთხილებელ ნაბიჯებით თავის ინტერესების წინააღმდეგ უბიძგებენ ქართველ ხალხს და მგონია, რომ აქედან შესაფერი დასკვნა უნდა გამოვიყვანოთ.

თავმჯდომარე. სიტყვა გარეშე-საქმეთა მინისტრს ეკუთვნის.

ევგ. გეგეჭკორი გარეშე-საქმეთა მინისტრი. მოქალაქენო! უნდა მოგახსენოთ, რომ საზოგადოთ ყოველნაირ ოპოზიციას პატივს ვცემ, ვინაიდან ჩვენი ღრმა რწმენით ცხოვრებაში და მით უმეტეს პოლიტიკურ სფეროში, ოპოზიცია აუცილებელ მოვლენას წარმოადგენს და მასთან, მოვლენას პროგრესიულს, ვინაიდან ის მოწოდებული არის უჩვენოს მომქმედ ჯგუფს, მმართველ აპარატს იმ შეცდომებზე, რომელთაც ნებით თუ უნებლიეთ ეს მმართველი აპარატი ჩაიდენს, და თავის თავად ცხადია, რომ შეცდომები, მით უმეტეს დღევანდელ ჩვენ პოლიტიკურ ვითარებაში ბუნებრივი და აუცილებელია.

მდგომარეობა მეტად რთულია და დიდი თავხედობა იქნებოდა, თუ რომელიმე ჩვენგანი გაბედავდა იმის თქმას, რომ ის უცოდველია. მაგრამ ამავე დროს ოპოზიციას ერთი აუცილებელი მოთხოვნილება უნდა წარუდგინოთ - ეს ობიექტივობა - მიუდგომლობა. თუ ის ამ მოთხოვნილებას ვერ ასრულებს, მაშინ ის, თავისთავად ცხადია, პირნათლად ვერ ემსახურება თავის დანიშნულებას.

ბ. შენგელაიამ დაიწუნა ჩვენი პოლიტიკა. მან სთქვა, რომ ჩვენ პოლიტიკაში არ გვქონდა სისტემა, აღებული სწორი ხაზი და აი, ამან რა შედეგები მოგვიტანაო. თავდაპირველად უნდა ვთქვა, რომ ეს ძალიან ახირებული დაფასება არის პოლიტიკისა, ვინაიდან პოლიტიკა დაფასდება არა იმ გართულების მიხედვით, რომელიც გვაქვს ამა თუ იმ მომენტში, არამედ მიხედვით იმისა, თუ რით არის გამოწვეული ეს გართულება და რამდენათ ამ გართულებაში მიუძღვის წილი მმართველ წრეს, მმართველ პარტიას. თქვენ ვერ შექმენით სოლიდარობა ამიერ-კავკასიის ერების შორისო, გვისაყვედურებს დამფუძნებელი კრების პატივცემული წევრი ბ. შენგელაია, მაგრამ მას დაავიწყდა, რომ სწორედ ამ მხრივ იყო მიმართული ჩვენი პოლიტიკა. თვით ბ. შენგელაიამ აღიარა, - რომ ის ხელშეკრულება, რომელიც იყო დადებული ჩვენს შორის, მე ვლაპარაკობ ადებეიჯანის და საქართველოს შორის დადებულ ხელშეკრულების შესახებ, საგულისხმო აქტია, - რომ მისმა ფრაქციამ ეს აღნიშნა და მიესალმა მას. მაშასადამე, ჩვენ მივაღწიეთ იმას, რომ ხელშეკრულება დავდევით მეზობელ რესპუბლიკასთან და თუ ეს ხელშეკრულება ამა თუ იმ მიზეზის გამო არ ტარდება ცხოვრებაში და ამას არ ატარებს არა საქართველოს მთავრობა, არამედ მისი კონტრ-აგენტი; ნება მიბოძეთ, დამფუძნებელ კრების წევრო პატივცემულო ბ. შენგელაია, მოგახსენოთ, რომ ამაში ბრალი საქართველოს მთავრობას არ მიუძღვის. და თუ შეთანხმებას მივაღწევთ, განა ეს ჩვენი პოლიტიკის შედეგი არ არის? განა ეს დიდ ღირებულებას არ წარმოადგენს? თქვენ იტყვით, რომ ეს ფარატინა ქაღალდია, ეს ცხოვრებაში არ გატარდება. მე თქვენ გეკითხებით: თუ ჩვენი კონტრ-აგენტები არ ასრულებენ ამ ხელშეკრულებას, თქვენ საქართველოს მთავრობას უნდა დასდოთ ბრალი? ასეთი მეთოდი კრიტიკისა არის, ჩემის აზრი, შედეგი იმ ფსიქოლოგიური გაცნდისა, რომელშიაც, მე ნებას მივცემ ჩემ თავს ასე ვსთქვა, იმყოფება ესერების ფრაქცია. მე თვალყურს ვადევნებ მათ პრესას, იქ ხშირად ვკითხულობთ, რომ საქართველოს მთავრობა უილაჯო, უსუსური და უნიადაგოა და კიდევ ვინ იცის უფრო უარეს სწერენ საქართველოს მთავრობაზე. მაგრამ როდესაც იმავე დროს, იმ ტრიბუნაზე გამოდიან და წინააღმდეგს ლაპარაკობენ, რომ არა მარტო საქართველოში, არამედ რაც კი ხდება მთელ სამყაროში ყველა ამის მიზეზი გახლავთ საქართველოს მთავრობა, წარმოიდგინეთ, მოქალაქენო, რომ თუ ბათომის ოლქი ისე არ გადაწყდა, როგორც ყარსისა, ამ შემთხვევაშიაც ბრალი ყოფილა საქართველოს მთავრობისა. (გრ. ვეშაპელი: ცოტა ბრალი კი მიუძღვის!) იმპერიალისტების სასტიკ მტერს ბ. შენგელაიას დაავიწყდა ის, რომ ამ შემთხვევაში სწორედ იმპერიალისტური ტენდენცია გამოაშკარავდა, როდესაც გადასჭრა ამ ორ კუთხეს ბედი. დაავიწყდა ის, რომ ერთი ინტერესი ჰქონდათ იმპერიალისტებს ყარსში და მეორე, როგორც აქ ილაპარაკა მეორე ჩემზე წინ მოლაპარაკე ორატორმა, ინტერესი ჰქონდათ ბათომში, რომელიც შეადგენს მისთვის კარს. და მართლაც თუ პატარა საქართველოს მთავრობა, მისი პატარა ძალ-ღონით ვერ შეებრძოლა ამ ბუმბერაზ სტიქიას და ძალას, თუ ამაში ბრალს სდებს საქართველოს მთავრობას, მაშინ, ბ. ლეო შენგელაია, დიდი წარმოდგენისა საქართველოს მთავრობაზე არა ვყოფილვარ და არცა ვარ. მაგრამ ბ. ლეო შენგელაიას, რომელიც ჩვენ პოლიტიკას გვიწუნებს და ვერ ბედავს ვერავითარს შორსმჭვრეტელობას ჩვენს პოლიტიკაში, შევამჩნიე დიდი გულუბრყვილობა. წარმოიდგინეთ, რომ მან დაინახა დიდი სხვა და სხვაობა სომხეთსა და ადერბეიჯანის პოლიტიკის შორის ბათომის საკითში. (შენგელაია: პრესსა?) აი, ბატონო შენგელაია, თუ თქვენთვის რეალურ ღირებულებას წარმოადგენს ის, რაც იწერება პრესაში, თქვენ ცდებით. მართალი სთქვა პატივცემულმა აკაკი ჩხენკელმა, მხოლოთ მაშინ დავაფასებთ ჩვენ სომხეთის პრესის პოზიციას და მაშინ იქნება ეს პოზიცია გულწრფელი, როდესაც იმას, რასაც დასწერს „აშხატაორი“, ან „არაჩი“ ამას სომხეთის მთავრობა გაატარებს ცხოვრებაშიო... და ამით იხელმძღვანელებს სომხეთის მთავრობის დელეგაცია პარიზში. მე კი უნდა განვაცხადო თქვენს წინაშე, რომ მე როგორც საგარეო პოლიტიკის პასუხის მგებელი, ასეთს იმედს ვერ გამოვსთქვამ და ამისთანა ნდობას მათ პრესას ვერ გამოუცხადებ. მხოლოდ ამით მე, რასაკვირველია, ვერ ვიხელმძღვანელებ და როდესაც თქვენ იქნებით საგარეო მინისტრი, თქვენ მაშინ შეგიძლიანთ ამით იხელმძღვანელოთ (ხმაურობა).

რას გვიკარნახებს ბატონი შენგელაია სამოქმედოდ? ჩვენ უნდა აღვნიშნოთ, რომ მთელი მისი კრიტიკა იყო უარყოფითი კრიტიკა. მე მგონია, რომ ასეთ დროს, ასეთ მომენტში ყოვლად შეუძლებელია ასეთი იარაღით გამოსვლა ამ ტრიბუნაზე, ვინაიდან თქვენ აგრეთვე უნდა აღნიშნოთ, თუ რა დადებითი მხარეს უნდა დავდგეთ ჩვენ. ერთად-ერთი, რაც მან გვითხრა, ეს ბოლშევიკებთან მოლაპარაკებაა. მე ვიცი, მოქალაქენო, რომ ბატონი ლეო შენგელაია, გარდა იმისა, რომ დამფუძნებელი კრების წევრია, ის ცნობილი პუბლიცისტია და ეს მას შემდეგს ავალებს: მან უნდა იცოდეს, რომ ჩვენ რამდენიმე ნოტა გაუგზავნეთ ბოლშევიკებს და აშკარად გამოვსთქვით სურვილი ბოლშევიკებთან საზავო მოლაპარაკებისა. ჩვენ მიმართვაში საბჭოთა რუსეთისადმი ბ-ნ შენგელაიას შეეძლო ნათლად დაენახა, რომ სწორედ ჩვენ ვიყავით მოსურნენი და გვინდოდა სულით და გულით, რომ ბოლშევიკებთან მოლაპარაკება დაგვეწყო და საერთო ენა გამოგვენახა.

ერთად-ერთი მოთხოვნა - ეს არის ჩვენი დამოუკიდებლობის ცნობა და ჩვენს შინაურ საქმეებში არ ჩარევა. ამ ნიადაგზე ჩვენ მზადა ვართ მოლაპარაკება ვაწარმოვოთ, მაგრამ ბოლშევიკებს ამის სურვილი არ გამოუთქვამთ და მთელი მათი მომართვა, როგორც ხედავთ, წარმოადგენს ლანძღვა-გინების პოლემიკას. ეს არ შეეფერება არც ჩვენს და არც რუსეთის ხალხის ინტერესებს. ბ-ნმა შენგელაიამ დაამთავრა იმით, რომ საქართველოს მთავრობამ დაკარგა ბათომი და ქართველი ხალხი მას დაიბრუნებსო. მე უნდა მოგახსენოთ, რომ ეს უკანასკნელი ფრაზა არაფერს არ ნიშნავს, რომ ეს საქმის ვითარებას არ შეეფერება. უნდა მოგახსენოთ, რომ ბათომი ჯერ არავის არ დაუკარგავს და ბათომს საქართველო არც დაკარგავს (ტაში). და თუ ეს არ გწამთ, ბატონო შენგელაიავ, თქვენ დათვურ სამსახურს უწევთ იმ სახელმწიფოს და იმ ერს, რომელსაც თქვენ ეკუთვნით. მე აქ განვაცხადე, რომ ჩვენ ბათომის ოლქში დღეს წარმოვადგენთ რეალურ ფაქტორს. მე აქ განვაცხადე, რომ მთელი ბათომის ოლქი მოითხოვს საქართველოსთან შეერთებას. ბატონებო, განა ეს ნიშნავს ბათომის დაკარგვას?

მართალია, ჩვენ, დიდს პატივს ვცემთ და დიდის ნდობით ვეპყრობით უმაღლეს საბჭოს, მაგრამ ყოველ შემთხვევაში, როგორც მე დღეს აქა ვსთქვი, მხოლოდ ერთს აქვს ამ საკითხში გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჩვენთვის, თუ როგორი და რა დამოკიდებულება არის ბათომის მკვიდრთა საქართველოსადმი. ბათომის ქალაქის არჩევნები, მეჯლისი, ყველა ის დამანუგეშებელი ცნობები, რომელიც იქიდან მოგვდის, აი ყველა ეს გადასწყვეტს ბათომის ბედს და მე იჭვიც არ შემდის იმაში, რომ გადასწყვეტს საქართველოს სასარგებლოდ. მართალია, ბათომი დავკარგეთ დროებით ორი წლის წინად, როდესაც საქართველო იბრძოდა და არა ერთი ორი საუკეთესო შვილი შესწირა ამ გაბედულ ბრძოლაში, მაგრამ იცის ბ. შენგელაიამ, რომ ამ შავბნელ დროს იყო ერთი პარტია, რომელიც უშლიდა ქართველ ხალხს ბრძოლაში და როდესაც მობილიზაცია იყო გამოცხადებული, სწორედ თქვენი პარტია მობილიზაციის წინააღმდეგ წავიდა და ამით ხელი შეუშალა ბათომის შენარჩუნებას (შენგელაია: ტყუილია!).

მე არას დროს თავს არ მივცემ უფლებას და ამ ტრიბუნას ისე არ დავამცირებ, რომ ვსთქვა ტყუილი. სწორედ მაშინ, როდესაც მე სამხედრო მინისტრად გახლდით, - მე მოვიყვან მაგალითს: - ქუთაისში მომიხდა წასვლა სწორედ მობილიზაციის გამო და თქვენ ამხანაგთან ივანე გობეჩიასთან, რომელიც სამწუხაროდ აქ არა ბრძანდება, ამის შესახებ შეტაკებაც კი მომიხდა (შენგელაია: მაშინ მობილიზაცია არ იყო გამოცხადებული, მსჯელობის პროცესში იყო!) სწორედ მსჯელობისათვის მთელი სამი თვე დაგვჭირდა, ვიდრე მობილიზაციის პროექტს მიიღებდა ეგრეთ-წოდებული „კრაევოი ცენტრი“, მაშინ წინააღმდეგი იყვენ თქვენი ამხანაგები და უნდა მოგახსენოთ, რომ თუ ბათომის დროებით დაკარგვას ვინმემ ხელი შეუწყო, ეს არის სწორედ ის პარტია, რომლის წარმომადგენელი ბ. შენგელაია ბრძანდება.

თავმჯდომარე. სიტყვა ბ. გვაზავას ეკუთვნის.

გიორგი გვაზავა. (ნ.-დ.) ბატონებო, საქართველომ დაკარგა ბათომიო, ნათქვამი იყო აქ. (შეგელაია: მთავრობამ დაკარგა!). ეს სრულიად შემცდარი აზრია. ბათომი დაკარგული არ არის, ბათომი არ დაუკარგავს არც მთავრობას, არც საქართველოს. ამ საკითხის გარშემო არის მღელვარება და მგონია, რომ არა გვაქვს საბუთი, რომ დიდი მღელვარება იყოს იმიტომ რომ საკითხი შეეხება ბათომს, რომელიც არის თვალსაჩინო ნაწილი საქართველოსი, მასთან ორგანიულად დაკავშირებული და განუყრელი. ბევრს ჰგონია, რომ ბათომი და ბათომის ოლქი საქართველოს ჩამოსჭრეს. და, რასაკვირველია, ეს იწვევს ტკივილებს და მწუხარებას. ამით ეს მოვლენა, ეს მოვალეობა სასიხარულო მოვლენა არის, მაგრამ ის გატაცება, რომელიც დღეს გამოიჩინა ხალხმა, მე მგონია, ჩვენთვის ხელსაყრელი არ არის.

ბატონებო, ჩვენ წინ სდგას საკითხი ბათომისა, საკითხი საზოგადოებრივი, საკითხი ეროვნული, თუმცა ბათომი ერთი კუთხეა საქართველოსი, მაგრამ ბათომის საკითხი არის საკითხი მთელი საქართველოსი, როგორც თავისუფალ სახელმწიფოსი, და ამასთანავე მთელი ევროპისა, ჯერ სჩანს, ეს საკითხი მთლიანათ ჩამოყალიბებული არ არის. თქვენ კარგათ იცით, რომ მსოფლიო ომი დაიწყო სულ სხვა სტიმულით, მაგრამ ის დამთავრდა რევოლიუციით, მერე დაიწყო რევოლიუცია. მაგრამ ის იდეა, რომელიც მიუძღოდა ომსა და რევოლიუციას, განზე დარჩა და ბოლოს ჩამოყალიბდა ეროვნული იდეა. თქვენ ისიც მოგეხსენებათ, რომ ყველა ერმა ააფრიალა წითელი დროშა და ყოველი ერი ყვიროდა: „პროლეტარებო ყველა ქვეყნისა შეერთდითო“. მაგრამ ეხლა ყველა ეს პროლეტარები იცავენ თავიანთ სახელმწიფოებს. ეს იმას ნიშნავს, რომ არის ისტორია და ისტორიული პროცესი მიდის იმ გზით, რომელიც არ ასცდება საქართველოსაც. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთი ჩვენი პარტიული მიმართულებანი, შეიძლება ზოგიერთი მოღვაწენიც წინააღმდეგნი იყვნენ საქართველოს თავისუფლებისა, მაგრამ დროება გამოიცვალა, და გამოიცვალა აზრები და შეხედულებანი ამ საკითხის შესახებ. ევროპის ბევრი ერი ეხლა თავისუფალი სახელმწიფოები არიან და ის პრინციპი, რომელზედაც ამყარებს საერთაშორისო უფლებები, ეჭვი არ არის, აქაც დამყარდება და უზრუნველყოფილი იქნება აქ, საქართველოში. რა მოხდა ისეთი ბათომის შესახებ, რამაც უნდა გამოიწვიოს განსაკუთრებული მდგომარეობა. მე ასეთ შეცდომას და ამგვარ რამეს არ ვხედავ. მართალია, უკანასკნელი ცნობებით ვიცით, რომ ბათომი უმაღლესმა საბჭომ გამოაცხადა პორტო-ფრანკოთ და მოკავშირეების მფარველობის ქვეშ უნდა იყოს, მაგრამ ასეთი დადგენილება სრულიად არ ნიშნავს, რომ ბათომი უნდა ჩამოერთვას საქართველოს, ჩვენ კარგად ვიცით, რა არის პორტო-ფრანკო. ეს მუდმივი არასოდეს არ ყოფილა. ეს არის დროებითი მოვლენა. ამას სხვათა შორის, იწერება ბ-ნი გრ. რცხილაძე; ასეთივე იყო ცნობა გაზეთებისა. მაშასადამე, ეს მოვლენა დროებითია, ამიტომ ბათომის საკითხი არსად გადაწყვეტილი არ არის და უნდა გადაწყდეს, როგორც ამას მოითხოვს სამართლიანობა და მსოფლიო ინტერესი. და თუ ბათომი პორტო-ფრანკოდ გამოცხადდება, მაშინ ეს საკითხი გადაეცემა ერთა ლიგას. რა არის ერთა ლიგა? საზოგადოთ ეს არის უკანასკნელი დასკვნა იმ მიმართულებისა, რომელიც მიიღო მსოფლიო ამბებმა ამ ბოლო დროს. - ეს არის იდეა თვითგამორკვევისა და იმ იდეამ, რომ უნდა იქნეს დაარსებული ხალხთა ლიგა და ის უნდა აწესრიგებდეს ერთა შორის დამოკიდებულებას, - მიიღო ამ ბოლო დროს უფლებრივი ხასიათი. მაშასადამე უმთავრესი დანიშნულება ერთა ლიგისა არის სამართალი და მშვიდობიანობა. თუ ეს ასეა, ეჭვი არ არის, რომ ბათომი და ბათომის ოლქი და მთელი სამუსლიმანო საქართველო უნდა იყოს საქართველოსთან. თქვენ იცით რა არის სამართალი? სამუსლიმანო საქართველო იყო ქართველებისა. ეს იყო პირველი კულტურის სხივი საქართველოსი. მხოლოდ მეჩვიდმეტე საუკუნეში ოსმალეთმა დაიპყრო ეს მხარე, მხოლოდ მეჩვიდმეტე საუკუნეში გაწყდა ეს კავშირი, და ის ჩამოშორდა დანარჩენ საქართველოს. შეიქმნა ისეთი საერთაშორისო მდგომარეობა, რომ საქართველო წელში უნდა გაზნექილიყო. შემდეგ საქართველო შეუერთდა რუსეთს და დასდო მასთან ცნობილი ხელშეკრულება და პირობა. ჩვენ ვიცით, რომ იქ არის მუხლი, მეოთხე მუხლი, სადაც მოყვანილია რომ რუსეთი ვალდებულია საქართველოსთვის დაებრუნებინა ყველა ის ნაწილი, რომელიც საქართველომ დაკარგა: ეს იყო სამუსლიმანო საქართველო. ასეთი ხელშეკრულება იყო დადებული რუსეთთან. შემდეგ რუსეთმა დაიპყრო ბათომის ოლქი, მერე შეთანხმების ძალით ეს ქვეყნები უნდა გაერთიანებული ყოფილიყო საქართველოსთან, მაგრამ რუსეთი თავის მოვალეობას ასე არ უყურებდა. მე მინდა მივაქციო თქვენი ყურადღება იმ გარემოებას, რომ რაც რუსეთმა დაიპყრო ეს ქვეყნები, ყოველივე უფლებრივი გარანტია გაუქმებული არის, მაგალითად ოსმალეთის პრეტენზიები. საქართველო არსებობდა, როგორც თავისუფალი, დამოუკიდებელი სახელმწიფო, როგორც სუბიექტი უფლებისა, მას ისეთი ხელშეკრულება ჰქონდა რუსეთთან, რომ მისი უფლება არ უნდა ყოფილიყო წაშლილი; ამას იზიარებს მთელი ევროპა, ამ აზრს იმეორებს ყველა ევროპის მეცნიერი. არავითარი განსაკუთრებული ცნობა ამ მხრივ არ უნდა. ის იყო სახელმწიფო საზოგადოდ, დარჩა სახელმწიფოდ და თუ ეს ხელშეკრულება ჰქონდა დადებული რუსეთთან და თუ ეს ხელშეკრულება დაარღვია რუსეთმა, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ საქართველომ დაჰკარგა თავისი უფლებები.

თუ უფლებრივ თვალსაზრისით შევხედავთ ამ საკითხს, - მემკვიდრეს ამ მხარეთა წარმოადგენს საქართველო. ეჭვი არ არის, რომ ბათომი და ბათომის ოლქი საქართველოს ეკუთვნის. ამას მოითხოვს უბრალო სამართალი, უბრალო უფლებრივი შეგნება, მე არ მინდა გავართულო საკითხი, თუ როგორ სწყდება ევროპასა და აზიაში საკითხი თავისუფალ გარებისა. ეს თქვენც ძალიან კარგად იცით, მაგრამ მოგახსენებთ ერთს მაგალითს. ავიღოთ საბერძნეთი, მან დაიჭირა სმირნა, ფრაკია. მე გეკითხებით რა უფლებით? (ვეშაპელი: ჯარით! ჯარით!) არა! ჯარზედ არ არის ყველაფერი დამოკიდებული. რასაკვირველია, ჯარს დიდი მნიშვნელობა აქვს; - ჯარი, მაშინ არის საჭირო, როდესაც თქვენ ბრძოლის ველზედ გადიხართ, და ზარბაზნებს ისვრით. მაგრამ აქ მე უფლებრივ საკითხზედ მოგახსენებთ. უფლებრივი საკითხები ჯერ კაბინეთებში სწყდება, ასე რომ დიდი მნიშვნელობა აქვს ამ უფლებრივ საკითხს. რა უფლება ჰქონდა საბერძნეთს, რომ სმირნა დაიჭირა. ის უფლება, რომ ოთხი, თუ ხუთი საუკუნე იყო საბერძნეთის ნაწილი. მაგრამ განა ბათომი და ბათომის ოლქი მუდამ არ იყო საქართველოსთან მრავალ საუკუნეების განმავლობაში? თუ კი საბერძნეთს შეუძლიან გადალახოს და აზიაში დაიჭიროს ეს თუ ის კუთხე, თავის თავიდ ცხადია, რომ საქართველოს ეკუთვნის ის, რაც მას ეკუთვნოდა ყოველთვის და მას აქვს უფლება დაიჭიროს ის, რაც განუყრელია მასთან ტერიტორიალურად, ეროვნულად და ყოველ მხრივ. თქვენ შეგიძლიანთ სთქვათ, ეს შეიძლება ომის დროსო. ჩვენ ვიცით სხვა მაგალითი. ავიღოთ პოლონეთი, რომელიც დაჭრილი იყო მრავალ სახელმწიფოთაგან სამ ნაწილად; ეხლა იგი შედუღდა ერთ სახელმწიფოთ - დიდ პოლონეთად. თუ ეს შესაძლებელი არის, თუ ეს მისაღები არის ევროპის მოწინავე ხალხთათვის, ნუ თუ კაცობრიობა შესცვლის ამ პრინციპს საქართველოში, ეს ყოველ შემთხვევაში წარმოუდგენელია და მე მოგახსენებთ, რომ ბათომის საკითხი სრულიად გადაწყვეტილი არ არის და თუ გადაწყდა, გადასწყდება ჩვენს სასარგებლოდ. ამაში მე დარწმუნებული ვარ.

გარდა ამისა, ხალხთა ლიგამ უნდა დაამყაროს როგორც მოგახსენეთ, მშვიდობიანობა, ეს არის უმთავრესი მოთხოვნილება. მშვიდობიანობა, რასაკვირველია დაკავშირებულია სამართალთან და იქ, სადაც სამართალი არ არსებობს, მშვიდობიანობაც შეუძლებელია. არ შეიძლება ჩვენში მშვიდობიანობა იყოს, თუ ბათომი მართლაც განცალკევებული იქნება და ამით მდგომარეობა გართულებული იქნება. საქართველო არის დემოკრატიული სახელმწიფო, საქართველოში ყოველი პიროვნება თვითონ არის თავისი მეფე, ამსრულებელი თავისი ბრძანებისა; თვითეული ადამიანი კი თავისუფალი და შეგნებულია. როდესაც ახდენენ ოპერაციას და ცოცხალ ორგანოს ჩამოსჭრიან ნაწილს, თავის თავად ცხადია, მაშინ ადამიანი სწუხს, მღელვარებას განიცდის. მაშინ ყოვლად შეუძლებელია ჩვენ დავიცვათ წონას-წორობა და რაიმე ნაბიჯები არ გადავდგათ. ერთა ლიგა, რასაკვირველია, ამ გარემოებას ჩაუკვირდება, დაიცავს მოთხოვნილებას სამართლისას და ინტერესს მშვიდობიანობისას, რომელნიც განუყრელნი არიან. თუ საქართველოში მშვიდობიანობა არ არის, ის არ არის მთელ კავკასიაში და, რასაკვირველია, მცირე აზიაშიც, არ იქნება ეს მშვიდობიანობა. ამ ნაირად პირდაპირი დანიშნულება ხალხთა ლიგისა არის, - არ დაარღვიოს საქართველოში ეს მშვიდობიანობა. და მე დარწმუნებული ვარ, ეს საკითხი ისე გადაწყდება, როგორც ამას მოითხოვს ჩვენი ეროვნული, სასიცოცხლო ინტერესები. ამიტომ მე მგონია, რომ ჩვენ არ გვქონია საკმაო საბუთი, რომ რაიმე საყვედური გვეთქვა ინგლისის, ან და სხვის წინააღმდეგ. მე ამის საბუთს ვერ ვხედავ.

ბათომის ოლქი დიდი ხანია სხვას უჭირავს, მას შემდეგ, რაც დაიწერა ბრესტის ხელშეკრულება, რაც ოსმალეთმა ბათუმი დაიჭირა, ეს მდგომარეობა გრძელდება. მართალია, ეს ხალხისთვის მიუღებელია, ჩვენ ამას ომი გამოუცხადეთ, და ეს კი სწორედ იმის ნიშანია, რომ უბათუმოდ ჩვენ არ შეგვიძლია ცხოვრება; ჩვენ იმედით უყურებდით მომავალს და თუ აქამდე ნაბიჯი არ გადავდგით, ეს იმიტომ, რომ (რამდენად მე ეს ვიცი და რამდენადაც დაახლოვებული ვარ მთავრობასთან) პატივს ვცემდით ინგლისს და დარწმუნებული ვიყავით, რომ ისინი გადასწყვეტდნენ ბათომის საკითხს საქართველოს სასარგებლოდ. ჩვენ, როგორც მოგახსენეთ, გვქონდა პატივისცემა ინგლისისა, რომლის ჯარების ხელში იყო ბათომი; დღეს მდგომარეობა არ შეცვლილა, დღეს ინგლისის ჯარებს იქ ემატება საფრანგეთის და იტალიის ჯარები; ჩვენი პატივისცემა დიდია საფრანგეთისა და იტალიისადმი და დარწმუნებული ვართ, როცა ისინი გაეცნობიან მდგომარეობას, ბათომის საკითხს გადასწყვეტენ ჩვენს სასარგებლოდ.

მართალია, თუ იტალიამ დაიჭირა ფიუმე და სამხრეთ ტიროლი, თავის თავად ცხადია, ეს იტალია ვერ იტყვის, რომ საქართველოს ბათომი არ უნდა ეკუთვნოდესო, მაშინ, როცა ბათომი საქართველოს ნაწილია და მხოლოდ დროებით იყო მას მოწყვეტილი. ამას აშკარად ღაღადებს და სწყვეტს წარსულის ისტორია: ბათომი გეოგრაფიულად განუყოფელი ნაწილი იყო საქართველოსი. და უეჭველია, ეს საკითხი საქართველოს სასარგებლოდ გადაწყდება და თუ გადაწყდა ჩვენი სურვილების წინააღმდეგ, - მაშინ უნდა გავილაშქროთ, მაგრამ მე მრწამს, რომ ეს მომენტი არ დადგება.

ჩემის რწმენით ჩვენ საფრთხე მოგველის არა დასავლეთიდან, როგორც ეს ახლახან სთქვა ჩვენმა მთავრობის თავმჯდომარემ, ვინაიდან, რაც უნდა იყოს იმპელისტებთან ლაპარაკი მაინც შეიძლება, მაშასადამე, შეიძლება საქმის დაჭერა და მოლაპარაკების წარმოებაც. ჩვენ საფრთხე უფრო ჩრდილოეთიდან გველის, რადგანაც ბალშევიკებთან ლაპარაკიც არ შეიძლება და როდესაც ადამიანთან ლაპარაკი არ შეიძლება, მაშინ საქმის მოგვარებაც შეუძლებელია.

აქ შენგელაიამ აღნიშნა ჩრდილოეთის საფრთხე და სთქვა, რომ დაიწყეთ ლაპარაკი ჩრდილოეთთანაო. მე ვეკითხები ბ. შენგელაიას: ვინ უშლის ჩრდილოეთს ჩვენთან ლაპარაკს? - არავინ. ჩვენს მთავრობას ჰქონდა მიწერ-მოწერა ნოტებით რუსეთის ბოლშევიკურ მთავრობასთან და ვინც კი იცის კითხვა, ვინც შავს არჩევს თეთრისაგან, ის დაინახავდა, რომ ბოლშევიკებთან ლაპარაკი არ შეიძლება. ისინი არ სცნობენ ჩვენს დამოუკიდებულებას, არ სცნობენ იმიტომ, რომ რუსული ბოლშევიზმი - ეს რუსული იმპერიალიზმია, იმიტომ, რომ ბოლშევიზმი ლამობს აღადგინოს რუსეთი ძველ საზღვრებში, მათ სურთ გადალახონ ჩვენი საზღვრები და თუ გადალახეს, სახრჩობელასაც მოგვიმზადებენ. აი ჩვენ აქედან მოგველის საფრთხე და ამიტომ მთელი ჩვენი ძალ-ღონე, მთელი ჩვენი მილიტარული ენერგია აქეთკენ უნდა მივმართოთ.

შეიძლება ინგლის-საფრანგეთ-იტალიამ დაიჭირონ დროებით ბათომის ოლქი, მაგრამ მათ სტამბოლიც ხომ დაიჭირეს. და განა ეს იმას ნიშნავს, რომ სტამბოლი მათ საბოლოოდ დარჩებათ? ბათომი ისეთი გზაა, რომ დიდი საკითხია, - რა უფრო ხელსაყრელია საქართველოს სახელმწიფოს განმტკიცებისათვის - უცხო ჯარების ბათომიდან წასვლა, თუ იქ დარჩენა?

ბოლშევიკებს არ უნდათ ჩვენი დამოუკიდებლობა. ხომ წაიკითხეთ ბ. ჩიჩერინის ნოტა? ის ხომ საქართველოს, როგორც რუსეთის ერთ გუბერნიას ისე უყურებს? ამაში ხომ დარწმუნებული ხართ. ჩვენ იმედი გვქონდა, რომ ისინი, როგორც სოციალისტები, მიაქცევედნენ ყურადღებას თვითმპყრობელობის მიერ წართმეულ უფლებებს, მაგრამ არა, მათ დაივიწყეს ყოველგვარი უფლებრივი ნორმები. ისინი ისე გვიყურებენ, როგორც დამონებულ ხალხს. და აი, ეს ხალხი მოდის ჩვენსკენ. და თუ საქართველოს ხალხი შეგნებულია, თუ მოქალაქეს ესმის თავისი ინტერესები - ეს არის საქართველოს სახელმწიფოებრივობა, რომელიც დაიცავს ჩვენს ერს, ხალხს, უჩვენებს მას განვითარების გზას. და თუ ეს შეიგნო ჩვენმა ხალხმა, - ეს დიდი ღირებულება იქნება.

საქართველომ დღეს განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიაქციოს და დაიჭიროს კავკასიონის ფერმოპილები და დაიცვას ჩვენი ქვეყანა ჰუნების, მონგოლების შემოსევისაგან, რომლებიც ეხლა ჩვენს ქვეყანას წალეკვას უქადიან. აი საიდან გველის საფრთხე. მე ზედმეტი ლაპარაკით არ მოგაწყენთ თავს, ჩვენ დაკმაყოფილებული ვართ მთავრობის განცხადებით - უკვე ვდგევართ აჭარაში, მოლაპარაკებას ვაწარმოებთ და ამის გართულება სრულიად საჭირო არ არის. ეხლაა ისტორიული მომენტი, როცა იკვანძება წარსული და მომავალი, თუ ჩვენი ხელიდან გაუშვით სადავე, მაშინ დაიღუპება მთელი ერი. ეს მომენტი ჩვენ უნდა შევინახოთ და თუ შევინახეთ მაშინ ჩვენ დავინახავთ, რომ საფრთხე არის ჩრდილოეთიდან და არა დასავლეთიდან.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბ. ვეშაპელს.

გრ. ვეშაპელი. (ნაციონალისტი) ბატონებო, შეკითხვა უმეტეს შემთხვევაში ნიშნავს იმას, რომ ეს თუ ის ფრაქცია დამფუძნებელი კრების, პარლამენტის შეცდომებს ნახულობს მთავრობის მოქმედების ამა თუ იმ დარგში, ან პატარას, ან დიდს, ისეთ დიდს, რომ მოითხოვს ხოლმე, თუ რა საკვირველია, ძალთა განწყობილება ამას ხელს უწყობს, მთავრობის გადადგომას.

დღევანდელ შეკითხვას ყოველ შემთხვევაში იმ ფრაქციისათვის, რომელიც იყო ავტორი ამ შეკითხვისა, არ მისცემია ხასიათი მხოლოდ კრიტიკული, მას ქონდა მეორე მნიშვნელობა ის, რომ საერთოდ დამფუძნებელმა კრებამ გამოთქვა აზრი ბათომის საკითხის შესახებ და განსაკუთრებით მთავრობამ. მაგრამ ცხადია ფაქტი შეკითხვის შეტანისა მოწმობს იმას, რომ ავტორი, რასაკვირველია, არ არის კმაყოფილი მთავრობის ბათომის საკითხში. თავის თავად ცხადია რომ ამ შეცდომებს აღნუსხვა უნდა ჰქონდეს, როგორც განაცხადა საგარეო-საქმეთა მინისტრმა, ხასიათი არა აბსოლიუტური, არამედ შედარებით, და კერძოთ დღევანდელ მდგომარეობასთან შეფარდებული. ამ მხრივ შეცდომები იყო დაშვებული ორი გზით: ერთი - დიპლომატიური და მეორე, თუ გნებავთ, - სამხედრო. რაც შეეხება დიპლომატიურ საქმეს საგარეო-საქმეთა სამინისტროს, ცენტრს ვერ დავაბრალებთ იმას, რომ როდესაც საჭირო იყო, ან შესაძლებელი იყო მას ნაბიჯი არ გადაუდგამს ბათომის საკითხში. ამ მხრივ სამწუხაროდ ვერ ვიტყვით ამას ჩვენი დიპლომატიის ევროპაში წარმომადგენლებზე, ე.ი. ჩვენ ევროპის დელეგაციაზე, რომლის შესახებ თითქმის რამდენიმე თვე არის არაფერი ისმის და ერთგვარი კითხვა წარმოითქმება საერთოდ მუშაობაზე და კერძოდ მიზანშეწონილობაზე ამ ჩვენი დელეგაციის მუშაობისა ევროპაში, ჯერ პარიზში და შემდეგ, როგორც ეს საჭირო იყო, ლონდონში. უსათუოდ დიდი არანორმალური მოვლენა არის, რომ ჩვენ მხოლოდ ფრანგების, იტალიელების და ინგლისელების ტელეგრამებიდან ვიცით და მხოლოდ კონსტანტინოპოლის საელჩო გამოეხმაურა მას, ვიცით ბათომის საკითხის მდგომარეობა უმაღლეს საბჭოში. რაც შეეხება ჩვენ დელეგაციას ევროპაში, მე არ ვიცი რატომ ვერ მოუხერხებია თავისი ცნობა, თავისი აზრი ამ საკითხის მოეწოდებია საქართველოსათვის, ამით გაეადვილებია მინისტრისათვის თუ არა, ყოველ შემთხვევაში დამფუძნებელი კრებისათვის, ქვეყნისთვის ამ ბათომის საკითხის გამორკვევა და კერძოდ გამორკვევა იმისი, რა გააკეთა დელეგაციამ ამ საკითხის გარშემო ევროპაში. ჩვენ ვიცით რომ, როდესაც ბათომის საკითხი პირველად წყდებოდა, ეს იყო ბრესტ-ლიტოვსკში, იქ ჩვენმა დიპოლომატიამ დააშავა ის, რომ როცა ეძახდნენ მონაწილეობის მისაღებათ კონფერენციაზე ის არ წავიდა. ეხლაც ბათომის პორტო-ფრანკოდ გამოცხადება ისევე ჩვენდასაუბედუროდ წყდება, რომ ჩვენ დელეგაციას არა აქვს საშვალება მიიღონ მონაწილეობა. და მე არ ვიცი რამდენად მიზან-შეწონილი იყო მოქმედება ჩვენი დელეგატებისა საზღვარ-გარეთ, რომ მათ არ გადადგეს გაბედული ნაბიჯი, რომ ქართველი ხალხის ინტერესები დაეცვათ, როცა ბრესტის შემდეგ მეორედ წყდება ბათომის საკითხი.

რაც შეეხება არა დიპლომატიურ საქმიანობას, სამხედრო საქმიანობას, ეს უკვე აღარ შეეხება გარეშე-საქმეთა სამინისტროს, მაგრამ ეს არ შეეხება მარტო სამხედრო სამინისტროს, არამედ მთავრობასაც - აქაც უსათუოდ არის შეცდომები, ვიმეორებ უნდა წარმოებდეს ეს პირობების მიხედვით. ბატონმა მინისტრმა თავის სიტყვაში განაცხადა, რომ 15 თებერვალს მთავრობამ იცოდა, რომ ინგლისელები აპირებდენ ბათომის დაცლას. შემდეგ მოიყვანა ცნობები, 20 თებერვალს ჩვენი მთავრობისაგან გაიცა ბრძანება, რომ საქართველოს ჯარს დაეკავებია ბათომის ოლქი, მხოლოდ 22 თებერვალს მოსულა პირველი პროტესტი ინგლისის წარმომადგენელისაგან და ის გაგრძელდა პირველ მარტამდის, როდესაც ულტიმატუმის ხასიათი მიიღო იქაურ წარმომადგენლის მხრივ. აი, ამ 3 რიცხვის შესახებ: პირველი ის, რომ 15 თებერვალს იყო ასეთი მდგომარეობა; რომ თუ ეს არ სჩანდა მთლად, მე ვიცი როგორც საგარეო კომისიის წევრმა, მე შემიძლია ვსთქვა, რომ თითქმის ინგლისელები ეხვეწებოდენ ჩვენ მთავრობას, რომ ჩვენ წავალთ და თქვენ მზათ იყავით, ე.ი. ჩვენ წავალთ და ბათომი დარჩება იმას ვინც აქ შევაო. მე მგონია ასეთი იყო ჩვენი მდგომარეობა, ის მდგომარეობა, რომელიც იყო 5 (არ ისმის) მე ვამბობ ჩვენი მთავრობა, რომ მზად ყოფილიყო, ჩვენი სამხედრო ორგანიზაცია რომ ყოფილიყო მოწყობილი, როგორც ეს საჭირო იყო, მაშინ ჯერ ერთი, 20 თებერვლისათვის მოცდა არ დასჭირდებოდა, ჩვენ მთავრობას, რომ ბრძანება გაეცა მხოლოდ ხუთ დღის შემდეგ იმ ცნობის მიღებისა. (მაშინ არჩევნები იყო და ხელს შეუშლიდენ) - შემდეგ მე ვეთანხმები მთავრობას და გარეშე-საქმეთა სამინისტროს მეთაურთ და თქვენც, ბატონო გიორგი გვაზავა, რომ ბათომის საკითხი გადაწყდეს არა ლოიალურად ინგლისის მიმართ, ე.ი. ჩემი კრიტიკა ამ შემთხვევაში არ არის აშენებული არა დღეს საქართველოში ევროპის მომქმედ ძალების, რომლის წარმომადგენელი ანტანტა არის, არა ამ ძალების წინააღმდეგ, არამედ ამ ძალებთან შეთანხმებით მუშაობაზე და ნაბიჯზე ვლაპარაკობ მე. და ამაში ვპოულობ შეცდომებს. ის ანტრაქტი, რომელიც იყო ბათმში ინგლისელების დროებით წასვლის დროს, ეს არ იყო გამოყენებული ისე როგორც შეიძლებოდა გამოყენებულიყო და საკვირველია ინგლისი ამისთვის, (არ ისმის) არ გამოაცხადებდა. შემდეგ ავიღოთ მეორე მომენტი, უფრო მწვავე; მე მგონია, რომ რაღაც არა ნორმალური და საერთოდ საზიანო მოვლენის ბრალი უნდა იყვეს, რომ ჩვენმა ჯარმა, რასაკვირველია, მთავრობის ბრძანებით და საერთოდ პირობების ანგარიშით, ე.ი. ამ შემთხვევაში ინგლისელების პოლიტიკის ანგარიში, რომ ჩვენმა ჯარმა დაიკავა სტრატეგიული პუნქტები ბათომის ოლქისა, მხოლოდ ახალციხიდან - ხულომდე და არდაგან - ართვინამდე და ვერ დაიკავა ნატანებ - ქობულეთი - ციხის-ძირი. შეიძლება აქ მიზეზი იყოს იმაში, რომ ჩვენი სამხედრო აპარატი არ არის გაერთიანებული და ყოველი სამხედრო ნაწილი ისე ვერ ანხორციელებს ცენტრიდან მოსულ ინსტრუქციებს, როგორც შეეფერება სამხედრო ნაწილების ჯარს. სანამ ინგლისის პროტესტი მოვიდოდა, სანამ ინგლისი განაცხადებდა, რომ ის არ მიდის, სანამ ჩვენი ჯარი იყო ხულოში, რომ ის აგრეთვე ყოფილიყო ქობულეთში, ამაზე ინგლისი ომს არ გამოგვიცხადებდა, მხოლოდ ჩვენ მოგვემატებოდა მესამე სტრატეგიული პოზიციები ქობულეთ-ციხის-ძირამდე. მხოლოდ ამის შემდეგ ჩვენ შეგვეძლო გვეთქვა, რომ მთავარი სტრატეგიული პუნქტები ჩვენ ხელთ არის, დღეს კი უქობულეთოთ ძნელი არის იმის თქმა, რომ ჩვენ შეგვიძლია უზრუნველ-ყოფილად ჩავთვალოთ ჩვენი თავი, როდესაც ჩვენ მარტო ხულოში ვართ. (ხმა ს.-დ. სკამებიდან: კარგი სტრატეგი ყოფილხართ!) დიდი სტრატეგი არ უნდა იყვეს კაცი იმისთვის, რომ გაებედოს კითხვა იმის შესახებ, რატომ შესძლო ჯარში მიუხედავად საშინელი დაბრკოლებისა, თითქმის ზღაპრული გადასვლა ახალ-ციხიდან-ხულომდე, არდაგანიდან - ართვინამდე და რატომ უფრო ადვილ პირობებში მოახდინა დაგვიანება იმის გამოყენებისა, რაც უნდა გამოყენებული ყოფილიყო სხვა ფრონტზე - ნატანების ფრონტზე. მე ვამბობ, რომ აქ არის მიზეზი იმისა, რომ ჩვენი სამხედრო აპარატი არ არის მთლიანი. მე მეტს არ ვლაპარაკობ იმისთვის, რომ ანგარიშს უწევ მდგომარეობას. მხოლოდ იმის შემდეგ, როდესაც მთელი სამხედრო ძალა იქმნება ისე აშენებული, რომ იგი მოიქცეს ისე, როგორც მოიქცა მესამე ბრიგადა, რომელმაც სახელოვანი ფურცელი ჩასწერა საქართველოს ისტორიაში, მხოლოდ ამის შემდეგ თქვენ შეგიძლიათ სთქვათ, რომ თქვენი სტრატეგია კარგი არის.

ამის შემდეგ, ბატონებო, მოვიდა ინგლისის პროტესტი, დაიწყო ინგლისის წარმომადგენლების საშუალებით მთავრობასთან მოლაპარაკება შეთანხმებაზე. ეს მოხდა. ინგლისმა, მიუხედავათ იმისა, რომ (არ ისმის) იყო ნახსენები, რასაკვირველია ომი არ გამოგვიცხადა იმისთვის, რომ ჩვენი ჯარები იყვნენ ხულო-ართვინში შესული. რასაკვირველია, ინგლისის წარმომადგენელმა მოინდომა თავისი ინტერესებისათვის იმის გამოყენება და ამის შემდეგ იყო ჩვენი მთავრობის და ინგლისის შეთანხმება. ასეთია შეთანხმება: მოკავშირეთა ძალა, რაც ყავს ბათომის ოლქში, უზრუნველყოფს ჩვენ ჯარს, როგორც სტრატეგიულად, ისე სურსათის გამოკვების მხრივ. მეორეს მხრივ ინგლისი უზრუნველყოფს იმას, რომ არის კონტაქტი სარდლობაში იმ ძალების იქ ყოფნის დროს. მოხდა ეს იმიტომ, რომ საერთოდ ინგლისის და საქართველოს შორის არ არის სხვადასხვაობა, რადგანაც ბათომის ოლქში მყოფი ქართველი ერის ჯარი, რომელიც ემსახურება საქართველოს რესპუბლიკას, ეს ჯარი ობიექტურად ემსახურება ანტანტის ინტერესებს.

ასე მოხდა სხვა ფრონტებზედაც. თავის თავად ცხადია, რომ სანამ არის პარლამენტარიზმი ინგლისს, ანტანტის და საქართველოს შორის, ბათუმი არ წარმოადგენს ისეთ რამეს, რომ ინგლისმა საქართველო გადაიმტეროს და თავის მოწინააღმდეგე ძალად ჩარიცხოს. იმ მდგომარეობაში, რომელიც აზიაში არის, სადაც ინგლისის პროტექტორატის ქვეშ მყოფი ყველა კოლონიები აჯანყების ალში არიან გახვეულნი, იმ მდგომარეობაში, როდესაც ინგლისს უხდება ახალი მობილიზაციების მოხდენა, რომ სტამბოლი დაიკავოს ოთხმოცი ათასი ჯარისკაცით, რაც დიდ ხარჯებს იწვევს, მიუმატებთ ამას კიდევ ბოლშევიკების ფრონტის მდგომარეობას ჩრდილოეთ კავკასიაში, რომელიც უახლოვდება ინგლისის ინტერესებს სპარსეთში და ინდოეთში, მიუმატეთ ამას კიდევ არა ნორმალური მოვლენები ევროპაში და აზიაში და დამერწმუნებით, რომ სანამ არის ერთიანობა ინტერესებისა შეთანხმება ჩვენი პოლიტიკისა ინგლისის და ანტანტას პოლიტიკასთან, ბათუმის საკითხი არასოდეს არ გახდება „კაზუს-ბელე“.

ასეთ მომენტში, ასეთ საქმეში ყოველ დღეს კი არა ყოველ საათს აქვს მნიშვნელობა. მე მინდა ვისარგებლო ამ შემთხვევით და მოგახსენოთ, რომ ნაციონალისტური პარტია, რომლის წარმომადგენელიც მე გახლავართ, აუცილებლად სთვლის რომ განცხადებულ იყოს აქ, რომ ის ფრაზა ავტონომიის შესახებ, რომელიც გამოაცხადა მთავრობის თავმჯდომარემ და რომელიც მეორდება ყოველ დადგენილებაში და დეპეშაში ბათუმიდგან, ჩვენ მიგვაჩნია აუცილებელ პოლიტიკურ ფაქტად, ე.ი. როდესაც საქართველო მოახდენს ბათუმის საკითხის ლიკვიდაციას ნორმალური გზით და თუ ნორმალური გზები საბოლოოდ მოისპობა, თუმცა მე ეს არა მგონია მოხდეს, მაშინ შესაძლებელია ბათუმის საკითხი არა ნორმალური გზით გადაიჭრას ე.ი. სტიქიურად გადაიჭრას, როგორც ეს მოხდა იტალიაში დანუნციოს მეთაურობით, სულ ერთია როგორც უნდა გადაიჭრას, როდესაც ბათუმის საკითხი გადასწყდება, ჩვენ დამფუძნებელ კრებას ექნება საშუალება სთქვას გადამწყვეტი სიტყვა ბათუმის ოლქის შესახებ. თავის თავად ცხადია, რომ ის ავტონომია, რომელიც სთქვა მთავრობის თავმჯდომარემ და რომლის შესახებ ლაპარაკობს სამაჰმადიანო საქართველო, ეს ავტონომია უნდა განხორციელდეს უეჭველად (მთავრობის თავმჯდომარე: უეჭველად!) მაშინ ის აჭარისტანი, რომლის შესახებ მუშაობს არა ინგლისის მთავრობა, არამედ ინგლისის წარმომადგენლის დაინტერესებული შემთხვევითი აგენტები და ამიერკავკასიის ზოგიერთ რესპუბლიკების წარმომადგენლები, არ ვიტყვი მარტო აზერბეიჯანის, მაშინ ეს აჭარისტანი უკვე ფაქტიურად განხორციელებული იქნება. ის აჭარა, რომლის შესახებაც ლაპარაკობდა არა მარტო პარლამენტი, არამედ პირველი ეროვნული ყრილობაც და მისი ეროვნული საბჭო, ეს სამაჰმადიანო საქართველოს განა არ არის აჯარისტანი? მხოლოდ მე მგონია ეს სახელი აჯარისტანი ეხლა გამოიგონეს იმისთვის რომ მას ქართული სახელი არ ჰქონდეს. ეს ხელოვნური სახელია, მას სხვა სახელს ეძახდენ და ეძახიან დღესაც, ეს სახელი არის გურჯისტანი ე.ი. სამაჰმადიანო საქართველო, რომლის საზღვრები უფრო ფართოა და რომელშიაც შედის ოლთისის ოლქი და ლაზისტანი. როდესაც ეს გურჯისტანი გახდება უდიდეს ფუნქციათ ჩვენი პოლიტიკისა აზიაში, მაშინ ბათუმი იქნება ჩვენთვის კარები და ხიდი არა მარტო ევროპასთან დამაკავშირებელი, არამედ აზიასთან და იმ სამას მილიონ სამაჰმადიანო ქვეყნებთან, რომელნიც იყვნენ ისტორიული მეზობლები და რომელნიც კიდევ დარჩებიან მეზობლებად იმისდა მიუხედავად, თუ ვისი ჯარები იქნებიან სტამბოლში, თუ სხვაგან, კარგად მოწყობილ საქართველოსთან კონსტიტუციონურად შეგნებულ სამახმადიანო საქართველო საბოლოოდ უზრუნველჰყოფს ყველა გამაჰმადიანებულ საქართველოს ისტორიულ კუთხების დაბრუნებას და უზრუნველყოფს ჩვენ ნორმალურ ურთიერთობას სამაჰმადიანო საქართველოში. დასასრულ მოგახსენებთ, რომ ის შეცდომები, რომელიც მე აღვნიშნე, შეიძლება ევროპაში საკმაო იყოს, რომ მოხდეს მთავრობის რეორგანიზაცია, ან გადადგომა, რასაკვირველია ევროპის პარლამენტში სხვანაირი ძალთა განწყობილება არსებობს და სხვანაირი ადათი არსებობს. ჩვენში ასეთი შეცდომები არ არის მიჩნეული მთავრობის კრიზისის მიზეზად. ჩვენში არის ადათი, რომ არ შეიძლება მთავრობის, ან სამინისტროს პოლიტიკა დავარდეს მხოლოს იმით, რომ მან ჩაიდინა შეცდომები. აქ პოლიტიკა ფასდება მხოლოდ საერთო ხაზით, რომელსაც ატარებს და იცავს ამა თუ იმ სამინისტროს მეთაური, ან მთავრობა. თავის-თავად ცხადია, რომ ხაზი და მიმართულება ყველა ჩვენი მინისტრებისა და ჩვენი მთავრობისა ბათუმისაკენ არის მიმართული, მაგრამ არ იქნება ზედმეტი არა კრიზისისათვის, არამედ გაკვეთილისთვის, რომ განცხადება ხაზის და მიმართულების შესახებ, განცხადება, რომ ჩვენ ვაკეთებთ იმას, რაც საჭიროაო, არა კმარა. ევროპაში საკმარისია ერთი საათის შეცდომა, რომ მთავრობა, ან უწყების ესა თუ ის მეთაური გადადგეს. (ადგილიდან: თუ პარლამენტი სცნობს შეცდომას) ჩვენში, რასაკვირველია, არის შეცდომები, მაგრამ ამასთანავე არის საჭირო სხვა ნაირი ძალთა განწყობილება. როგორც მოგეხსენებათ არის საჭირო, რომ ერთი პარტია არ იყოს მთავრობაც, დამფუძნებელი კრებაც, რესპუბლიკაც და ყველაფერიც (საერთო სიცილი). ყოველ შემთხვევაში, მე აუცილებლად მიმაჩნია თქვენი ყურადღება მივაქციო იმას, რომ უსათუოდ ერთგვარი ახალი პოლიტიკური ფსიქოლოგიის დამახასიათებელია ის სიტყვები, რომელიც წარმოსთქვეს ბ-ნ ლეო შენგელაიამ და გერონტი ქიქოძემ. ამ სიტყვების შემდეგ უნდა ითქვას განსაკუთრებით ნაციონალისტების მიერ, არც ბატონ შენგელაიას და არც თვით ბატონ ქიქოძეს არ შეუძლიათ დაუმტკიცონ დამფუძნებელ კრებას და ეროვნულად მოაზროვნე ინტელიგენციას საქართველოში, რომ მთელი ის დავიდარაბა, ომიანობა და ანარქია, რომელიც არის დღეს ევროპაში და აზიაში, იყოს მხოლოდ სოციალური ინსტიტუტების, სოციალური იდეების დაჯახების შედეგი.

ყოველთვის ისტორია ამტკიცებდა და ეხლაც ამტკიცებს იმას, რომ ეს სოციალისტური სახელები: ბოლშევიკები, კომუნისტები, სპარტაკელები, არის შექმნილი იმისთვის, რომ განგებ, ან უნებლიედ დამალონ ისტორიული ეროვნული ინტერესი (გვაზავა: მართალია!) ცხადია, არავის არ შეუძლიან სთქვას, რომ დღეს ბოლოს და ბოლოს ბოლშევიზმი არ არის წმინდა ველიკოროსული მოვლენა. დღეს არ აცხადებს თავს არამც თუ ველიკოროსიის, არამედ დიდი რუსეთის „როსიის“ აღმდგენელ ძალად. მე მგონია ქართველი ხალხი მხოლოდ წააგებს, თუ ის ანგარიშს გაუწევს ბოლშევიზმს, როგორც მსოფლიო მოვლენას, როგორც ახალ იდეებს. ბოლშევიზმი არის ჩვენთვის მხოლოდ რუსეთი და სხვა არაფერი. ამ მხრივ მე შემიძლიან ვსთქვა, რომ ყოველი ევროპიული ძალა საქართველოს რესპუბლიკისათვის არის სამეგობრო და საკავშირო, შედარებით რუსეთთან იმიტომ, რომ თქვენ იცით, რა იქნება მაშინ, თუ ბოლშევიკებმა ან ჩვენთან შეთანხმებით, ან ჩვენთან შეუთანხმებლად მაინც შეასრულეს თავისი წადილი და გადმოაბიჯეს კავკასიის ქედს.

ბატონებო, თქვენ იცით, რომ საქართველოს რესპუბლიკამ განიცადა, თუ გნებავთ, ოკუპაცია გერმანიის და ინგლისის ჯარების მიერ. ოკუპაცია გერმანიის ჯარების მიერ გამოწვეული ოსმალეთთან ომით, მართალია ის წინდაწინ იყო მიღებული, მისაღები და გასაგები იყო ჩვენი ხალხისათვის, მაგრამ თვით ინგლისის მოულოდნელმა, დაუპატიჟებელმა, თუ გნებავთ, სტრატეგიულმა ოკუპაციამ ჩვენ დაგვიმტკიცა, რომ ამ ევროპას, რომელიც მოდის ჩვენთან, რომელიც მოგვევლინა ჩვენ გერმანიის სახით, ხოლო მეორედ ინგლისის სახით, ამ ევროპას არ მოუსპია ჩვენი სახელმწიფო, ჩვენი რესპუბლიკა, ჩვენი მთავრობა...

იმას კი ვერავინ ვერ იტყვის, რომ ბოლშევიკები, თუნდაც ერთი ეშელონი, რომ გადმოვიდეს, გადაუაროს საქართველოს, ამას ისევე გადაიტანს ჩვენი რესპუბლიკა, როგორც ჩვენ გადავიტანეთ ევროპის ჯარის ოკუპაცია. თავისთავად ცხადია, რომ თუ ბოლშევიკურ რუსეთს უნდა ჩვენთან მორიგება, როგორც თავის სწორთან, რომელიც გზას მისცემს გასაჩერებლად, რასაკვირველია, ის უნდა ლაპარაკობდეს სხვა ენაზედ, ისე, როგორც ელაპარაკება სხვა დანარჩენ რუსეთიდან გამოყოფილ სახელმწიფოებს, - ესტონეთს, ან ფინლანდიას. ის ფაქტი, რომ ჯერ არც ერთ სახელმწიფოსთან არ ულაპარაკნიათ ისე, როგორც ჩვენთან, იმას მოწმობს, რომ აქ ბოლშევიკების ინტერესები სხვა არის. და ეს ინტერესები მოითხოვს ისეთ გამოსვლებს, რომლებიც მოუხერხებელი არის თვითონ ბ. ჩიჩერინისათვის. და აი მოვითხოვ, რომ ამ რუსეთის საბჭოთა მთავრობის წინააღმდეგ გამოყენებული უნდა იქნეს ყოველი ძალა. თავის-თავად ცხადია, პირველ რიგში უნდა იქნეს ევროპის პოზიცია. საზოგადოების, ეროვნულად, თავისუფლად მოაზროვნე ინტელიგენციის აზრი, უნდა გამოყენებული იქნეს ყოველივე ძალა.

ამითი სამსახური ჩვენ ევროპამ გაგვიწია გერმანიის სახით და შეიძლება ასეთივე სამსახური გაგვიწიოს ევროპამ ინგლისის სახით, რადგანაც საქართველოს და ინგლისის ინტერესები აზიაში, რუსეთთან შეხების დროს ერთიანი არის. ბატონებო, დღეს დამფუძნებელმა კრებამ მოისმინა არა ერთი შეკითხვა. ერთი იყო ლეგალური, პარლამენტარული ს.-ფ. ფრაქციისა, მეორე შეკითხვა: კი იყო, არ ვიტყვი არა ლეგალური, ქუჩიდან შემოტანილი, არ ვიცი ვისი პირით, ან ვისი ინიციატივით აქ უკვე მოგახსენათ ბ. გვაზავამ, თუ როგორი ხასიათი მიიღო ქუჩამ და ვის ინტერესებზე გაისმა იქ ლაპარაკი, (ხმები: ფედერალისტები იყვნენ?...) იქ გაისმოდა სხვა და სხვა ლოზუნგები. (გელეიშვილი: რა ლოზუნგები?) რა და მაგალითად ძირს ინგლისი, რომელიც დღეს ნიშნავს მხოლოდ ერთს: - გაუმარჯოს ბოლშევიკურ რუსეთსო (ხმაურობა. ნინიძე: იქნება თქვენ იყავით?) უკაცრავად, ჩვენ ქუჩაში არ დავხეტიალობთ. (მხურვალე ტაში ნ.-დ. სკამებზედ. სიცილი. თავმჯდომარის ზარი) ჩვენ მომხრე ვართ პარლამენტარულ საშუალებით კანონმდებლობისა და არა ქუჩური საშუალებით. ეს თქვენი მეთოდი არის, მაგრამ მეშინიან, რომ წინააღმდეგ არ წავიდეს ეს მეთოდი და ზედ ფეხი არ წაიტეხოთ. (დადიანი: არც მაგათი მეთოდია ნუ გეშინიათ, ხმები ს.-დ. ფრაქციიდან: ეს დადიანის მეთოდია). აი, ბატონებო, მე ვამბობ, რომ დღეს ისეთი მომენტი დადგა, რომ შეიძლება დამფუძნებელი კრებისათვის მომწიფდეს არა შეკითხვა, თუ რა მდგომარეობა არის ბათომში, არამედ იმაზე, თუ რა მდგომარეობა არის ჩრდილოეთში, რუსეთის საზღვრებზედ. თქვენ იცით, მოქალაქენო, რომ შექმნილია ისეთი მდგომარეობა, რომ ბოლშევიკური რუსეთი, ველიკოროსები ჩვენ კარებთან არიან მოსული ძველი რუსეთის გენერლების მეთაურობით, და არა ახლა, არა თქვენ სოციალისტური რუსეთის. სოციალისტური სტრატეგია არ გამოდგა, რა ვქნათ. (სიცილი) მოსულნი არიან ეკატერინოდარში და მოდიან კავკასიაში. ასეთ დროს არ შეიძლება გადაყოლა იმ საკითხზე, რომელმაც შეიძლება სრულიად თვალი აუხვიოს ხალხს და სულ სხვა მხრისაკენ მიაპყრას ყურადღება. (ნინიძე: ეს თქვენი აღმოჩენა არ არის, ბატონო?). თუ ჩემი აღმოჩენა არ არის, მე არ მესმის მაშ რათ ხარჯავთ ფულს, თუნდაც „ბორბაზედ“. მე ვამბობ იმ გაზეთზედ, რომელიც დღეს ემსახურება ასეთ „ნასტროენიებს“ ბ-ნ მდივნის სახით, რომელიც ამავე დროს არის დამფუძნებელი კრების საგარეო კომისიის თავმჯდომარე, დიდის ხნის წინეთ იყო შემოტანილი ეს შეკითხვა, მაგრამ დღეს მას შეხვდა არ ვიცი რატომ, მეორე შეკითხვა სოც.-დ. მხრიდან: მართალიცა ხართ, საშიში არის!). ბატონებო, თუ ქუჩა თქვენ არ გაშინებთ, დარაჯები მოხსენით ქუჩაში. (სიცილი ყველა სკამებზე. ტაში მარჯვნივ. თავმჯდომარის ზარი). და აი, ბატონებო, დღეს ისეთი მდგომარეობა დადგა, რომ საკითხავი სულ სხვა გვაქვს, ეს არის ჩვენი დამოკიდებულება რუსეთთან. ასეთ მდგომარეობაში დამფუძნებელი კრების ყოველი წევრი ვალდებული არის განაცხადოს, რომ ქართველი ხალხის მთავარი ყურადღება უნდა იყოს მიქცეული ჩრდილოეთისაკენ. მთავარი ყურადღება უნდა მიექცეს ჩვენ დამოკიდებულებას ბოლშევიკურ რუსეთთან.

მე არა ვარ ამ შემთხვევებში, პესიმისტი, მე მწამს, რომ ის სახელოვანი ჯარი, რომელიც შექმნა ქართველმა ხალხმა, თავისი პატარა პატრიოტიზმისა თუ ეგოიზმის კარნახით, რომ დღვანდელ პირობებში გერმანიის სახელოვანი კორპუსები არ აკეთებენ იმას, რაც გაკეთებული იყო აი, მაგალითად ერთ კვირაში, როდესაც მან გადალახა სწრაფათ ისეთი ქედები, როგორც იყო არტაანის ქედები და გადავიდა არტანუჯსა და ხულოში. აი, ასეთი ჯარი მე მგონია საწინდარი არის იმის, რომ თუ ის ბოლშევიკების ჯარს დახვდა, ის აჩვენებს მას, რომ სამოქალაქო ომი, გასაცარცვავად, ცარცვა-გლეჯისთვის ომი დამშეული ხალხის გასაძღომად და ჭამისათვის ომი და ომი ეროვნული, ერის უფლების დაცვისთვის სხვა და სხვა არიან და თუ ბოლშევიკების ტაქტიკაში გამოდგა რუსეთში, მე მგონია რომ ბალშევიკური რუსეთის ჯარები და ნახავენ და დარწმუნდებიან, რომ სამოქალაქო ომით გაბრუებული და გამარჯვებული ჯარი ყოველთვის დამარცხდება ეროვნულ ომში, თუნდაც მათ წინააღმდეგ იყვნენ ისეთ პატარა სახელმწიფოს ჯარები, როგორიც არის საქართველო.

ვინც უყურებს არა ფორმალურად, მთავარი საკითხი ეს არის და სანამ ასე იქნება, სანამ ჩვენ დარწმუნებული ვიქნებით, ჩვენ ჯარში, ეროვნულ საკითხის მომწიფებაში მანამდე ასეთი საკითხი, როგორც არის ბათუმის საკითხი, იქნება ჩვენთვის მთავარი საკითხი. ჩვენი ჯარი სდგას ხულოსა და არტანუჯში. თავის-თავად ცხადია, რომ ეს საკითხი შესაძლებელია, თუ არა მორიგებით, ისევე იარაღით გადაწყდეს, ისევე როგორც არა ერთხელ გადაწყვეტილა ევროპაში, თუნდაც ვერსალის ზავის შემდეგ. როდესაც ერს თავის ეროვნული ინტერესები ვერ დაუკმაყოფილებია ლეგალურად და მოუნახავს სხვა გზა, რასაკვირველია არა ოფიციალური, არამედ ეროვნული. და ვიცით, რომ ყოველ შემთხვევაში ბოლოს გაუმარჯვია. მე ვაბობ იმ გზაზედ, რომელმაც დანუნციოს წყალობით მისცა იტალიას ფიუმე და რომელიც ფაქტიურად არის დღეს იტალიის ხელში და რომლის შესახებ დღეს დიდი დავიდარაბა აღარ არის. ბათუმის საკითხი ყოვლად შეუძლებელია ჩვენმა მთავრობამ გადასწყვიტოს არა ლეგალურად ინგლისის მიმართ, ეს არის აქსიომა. მე ვეთანხმები მთავრობას მხოლოდ ინგლისთან შეთანხმებაზედ. ეს არის ჩვენი საგარეო ინტერესები. თუმცა იყო ერთგვარი დაგვიანება, მაგრამ იყო ყველაფრის გამოყენება და რაც შეიძლება ლოიალობის გამოჩენა. ეს დღეს ჩვენთვის საჭიროა. (ხმა სოც.-ფედ. მხრივ: მოუწონეთ, მოუწონეთ ყველაფერი!)

თუ არ მეთანხმებით, - გამობრძანდით და ილაპარაკეთ.

თავმჯდომარე. სიტყვა მდივანს ეკუთვნის.

სიმონ მდივანი. (სოც.-ფედ.) მოქალაქენო, ჩვენ დღევანდელ დღეს ის მნიშვნელობა უნდა მივანიჭოთ, რომ საკითხი, რომელსაც იხილავს დამფუძნებელი კრება აინტერესებს არა მარტო მას და მთავრობას, არამედ მთელ ერს, და ხალხს. ფართო მასა მას გამოეხმაურა ისე, როგორც ეს მოსალოდნელი იყო, არ შეიძლება ასე ყბად-აღებით იქნეს ამ ტრიბუნიდან აღიარებული, როგორც ამას გრ. ვეშაპელი სჩადის. ეს ქუჩა არის ძალა, რომელსაც მთელი საქართველო ემყარება. (ვეშაპელი: ამისთვის არჩევნები არის!) არჩევნებმა მისცა საქართველოს დამფუძნებელი კრება და თუ აქვს რაიმე შეცდომა ქუჩამ იქიდან უნდა უჩვენოს ეს დამფუძნებელ კრებას (გვაზავა: ქუჩამ? დანარჩენი არ ისმის) რასაკვირველია ქუჩამ! ქუჩა - მნიშვნელობით სიტყვა „ხალხის“ არ არის ნათქვამი და როცა თქვენი კონსტიტუცია დაიწერება... (კ. ნინიძე: მაგათი კონსტიტუცია არასოდეს არ დაიწერება!) ქუჩას მე ვხმარობ იმ აზრით, რომ მთელი საქართველო ღებულობს ამ საკითხის გადაწყვეტაში მონაწილეობას (ხმაურობა) (ვეშაპელი: მარტო ქალაქში კი არ არის ქუჩები!) პრეზიდიუმი მოგახსენებთ დეპეშებს, რომელიც მოსული არის მთელ საქართველოს კუთხეებიდან. მართალია ბათომი დღევანდელ მდგომარეობის გამო, დაკარგული არ არის, აქ ეს არავის უთქვამს, მაგრამ ბათომი, რომ არ დაიკარგოს ხალხმა თავისი დადგენილება წარმოუდგინა უზენაეს ორგანოს.

სწორედ ბათომის დაკარგვის შიშმა აიძულა ხალხი მოსულიყო სასახლესთან და თავისი დღევანდელი გადაწყვეტილება წარედგინა დამფუძნებელ კრებისათვის, აი სწორედ ეს დადგენილება ჩვენ გვავალებს, რომ ყოველივე ნაბიჯი გადავდგით იმ მოვლენის წინააღმდეგ, რომელიც გვაშორებს ბათომს, ან არ გვაძლევს საშუალებას, რომ ბათომის საკითხი ჩვენ სასარგებლოდ გადავწყვიტოთ. აი, ამ მხრივ ამ გამოსვლას აქვს დიდი მნიშვნელობა. მე არ მგონია, რომ ეს გამოძახილი იყვეს ის, რაც ბრძანა ბატონმა მინისტრმა, აქ არავინ იძახოდა ხელაღებულად, რომ «ძირს მთავრობა», არამედ იქ იძახდენ, რომ ძირს ის მთავრობა, რომელიც დაკარგავს ბათომს. ეს ძახილი იყო თქმული აქედანაც. და აგრეთვე თვით მთავრობის წევრებისაგან, რომელმაც მიმართა ხალხს სიტყვით. მაშასადამე ეს არ არის შეურაცყოფა მთავრობისა და რასაკვირველია არც ის არის, რომ ის პირი, რომელიც ასეთ განცხადებას აკეთებს, რაიმე კაპიტალს იძენდეს. ბატონებო, ჩვენ ყველანი ერთში თანახმანი ვართ, რომ ჩვენ ბათომის საკითხი შეგვაერთებს, როდესაც ის მკვიდრ ნიადაგზე სდგას; მაგრამ დაგვაშორებს, როდესაც ეს საკითხი შედგება ცუდ მერყევ ნიადაგზე. უმთავრესად ჩვენ შეკითხვაში იყო აღნიშნული ერთი რამ, ბათომის დაბრუნების დროს ნუ გაუშვებთ. რაც დრო გავა მეტი ენერგია ძალა დაგვჭირდება, პასუხად გვითხრეს, რომ ბათომს არ დავკარგავთო. კარგი და პატიოსანი, ოღონდ მომენტს ნუ დავკარგავთ, მომენტი ბათომის დაკარგვის ნუ დაიკარგება. აქ გვითხრეს, რომ ბატონმა მინისტრმა სავსებით არ გააცნო ის მასალა, რომელიც მათ ხელთ აქვს და შეიძლება ერთგვარი შთაბეჭდილება მოახდინა საზოგადოებაზე, რომ აქ არავითარი მიწერ-მოწერა არ უწარმოებიათ, სათანადო ნაბიჯი არ ყოფილა გადადგმული. მე პირიქით ვადასტურებ, როგორც სათანადო კომისიის თავმჯდომარე, რომ ცოტა ენერგია არის დახარჯული დღიდან საქართველოს დამოუკიდებლობისა ბათომის საკითხის გამოსარკვევათ, მაგრამ მე ვლაპარაკობ, რომ მიუხედავად ამისა იყო მომენტი, როდესაც შეიძლებოდა ჩვენი შესვლა ბათომში. ჩვენ საქმე გვაქვს მოკავშირეებთან სრული ორი წელიწადი და ამ ხნის განმავლობაში გვაქვს მაგალითები და ეს გვეუბნება, რომ რაც მეტ გამბედაობას გამოიჩენ, რაც მეტ ნაბიჯს გადადგამ შენი უფლების, შენი ტერიტორიის რესპუბლიკის სუვერენობის დასაცავად, უფრო მეტის პატივისცემით მოგეპყრობიან, უფრო მეტი შედეგები აქვს შენ მუშაობას. (კირ. ნინიძე: შუბლი რომ გაიტეხო!) შუბლთან თვალები იმიტომ გვაქვს, რომ დავინახოთ და არ გავიტეხოთ.

ჩვენ გვაქვს ასეთი მაგალითები, შარშან დენიკინის დელეგაციისა აქ. ეს დელეგაცია იყო წარმოდგენილი არა რუსეთის გენერლის მიერ, არამედ თვით ინგლისის გენერლის მიერ, რომელმაც ულტიმატუმი წარუდგინა მთავრობას, თუ დღესვე არ დაემორჩილებით დენიკინს, არ აღიარებთ იმას ისე, როგორც უმაღლეს წარმომადგენელს რუსეთის იმპერიისა, იცოდეთ, რომ დენიკინს თქვენ წინააღმდეგ აქვს „ტანკები“, „დრედნუტები“, ყუმბარები და საქართველოს მთლად გაანადგურებს. პირიქით, თუ თქვენ აღიარებთ მას, უეჭველად დენიკინი თქვენ მოგანიჭებთ ავტონომიას. დენიკინის მიერ გამოგზავნილი ელჩმა, ინგლისის გენერალმა ისიც გითხრათ, რომ ამ საქმეში მონაწილეობას იღებენ მოკავშირენი, და თუ არ დამორჩილდებით დენიკინს, იცოდეთ, რომ საქმე მოკავშირეებთან გექნებათ, ვიცით ის პასუხი, რომელიც მიიღო ამ გენერალმა მთავრობის თავმჯდომარისაგან და მთავრობისაგან; და ეს პასუხი გადაჭრილი, კატეგორიული, მკვეთრი იყო: ჩვენმა წარმომადგენლებმა უპასუხეს, ჩვენ დამოუკიდებელი რესპუბლიკა გვაქვს, არავითარ ავტონომიას არ ვღებულობთ, და არავითარ ძალას არ შეუშინდებით. ჩვენ დემოკრატიას არა სურს ეს ვისმე დაუთმოს და ამ გზას ის არც ასცილდება, თქვენ თუ გნებავსთ აღჭურვეთ დენიკინი ტანკებით, ჩვენ გარდა იმისა, რომ სულ ყველა მზათ ვართ დავიხოცოთ, მივმართავთ ინგლისის იმ საზოგადოებრივ აზრს, რომელისაც თქვენ მართველებს ეშინიათ. მომენტი იყო სწორედ ისეთი, როგორც დღეს. კუკ-კოლისი ლაპარაკობს, თუ ბათომში გამოხვალთ ჩვენ წინააღმდეგ, გადალახავთ საზღვრებს, ჩვენ შეგებრძოლებით, ეს იქნება შეურაცყოფა ინგლისის დროშისა და თუ ეს ჩაიდინეთ, იცოდეთ, რომ საქმე გექნებათ ჩვენთან და სამხედრო მოქმედებით გიპასუხებთო (ევ. გეგეჭკორი: რა ანალოგია არის! გვაზავა: აქ სულ სხვა არის, აქ თავდასხმა არის. ხმაურობა). აი რა ანალოგია არის და საქმე რა არის, საქმე ის გახლავთ, რომ აქ მეთოდი ერთი და იგივეა. თქვენ გელაპარაკებათ გენერალი, რომელიც ბათომში ზის და რომელიც სრულიად ვერ განაგებს ბათომს, ბათომის ოლქს. თქვენ თუ გადალახეთ საზღვრები, რომელსაც იცავს ორიოდე დაქირავებული მოხელე ყოფილ რუსეთის, და ოფიცერი, თუ შეედავეთ ამ ძალას, ეს იქნება შეურაცყოფა. მე ვამტკიცებ, რომ აქ ერთი და იგივეობა არის. ინგლისის წარმომადგენელი მიჩვეულია ყოველთვის ამ ენით ლაპარაკს, ისე როგორც აფრიკელებთან. როდესაც ჩვენ ამას აღვნიშნავთ, თქვენ იძახით ბატონებო, რომ ჩვენ ვებრძვით ინგლისის მთავრობას. როდესაც მე ვლაპარაკობ, რომ ბათომი გადაიქცა, საერთაშორისო სპეკულიაციის ბაზრად, ამით მე იმას არ ვლაპარაკობ, რომ არავითარი კავშირი ევროპასთან არ გვინდა. ეს შემცდარი აზრია. ეს არ უნდა ითქვას აქედან და თუ ვლაპარაკობთ, რომ გენერლები მოკავშირეთა წარმომადგენლები არ იჭერენ თავს ისე, როგორც მოითხოვს მათი მდგომარეობა, ეს განა სიმართლეს არ შეესაბამება. განა ცოტა გენერლები შეცვალეს ამ ორი წლის განმავლობაში ამიერ-კავკასიაში. ეს ისევ ხდება, როგორც ხდებოდა წინად თვითმპყრობელ რუსეთში, როდესაც იმედ დაკარგული რუსეთის თვითმპყრობელი მინისტრად ხან ერთს დანიშნავდა, ხან მეორეს.

ჩვენ არ ვლაპარაკობთ ინგლისის დემოკრატიაზე, მთავრობაზე. ჩვენ ვაღიარებთ აშკარად, რომ აქ გენერლები ვერ გამოხატავენ ინგლისის ნამდვილ ინტერესებს. ნუ თუ მე შემიძლია არაფერი ვთქვა იმ გენერლის შესახებ, რომელიც ინგლისის წარმომადგენელი არის ბათომში, რომელიც სდევნის ყოველივე ქართულს? თქვენ იცით ისტორია ბათომის გიმნაზიისა. იმ დროს, როდესაც ბათომის გიმნაზია მან გაავსო დენიკინის ლტოლვილების ბავშვებით, ამ დროს 200 ქართველი ბავშვი დაიარება ქუჩაში. კ. კოლისს ვერ უშოვნია მათთვის ისეთი ბინა, რომ იმათ საშუალება მიეცეთ სწავლა-განათლება მიიღონ. და როდესაც ამის წინააღმდეგ გალაშქრებას ვაწარმოებთ, განა ეს იმას ნიშნავს, რომ ჩვენ ვილაშქრებთ ევროპის წინააღმდეგ? როდესაც ვლაპარაკობ, მე მხედველობაში მაქვს ის, რომ ერთგვარი რისკი არის საჭირო (ნინიძე: ბანქოს თამაში ხომ არ არის, ბ. სიმონ?) განა რისკი არ იყო ჩვენი დამოუკიდებლობის გამოცხადება? მაგრამ ქართველი ხალხი არ შეჩერებულა იმის წინაშე, რომ გამოეცხადებია ეს დამოუკიდებლობა. ასეთივე რისკი იქნებოდა ის, რომ გადავსულიყავით ბათომში. რასაკვირველია, ჩვენ გარანტია არ გვაქვს, რომ ინგლისელების ფლოტილია არ დაუშენს ზარბაზნებს ბათომს და არ დაანგრევს ქართველ ხალხის მიერ აშენებულ ქალაქს, მაგრამ მე გეკითხებით თქვენ, განა დღეს გაკეთდება რამე, რის შესახებ შეიძლებოდეს წინასწარ სისწორით გამოანგარიშება? მაგრამ თქვენ ამის წინ არ ჩერდებით. ბათომი კი საქართველოსთვის უსაჭიროესი საგანი არის. (ტაში ს.-ფედ. სკამ.) მაშასადმე ამისთვის პატარა რისკი არ უნდა გავწიოთ? აი, განსხვავება თქვენსა და ჩვენს შორის ეს არის. (პ. საყვარელიძე: ეს ავანტიურიზმი არის!) თქვენ ავანტიურიზმს იმას დაუძახებთ, რომ ნაბიჯი გადაიდგას ბათომის დაბრუნებისათვის. მაგრამ ის რაღა იქნება, რომ თქვენი ნელი ნაბიჯის წყალობით ავანტიურისტთა რიცხვი ბათომში მრავლდება? (ე. გეგეჭკორი: ტყუილია! ხმაურობა). ბატონო ჩემო, დღემდის ადერბეიჯანი ისე გულახდით არ მოქცეულა ბათომის საკითხში, როგორც დღეს, ისე არ მოქმედებდენ მთელი რიგი ბოლშევიკებისა, რომელნიც დღეს იქ ასე გულახდით მოქმედებენ. ეს რაღა არის? განა ავანტიურისტთა რიცხვის გამრავლება არ არის? მე გეკითხებით თქვენ, მოკავშირეთა წარმომადგენელს რათ შეუყვარდა ბოლშევიკები? როდესაც ისეთ ამბავს ვამხელთ მთელ ქვეყანას კუკ-კოლისის მოქმედების შესახებ, რომელიც პირდაპირ ხელს აფარებს ასეთ მოვლენებს, მე გეკითხებით თქვენ, ეს არის ინგლისის წინააღმდეგ გალაშქრება და ომის გამოცხადება? ბატონ გვაზავას ჰგონია, რომ ყოველივე პატივისცემით და კადნიერებით მოხდება. არ ეკადრება ინგლისს, ან საფრანგეთს, რომ პოლონეთი, რომელიც სამჯერ გაჭრილია და შეერთებული, კვლავ არ გაჭრას. ამ ნიადაგზე თუ დავდექით ჩვენ და ვიფიქრეთ, რომ ჩვენ არაფერს არ გვაკადრებენ, რასაკვირველია, არაფერი არ გაკეთდება. როდესაც ამიერ-კავკასიაში მოდიოდა ანტანტის წარმომადგენელი, ისინი ფიქრობდენ იმას, რომ საქართველოს რესპუბლიკა მოესპოთ, მაგრამ სწორედ რისკი გავწიეთ და დიდი წინააღმდეგობა გაუწიეთ მათ. პოლიტიკა, რასაც ბათომში მყოფი ინგლისის წარმომადგენლობა ატარებს, არის გაგრძელება იმ პოლიტიკისა, რომელსაც ისინი დღემდის აწარმოებდენ.

კუკ-კოლისი აცხადებს, რომ მე მივდივარ ბათომიდან, თქვენ შემოდითო. მთელი რიგი ხარჯებისა იყო გაწეული. ამ დროს თემთა პალატაში ლოიდ-ჯორჯი აცხადებს, რომ ერთს ჯარის კაცს არ დავტოვებ რუსეთში! (ნინიძე: ისინი რისკით არ დადიან!) რისკით არ დადიან, მაგრამ როცა ამბობენ, რომ ჩვენ მივდივართ ბათომიდან, მაშინ თქვენ უნდა დაგეჭირათ იგი. ინგლისის პოლიტიკა ისეთია, როგორც ფრანგული ანბანი იწერება, რამოდენიმე ასო და ერთ ასოდ იკითხება. ბატონებო! შეცდით ერთხელ, ეს უნდა აღიაროთ და ჩვენ მოვითხოვთ, რომ ეს შეცდომა მომავალში არ უნდა გაიმეოროთ, ჩვენ დავკარგავთ ბათომს. (გვაზავა: ბოლშევიკებს რა უყოთ... აღარ ისმის შემდეგი სიტყვები). ბოლშევიკების შესახებ ჩვენ გადაჭრილი აზრის ვართ, ეს თქვენც კარგად იცით! რაც შეეხებ საქართველოს ინტერესების დაცვას, ამაში ჩვენ ბადალი არა გვაქვს. ეროვნულ საკითხის შესახებ თუ კი ვინმე არის ნაწამები საქართველოში, ეს არის სოციალისტ-ფედერალისტების პარტია. ასე რომ, ეს მეტად სუსტი ნიადაგია თქვენთვის, ჩვენ ყოველ ღონეს ვხმარობდით საქართველოს თავისუფლების განმტკიცებისა და გამაგრებისათის. (ხმა - ეგ ტრაბახია!) ჩვენ არა ვართ ჩვეული ტრაბახობას. ტრაბახი თქვენი თვისებაა, კავკასიონის ქედიც კი თურმე თქვენი აშენებულია, როგორც აღნიშნა ეს ვეშაპელმა თავის კლასიკურ რეპლიკაში (ვეშაპელი: ფედერალიზმი?) რაც შეეხება ფედერალიზმს მე მგონია, რომ თქვენ ძალიან მოხარული იქნებით, რომ ინგლისს, ან საფრანგეთს ფედერატიულად შეუკავშირდეთ, რომ ბოლშევიკებისაგან თავი დავიფაროთ! (მაჭავარიანი: ეს არ იქნება ფედერაცია!) რასაკვირველია ვინც იცნობს საქართველოს დამოუკიდებლობას, მასთან ყოველგვარ კავშირის დაჭერა შეიძლება. საქართველოს სუვერენობას უფლების დაცვის ნიადაგზე შეგვიძლია შეუკავშირდეთ... (ლ. ნათაძე: არეული გაქვთ!). მე არაფერი არ მაქვს არეული, ჩვენ სულ ამ გზაზე ვიდექით. თქვენ კი თავიდანვე მართლა არეული გაქვთ გზა. წინედ ერთ გზას ადექით. მერე ათჯერ გამოცვალეთ პოზიცია, ეხლა სულ სხვა გზაზედ ადგიხართ და ვინ იცის მომავალში რა გზას დაადგებით. შემდეგ ამისა, მე მინდა ორიოდე სიტყვით შევეხო ჩვენ მეზობლებს. (ვეშაპელი: - სომხები არ დაგავიწყდეთ!) არასოდეს, მე ყოველ შემთხვევაში, სომხებზე იმედი სრულიად არ დამიკარგავს და... და (ხატისოვი?) და არ დამიკარგავს თუნდ იმ ხატისოვზედაც, რომელიც დღეს სომხეთის რესპუბლიკის წარმომადგენელია, რადგან თვით მდგომარეობა აიძულებს ხატისოვს ამის შეგნებას და მოაბრუნებს იმ მრუდე გზიდან, რომელზედაც სდგას. რომ ჩვენ შორის მეზობლური განწყობილება დამყარდეს, არა მარტო ის არის საჭირო, რასაც ბ. ჩხენკელი ამბობს, რომ საქართველოს არსებობა იმათთვის არის საჭირო, არამედ ის, რომ საქართველოც დაინტერესებულია ორივე რესპუბლიკის არსებობაში. რესპუბლიკათა არსებობა, აუცილებლობა და საჭიროება ყველაზე კარგათ საქართველოს რესპუბლიკას აქვს შეგნებული. მაგრამ ჩვენ მაინც ვერ მოვახერხებთ ამ ორ რესპუბლიკასთან ერთგვარი დამოკიდებულების დამყარებას, იმიტომ, რომ იმ დამოკიდებულებას მათთვის არ აქვს იმდენი ღირებულება, რამდენიც საქართველოსთვის აქვს, (ხმა: - ახალი ამბავია!) და სწორედ, როცა ასეთი მეზობლები გყავთ მით უფრო არის საჭირო მათ შეეკრათ ერთგვარ პირობით. საჭირო არის ჩვენმა მეზობლებმა გადაჭრით გვითხრან: რას წარმოადგენს მათთვის დამოუკიდებლობა? არის იგი დროებითი მოვლენა, აუტანელ პირობიდან თავის დასაღწევი? თუ ეს ასეა, მაშინ, რასაკვირველია, ათასი პირობა, რომ დაიდვას ჩვენს და მათ შორის, არავითარი ფასი არ ექნება. მაგრამ თუ სომხეთის და ადერბეიჯანის რესპუბლიკებმა ეს ვერ შეიგნეს, ამაში, ცხადია, მთავრობას ბრალს ვერ დავდებთ. ერთში კი მთავრობა უეჭველად დამნაშავეა. ჩვენ ვიცით, რომ დამოუკიდებლობის მნიშვნელობის შეგნება არ არის ისე მტკიცედ ჩანერგილი ორ რესპუბლიკათა მთავრობაში, როგორც ეს არის საქართველოს რესპუბლიკაში. და როცა ასე დგას საკითხი, ჩვენ მათ ძალიან ფრთხილად უნდა მოვეპყრათ. ნუ თუ შეუძლიან სუვერენობის დაცვა იმ რესპუბლიკას, რომლის გარეშე-საქმეთა მინისტრი აცხადებს, რომ ბათომის საკითხის გადაწყვეტაში უნდა გაერიოს მესამე პირი და მან უნდა უზრუნველყოს.

ბათომის საკითხი, დასძენს მინისტრი, არის აგრეთვე ეკონომიური და სატრანზიტო საკითხი. დღესაც დაამტკიცეთ თქვენ სატრანზიტო ხელშეკრულება, რომლის მიხედვით საქონელი თავისუფლად შეიძლება იქმნეს შემოზიდული და გაზიდული ადერბეიჯანში. მაგრამ ამავე დროს ისინი ლაპარაკობენ, რომ თუ ჩვენ ვინმე თავმდები არ გვეყოლა, საქართველოსთან კავშირს ვერ დავიჭერთო. ეს არის საშინელება და სანამ ამ საშინელებას ისინი არ უარყოფენ, მინამ შეუძლებელია ნორმალურ მეზობლურ ურთიერთობის დამყარება. ჩვენ გვინდა, რომ მთავრობამ გამოსთქვეს ამის შესახებ აზრი და ეს საკითხი ნუ იქნება მომავლის საკითხი. ეს არის საკითხი დღეის, ხვალის, ერთი კვირის და არა შორეულ მომავლის. აქ არის საჭირო გულწრფელობა და არა ის, რომ აქ ზეპირ განცხადებებით შევთანხმდეთ და ამავე დროს კი მილიონობით ფული იგზავნებოდეს ბათომის ოლქში პარლამენტის შესაკრებად. ამით ვერ გადაწყდება საკითხი საბოლოოდ. ამით ვერ დავამყარებთ სასურველ კეთილმეზობლურ ურთიერთობას. ჩვენ გვინდა, რომ მთავრობამ მიიღოს ერთგვარი ზომები ამ საკითხის ნათლად გამორკვევისთვის. საკმაო არ არის მარტო ქაღალდზე დაწერა. ადერბეიჯანის წარმომადგენელი ბათომში ისეთ თავაშვებულ აგიტაციას ეწევა ჩვენი რესპუბლიკის წინააღმდეგ, რომ თვით კონსული ეფენდიევი აღელდა და განაცხადა, რომ მას ასეთ პირობებში იქ აღარ შეუძლიან დარჩენა. ის მუშაობა, რომელსაც ადერბეიჯანის მთავრობა აწარმოებს, საზიზღარ ხასიათს იღებს და ასეთ პირობებში ყოვლად შეუძლებელი ხდება სოლიდარულ ურთიერთობის განმტკიცება. ჩვენმა მთავრობამ ახლო მომავალში უნდა გამოარკვიოს ეს გარემოება და აუკრძალოს ისეთი მოქმედება, რომელიც არღვევს ხელშეკრულებას და ხელს უშლის იმ შეკავშირებას, რომელიც აუცილებელია ორივე რესპუბლიკისათვის, განსაკუთრებით დღეს, როდესაც დიდი საფრთხე გვადგია კარს.

ჩვენი შეკითხვის გარჩევა დაგვიანდა, მაგრამ ეს იმით იყო გამოწვეული, რომ ბრიტანეთის მთავრობის მიერ გამოგზავნილი ულტიმატუმი გამოურკვეველ მდგომარეობას ქმნიდა. მიუხედავად ამისა, ჩვენი ჯარი ოლქში მაინც დარჩა. ჩვენმა ჯარმა გადალახა ყოველგვარი დაბრკოლება, გადაიარა დიდი სიმაღლე, შეიჭრა ოლქში და აჭარისტანი დაიკავა. ჩვენ ვამბობთ, რომ ეს შეუძლიან მხოლოდ თავ-განწირულ, გმირულ ჯარს. ამ ორი წლის განმავლობაში ბათომის ოლქი ღვთის ანაბარად იყო მიტოვებული. ეს დიდი შეცდომა იყო. დღეს კი ამ ნაკლს ვასწორებთ - ხულო და არტაანი დავიჭირეთ. მაგრამ თუ ბათომი არ დავიჭირეთ, დაგვეკარგება სამუდამოდ. მართალია, ჩვენ ჯარს მნიშვნელოვანი სტრატეგიული ადგილები უჭირავს, მაგრამ მაინც საფრთხეს უნდა ველოდეთ.

ცოტაოდენი ხნის შემდეგ მთელი ბათომის ოლქი, უეჭველია, აივსება იმ აუარებელ ბრბოებით, რომლებიც ემზადებიან შემთხვევისთვის. მაგრამ, თუ ამას დავიკავებთ, ჩვენ უეჭველათ უნდა დავიკაოთ ბათომიც, რადგანაც ის ბათომის ოლქის ზურგი არის. ჩვენ ჯარს, რომელიც ახალციხის და არტაანის მხრივ იდგა, საკვები ადგილად არ ჰქონდა ბათომი და ამ ჯარს დღესაც დასჭირდება ამ ოლქში ყოფნა. აი ამ პირობების განხორციელებისათვის საჭირო იყო მიღება დაუყოვნებლივ ზომებისა. რომ ეს მოხდეს, ბატონებო, საკმარისი არ არის, რომ მარტო შტაბი ვიყოლიოთ ბათომში. ისიც არ ვიცი ბათომში მოგვცემენ თუ არა ნებას, რომ ვიყოლიოთ შტაბი, მაგრამ ჩვენ მთელი ჩვენი ძალა და ენერგია უნდა დავხარჯოთ, რომ ჩვენ მოვიპოვოთ უფლება ბათომში ჯარის ყოლისა, აი ეს არის უმთავრესი, რასაც მთავრობამ უნდა მიაქციოს ყურადღება და უნდა მიიღოს დაუყონებლივ ზომები ამის შესასრულებლად. და მოხდება ეს მაშინ, როდესაც მთელი ბათომის ოლქი იქნება ჩვენს ხელში. რაც შეეხება იმას, რომ იქ იქნება გამოცხადებული პორტო-ფრანკო და იქნება სამი რაზმი იტალიის, ინგლისის და საფრანგეთისა, ამაზე ვიტყვით მხოლოდ, რომ ჩვენ კარგად ვიცით რა ემართება იმ ბავშვს, რომელსაც შვიდი ძმა ჰყავს. და სწორეთ ბათომსაც ეს დაემართება. მე თქვენ გეკითხებით ეხლა, რომ დავიჭიროთ ბათომი და ხვალვე მოვითხოვოთ, რომ იქ იყოს ჩვენი ჯარი, მაგრამ მართვა-გამგეობა... (ხმაურობა) ჩვენს ჯარს ზიანი არ მიუყენებია. რა ზიანი ექნება მოკავშირეებს ჩვენი ჯარის იქ ყოფნით? (რეპლიკები არ ისმის. ხმაურობა). მე არ ვამბობ, რომ თქვენ არ გაქვთ მოთხოვნილება, მე მხოლოდ ვამბობ, რომ ეს უნდა დაუყონებლივ განხორციელდეს. აი, აქ არის ჩვენს შორის განსხვავება და ამით მე მინდა დავასრულო ჩემი შეკითხვა და მაქვს პატივი სოციალისტ-ფედერალისტთა ფრაქციის სახელით წარმოგიდგინოთ შემდეგი რეზოლიუცია (კითხულობს):

„დამფუძნებელმა კრებამ მოისმინა სოც.-ფედერალისტთა ფრაქციის შეკითხვა და მთავრობის განმარტება ამ შეკითხვის გამო და მიიღო რა მხედველობაში, რომ მთავრობას დღემდის არ გადაუდგამს ენერგიული და გაბედული ნაბიჯი რესპუბლიკის სასიცოცხლო ინტერესების დასაცავად, დაადგინა: დაევალოს მთავრობას, დაუყონებლივ მიიღოს ყოველი ღონე ბათომისა და ბათომის ოლქის დაჭერის და მათი საქართველოსთან შემოერთების უზრუნველსაყოფად და გადადის მორიგ საქმეებზე“.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბ. გიორგაძეს.

გრ. გიორგაძე. (ს. დ.) მოქალაქენო! შეკითხვის ავტორმა წამოაყენა ერთი ცენტრალური საკითხი, რომლის გარშემო მან უმთავრესი თავისი მოსაზრებანი გამოსთქვა. ეს არის საკითხი: თუ როგორი უნდა იყოს პოლიტიკა საგარეო საქმეთა სფეროში, და მან, როგორც თავმჯდომარემ საგარეო საქმეთა კომისიისა, თავისი აზრი გამოსთქვა და, უნდა მოგახსენოთ, რომ საგარეო საქმეთა კომისიის თავმჯდომარეს არ აქვს გათვალისწინებული ყველა ის შედეგები, რომლებიც მოჰყვება ამა თუ იმ ნაბიჯს საგარეო პოლიტიკაში და წინადადებას აძლევს მთავრობას, რომ მან იმოქმედოს ყოველნაირ რისკით, და ამგვარად, დაადგეს ავანტიურის გზას. ასეთი პოლიტიკა მიუღებელია ჩვენთვის. ჩვენ ბედნიერი ვართ, რომ მთავრობა ამ პოლიტიკას არ იზიარებს. დარწმუნებული ვართ, რომ ის ასეთ დიდ საკითხში ივლის ნაცადი გზით და ისე მოიქცევა, როგორც ეს თანამედროვე პირობებს შეეფერება. ბატონებო, რაშია საქმე? ჩვენს ჯარს უნდა დაეკავებინა ბათომი, ამბობს შემკითხველი, მიუხედავად იმისა იყო თუ არა განცხადება, რომ ეს იქნებოდა ის რისკი, რომელიც მთავრობას უნდა გაეწია.

როდესაც თქვენ ცუდ პურსა სჭამთ - ეს რისკი არის, როგორც მდივანმა მოგახსენათ. რასაკვირველია, ეს მართალია, მაგრამ ეს პირადი რისკი არის. ხოლო, როდესაც რისკი ეხება მთელ ერს, ჩვენს სახელმწიფო არსებობას და ჩვენს დამოკიდებულებას მოკავშირეებთან, აი ამ შემთხვევაში მხოლოდ გრძნობით გატაცებულ ადამიანს შეუძლიან სთქვას, რომ ჩვენ უნდა გადავდგათ ნაბიჯი და არ უნდა გაუწიოთ ანგარიში არავითარ პირობებს. მე ვფიქრობ, რომ ამ გზას დაადგება მხოლოდ ის, ვინც სდგას პასუხისმგებლობის გარეშე. (შ. ნუცუბიძე: მდივანს ეს არ უთქვამს!).

მე მოვისმინე, ბატონებო, შეკითხვის ავტორი და მან მკაფიოდ განაცხადა ეს აქ. პურის მაგალითი გახსოვთ? ბატონ მდივანს შეუძლია სჭამოს შავი პური და რისკი გასწიოს, მაგრამ ქართველ ერს არ შეგიძლიათ მიაწოდოთ ისეთი საგანი, რომელიც შეიძლება ვერ მოინელოს. ამგვარად საკითხის დაყენება არის მხოლოდ ავანტიურისტული პოლიტიკის წარმოება. რადგან რისკი, რომელიც არ უწევს ანგარიშს არავითარ შექმნილ პირობებს, არის ნამდვილი ავანტიურა, ჩვენ ამ პოლიტიკას უარვყოფთ, როგორც მუდამ უარვყოფდით. მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენს ჯარს შექმნილი პირობების მიხედვით არ შეეძლო დაეჭირა იმ ხანებში ბათომი და მისი მიდამოები, მაინც შესაძლებელი გახდა, რომ მას დაეჭირა ბათომში მომავალი ორი დიდი გზა საქართველოს სასიცოცხლო ინტერესების დასაცავად. ამგვარად ფაქტიურად ჩვენი რეალური ძალა ოლქში შევიდა, ამას მოითხოვდა თვით მოკავშირეების ინტერესები, რადგან ჩვენი ჯარის შესვლამ ოლქში ლაგამი ასდო ბანდიტებს, ავანტიურისტებს და იქ მოთარეშე ბოლშევიკებს. ბატონმა მდივანმა პირველ თავის სიტყვაში მოგახსენათ, რომ ნატანების ფრონტიდან ჯარი თვალცრემლიანი დაბრუნდაო. დიაღ, ჯარმა მიიღო ბრძანება და მან ის ყოვლად უყოყმანოდ შეასრულა. ის თვალცრემლიანი დაბრუნდა, ის გრძნობამ ვერ გაიტაცა; ჯარს სჯერა, რომ საქართველოს სათავეში მდგომი მარტო გრძნობებით კი არ ხელმძღვანელობენ, არამედ უპირველესად გონებით და გონების ნაკარნახევი იყო, რომ ნატანების ფრონტი შეგვესუსტებია იმისათვის, რომ ჩრდილოეთის ფრონტი ბოლშევიკებისაგან თავდასაცავად გაგვეძლიერებია. და ეს ასეც მოხდა. ჯარი ყოველთვის მზად იქნება, როდესაც კი საქართველოს მტერი მოევლინება. შეებრძოლება ის მტერს და ლახვარს ჩასცემს. ის გრძნობა ჯარისა, რომელზედაც მდივანმა ილაპარაკა, იმის თავმდებია, რომ ჩვენს მომხდურ მტერს ისე დახვდება, როგორც ეს საჭირო არის. (ს. დადიანი: აი, სწორედ ამისთანა ძალა არ უნდა შეაცდინოთ!) მეც ამას მოგახსენებთ: ყოველი ავანტიურა შეცდომაა, ხალხის დაღუპვაა. თქვენ ამას გვირჩევთ, ჩვენ კი უარს ვყოფთ. თუ მდგომარეობა შეიცვალა, გადაწყვეტილებაც უნდა შეიცვალოს, ტაქტიკა შეიძლება 24 საათში ოცდაოთხჯერვე შეიცვალოს, ცოცხალი საქმე ასეთია და ცხოვრებაც ამას მოითხოვს, ჩვენ ვურჩევთ მთავრობას, რომ ის ისეთივე წინდახედულად, ისეთივე ანგარიშის გაწევით შექმნილ მდგომარეობისა მოიქცეს, როგორც იქცეოდა აქამდე და ყოველი საკითხი მას უნდა გადაეჭრა ისე, რომ არ გაეთვალისწინებია ყოველი შექმნილი გარემოება. აი, ასეთი დიდი გარემოება, ასეთი დიდი ფაქტორი არის ის საშინელება, რომელიც ჩვენ მოგველის ჩრდილოეთიდან.

ბატონებო, დღევანდელ გამოსვლას ხალხისას კრებებზე და მიტინგებზე უნდა მიეცეს ის მნიშვნელობა, რომ დღეს იდგა საკითხი არა მარტო ბათომის შესახებ, როგორც საკითხი იყო აქ დაყენებული, არამედ მთელი საქართველოს დამოუკიდებლობისა. დამოუკიდებელ საქართველოს არსებობა უბათომოდ არ შეიძლება. ხალხი გრძნობდა ამას და არ შეუძლიან ეს გრძნობა დამალოს, ის ამბობს უბათომოდ საქართველოს არ შეუძლიან არსებობა (ხმები: მართალია, მართალია!) და აი სწორედ ხალხის და დამფუძნებელი კრების მთლიანი გამოსვლა მიმართულია, როგორც ჩრდილოეთიდან მომავალთა წინააღმდეგ, ისე იმ პირთა წინააღმდეგ, რომელნიც ბათომში მუშაობენ და იქ ჩვენს თანამოძმეებს შორის შუღლს სთესავენ. ამიტომ დღევანდელი ლოზუნგი იყო: ბათომი და დამოუკიდებელი საქართველო, ბათომი დამოუკიდებელ საქართველოში, შეერთება ორი განუყრელი ძმისა. და თუ ვინმემ სხვა ლოზუნგი წამოისროლა, ის იქნებოდა რომელიმე უპასუხისმგებლო პირი, რომელმაც სიტყვის უფლებით ისარგებლა. ჩვენი ხმა კი უნდა მისწვდეს მთელი ევროპის სახელმწიფოებს და მათ დემოკრატიას, რომ ჩვენ გვაქვს დამოუკიდებლობა და მას უნდა ჰქონდეს ყველა ის ატრიბუტები და თვისებები, რომელიც აქვს სახელმწიფოს საერთოდ.

მოქალაქენო, რამდენიმე წუთით უნდა შევაჩერო თქვენი ყურადღება ერთ საკითხზე. ჩვენი ძმები, ქართველი მაჰმადიანები, ბათომის ოლქის და ქალაქის მცხოვრებნი არა ერთხელ განიცდიდენ ჭრილობებს. იყო დრო, როცა განიცდიდენ ჭრილობებს. იყო დრო, როცა განიცდიდენ ზნეობრივ ჭრილობას, ეს მაშინ, როცა მათ რუსეთის თვითმპყრობელობა ეუბნებოდა: თქვენ ქართველები არა ხართ, თქვენ თურქები ხართო. დღესაც აჭარლებს შორის დაძრწიან ბნელი პირები, რომლებსაც სურთ ფალსიფიკაცია უყონ მათ ნებისყოფას, ავრცელებენ ათასგვარ ჭორებს, მოუწოდებენ მათ ოსმალეთისკენ, ზოგნი კი ბალშევიკებისაკენ. სამწუხაროდ ამ ტრიბუნიდან ითქვა ისეთი რამ, რომელიც ერთგვარი ჭრილობაა ჩვენი ძმებისადმი და მე მინდა ეს ჭრილობა მოვბანო. აქ განაცხადეს, რომ იმ პოლიტიკის წყალობით, რომელსაც საქართველოს მმართველი წრეები აწარმოებდა, ის დღეს გარიყულია, მას მოკავშირე არა ყავსო და ამით ვითომდა ისინი, ჩვენი მოძმენი, უნუგეშო მდგომარეობაში არიან. ჩვენ ვაცხადებთ საჯაროთ, საქვეყნოთ, რომ საქართველოს ჰყავს მოკავშირეები, ესენი არიან: დასავლეთ ევროპის მოკავშირეები და მათი დემოკრატია. შეიძლება ჩვენ მართლაც იზოლაციაში ვიყოთ, მაგრამ ეს არის მხოლოდ ბალშევიკებთან. ჩვენ იმ საერთო ენას ვერ გაგიზიარებთ, რომელიც გამონახეს ოსმალეთის იმპერიალისტებმა და ბალშევიკებმა, ეს ენა ჩვენ ესერებისათვის დაგვილოცნია. აქ ბევრი ითქვა იმის შესახებ, რომ ჩვენ ბათომი დავკარგეთ, ის არა გვაქვს, მაგრამ ეს არ არის მართალი. ბათომის ოლქის მცხოვრებნი, ჩვენი ღვიძლი ძმები, ჩვენთან არიან. ყოველივე ინტრიგას აჯობა ნათესავობის ერთობის გრძნობამ და ჩვენ განუყრელი ვართ. თუ ეს ფაქტორი არ არსებობს, სადაც არ უნდა შეიყვანო ჯარი, ვერას გახდება, მაგრამ, როდესაც ასეთი ეროვნული მიდრეკილება მტკიცეთ, შეურყევლად არსებობს, მაშინ ბათომი არ დაგვიკარგავს და ვერც დავკარგავთ. აი, მე დღეს ხელთა მაქვს დღევანდელი ნომერი ბათომის ქართულ გაზეთ „სამუსლიმანო საქართველო“, რომელშიაც აუარებელი პეტიციებია მოთავსებული საქართველოს მთავრობისადმი. მე თავს არ შეგაწყენთ ყველას წაკითხვით, ეს არც საჭიროა, მე წავიკითხავ მხოლოდ ორ ადგილს. აი ერთი: (კითხულობს): „ართვინის წარმომადგენელთა ყრილობა სთხოვს საქართველოს მთავრობას იხსნას ისინი უბედურებისაგან და ყოველი ღონე იღონოს სამაჰმადიანო საქართველოს ავტონომიურ საფუძველზე საქართველოსათვის შესაერთებლად». ამასვე თხოულობს ბორჩხის მცხოვრებნი. (კითხულობს). აი, ეს არის ჩვენი უდიდესი გამარჯვება, ეს არის საბუთი მიმართული ყველა მათ წინააღმდეგ, ვინც ჩვენს წინააღმდეგ ადგილობრივ მცხოვრებთა შორის მოქმედობენ. და რომ ბათომის ოლქში ამგვარად მოქმედობენ მოკავშირეთა ინტერესების წინააღმდეგ, ჩვენ ეს კარგათ ვიცით ბალშევიკების და ოსმალეთის იმპერიალისტების დადგენილებიდან; ამიტომ საჭიროა ზომების მიღება, რათა ხალხის ეს უტყუარი სურვილი ევროპის წინაშე სხვანაირად არ გაასაღონ. აი ამ ჩვენ ძმებს, რომელნიც მოგვიწოდებენ, რომ ზომები მივიღოთ მათ შესაერთებლათ საქართველოს დამფუძნებელი კრება მიაწვდის თავის ხმას ამის შესახებ, რომ ბათომი და მისი ოლქი უნდა იყოს საქართველოს ნაწილი, ავტონომიურ საფუძველზე (ტაში). დამფუძნებელი კრება სალამს უძღვნის იმ ჯარს, რომელმაც გადალახა ზღაპრული დაბრკოლებანი, სტიქიონური პირობები, რომელიც მას წინ ეღობებოდა და შევიდა ბათომის ოლქში, დაიჭირა იქ ადგილები და კეთილსინდისიერად ასრულებს თავის მოვალეობას. დამფუძნებელი კრება და მთელი ერი სალამს უძღვნის იმ თანამოძმეებს, რომლებიც ილტვიან თავის ღვიძლ დედასთან - საქართველოსთან, სადაც შეიძლება მათი ნორმალური განვითარება.

და დღეს მთელ მოწინავე კაცობრიობას უნდა მისწვდეს ძახილი ქართველი ერისა, რომ ბათომი და მისი ოლქი დარჩეს საქართველოს ფარგლებში ავტონომიურ საფუძველზე, რომ ის განვითარდეს იქ, სადაც შესაძლებელია, რომ ეს ძარღვი საქართველოს სხეულისა არ შეიძლება მოჭრილ იქნეს, რომ ამ ძარღვის მოჭრით სისხლისაგან დაიცლება მთელი სხეული. აი, ეს ხმა უნდა გაისმას აქედან მთელი ქვეყნის წინაშე. ჩვენ გვჯერა, რომ ჩვენი მეზობლებიც იზიარებენ იმ დებულებას, ბათომი და მისი ოლქი არ იქნეს ავანტიურისტების ხელში, რომ ბათომი უნდა დარჩეს საქართველოს ფარგლებში, ამას მოითხოვს ევროპის ინტერესიც. ჩვენ გვწამს რომ ეს ხმა მისწვდება ევროპას და ბათომის საკითხი სასურველად გადაწყდება. აი ამ იმედით ჩვენ მივმართავთ ქართველ ერს და გეტყვით: საიდანაც არ უნდა მოგვევლინოს საფრთხე, - დასავლეთიდან თუ ჩრდილოეთიდან, ამას წინ აღუდგება ლოზუნგი: „საქართველო უნდა დარჩეს დამოუკიდებელი“. და აი, ამ დროს ქართველი ერი არ დაუშვებს ძირს თავის დროშას და მის დასაცავათ იბრძოლებს უკანასკნელ სისხლის წვეთამდე. (ტაში).

(ორატორი კითხულობს ს.-დ. ფრაქციის მიერ წარდგენილ რეზოლიუციას):

„მოისმინა რა სოც.-ფედ. ფრაქციის შეკითხვა და გარეშე-საქმეთა მინისტრის მოხსენება მოკავშირეთა მიერ ქალაქ ბათომის პორტო-ფრანკოთ გამოცხადებისა და ბათომის ირგვლივ დამოკიდებული ზონის დაწესების თაობაზე, დამფუძნებელი კრება საქვეყნოდ აცხადებს:

საქართველო მისი გეოგრაფიული მდებარეობის გამო - შავი ზღვის პირად, ევროპასა და აზიას შუა - უხსოვარ დროიდან შექმნილი ევროპისათვის იმ კარად, რომლითაც აზიას უნდა მოჰფენოდა ევროპიული კულტურისა და ცივილიზაციის შუქი.

საქართველოც პირნათლად ასრულებდა ამ ისტორიულ მისიას და მრავალ საუკუნეთა განმავლობაში თავის საუკეთესო შვილთა სისხლით იცავდა თავისუფლებასა და ევროპიულ კულტურას აზიური ბარბაროსობისაგან.

თავის არსებობისათვის ბრძოლით საქართველო იმავე დროს აჩერებდა აზიიდან ევროპისაკენ მიმავალ ურდოებს, რითაც ის ევროპას თავდაცვასა და თავისუფალი კულტურული აღორძინების საქმეს უადვილებდა.

მძიმე იყო ის მდგომარეობა და საქართველოს არა ერთი და ორი ბარბაროსული შემოსევა განუცდია; არა ერთხელ აოხრებულა მისი დაბა-ქალაქები და ხალხის წმიდათა-წმიდა არა ერთხელ შებღალულა.

მიუხედავად ამისა, საქართველომ მრავალ საუკუნეთა განმავლობაში შესძლო თავისი კულტურული სახის შენარჩუნება.

მაგრამ მეთხუთმეტე საუკუნეში საქართველოს თავს დამტყდარმა უბედურებამ გასტეხა იგი წელში: თურქების მიერ ბიზანტიის დაპყრობამ გააძლიერა აზია და ოსმალეთმა მეჩვიდმეტე საუკუნეში უკვე შესძლო საქართველოს სახელმწიფოებრივი სხეულის დასახიჩრება: მოჰგლიჯა საქართველოს მისი საუკეთესო ნაწილი სამხრეთ-დასავლეთიდან - ახალციხე და არტაან-ბათომი, ეს გზა და ხიდი საქართველოსი ევროპასთან ურთიერთობისათვის.

რაკი დასავლეთით საქართველო მოსწყდა ევროპას, ამ უკანასკნელთან კავშირის გასაბამათ მეთვრამეტე საუკუნის გასულს ის თავისი ნებით შეუკავშირდა რუსეთს, რომელმაც მას მფარველობა აღუთქვა. მაგრამ რუსეთის თვითმპყრობელობამ ცბიერი ღალატით უპასუხა საქართველოს კთილშობილ მეგობრობას და სრულიად მოუსპო დამოუკიდებლობა და თავისუფლება.

ამგვარად დანაწილებული, ის იმედს მაინც არ ჰკარგავდა და, მიუხედავად პოლიტიკური მონობისა, ას ჩვიდმეტი წლის განმავლობაში შეინარჩუნა ეროვნული კულტურა და პოლიტიკური თვითცნობიერება, ხოლო როცა დაირღვა ძველი რუსეთი, საქართველო მტკიცედ შეუდგა სახელმწიფოებრივ აღმშენებლობას. საბჭოთა რუსეთმა ბრესტ-ლიტოვსკში გაჰყიდა საქართველოს ხალხის სუვერენული უფლებანი - ბათომ-არტაან-ოლთისი ოსმალეთს გადასცა. ქართველი ხალხი ერთსულოვნად ამხედრდა ამ ისტორიული თვითნებობის წინააღმდეგ და ბათომის კარებთან საუკეთესო შვილთა სისხლი დაღვარა. მართალია, ბოლშევიკური ანარქიით დაუძლურებულმა საქართველომ მაშინ დაჰკარგა ბათომი, მაგრამ ეს იყო მხოლოდ უხეში ძალმომრეობის აქტი. სულიერად ბათომი მაინც დედა-საქართველოსთან იყო, ერთი წუთითაც არ გაუწყვეტია მასთან კავშირი. მიუხედავად ოსმალეთის ასეული წლების ბატონობისა, მიუხედავად ოკუპაციისა - ჯერ ოსმალეთის, ხოლო შემდეგში მოკავშირეთა ჯარების მიერ - და ოსმალეთის ჩეტნიკების თავაშვებული თარეშისა, ბათომის მხარეს ხელი არ აუღია დედა-საქართველოზე. ჯერ შარშან აგვისტოში მედგრად გაისმა მრავალტანჯული აჭარის ხმა, რომელიც საქართველოსთან დაბრუნებას ითხოვდა. ასეთივე ხმა გაისმა თებერვლის არჩევნების დროს ქალაქ ბათომში: ბათომის მცხოვრებლებმა საქვეყნოდ განაცხადეს საქალაქო არჩევნებში, რომ ბათომი საქართველოს განუყოფელი ნაწილია. რამდენად ერთსულოვანი უნდა ყოფილიყო ბათომის მცხოვრებთა ნება-სურვილი, რომ ეს უკანასკნელი თავისუფლად გამოთქმულიყო ოკუპაციის დროს, მაშინ, როცა ბათომის ქართველი მცხოვრებლები დაქსაქსული იყვნენ.

ბათომის ოლქის მცხოვრებთა სურვილი არ არის შემთხვევითი მოვლენა. ბათომის ოლქი შეკავშირებულია დანარჩენ საქართველოსთან ათას წლოვანი კულტურითა და ძმური ერთობით, მიუხედავად ისტორიული ბედის უკუღმართობისა, ბათომის ოლქში ქართველობა დღესაც მცხოვრებლების 95 პროცენტს შეადგენს. ამ ხალხისთვის აუტანელია ის რეჟიმი, რომელიც დღეს იქ ბატონობს და რომელსაც არაფერი აქვს საერთო მკვიდრ მცხოვრებლების ზნე-ჩვეულებასა და ყოფა-ცხოვრებასთან. ამით აიხსნება ის გარემოება, რომ ბათომის ოლქში დღემდის საშინელი ანარქიაა გაბატონებული: ძარცვა-გლეჯასა და კაცის კვლას ძლიერი ფესვები გაედგა ამ მხარეში - და, რაც სრულიად უჩვეულო და უცხო იყო საქართველოსათვის, ბათომში არა ერთსა და ორს დარბევას ჰქონდა ადგილი ამ უკანასკნელი ორი წლის განმავლობაში.

გარდა ამისა ბათომის მხარე, მოწყვეტილი დედა-საქართველოს ეკონომიურად, საშინელ სასურსათო კრიზისს განიცდის, რაც კიდევ უფრო აორკეცებს მცხოვრებთა აუტანელ მდგომარეობას.

საქართველოს და მის ორგანულ ნაწილს - ბათომს, მიუხედავად ზემოაღნიშნული უსამართლობისა და გაჭირვებისა, ერთხელაც არ დაუკარგავთ წონასწორობა, რადგანაც მოკავშირეთაგან მოელოდნენ გამოსარჩლებასა და საარსებო ინტერესების პატივისცემას.

საქართველოს ხალხის ეს კანონიერი მოლოდინი ჯერ ვერ განხორციელდა.

მაგრამ არის მეორე გარემოება, რომელიც ყურადსაღებია მოკავშირეთათვის: როგორც ძველად ებრძოდა საქართველო აღმოსავლეთის ბარბაროსებს, ისე დღეს იბრძვის ის ბოლშევიკური ანარქიის წინააღმდეგ, იმ ანარქიისა, რომელიც ოსმალეთის ფაშებს უწვდის ხელს და ამ გზით ჰპირდება გაბედნიერებას აზიის ხალხებს. და დამფუძნებელი კრება ჰფიქრობს, რომ კავკასიაში მშვიდობიანობის დასაცავად საჭიროა საქართველოს არ ჰქონდეს წართმეული საშუალება თავისი დამოუკიდებლობის და სახელმწიფოებრივობის დაცვისა. ხოლო უბათომოდ მას არ შეუძლია. საქართველოს უნდა შერჩეს მისი ბუნებრივი ნაწილი ბათომი, რომ ამ გზით შესძლოს ევროპასთან კულტურული ურთიერთობის დაჭერა. დამფუძნებელი კრება ვერ დაჰფარავს, რომ ის მუშაობა, რომელიც დღეს ბათომის ოლქში სწარმოებს, ფეხქვეშ სთელავს რა საქართველოს უფლებათ, იმავე დროს ძირს უთხრის ევროპის ინტერესებს და ხელს უწყობს ამიერ-კავკასიაში აღმოსავლეთის ბარბაროსობის დამკვიდრებას.

დამფუძნებელი კრება მიესალმება დედა-საქართველოს სახელით მის განუყრელსა და ავტონომიურ ნაწილს სამუსლიმანო საქართველოს, უთვლის ვაშას ბათომის ოლქში მდგომ შეიარაღებულ ძალებს და მთელ ჯარსა და სახალხო გვარდიას და ადგენს: 1. მიენდოს მთავრობას მტკიცე ნაბიჯი გადასდგას მოკავშირეთა მიმართ, რათა ბათომი და მისი ოლქი საქართველოს დაუბრუნდეს. 2. დაევალოს პრეზიდიუმს მიმართოს მოკავშირეთა პარლამენტებს, რათა მათ მხარი დაუჭირონ ქართველი ერის სასიცოცხლო ინტერესების განხორციელებას - ბათომის ოლქის საქართველოსთვის დაბრუნების საკითხში“.

თავმჯდომარე. ამგვარად წარმოდგენილია ორი რეზოლიუცია. კენჭს უყრი მათ. ვინ არის მომხრე პირველი რეზოლიუციისა? ვინ არის მეორეს მომხრე? მიღებულია ს.-დ. ფრაქციის რეზოლიუცია. (ტაში). გთხოვთ მოისმინოთ შემდგომი სხდომის წესრიგი. (მდივანი კითხულობს). სხდომა დახურულია.

სხდომა იხურება 11 1/2 საათზე.

დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(3)

1920 წელი. მარტის 23 დილა. ტფილისი. სასახლე.

შინაარსი:

1. დეკრეტი - გარეშე-საქმეთა მინისტრის განკარგულებაში 500.000 მანეთის გადადებისა საგანგებო ხარჯების დასაფარავად.

2. დეკრეტი - ევროპაში კომერციულ სააგენტოს დაარსებისათვის და ეკონომიურ მისიის გასაგზავნად 20 მილ. მან. გადადებისა.

3. დეკრეტი - ფოსტა-ტელეგრაფის ნიხრის გადიდებისა.

4. კანონი - რესპუბლიკის ფოსტა-ტელეგრაფის და ტელეფონის ადგილობრივ მმართველობის შტატის და ხარჯთ-აღრიცხვის შესახებ.

5. საბოლოო ტექსტები.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის უფრ. ამხანაგი

ალექსანდრე ლომთათიძე.

მდივნობს დამფუძნებელ კრების მდივანი

კ. ჯაფარიძე.

პრეზიდიუმში არიან:

ექვთიმე თაყაიშვილი,

ქრ. შარაშიძის ასული.

სხდომა იწყება შუადღის 12 ს. და 40 წუთ.

თავმჯდომარე. დაბრძანდით, სხდომა გახსნილი გახლავთ. მდივანი მოგახსენებთ დღიურ წესრიგს.

მდივანი (კითხულობს).

დღიური წესრიგი:

1. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ქუთაისში მე-2 ხარისხის საბაჟოს დაარსების შესახებ.

2. დეკრეტი - საქალაქთაშორისო ტელეფონის ქსელის მოსაწყობად 9.786.000 მან. გადადებისა და ამავე საჭიროებისათვის 291.251 მან. და 40 კ. ღირებული მასალის მიცემის შესახებ.

3. დეკრეტი - ფოსტის გადაზიდვის ხარჯის დასაფარავად 4.034.304 მან. და 92 კაპ. გადადებისა.

4. დეკრეტი - გზათა უწყების მოსამსახურეთათვის დღიური სარგოს ნორმების შეცვლისა.

5. დეკრეტი - გაზეთ „საქართველოს რესპუბლიკის“ სავალდებულო განცხადებისათვის დაწესებული ფასის გადიდებისა.

6. დეკრეტი - მიწად-მოქმედების მინისტრის განკარგულებაში სამეურნეო იარაღისა და მასალის შესაძენად 1.140.000 მან. გადადებისა.

7. დეკრეტი - საქართველოს ეროვნული სამხატვრო გალერეის დაარსებისა.

8. დეკრეტი - ბათომის ქართულ გიმნაზიისათვის ერთდროულ დახმარებად 260.000 მან. გადადებისა.

9. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა შინაგან-საქმეთა სამინისტროს კანცელარიის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა.

10. დეკრეტი - ტფილისის ფოსტა-ტელეგრაფის ოლქის სამმართველოს გაუქმებისა და საქართველოს რესპუბლიკის ფოსტა-ტელეგრაფის და ტელეფონის სამმართველოს დაარსების შესახებ.

11. დეკრეტი - მიგდებულ ბავშვთა თავშესაფრის დაარსებისა და შტატის დამტკიცებისა.

12. დეკრეტი - საქონლოს ჭირის საწინააღმდეგო შრატის დამმზადებელ სადგურისათვის ს. ტაბახმელაში მელიქიშვილის მამულის შესაძენად 1.060.000 მან. გადადების შესახებ.

13. დეკრეტი - სახალხო სკოლის მასწავლებელთა ხუთ-წლეულების დასაკმაყოფილებლად 4.193.333 მან. გადადებისა.

14. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - სასჯელთა წესდების და სასჯელთა დებულების ჯარიმის გადიდების შესახებ.

15. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - მომრიგებელ სასამართლოს დაწესებულებათა ქვემდებარეობის გაფართოების შესახებ.

16. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - შრომის სამინისტროს და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

17. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - სახაზინო რკინის გზის ჭიათურის შტოზე განსაკუთრებული ტარიფის მოსპობის.

18. დეკრეტი - ევროპაში კომერციული სააგენტოების დასაარსებლად და ეკონომიური მისიის გასაგზავნად 20.000.000 მან. გადადებისა.

19. დეკრეტი - პირველდაწყებითი სკოლების მასწავლებელთათვის მოკლევადიანი კურსების დაარსებისა და საამისოდ 240.000 მან. გადადებისა.69

20. დეკრეტი - სვანეთის სამკურნალო დაწესებულებათა შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა.

21. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ პროექტისა - რესპუბლიკის ფოსტა-ტელეგრაფის და ტელეფონის ადგილობრივ დაწესებულებათა შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

22. დეკრეტი - გარეშე-საქმეთა მინისტრის განკარგულებაში 5.000.000 მ. გადადებისა საგანგებო ხარჯების დასაფარავად.

23. დეკრეტი - ფოსტა-ტელეგრაფის ნიხრის გადიდების შესახებ.

თავმჯდომარე. შემოსული გახლავთ წინადადება სოც.-დემ. ფრაქციის მიერ, პირველ საკითხად დაისვას მე-22 საკითხი, მეორედ - მე-18, მესამედ - მე-23, მეოთხედ - მე-21-ე, მე-3-ე საკითხი გადატანილ იქნას მე-13-ეთ. დანარჩენი საკითხები წავლენ უცვლელად. ვინ არის წინააღმდეგი ამ შესწორებისა? წინააღმდეგი არავინ არის. დღიური წესრიგი მიღებული გახლავთ. პირველ საკითხს მოგახსენებთ დამფ. კრების წევრი სალაყაია.

1. დეკრეტი გარეშე-საქმეთა მინისტრის განკარგულებაში 5. მილ. მან. გადადებისა საგანგებო ხარჯების დასაფარავად.

სალაყაია. (ს. დ.) გარეშე-საქმეთა მინისტრი შევიდა მთავრობაში მოხსენებით, რათა ბათომის ოლქში საგანგებო ხარჯების დასაფარავად გადადებულ იქნას მის განკარგულებაში 5 მილ. მანეთი. ეს პროექტი იქნა მიღებული მთავრობის მიერ, შემდეგ იქნა მიღებული კონტროლის და ფინანსთა მინისტრის მიერ და აგრეთვე საფინანსო-საბიუჯეტო კომისიის მიერ, რომელიც დამფ. კრებას სთხოვს მის დადასტურებას.

თავმჯდომარე. სიტყვას ვინ ინებებს ზოგადი მსჯელობისათვის? სიტყვის მსურველი არავინ არის. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვაზე გადასვლისა? არავინ. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე.

სალაყაია (კითხულობს მუხლობრივ). დეკრეტი იქნა მიღებული ერთხმად და გადაეცა სარედაქციო კომისიას საბოლოო ტექსტის შესამუშავებლად.

თავმჯდომარე. შემდეგ საკითხს მოგახსენებთ ბ-ნი გომართელი.

2. დეკრეტი ევროპაში კომერციულ სააგენტოს დაარსების და ეკონომიურ მისიის გასაგზავნად 20 მილ. მან. გადადებისა.

გომართელი (ს.-დ.) დეკრეტი შეეხება ევროპაში ეკონომიურ მისიის გაგზავნას და ფინანსურ სააგენტოების დაარსებას. საკითხი ჩვენის აზრით მისაღებია, ვინაიდან თქვენ ყველას კარგად მოგეხსენებათ, რომ ჩვენი რესპუბლიკის უმთავრეს ღერძს შეადგენს ეკონომიური საკითხი. სხვა ზომებთა შორის ამ საკითხის მოსაგვარებლად საჭიროა, რომ ჩვენმა რესპუბლიკამ დაიჭიროს მჭიდრო კავშირი ევროპის სახელმწიფოებთან. დღემდის ეს კავშირი არ გვქონდა, ხოლო მიზეზი ამისა იყო ერთი ის, რომ ჩვენი მდგომარეობა არ იყო განმტკიცებული, მეორე კი ის, რომ არ ვიყავით ცნობილი ევროპის მიერ და ეს დიდი დაბრკოლება იყო. დღეს მდგომარეობა უფრო მტკიცეა და ევროპამ ასე თუ ისე გვიცნო და ამიტომ დღევანდელ პირობებში ასეთი მისიის გაგზავნა მეტად მიზან-შეწონილი არის. ფინანსთა სამინისტროს უწყება მოითხოვს ამ მისიის გაგზავნას. მისიის ხარჯისათვის დაახლოვებით საჭირო იქნება 15 მილიონი. მისიის გაგზავნასთან ერთად ევროპის დიდ სახელმწიფოებში აუცილებელია დაარსდეს საკომერციო აგენტურებიც. რომ აგენტურებს დიდი მნიშვნელობა აქვს, თქვენ ესეც კარგად მოგეხსენებათ. დღეს უმთავრესი სავალუტო საქონელი არის მთავრობის ხელში. მთავრობამ ეს საქონელი უნდა გაიტანოს და სამაგიერო საქონელი შემოიტანოს. მეტად შეფერხდება საქმე იმ პირობებში თუ არ გვეცოდინება ევროპის ბაზარს რა საქონელი ესჭიროება, რა ფასებია იქ. ყოველივე ამის გაგება არის საჭირო. ასეთი სააგენტოები ჯერ-ჯერობით დაარსდება უმთავრეს სახელმწიფოებში: საფრანგეთში, გერმანიაში, ინგლისში და სკანდინავიაში, შემდეგ და შემდეგ საჭირო იქნება გაფართოვება ამ სააგენტოებისა. ამ სააგენტოების მოწყობას სჭირდება დაახლოვებით 5 მილ. მანეთი, ასე რომ სულ საჭიროა დეკრეტში აღნიშნული 20 მილ. მანეთი. თუ ეხლა მივიღებთ მხედველობაში ფულის კურსის დაცემას და იმ გარემოებას, რომ ამ მისიის გაგზავნას და სააგენტოს მოწყობას მეტად დიდი მნიშვნელობა აქვს ჩვენთვის, მე მგონია ეს თანხა დიდი არ არის. კონტროლიორის აზრი ისეთია, რომ უნდა იქნას დაკმაყოფილებული ეს მოთხოვნილება. დეკრეტი შემოვიდა ფინანსთა უწყებისაგან.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? სიტყვის მსურველი არავინ არის. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვაზე გადასვლისა? წინააღმდეგი არავინაა. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე.

გომართელი. (კითხულობს მუხლობრივად).

თავმჯდომარე. წინადადება გახლავთ შემოსული ამ დეკრეტის საბოლოო ტექსტი ეხლავე იქნას წაკითხული. წინააღმდეგ ხომ არავინ არის ამისა? არავინ.

შემდეგი საკითხისათვის სიტყვა ეკუთვნის ბ-ონ გამართელს.

3. დეკრეტი ფოსტა-ტელეგრაფის ნიხრის გადიდებისა.

ი. გომართელი. ეს დეკრეტი შეეხება ფოსტა-ტელ. კორესპოდენციის ნიხრის გადიდებას. ამ დეკრეტს აქვს დროებითი ხასიათი და გამოწვეულია იმ გარემოებით, რომ შემოსავალი გასავალს არ ფარავს. ასეთ პირობებში ისმება საკითხი, რომ ეს ნიხრი გადიდებულ იქნეს. უნდა მივიღოთ მხედველობაში ისიც, რომ განსხვავება შემოსავალს და გასავალს შორის აიხსნება იმ გარემოებითაც, რომ ჩვენ ვართ ჩამწყვდეული ჩვენ საზღვრებში, ჩვენი საზღვარს გარეთი არის ბათომი, ერევანი, ბაქო. ამას იქით ჩვენი კორესპოდენცია არ გადის. როდესაც ერთს ხანს ჩვენი კორესპოდენცია გადიოდა რუსეთში და ევროპაში, შემოსავალმა ერთი სამათ იმატა. ეს გარემოება გვიმტკიცება, რომ როდესაც პირობები შეიცვლება, გზები გაიხსნება, ჩვენი კორესპოდენცია გავა რუსეთში და საზღვარ გარეთ და ამისდა მიხედვით შემოსავალი იმატებს, შესაძლებელი იქნება ეს ნიხრიც იყოს შეცვლილი. ამიტომ ეს ნიხრი გახლავთ დროებითი. უნდა გადიდდეს ნიხრი ამგვარად (კითხულობს).

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის სიტყვას ვინ ინებებს? სიტყვის მსურველი არავინ არის. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვაზე გადასვლისა? წინააღმდეგი არავინ არის. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე. (გომართელი კითხულობს მუხლობრივ).

თავმჯდომარე. განზრახულია მე-4 მუხლში შემდეგი შესწორება: „უმცირესი 2 მანეთი“ შეიცვალოს: „უმცირესი 3 მანეთი“. შესწორების შესახებ სიტყვას ხომ არავინ ინებებს? ვინ არის წინააღმდეგი ამ შესწორებისა? მუხლი მიღებულია.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბ-ნ სალაყაიას.

6. კანონი რესპუბლიკის ფოსტა-ტელეგრაფის და ტელეფონის ადგილობრივ მმართველობის შტატების და ხარჯთ-აღრიცხვის შესახებ.

სალაყაია. ამ კანონ-პროექტით უნდა გაუქმებულ იქნას ყველა ფოსტა-ტელეგრაფის დაწესებულება, რომელიც ჩვენი რესპუბლიკის ტერიტორიაზე რუსეთის მიერ იყო დაწესებული. მე არ შევეხები საერთოდ თუ რა დიდი მნიშვნელობა აქვს ფოსტა-ტელეგრაფს და, ტელეგრაფს სახელმწიფო ცხოვრებაში, ვიტყვი მხოლოდ, რომ ყველა კულტურულ სახელმწიფოებში დაინტერესებულნი არიან რაც შეიძლება მეტი ტელეგრაფი და ტელეფონის ქსელი გაიყვანონ თავის სახელმწიფოში. ამას აქვს დიდი ეკონომიური და პოლიტიკური მნიშვნელობა. ამ მხრივ ჩვენი სახელმწიფო დაინტერესებულია რათა ქსელები გავრცელებული იყოს. უწყებამ ამ მხრივ დიდი ზომები მიიღო. ეს სჩანს იმ მოხსენებიდან, რომელიც აქ არის წარმოდგენილი, თუ რა ზომები იყო მიღებული და რა გააკეთა უწყებამ 1918 წლიდან გვიჩვენებს შემდეგი ციფრები. 1918 წ. ყოფილა სულ 19 დაწესებულება, დღეს არის 150 ფოსტა-ტელეგრაფის დაწესებულება და 160 ტელეფონის. მას შემდეგ რაც დამოუკიდებლობა გამოცხადდა, მოსამსახურენი, რომელიც მსახურობენ ტელეგრაფის და ტელეფონის დაწესებულებაში მეტად მცირე ჯამაგირს იღებენ, და ამიტომ იყო შემოტანილი პროექტი, რომ მათი ჯამაგირები გადიდებული ყოფილიყო და შტატი შეცვლილი, რომელიც იყო მიღებული ძველი მთავრობის მიერ. ეს შტატები და ხარჯთაღრიცხვა მიიღო საუწყებათაშორისო კომისიამ, შემდეგ განიხილა საფინანსო-საბიუჯეტო კომისიამ, შეიტანა შიგ სულ მცირედი ცვლილება და შემდეგ იყო მიღებული და ითხოვს დამფუძნებელ კრებისაგან იქნას დადასტურებული.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის სიტყვა ეკუთვნის დამფუძნებელ კრების წევრს დადიანს.

სამ. დადიანი (სოც.-ფედ.) ბატონებო, დამფუძნებელ კრების წევრნო! ჩვენ ამ კანონ-პროექტის წინააღმდეგნი არა ვართ. პირიქით, სამწუხაროა, რომ ეს კანონ-პროექტი ძლიერ დაგვიანებით შემოვიდა და ამით შეიძლება ბევრი ზიანი მოუვიდეს, როგორც უწყებას, აგრეთვე რესპუბლიკას. ამდენი ხნის განმავლობაში თითქმის მხოლოდ ფოსტა-ტელეგრაფის უწყება დარჩა ისეთი, რომელსაც არც შტატი აქვს შემუშავებული და მოსამსახურეთაც ყველა სხვა დარგზე ნაკლები ჯამაგირები აქვთ. ეს უწყება რაღაც უკანონო შვილია რესპუბლიკისა. ამას წინედ მე შემთხვევა მქონდა მეთქვა, რომ ამ უწყებაში ყველაფერი რიგზე არ არის-მეთქი და აი დღეს მე ვეცდები გადავშალო თქვენს წინაშე მთელი ვითარება.

სახელმწიფო უფლების მეცნიერნი და მკვლევარნი უკანასკნელი დროისა, რომელნიც ანგარიშს უწევენ სახელმწიფოს ფორმების ევოლიუციას, აღნიშნავენ რა ხალხოსნური ტენდენციის გაძლიერებას, ამბობენ: საუკეთესო კრიტერიუმი იმისა, თუ რა ტიპის სახელმწიფოსთან გაქვთ საქმე, არის ის წესი, რომლის მიხედვით ხდება კონსტიტუციის განხილვა და ნაწილობრივ ან მთლიანად შეცვლა მისი. მე ვიტყოდი აგრედვე, რომ სახელმწიფოს ისიც ახასიათებს, თუ როგორი უფლებები აქვთ სახელმწიფოს და საზოგადო ორგანიზაციათა მოსამსახურეთა პროფესიონალურს კავშირებს. დემოკრატიული რესპუბლიკა უაღრესად იმით დახასიათდება, რომ არავითარი განსხვავება არ უნდა იყოს მუშათა ორგანიზაციებს შორის, ყოველ შემთხვევაში, რაც შეიძლება მეტი უფლებები მოსამსახურეთა პროფესიულს ორგანიზაციებს, - აი ეს არის მოთხოვნილება ხალხოსნური მართვა-გამგეობისა.

უფლებები მოსამსახურეთა მიღების, დათხოვნის, დასჯის საქმეში ჩარევისა; უფლება მოსამსახურისა, იცოდეს რისთვის სჯიან, ან ითხოვენ მას; უფლება გაფიცვებისა; უფლება ულტიმატუმისა და სხვ. ეს არის საადმინისტრაციო საკითხი მხოლოდ, ეს უნდა შეადგენდეს აგრეთვე კავშირის კომპეტენციას.

სადაც ეს უფლებები არ არის, იქ არის ბიუროკრატიული წეს-წყობილება და არა დემოკრატიული რესპუბლიკა. სამწუხაროდ, შინაგან-საქმეთა სამინისტროში, რომელსაც ექვემდებარება ეს უწყება, და თვით უწყების ადმინისტრაცია, სდგანან ნამდვილს ბიუროკრატიულ ნიადაგზე.

რასაკვირველია, მე არ მეუცხოება, არ მიკვირს, როდესაც გაბატონებული პარტია, სოც.-დემოკრატები, მისი მთავრობა და მისი ადმინისტრაცია, რომელიც გამტარებელია სამინისტროს გეზისა, იქ მოქმედებს ვიწრო პარტიული ინტერესების მიხედვით. ეს მარტო ჩვენში არ არის ასე. ამას წინად მოგახსენეთ და ახლაც ვიმეორებ, რომ ამერიკაში სულ უკანასკნელ დრომდე სრულიად აშკარად აცხადებდა ესა თუ ის გამარჯვებული პარტია: მე გავიმარჯვე, სახელმწიფო სამსახური და მთელი ადგილები ჩემი ნადავლია და გაუყოფ კიდეც იმათ, ვინც მე გამარჯვება მომანიჭაო და ანაწილებენ ადგილებს თავიანთი პარტიის წევრთა შორის. ასე ხდება ჩვენშიაც. მაგრამ ყველაფერს აქვს საზღვარი. გადაჭარბებული არაფერი ვარგა და ასეთი გადაჭარბებით თქვენ ზიანს მოუტანთ რესპუბლიკას.

ამას წინად ოლქის უფროსმა და მისმა ადმინისტრაციამ დაითხოვა მოსამსახურე. ფ-ტელ. მოსამსახურეთა პროფესიონალურმა კავშირმა მიიჩნია ეს უსამართლოდ და კავშირის გამგეობა მივიდა მინისტრთან სათხოვნელად, მაგრამ მინისტრის ამხანაგმა ბ. ჭიჭინაძემ მათ არც კი მოუსმინა და თითონ მინისტრი ბ. რამიშვილი კი კიდეც დაემუქრა: რესპუბლიკის საზღვრებს გადაგაცილებთო.

ამ მოლაპარაკების დროს ოლქის უფროსმა მგელაძემ თითონ მინისტრთან განაცხადა: მე ვერ შეურიგდები ისეთს ხალხს უწყებაში, რომელნიც მთავრობის გეზს არ იზიარებენო, - «Инаго мыслящихъ я на службѣ не допущу»-ო. ამაზე ბ. მინისტრმა შენიშვნაც მისცა მგელაძეს: არა, ეს არ შეიძლება; აი ჩემს სამინისტროში მე ყურადღებას არ ვაქცევ ვინ რა მრწამსისა არისო. მიუხედავად ასეთი შენიშვნისა, ბ. მინისტრო, თქვენი ადმინისტრატორი ისევ ისე განაგრძობს ამ „ინაგო მისლიაშჩების“ დევნას. მას ისე წარმოუდგენია მართლადაც, რომ ეს რესპუბლიკა მისი პარტიის ნადავლია და უყოფს იგი ამ ულუფას თავისიანებს. აი ის ყოვლად შეუწყნარებელი გეზი, რომელსაც ანხორციელებს ფ.-ტ. ადმინისტრაცია. ამის დასამტკიცებლად, რომ უწყებაში ადმინისტრაცია სდევნის ყველა არა სოციალ-დემოკრატს, წაგიკითხავთ ადგილებს იმ პროკლამაციისას, რომელიც გამოუშვა სოციალ-დემოკრატიული პარტიის საარჩევნო ბიურომ.

რასაკვირველია, ყველას აქვს უფლება საარჩევნო აგიტაციისა, მაგრამ აი ასეთი პროკლამაცია კანონითაც აღკრძალულია და ზნეობრივად მიუღებელი.

აი როგორ ამკობენ თავიანთ იდეურ მოწინააღმდეგეებს: „ფოსტა-ტელეგრაფის დემოკრატია საბედნიეროდ საკმაოდ შეგნებულია და... ის არ აყვება ზნეობრივად და პოლიტიკურად გათახსირებულს ვაჟბატონებს“... „ძირს ზნეობადაცემული ჭელიძე-ბერძენიშვილები! ძირს საქართველოს დამოუკიდებლობის და თავისუფლების მტრები, რომელნიც დენიკინის მოსვლას ნიადაგს უმზადებენ! გაუმარჯოს საქართველოს დამოუკიდებლობის და თავისუფლებისთვის მებრძოლებს!“

მე არ ვიცი, ვინ არის ეს ჭელიძე. იგი მგონი სწორედ ის ჭელიძეა, რომელიც მრჩევლად ჰყავდა ერთს დროს ოლქის უფროსს და კავშირი კი ამას ებრძოდა. მაგრამ, რაც შეეხება ბერძენიშვილს, იგი სოციალისტ-ფედერალისტია და რაც არ უნდა ითქვას, მას იმას კი ვერავინ დამწამებს, რომ იგი ჩვენი რესპუბლიკის მტერი იყოს და დენიკინის მოსვლას ხელს უწყობდეს. ასეთი საზიზღარი ცილისწამება ხშირად გვსმენია, მაგრამ ცოტათი მაინც პატიოსანმა სოც.-დემოკრატმა უკვე ხელი აიღო ამ დემაგოგიაზე.

ოლქის უფროსი ვერ ეგუება მოწინააღმდეგე პარტიის მოხელეს და ებრძვის მათ. ოლქის უფროსი უყვირის და დიდი ინციდენტი უხდება პროფესიონ. კავშირის გამგეობის წევრთან დუმბაძესთან, რომელიც მასთან მივიდა კავშირის საქმეების გამო. იგი მას უყვირის და ბრაზობს, როცა არავითარი საბაბი ამისთვის დუმბაძეს არ მიუცია. ამის შესახებ კავშირის გამგეობას მსჯელობა აქვს ერთს სხდომაზე 1918 წლის ნოემბერის 17-ს ¹23 და სხვათა შორის სოციალ-დემოკრატი მებურიშვილი ამბობს: „მე ვიყავი კერძო მაყურებელი დუმბაძის და ოლქის უფროსის შორის ლაპარაკისა. დუმბაძე, როგორც ეხლა, მაშინაც ასე დამშვიდებულად ლაპარაკობდა“... როცა მარტო დავრჩითო, ამბობს ეს სოციალ-დემოკრატი, „მე მივმართე მგელაძეს და ვკითხე, თუ რისთვის ეპყრობა ამ რიგად დუმბაძეს, მან მიპასუხა: რისთვის სხვებს არ ვეპყრობი ასე, დუმბაძეს არსებითად ვერ შევეწყვეო“. მებურიშვილი ეხება ყველა იმ დაპირებებს, რომელიც აღუთქვა მგელაძემ გამგეობას მოსვლისთანავე და ამბობს, რომ უკანასკნელ დროს მისი ყოფაქცევა არ ამართლებს იმ დაპირებებს“.

ცხადია, ბ. მგელაძე ვერ შეეწყო „არსებითად“ დუმბაძეს იმიტომ, რომ იგი სოციალისტ-ფედერალისტია.

ეს ტენდენცია დევნის სჩანს აგრეთვე იმ ეგზამენების დანიშვნაში, რომელიც მგელაძემ მოიგონა და მინისტრს მიაღებინა. ეს ეგზამენები განზრახული იყო იმ მიზნით, რომ საშუალება მისცემოდათ გაეგდოთ მათთვის არა სასურველი ელემენტები. ეგზამენები დაუნიშნეს ექვსი წლობით ნამსახურს მოხელეებს და ასექვსი კაციდან თითქმის 95 სულ სოციალისტ-ფედერალისტები იყვნენ. მე არაფერი მაქვს საწინააღმდეგო ეგზამენებისა. თითქმის ყველგან ევროპაში სავალდებულოც არის ეგზამენები ამა თუ იმ თანამდებობისათვის და ასეც უნდა იყოს. პირიქით, ჩვენ ეს საჭიროდ მიგვაჩნია განსაკუთრებით ჩვენში, რომ მოისპოს ნათლიმამობა და პარტიულობა. მაგრამ თუ იგი გამოწვეულია არა საქმის ინტერესით, არამედ პიროვნებათა ინტერესით, მაშინ შეიძლება ბევრი უსამართლობა მოხდეს; ასე რომ ეგზამენები გაუკეთოთ, მაშინ ხომ ბევრი თქვენგანი ვერ დარჩებოდა თავის ადგილას დაბლიდან მოყოლებული თვით მინისტრებამდე.

და რა მოგვიტანა ამ ეგზამენებმა? არაფერი, დამარცხდა ბ. მგელაძე, რადგანაც ვერც ერთი მოხელე ვერ დაითხოვეს, ყველა გამოსადეგი აღმოჩნდა. ხოლო რესპუბლიკამ ხარჯები ნახა: სამი დღე მუშაობდნენ ტექნიკოსები, გააბეს ნამბები, დასდგეს აპარატები და სხ.

საერთოდ ასე შინაურულად კეთდება საქმე ამ უწყებაში, იმ მიზნით, რომ ადმინისტრაციამ დაიმსახუროს პატივისცემა მოხელეებისა, თავისიანებს განსაკუთრებული ნდობით ეპყრობიან და მათი საშუალებით, ებრძვიან რა პროფესიონალურს კავშირს, თითონ ერევიან მის საქმეებში. ადინისტრაცია ცდილობს კავშირის პრესტიჟი დასცეს და ცდილობს დაანახოს მოხელეებს, რომ მისი ეკონომიური ინტერესების დაცვა კავშირს არ შეუძლია. თუ რაიმე სესხი იქნება, უპირველესად სოც.-დემ. კოლექტივის წევრებს აძლევენ. ათი ათასი მანეთი გადასცეს ერთს მოხელეს ბაბილოძეს დასარიგებლად და არავითარი კვიტანცია, ხელწერილი არ მოუთხოვიათ. მართალია, შეიძლება მას, როგორც სოციალ-დემოკრატს ცნობდნენ, მაგრამ ეს ხომ პარტიული თანხა არ იყო, ეს რესპუბლიკის თანხებია და ასე შინაურულად საქმის წარმოება არ შეიძლება.

ბ. მგელაძე ისე ფართოდ სარგებლობს გადაყენების, გადაყვანის, დასჯის უფლებებით, რომ ძველს დროსაც, ბიუროკრატიულ რეჟიმსაც არ ეპატიებოდა. თუ არ მოსწონს ვინმე, იგი ხსნის ერთი ადგილიდან, გადაყავს სხვაგან და ხშირად ისე შორსაც გადისვრის, როგორც სოხუმია და არ უწევს ანგარიშს არის ეს საჭირო საქმისათვის, ან ეგებ სხვა მოხელის გადაყვანა უფრო მოსახერხებელია.

ინციდენტები დღესაც ბევრი მოსდის ბ. მგელაძეს. იყო ასეთი შემთხვევა: ეს შემთხვევა უკვე იყო პრესაშიაც, როგორც ნიმუში იმისა, თუ როგორ სდევნის მგელაძე სოც.-ფედერალისტ მოხელეთ. ბ. მგელაძემ ცირკულიარით აუკრძალა კავშირს უფასო დეპეშების გაგზავნა და მიღება. ერთხელ მორიგედ სააპარატოში იყო მოხელე ბერძენიშვილი, რომელიც აქტიური დამცველია პროფესიონალური კავშირის უფლებებისა და ამიტომაც განსაკუთრებებით იდევნება ადმინისტრაციის მიერ. სააპარატოში შემოიტანა უფასოდ გადასაცემად დეპეშა ყაზბეგისთვის, მლეთი, გუდაუთი და სხვებისათვის კავშირის ცენტრალური გამგეობის წევრმა კაშიამ. შინაარსი ასეთი იყო: „შემატყობინეთ, რამდენი გამოგიგზავნო მოსამსახურეთათვის პურის ფქვილი“. ხელს აწერდა კაშია. ბერძენიშვილი, პასუხისგების თავიდან ასაცილებლად, დაეკითხა ცენტრ. გამგ. მისი ხომ არ იყო ეს დეპეშა. გამოირკვა, რომ ეს იყო ბ. მგელაძის განკარგულებით. კაშიამ მეორე ბარათიც შემოიტანა ასეთივე, მაშინ ბერძენიშვილმა უთხრა, ამისთანა შემთხვევებში ოლქის უფროსის წარწერა უნდა იყოსო და გადასცა მოხელეს გასაგზავნად.

ხუთი წუთიც არ გასულა, სააპარატოში შემოვიდა ოლქის უფროსი, დატუქსა ბერძენიშვილი: «Это вы совѣтовались относительно моих записокъ съ центральнымъ правленიемъ?» - მე მხოლოდ ვკითხე მათგან ხომ არ იყო ბარათი. გთხოვთ ნუ მიყვირით, წყნარად მელაპარაკეთ! უპასუხებს მოხელე. ამის შემდეგ ბერძენიშვილი ხან ფოსტაში გადაიყვანეს, ხან სასახლეში, ხან კიდევ სად - უთუოდ იმისთვის, რომ მას მობეზრებოდა და თითონ წასულიყო სამსახურიდან.

იმისი საბუთი, რომ ადმინისტრაცია სხვადასხვანაირად ეპყრობა მოხელეებს, გახლავთ ქუთაისის რაიონის კავშირისაგან გამოგზავნილი მოხსენება ცენტრალურს გამგეობაში. ბ. მგელაძეს შემოუღია ოთხ სისტემიანი სასჯელი ერთ და იმავე დანაშაულზე. მაგალითად დეპეშის დამახინჯებისათვის ისჯება ხალხი ამნაირად: „ჭიათურის ფ.-ტ. კანტორის მეხუთე ხარისხის მოხელე ჩუბინიძე ჩამოყენებული იქნა ფოსტალიონად. ქუთაისის ფ.-ტ. კონტორის 4 ხარისხის მოხელე ქალი ვერა ფხაკაძის ასული ბარამაძისა ჩამოყენებული იქნა 6 ხარისხზე, იმავე კონტორის 5 ხარისხის მოხელე მარიამ ტოღონიძე - 6 ხარისხზე“. მოხელე ჩუბინიძე და ვერა ბარამიძისა, თურმე სრულიად უდანაშაულონი აღმოჩნდნენ და გამოძიების შემდეგ ისევ აღამაღლეს.

მე წინააღმდეგი არა ვარ დანაშაულისათვის მოხელე დაისაჯოს, მაგრამ ყოვლად შეუწყნარებელია ერთ და იმავეზე სხვა და სხვა გვარად დასაჯოთ, რადგანაც აქ ადმინისტრაციას ეძლევა საშუალება სხვა პარტიის ხალხი სასტიკად დასაჯოს. (კ. ნინიძე ადგილიდან - ესენი სოც.-ფედერალისტები არიან?) არ ვიცი ბ. დეპუტატო, მე აქ ეს არ მაინტერესებს, - მე მაინტერესებს ეს თქვენი სისტემა, ეს თვითნებობა.

ამნაირ დანაშაულზე არსებობს თურმე სხვანაირი სასჯელიც: «ქუთაისის იურისტი დიდიმამიშვილის მოხელე ქალს და სხ. შენიშვნა მისცეს და ხელწერილი ჩამოართვეს, რომ თუ კიდევ შეცდებიან, სამსახურიდან დაითხოვენ. შემდეგ, მიხ. აპ. ბაკურაძე ამისთვისვე სოხუმში გადაიყვანეს და მეოთხე გვარი სასჯელი - შენიშვნა და დეპეშის ფასის გადახდა. წარმოიდგინეთ, ბატონებო, რა ნერვიული მდგომარეობა უნდა იყოს, როდესაც მოხელემ არ იცის, როგორ დაისჯება იგი, როგორ ინებებს მისი „უფროსი“ მის დასჯას!

ძველს ბიუროკრატიზმს და საერთოდ ბიუროკრატიულს წესებს უმთავრესად ის ახასიათებს, რომ მოხელე მიჩნეულია რაღაც პირად მოსამსახურედ და მის უფროსს, იერარქით მაღლა მდგომს მოხელეს უფლება აქვს სრულიად ანგარიში არ გაუწიოს მოხელის პიროვნებას და სთელოს მისი თავმოყვარეობა. ეს წესებიც უმწვერვალესობამდე ჰქონია აყვანილი ოლქის უფროსს.

ჯერ კიდევ 1918 წელს, ოლქის უფროსად მოვლინების უმალვე, ბ. მგელაძე სასტიკ ბატონად მოვლინებია მოსამსახურეებს. მისს ასეთ უდიერს და დამამცირებელს მოპყრობას იქამდე აუღელვებია მოსამსახურეები, რომ ეს საგანი გამხდარა კავშირის ცენტრ. გამგეობის განსახილველ საქმედ, ამას მოწმობს ცენტრ. გამგეობის ოქმი №19.

ამ სხდომაზე ისევ სოციალ.-დემოკრატი მებურიშვილი, ცენტრ. გამგეობის წევრი ამბობს: „ცხადია, რომ ოლქის უფროსი აჭარბებს თავის უფლებებს, ის ფეხის გადადგმაზე იჩენს სისასტიკეს“... და მოითხოვს რაიმე გამოსავლის გამოძებნას. ეს გამოსავალი გამოსძებნა მაშინ ცენტრ. გამგეობის თავმჯდომარემ და დღეს უკვე ოლქის უფროსის თანაშემწე შალიკიანმა. იგი ამბობს: „მე არა ერთხელ მქონია ოლქის უფროსთან ლაპარაკი იმის შესახებ, რომ მისი მოპყრობა მოსამსახურესადმი არ არის დასაშვები“. იგი მომხრეაო, ამბობს შალიკიანი „სასტიკი მოპყრობისა“, „მაგრამ მე რასაკვირველია, ვერ გავიზიარებდი მის ასეთს შეხედულებასო“ და იძლევა წინდადებას მიმართოს გამგეობამ ოლქის უფროსს დახურული წერილით და გააფრთხილოს იგი. ბ. შალიკიანს აქვე მოჰყავს მრავალი მაგალითი ასეთი მიუღებელი მოპყრობისა.

მართლაც მისწერეს ბ. მგელაძეს ასეთი წერილი და მოითხოვდენ ამას შეეცვალა თავისი მოპყრობა. ოლქის უფროსმა გამგეობას მოსთხოვა საბუთები და მაშინ გამგეობამ მას დაუსახელა კიდეც ის შემთხვევები, რომელიც აღნიშნულია ოქმში ნომერ ოცში. „ომანიძე იმდენად შეურაცყოფილი იყო, რომ უარი განაცხადა მოხსენების გაკეთებაზე და საქმეები მიუყარა საქმის მწარმოებელს; ლალიაშვილი რამდენჯერმე ტირილით შემოვიდა გამგეობაში და ითხოვდა დახმარებას, რომ როგორმე სამმართველოდან გადაეყვანათ: დავითაშვილი, რომელიც კარიდორში ბავშვივით სტიროდა და თავში ხელებს იცემდა, მეორე დღეს თხოვნა შემოიტანა და ითხოვდა ტელეგრაფში გადაყვანას; იაკოვლევისა, რომელიც ცხარე ცრემლით ტიროდა და უნდოდა თხოვნის შემოტანა, მაგრამ ვერ ბედავდა; შანიძე ძლივს დავამშვიდეთ გამგეობაში; ავადმყოფობისათვის ოლქის დარაჯის დათხოვნა; დეპეშა მლეთის მოხელეთადმი, სადაც წინადადება ეძლევათ ნაგავი სწმინდონ“ და სხვა და სხ. აი, ასე ჩამოუთვალეს ბ. ოლქის უფროსს თავისი საქციელი, მაგრამ მას ასეთი სისასტიკე და „დისციპლინის“ დამყარება აქამდისაც არ შეუწყვეტია. ასევე მოქცევია იგი ახლახან დევდარიანს, აბრამიშვილს და სხ. დიაღ, მე ვიცი, რომ სამსახურში უნდა იყოს დისციპლინა, უნდა იყოს ერთგვარი სუბორდინაცია, მარგამ ეს დისციპლინა უნდა იყოს დამყარებული არა ყაზარმულს წესებზე, არამედ უნდა იყოს თავისუფალი, შეგნებული, საქმის სიყვარულზე აშენებული. (ხმები სოც.-დემოკ. ადგილებიდან: რაში გამოიხატა უდიერი მოპყრობა?) ჰკითხეთ თქვენს ამხანაგს შალიკიანს და ის აგიხსნით, რადგან იგი თითონ შეუწყნარებლად სთვლიდა ამას, სანამ იგი კავშირის გამგეობაში იყო და ებრძოდა ამას.

შემდეგ, ბიუროკრატიულია ის წესი, როდესაც ადმინისტრაციას აქვს განუსაზღვრელი უფლება მოსამსახურეთა ერთი ადგილიდან მეორეზე გადასროლა. სოხუმის ოლქში მთელი ეს ორი-სამი წელიწადი არ ყოფილა რევიზია, აიწეწა თურმე საქმე და სოხუმიდან შეატყობინეს, რომ საჭიროა რევიზიაო. ბ. მგელაძე წავიდა, იქ აღმოაჩინა რამდენიმე ბოროტ-მოქმედება, მგონი ფულების გაფლანგვა და სხვა უწესოება და ზოგი სხვათა შორის გადააყენა სამსახურიდან, ზოგი ჩამოაქვეითა, ზოგს წარჩინება მისცა. ამ გადაყვანის უფლებით ხშირად ბოროტად სარგებლობს ბ. მგელაძე; მან მგონი წნორის წყალზე გაამწესა ჩვენი უნივერსიტეტის სტუდენტი ქალები, თუმცა მან იცოდა, რომ ეს უდრიდა მათს დათხოვნას, ვინაიდან ისინი იქ ვერ წავიდოდნენ.

და აი, როდესაც კავშირი მოითხოვს, დაგვეკითხეთ ჩვენც, ეგებ სხვაგან გადასვლა შეუძლია მეორე მოხელეს უმტკინველოდო, ეს ჩვენ არ მიგვაჩნია ანტი სახელმწიფოებრივი მოთხოვნად; ასეთი უფლება უნდა ჰქონდეს კავშირს, რომელიც იცნობს თავისი წევრის მდგომარეობას. (ხმაურობა).

ბატონო დეპუტატებო, აი თქვენ ღელავთ, მაგრამ ტრამვაის კონდუქტორი ბრძანდებით და გეკითხებით: განა ტრამვაიში კავშირის დაუკითხავად შეიძლება, ან ვისმეს დათხოვნა, ან მიღება? ამის უფლებას თქვენ არავის აძლევთ იქ და რაღა დააშავა ფოსტა-ტელეგრაფმა?

ეს უფლება აქვს აგრეთვე რკინის გზის მუშა-მოსამსახურეთა კავშირს. მაშ რაშია საქმე? უთუოდ საქმე ის არის, რომ სხვაგან ის „ინაკო მისლიაშჩები“ კი არ არიან უმრავლესობაში, არამედ თქვენივე ამხანაგები და მათს ვერ გაუბედავთ ასეთ მოქცევას.

საერთო ტენდენცია მთავრობისა ასეთია, რომ რაც შეიძლება შეზღუდონ პროფესიონალური კავშირები, მაგრამ ამას მუშებს ვეღარ უბედავენ და მოსამსახურეთა ორგანიზაციებს კი ბ. მგელაძეები ქედს ახრევინებენ.

ბ. მგელაძემ აღადგინა ძველი რეჟიმი, როდესაც, „კოლექტიური“ მიმართვას ბიუროკრატია „ბუნტს“, აჯანყებას უწოდებდა. იყო შემთხვევა, რომ კავშირის გამგეობამ თხოვნით მიმართა ოლქის უფროსს უკანონოდ დასჯილი მოხელის შესახებ 1919 წელს, ივლისის 28 №16079. ადმინისტრაციამ კი ასეთი რეზოლიუცია დააწერა: „გიბრუნებთ რა ამ თხოვნებს, გაცნობებთ, რომ ყოველივე თითოეულ თხოვნა მთხოვნელების მხრივ აუცილებლივ მიმართული უნდა იყოს ოლქის უფროსის სახელზე... წინააღმდეგ შემთხვევაში თხოვნა უყურადღებოდ იქნება დატოვებულიო“. ასე რომ გამოდის, უსაფუძვლოდ ბ. მგელაძისაგან დასჯილმა მოხელემ თხოვნით მასვე უნდა მიმართოს. განა შეიძლება ასეთი მოპყრობა დემოკრატიულ რესპუბლიკაში?! აი მაგალითად ერთი ამონაწერი მოხელის თხოვნიდან... „თუ ჩემს აქედან გადაყვანას აქვს პარტიული მნიშვნელობა, გულახდილად აღვიარებ და მრავლათაც იციან, რომ მე არც ერთს პარტიას არ ვეკუთვნი, უპარტიოთა სიაშიაც არ ვწერივარ, მე არავისი წყენა არ მინდა“. და სხ. აი, ბატონებო, სადამდე მიჰყავთ მოქალაქე; ასე ამრავლებენ აკაკი აკაკიევიჩის ტიპის მოხელეებს, დემოკრატიულს რესპუბლიკაში კი უნდა შეგნებული, პირდაპირი, თავისი თავმოყვარეობის და რწმენის პატივის მცემელი მოქალაქე.

ახლა მინდა თქვენი ყურადღება მივაქციო კიდევ იმ გარემოებას, რომ თითონ ადმინისტრაცია არღვევს მინისტრის ბრძანებას. როდესაც საერთო წესებს არღვევს სოციალ-დემოკრატი, ეს მას ჩაუვლის და ამავე საქციელისთვის სხვებს სამსახურიდან ითხოვენ.

იყო ბრძანება მინისტრისა, რომ კავშირის გამგეობას ჩამორთმეოდა უფლება კავშირის საჭიროებისთვის უფასო დეპეშების გზავნა სარაიონო კავშირებში. მე ეს უსამართლობად მიმაჩნია, კავშირს უნდა ჰქონდეს ამის უფლება. ამის უფლება აქვს რკინის გზის კავშირს. ბ. მინისტრის ინსტრუქციით კავშირს თუ უნდა დეპეშა გაგზავნოს, ყოველთვის მინისტრისაგან უნდა აიღოს ნებართვა. ასე რომ ერთგვარი ცენზურაა დანიშნული პროფესიონალურ კავშირზე. ასეთი სისტემა მე შეუწყნარებლად მიმაჩნია. (ლ. ნათაძე ადგილიდან - აკი სისტემა არა აქვთო!) დიაღ, ბ. ნათაძე, ეს სისტემაა, მაგრამ ყოვლად შეუწყნარებელი და შეურაცხმყოფელი დემოკრატიული რესპუბლიკისა.

ასე თუ ისე, არსებობს მინისტრის განკარგულება. ერთს მშვენიერს დღეს მოხელე ბერმანს, კარეტინს, ვასაძეს დასწამეს ასეთი უფასო დეპეშის გაგზავნა და... სამსახურიდან დაითხოვეს, მაგრამ იძულებული შეიქნენ ისევ უკან დაებრუნებიათ. იცით რატომ, იმიტომ რომ კავშირმა დაიჭირა სოციალ-დემოკრატი მეფარეიშვილი, რომელმაც ფოთის სარაიონო კომიტეტს მოსწერა, რომ არ გამოეგზავნათ დელეგატი რაიონის წარმომადგენელთა ყრილობაზე. ფოთში რაიონის კომიტეტი სოციალ-დემოკრატების ხელშია. დაიჭირეს მეფარეიშვილი და რადგანაც ის ვეღარ გააგდეს სამსახურიდან, ის პირველნიც უკან მიიღეს. (ხმები - თქვენ ნახეთ ეს?) ბატონებო, მე ამერიკაც არ მინახავს, მაგრამ ვიცი, იქ რა ხდება და თქვენ თქვენს ცხვირს იქით ვერაფერს ხედავთ.

ახლა, ბატონებო, იმის მაგალითი, თუ თითონ ოლქის უფროსი როგორ არღვევს მინისტრის განკარგულებას და როგორ უფასო დეპეშებს გზავნის სრულიად კერძო საქმეზე. არის იმისი მაგალითიც, როდესაც ოლქის უფროსი თავისი პირადი საქმის გამო რამოდენიმე საათობით ლაპარაკობს პირდაპირი მავთულით და ამ დროს აჩერებს მთელს რიგს სადგურებს, მაგრამ რადგანაც არ მინდა იმის თქმა, რა საქმეზე ლაპარაკობდა ბ. მგელაძე, ამას აღარ დავასახელებ. აკეთის ფ.-ტ. განყოფილების გამგეს მიქაძეს უთხოვნია ოლქის უფროსისათვის თავის სოფელში გადაყვანა. ბ. მგელაძე დაპირებია, მაგრამ ვინმე მღვდელს შარაშიძეს უჩივლია, რომ მიქაძეს ჩემი ვალი ჰმართებსო და სანამ არ გადაიხდის, არ გადაიყვანოთო. იგი ნაცნობი ყოფილა ბ. მგელაძისა და მგელაძე უფასო დეპეშას სწერს: „წინადადებას გაძლევთ დაუყოვნებლივ მოიშოროთ ვალები და მერე დაგნიშნავთ სამიქაოში განყოფილების უფროსად, ჯერ კი ითვლებით გამგეთ“. აგრეთვე იგი სწერს მეორე დეპეშას მიქაძეს, ასლი მღვდელს შარაშიძეს და კომისარს: „უფასო ტელეგრამით მაცნობეთ, მოიშორა თუ არა კერძო ვალები ფოს.-ტელ. გამგემ მიქაძემ და ხომ არაფერი დამაბრკოლებელი მიზეზებია მის სხვა ადგილზე გადაყვანაზე“. მიქაძე უპასუხებს, რომ მას არავისი ვალი არა მართებს და მღვდელი ნაშუამავლო გასამრჯელოს მედავებაო. მღვდელი დეპეშით კიდევ ატყობინებს ბ. მგელაძეს, მიქაძემ არ დამაკმაყოფილაო.

კომისარი კი იმდენად შეგნებული გამოდგა, რომ სწერს: „შარაშიძესა და მიქაძეს შორის აღმოცენებული უთანხმოება სრულებით კერძო ხასიათისაა და მის სამსახურს არ შეეხება, იმ ინტრიგაში მიქაძის დანაშაულობას არ ვხედავ და თუ რამე ვალები აქვთ, ეს სასამართლოს საქმეა. ამ საქმეში არ იქნება თქვენი ჩარევა სამართლიანი ჩემი შეხედულობით. გადაყვანაზე დამაბრკოლებელი მიზეზი არავითარი არ არისო“. (ბ. ნოე რამიშვილი - ეს წვრილმანებია!) დიაღ, ბატონო მინისტრო, ეს წვრილმანებია, მაგრამ ამაში მოჩანს მთელი თქვენი სისტემა, როგორც ერთს წვეთს წყალში მთელი სამყარო, აი ამაებს ებრძვის, ამისთვის იბრძვის პროფესიონალური კავშირი და ის ჯგუფი მოხელეებისა, რომელთაც თქვენ სწამებთ თითქოს ისინი ძირს უთხრიდნენ რესპუბლიკას.

რადგან ცოტა დრო დამრჩა თავს დავანებებ სხვა მაგალითებს, შეიძლება კიდევ როდესმე ვისარგებლო ისინი და ახლა კი უკანასკნელს მომენტზე გადავალ. აი ბატონებო, იმიტომ, რომ ასე ექცევით მოხელეებს, ასე აღიზიანებთ მათ, ასე მანქანებად აქცევთ მათ და მათში არ აფასებთ ადამიანს და მოქალაქის პიროვნებას, ისინიც აღარ მოგითმენენ, როდესაც მათს საჭიროებას ვერ დააკმაყოფილებთ, გაიფიცებიან და განსაცდელში ჩააგდებენ რესპუბლიკას.

არც ჩვენ, დამფუძნებელი კრების წევრნი, არც მინისტრი არ არის კომპეტენტური იმ სპეციალურს და ტეხნიკურს საკითხში, როგორცაა ფ.-ტელ. და ამიტომ მეტი საშუალება უნდა ჰქონდეთ მუშა-მოსამსახურეებს თაოსნობისა, წარმოების წინ წაწევისა. მაშინ ისინი თავის სულს და გულს ჩასდებენ მასში, ეს საქმეს გააუმჯობესებს, შემოსავალიც გადიდდება და აღარ დაგჭირდებათ მუდამ ტარიფების გადიდება დეფიციტის დასაფარავად და ჯამაგირებისთვის. (ხმები - ე.ი. იმათ უნდა გადაეცეს წარმოება?!) არა ბატონებო, ასე შორს ჯერ-ჯერობით არ მივდივართ. ის, რასაც მე მოგახსენებთ, არის უკანასკნელი და ახალი მიმდინარეობა სახელმწიფოს ხალხოსნურს ნიადაგზე დასაყენებლად და რაც ხდება ჩვენში, ეს კი ძველი ბიუროკრატიზმია. (ბ. გელეიშვილი - ნუ იმეორებთ, როგორ არა გრცხვენიათ?) თქვე დალოცვილო, თქვენ ქმნის არა გრცხვენიათ და მე თქმის უნდა მრცხვენოდეს?!

ბატონებო, როდესაც დღევანდელი თანაშემწე ოლქის უფროსისა იყო ცენტრ. გამგეობის თავმჯდომარე, იგი იმ ჯგუფთან ერთად და იმ პირებთან, რომელნიც თქვენ რესპუბლიკის მტრებად მიგაჩნიათ, თავგამოდებით იცავდა პროფ. კავშირის უფლებებს და ებრძოდა ბ. მგელაძეს. ბ. შალიკიანი 1918 წლის ენკენისთვის 20-ს სწერს ოლქის უფროსს: „17 ამ თვეს გამგეობამ თავის სხდომაზე იქონია მსჯელობა იმის შესახებ, რომ ამ უკანასკნელს დროს მოსამსახურეების მიღება და დათხოვნა ზოგიერთ შემთხვევაში ხდება გამგეობის დაუკითხავად და დაადგინა გაცნობოთ თქვენ, რომ მოსამსახურეთა მიღება უნდა ხდებოდეს გამგეობის რეკომენდაციით, დათხოვნა კი მისივე დასტურით“.

გაფიცვის საკითხიც იდგა გამგეობის წინაშე და იქ ბ. შალიკიანი, დავლიანიძე, მებურიშვილი და სხ. სოც.-დემოკრ. მომხრენი იყვნენ ულტიმატუმი წარედგინათ მთავრობისათვის, გაფიცულიყვნენ. „მეც იმ აზრისა ვარ, რომ დათმობა შეუძლებელიაო“ ამბობს ბ. შალიკიანი და აი ამ დროს სწორედ ისინი, ვისაც თქვენ ებრძვით აი რას ამბობდნენ; დუმბაძე სოციალისტ-ფედერალისტი ამბობდა: „გაფიცვა საპასუხისმგებლო საქმეა. ჩვენ უნდა ვეცადოთ დავწუროთ ჯერ ყველა საშუალებებიო“ და წინადადებას იძლევა დელეგაციამ დაწვრილებით გააცნოს მთავრობას მდგომარეობა, ეს აღნიშნულია გამგეობის ოქმში 14.

და ყოველივე ამას, როდესაც სოც.-დემოკრატი შალიკიანი და სხ. ამბობდნენ, ეს არ იყო ანტისახელმწიფოებრივი და თუ ამას იტყვიან სოც.-ფედერალისტები ეს რესპუბლიკის ძირის გამოთხრაა? სად არის აქ ლოღიკა?

ასეთი მოთხოვნილება მაშინ შალიკიანს არ მიაჩნდა ადმინისტრაციის საქმეებში ჩარევად, იგი ამბობს: „ძველი საოლქო კომიტეტი ასრულებდა წმინდა ადმინისტრატიულს ფუნქციებს... ეხლანდელი კავშირი სდგას წმინდა პროფესიონალურს ნიადაგზე, რომელმაც დაჰყარა ადმინისტრატიული იარაღი და გამოდის უფლებრივ-ეკონომიურ და კულტურულ მდგომარეობის დამცველადო“, ეს აღნიშნულია ოქმში №9.

ასე მსჯელობდა შალიკიანი, როცა ის კავშ. გამგ. თავმჯდომარე იყო, იგი იბრძოდა და იცავდა პროფ. კავშირის ინტერესებს, მაგრამ იგი მოხერხებულად გადააგდეს ადმინისტრაციაში და ახლა თითონ ებრძვის სოც.-დემოკრატიული კოლექტივის შემწეობით კავშირს და სურთ დასცენ მისი პრესტიჟი. გაფიცვა ხომ მოღალატეობად ეთვლება კავშირს და იმ „ინაგო მისლიაშჩებს“, მაგრამ ეს გაფიცვა, რომელიც გამოცხადდა 17 ამ თვეს და თუ მოთხოვნილებები არ დააკმაყოფილა მთავრობამ, ისევ დაიწყება აპრილის 1-ს, ეს გაფიცვა მოაწყეს თვით სოც.-დემ. კოლექტივებმა და ადმინისტრაციამ, რომ აჩვენონ მოსამსახურეებს, რომ კავშირის გარეშეც შეუძლიათ მათი ინტერესების დაცვა.

აი, აქა მაქვს დეპეშა ხელმოწერილი ოლქის უფროსის თანაშემწის შალიკიანისა და ტფილისის რაიონის გამგეობის, რომელიც სოც.-დემოკრატების ხელშია, თავმჯდომარის გაჩეჩილაძის მიერ. ისინი ატყობინებენ მოსამსახურეებს პროვინციაში ცირკულიარულად, რომ ერთი კვირის განმავლობაში დაკმაყოფილებული იქნებითო. აგრედვე გამოაკრეს კავშირის გარეშე მოწოდებები, რომ მოემზადონ გაფიცვისთვის. რა ამბავია ეს? რატომ ერევიან პროფეს. კავშირის საქმეში? იმიტომ, რომ თავიანთი პრესტიჟი აამაღლონ და მოხელენი გადიბირონ.

რამ მიიყვანა მოსამსახურენი აქამდე, რომ ადმინისტრაცია ცდილობს ინიციატივა თითონ აიღოს და შეანელოს უკმაყოფილება? ეს ხდება იმიტომ, რომ შტატები დღევანდლამდე ვერ შეიმუშავა ადმინისტრაციამ; ჯამაგირები მცირეა და ის 60 პროცენტი მომატება ყველამ მიიღო გარდა ფოსტა-ტელეგრაფისა. გვეტყვიან: საშუალება არა გვქონდაო. ეს საშუალება არც სხვა უწყებებში იყო, მაგრამ დროზე მიიღეთ ზომები და მოიძებნა, ფ.-ტელ. კი უკანონო შვილად მიგაჩნიათ.

თავმჯდომარე. ბატონო ორატორო, თქვენ ოთხი წუთი დაგრჩათ.

დადიანი. ამნაირად თქვენ არა თუ გაფიცვის უფლებას არ აძლევთ მოსამსახურეთა კავშირებს, გაზ. „ერთობაში“, რომლის უახლობელესი თანამშრომელია ბ. ნინიძე, ამას წინად ეწერა, რომ მოსამსახურეებს არა აქვთ უფლება მთავრობას მოთხოვნილება წარუდგინონ, არამედ უნდა თხოვნით, პეტიციით მიმართონო. ეს სახელმწიფოებრივი თვალსაზრისით მავნებელია და კლასობრივი თვალსაზრისით მიუღებელიო. (კ. ნინიძე: ბატონო, არა ვარ „ერთობის“ თანამშრომელი!) მაშ თქვენ არ იზიარებთ გაზ. „ერთობის“ ამ შეხედულებას? ესეც კარგია. ბ-ნი შალიკიანი და სხ. სოციალ-დემოკრატები წინად არ იზიარებდნენ ამ აზრს „ერთობისას“. (კ. ნინიძე: ეს ზღაპრებია!) ბ. ნინიძე, არის ისეთი ზღაპრები, რომელნიც სასარგებლოა ისეთი პოლიტიკური ბალღებისათვის, როგორც თქვენა ხართ.

თავმჯდომარე. ბატონო ორატორო, (დადიანი განაგრძობს). უკაცრავად, ბ. ორატორო, მე ვლაპარაკობ და გთხოვთ მომისმინოთ. უნდა მოგახსენოთ, რომ აქ მსჯელობა არის ფოსტა-ტელეგრაფის შტატებზე და არა ნინიძეზე, არც შალიკიანზე და დეპეშეპზე. გთხოვთ საგანს დაუახლოვდეთ.

ს. დადიანი. მე შალიკიანზე იმიტომ მოგახსენებთ, რომ საინტერესოა, როგორ იცვლის კაცი აზრებს იმისდა მიხედვით, თუ სადა ზის, რომელ სკამზე.

ერთი დოკუმენტიც, ბატონებო! ადმინისტრაცია რომ თავის პირდაპირს დანიშნულებას ემსახურებოდეს უკეთესი იქნება საქმისათვის და ასეთი რამეებიც არ მოხდება. აი. მე მაქვს „ფოსტა-ტელეგრაფის ხმა“ ¹2, სადაც აღნიშნულია ის შემთხვევა, რომ თურმე მთელი ვაგონი ქურდულად დაუტვირთავთ ჩვენი მავთულებით და სხვა სატეხნიკო მასალებით და შემთხვევით მოხელეს დაუჭერია უკვე საზღვრამდე მიტანილი. მეტი ყურადღება რომ ყოფილიყო, ეს არ მოხდებოდა და ყოველ შემთხვევაში დამნაშავე მაინც იქნებოდა აღმოჩენილი.

აგრედვე ერთი დიდი საწყობი ჩაუბარებიათ ერთი კაცისთვის სრულიად აუწერლად და მთელი წელიწადის განმავლობაშიაც არ აუწერიათ, ასე რომ, არ არის არავითარი გარანტია, გარდა კაცის უსაზღვრო პატიოსნებისა, რომ იქიდან ყველაფერს არ გაზიდავენ.

ჯერ-ჯერობით ამით გავათავებ ჩემს სიტყვას.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის შინაგან-საქმეთა მინისტრს ნ. რამიშვილს.

ნოე რამიშვილი (შინ.-საქმ. მინისტრი). მოქალაქენო, დამფუძნებელი კრების წევრნო! ის გარემოება, რომ ფედერალისტთა პარტიის წარმომადგენელი არსებითად არ შეეხო ამ უწყების მოღვაწეობას, ნათლად ამტკიცებს იმას, რომ ამის შესახებ ამ პარტიას სათქმელი არაფერი აქვს. ამით აიხსნება ის გარემოება, რომ ამ პარტიის ოფიციალური წარმომადგენელი მხოლოდ წვრილმან რამეებს შეეხო. მე საჭიროდ მიმაჩნია წვრილმანი განზე გადავდვა, ამის შესახებ ჩემი მოხელე მოგახსენებთ და ეს საკითხი ავიყვანო იმ სიმაღლეზე, რომელიც აუცილებლად საჭიროა ამ დიდი კრების ღირსების დასაცავად. ყველა, ვინც არ არის პარტიული ჟინით შეპყრობილი, ერთ რამეში აუცილებლად დამეთანხმება: ამ უწყებამ გააკეთა ის სახელმწიფოებრივი საქმე, რომლისთვისაც მოწოდებული იყო.

რა მდგომარეობაში მივიღეთ ეს უწყება ჩვენ და რა მდგომარეობაში იმყოფება ის ამ ჟამად?

თქვენ ალბათ გახსოვთ, რომ რევოლიუციის შემდეგ არევ-დარევა განსაკუთრებით ფოსტა-ტელეგრაფის უწყებას დაეტყო. ეს მოხდა იმიტომ, რომ ამ უწყების სათავეში განსაკუთრებული პოლიტიკური მიზნით ძველი თვითმპყრობელობის მიერ ჩაყენებული იყო ისეთი ადმინისტრაცია, რომელიც მთელი თავისი მოქმედებით ქმნიდენ ისეთ ატმოსფერას, როდესაც ნამდვილი საქმის გაკეთება ყოვლად შეუძლებელი ხდებოდა. სწორედ ამ არევ-დარევის მოსასპობად, როცა რევოლიუცია დაიწყო, გაგზავნილ იქმნა განსაკუთრებული უფლებით აღჭურვილი პირი. ასეთი პირი იყო კომისარი. თქვენ კარგად მოგეხსენებათ, მოქალაქენო, რომ რევოლიუციის პირველ ხანებში ყველა დარგებში შეიქმნა ადგილობრივი კომიტეტები, რომელნიც თვით ჩაუდგენ საქმეს სათავეში და ასეთ პირობებში ფოსტის უწყებაში შეიქმნა ასეთი მდგომარეობა: ერთის მხრით მთავრობა, თუნდაც ნომინალური უფლებით, მეორეს მხრით ადგილობრივი კომიტეტები და მესამე მხრით განსაკუთრებული უფლებით აღჭურვილი კომისარი და მე ვამბობ, ამ პირობებში - ყველასათვის ცხადი უნდა იყოს, როცა არსებობს სამი უფლების მატარებელი, მე ვამბობ ასეთ პირობებში ძნელი იყო ნორმალური მუშაობის წარმოება. და აი, მხოლოდ თანდათანობით ჩვენ მოგვეცა საშუალება იმ არევ-დარევისათვის, რომელიც იქ იყო გამეფებული, როცა განსაკუთრებით მოხდა ბოლშევიკთა გადატრიალება რუსეთში, როცა ჯერ ამიერკავკასიის რესპუბლიკა გამოცხადდა და შემდეგ საქართველო მოსწყდა რუსეთს, ამ არევ-დარევისათვის ბოლო მოგვეღო და დაგვემყარებინა ისეთი წესი, რომელიც შეეფერებოდა რევოლიუციონურ დემოკრატიას. და სწორედ რომ ამ უწყებაში - თავდაპირველად მრავალნი იყვნენ ისეთი პირნი, რომელნიც ამ წარმოების ინტერესებს აფერხებდენ და ხელს უშლიდენ მის საქმიანობას ნებსით თუ უნებლიეთ. და მე თქვენ მოგიყვანთ საამისოდ მრავალ ფაქტებს. სამსახურში მიღებულ იქმნა ხუთასამდე ახალი მოსამსახურე. და ეს მოხდა მაშინ, როცა ფაქტიურად სამუშაო შემცირდა, განსაკუთებით მას შემდეგ, რაც ჩვენ მოვწყდით რუსეთს.

მე არ შეუდგები იმის შეფასებას თუ რით იყო გამოწვეული ეს, მაგრამ მიღებული იყო დადგენილება, რომ მოსამსახურენი გადაყვანილ და შეჯგუფებულ იქნან თავიანთ სოფლებისა და ქალაქების დაწესებულებაში, რის გამო ბევრ ადგილას სამჯერ მეტი იყო მოსამსახურე, ვიდრე ამას მოითხოვდა საქმის ინტერესები, ზოგან კი საჭირო კონტინგენტის ნახევარიც არ მოიპოვებოდა.

პირველ ხანებში, როცა პოლიტიკურ პარტიებს დიდი გავლენა ჰქონდათ მართვა-გამგეობის საქმეებზე, ბევრი იყო შემთხვევები, როცა მთვარობის განკარგულება, დეპეშით გადაცემული, თუ რომელიმე პარტიისათვის არ იყო ხელსაყრელი ან იმათთვის რაიმე მნიშვნელობა ჰქონდა პარტიული თვალსაზრისით, პირველად ხშირად ამ პარტიებს ეცნობოდათ ხოლმე. და ამით სარგებლობდენ მაშინ პარტიები. მაგალითად დაშნაკელები, ბოლშევიკები, მუსავატელები და სხვ. ამგვარი მაგალითები ბევრია, რომელიც მოწმობენ იმას, რომ საქმე მართლაც არეულ-დარეული იყო. ფაქტიურად მას შემდეგ, რაც გამოცხადდა საქართველოს დამოუკიდებლობა, ჩვენ შეუდექით ამ საქმის მოგვარებას და მე მოკლედ მოგახსენებთ თუ ამ ხნის განმავლობაში რა გაკეთებულა, რომელზედაც აქ არ ლაპარაკობდა და ვერც შემდეგ ილაპარაკებს დეპუტატი დადიანი და ვერც სხვა რომელიმე წარმომადგენელი სოც.-ფედერალისტთა პარტიისა. აი, ბატონებო! პირველ-ყოვლისა საჭირო იყო შტატის შემცირება. ამას გვიკარნახებდა ორი გარემოება: ჯერ ერთი, მაშინ იყო ზედმეტი ხალხი უწყებაში და მეორეც, ვინაიდან ჩვენ ჩამოვცილდით რუსეთს, საქმიანობა მეტად შემცირდა და ამიტომ საჭირო იყო შტატის შემცირება. ამავე დროს აუცილებელი შეიქნა ისეთ მოსამსახურეთა განდევნა, რომელნიც არ იდგენ ჩვენი დამოუკიდებლობის ნიადაგზე, პირიქით ებრძოდენ ჩვენ დამოუკიდებლობას. აქ არის ლაპარაკი მხოლოდ ისეთ პირებზე, რომელნიც იბრძოდენ ჩვენი რესპუბლიკის წინააღმდეგ და ეს მართლაც შესრულებულ იქნა და ამ ხნის განმავლობაში განდევნილ და დათხოვნილ იქნა 994 მოხელე. მას შემდეგ, რაც შეიქნა ჩვენი რესპუბლიკა, მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენ ტეხნიკური ძალებით ძლიერ ღარიბნი ვიყავით, ჩვენ საჭიროდ ჩავთვალეთ, რომ გაეროვნება უეჭველად უნდა მომხდარიყო უწყებაში, თუნდაც თანდათანობით. და ეს შესრულდა. ამ უკანასკნელ ხანებში ჩვენ მოვახდინეთ ტელეფ. ნაციონალიზაცია, თუმცა ჯერ კიდევ ემჩნევა, რომ საჭიროა ბევრი დრო, რომ ეს საქმე კეთილად იქმნეს დამთავრებული. შემდეგ მე უნდა მოგახსენოთ, რომ მოსამსახურენი ძლიერ უსწორ-მასწოროდ იყვნენ განაწილებულნი სხვა და სხვა დაწესებულებათა შორის. იყო ისეთი დაწესებულება, სადაც ბევრად მეტი მოსამსახურენი იყვნენ, ვინემ ეს საჭირო იყო და პირიქით, ზოგან, განსაკუთრებით შტატის შემცირების შემდეგ, როცა მას ზედ დაერთო გაეროვნებაც, იყო ისეთი შემთხვევები, როცა ზოგიერთ დაწესებულებაში ძლიერ მცირე მოსამსახურენი ითვლებოდნენ. საჭირო იყო გადაჯგუფება, ახალ პირობებთან და ახალ შტატთან შეფარდებით. დღეს ეს საქმე მოგვარებულია და ამ ჟამად იგი სავსებით დამთავრებულია. შემდეგ თქვენ მოგეხსენებათ, მოქალაქენო, ეს უწყება - ტელეფონისა და ტელეგრაფის უწყება მეტის-მეტად სათუთსა და ნაზ აპარატს წარმოადგენს. ის ყოველ წელიწადში მოითხოვს მსუბუქ შეკეთებას და 3-4 წ. განმავლობაში კი აუცილებელია მისი რადიკალური შეკეთება, წინააღმდეგ შემთხვევაში ის მუშაობას ვერ განაგრძობს. მას შემდეგ, რაც ჩვენ ხელი მოვკიდეთ ამ საქმეს, რესპუბლიკაში ერთ და იმავე დროს სამმართველო შეუდგა ქსელის რადიკალურად შეკეთებას და დაამთავრა ის ერთი წლის განმავლობაში და დღეს ის წესიერად მუშაობს, თუ მხედველობაში არ მივიღებთ იმ გარემოებას, რომ ზოგიერთი ტეხნიკური მასალის მიხედვით ჩვენ განვიცდიდით დიდ ნაკლებობას. შემდეგ, თანახმად საქართველოს პარლამენტის დადგენილებისა ჩვენ შეუდექით ტელეფონის და ფ.-ტელეგრაფის ქსელის გადიდებას და გაფართოებას. ამ მხრით საჭიროდ მიმაჩნია განვაცხადო შემდეგი: ჩვენი დამოუკიდებლობის გამოცხადებისას საქართველოში არსებობდა 99 ფოსტა-ტელეგრაფის დაწესებულება, 2 საქალაქთაშორისო ტელეფონის პუნქტები და არც ერთი სასოფლო ტელეფონი. ტფილისის ტელეფონის ქსელზე ირიცხებოდა 1800 აბონენტი; საქალაქთაშორისო ტელეფონის და ტელეგრაფის ნამბთა საერთო სიგრძე ადიოდა 6500 ვერსამდე. დღეს არსებობს 153 ფოსტა-ტელეგრ. დაწესებულება, 19 საქალაქთაშორისო ტელეფონის პუნქტები, 200-ზე მეტი საერობო ტელეფონი, 25-მდე ცენტრალი საერობო ტელეფონის სადგურები, ტფილისის ტელეფონის ქსელზე არის 2300-დის აბონენტი, ქუთაისში და გორში ეწყობა ქალაქის სახაზინო ტელეფონის ქსელები; ტელეგრაფის და ტელეფონის ნამბთა საერთო სიგრძე ადის 10 ათას ვერსამდე. ამნაირად დამოუკიდებლობის გამოცხადების დღიდგან გახსნილა 54 ახალი ფ.-ტ. დაწესებულება, 17 საქალაქთაშორისო პუნქტი, 23 სასოფლო (საერობო) ცენტრალური სადგური, 200 საერობო და 500 საქალაქო ტელეფონი და გაიბა 3500 ვერსამდე ახალი ნამბი.

შემდეგ მე საჭიროდ მიმაჩნია აქ განვაცხადო, რომ სამმართველოსთან არსებული პატარა სახელოსნო დღეს გადაკეთებულია ცენტრალურ სახელოსნოთ, რომელიც მიზნად ისახავს მომავალში ყველა საჭირო საგნების ახლად მომზადებას. შემდეგ იმ არევ-დარევის დროს, რომელიც შეიქნა განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც ამიერ-კავკასია და საქართველო მოსწყდნენ რუსეთს, თქვენ კარგად იცით, რომ საერთოდ წესიერი გადაზიდვა ფოსტისა და დეპეშისა, თუ სავსებით არ მოისპო, საგრძნობლად მაინც შემცირდა და ამ მხრივ მე საჭიროდ მიმაჩნია მოგახსენოთ რა მდგომარეობაშია დღეს ეს საქმე. ყოველგვარი კორესპონდენციის საშუალო დღიური გაცვლა-გამოცვლა 1919 წ. იანვარში უდრიდა 27,288 ცალს, სულ მთელი წლის განმავლობაში გაცვლილა 17,578,488 ცალი, ხოლო საშუალოთ დღეში გაცვლილა 48,133. ხოლო თითო სულზე - 7-8 ცალი. და ეს იმ დროს, როცა 1913 წელს, როდესაც ყოველ მხრივ ნორმალური მდგომარეობა იყო, როცა ეკონომიური ცხოვრება მოწესრიგებული იყო და როცა არსებობდა, სხვათა შორის, გაცვლა-გამოცვლა არა ამიერ-კავკასიის ფარგლებში, როგორც დღეს, არამედ რუსეთთანაც და საზღვარ-გარეთაც, მაშინ გაცვლა-გამოცვლა აღწევდა შემდეგ ჯამს: მთელს ამიერ-კავკასიაში გაცვლა მთელ წელს 31,443,062. საშუალო დღეში 86,142, ხოლო სულზე 4-5 ცალი. თუ მივიღებთ მხედველობაში, რომ ჩვენი რესპუბლიკა კულტურულად უფრო მაღლა სდგას და თუ არ დაივიწყებთ იმას, რომ გაცვლა-გამოცვლა არსებობს მხოლოდ ბათუმსა და ბაქოს შორის, ამ მხრით სავსებით უნდა დარწმუნდეთ იმაში, რომ გაცილებით უკეთეს პირობებში ვიმყოფებით დღეს, ვინემ ვიყავით ომის გამოცხადებამდე.

აი, ბატონებო, ის, რაც მე ამ მხრივ თქვენთვის უნდა მომეხსენებინა. მე არ მიკვირს მას შემდეგ, რაც მე გავეცანი სოც.-ფედერალისტების პარტიის გამოსვლებს ამ დიდ დაწესებულებაში, არ მიკვირს, რომ ამ უმთავრეს საგანზე არაფერს ამბობენ, არამედ გამოდიან წვრილმანებზე, რომელზედაც უფრო ვრცლად ჩემი მოხელე მოგახსენებთ, ლაპარაკობენ. (ბარათაშვილი: ამის უფლება არ აქვს მოხელეს?). თუ არ აქვს, რეგლამენტში მოიკითხეთ. მე საჭიროდ მიმაჩნია განვაცხადო, რომ უმთავრესი, რაზედაც აქ იყო მიქცეული ყურადღება, იყო შემდეგი: არსებობს პარტიული დევნა, დევნა როგორც „ინაკომისლიაშჩების“, რომ ასეთი ბრალდება თქვენს წინაშე იყო წამოსროლილი ისეთ პარტიის წარმომადგენლის მიერ, რომელიც ხშირად გამოდის ასეთი ბრალდებებით და აგრეთვე არ იყოს ჩაბმული სახელმწიფოს აღმშენებლობის საქმეში, როგორც ფედერალისტთა ფრაქცია, თუნდაც დამოუკიდებლობის გამოცხადების პირველ ხანებში, ეს სავსებით გასაგები იქნებოდა. თქვენ კარგად იცით, რომ ჩვენ მივიღეთ ფედერალისტებისაგან მემკვიდრეობა - ეს იყო სახალხო განათლების უწყება, უნდა მოგახსენოთ, რომ მე ერთხელაც არ განმიზრახავს იქ რაიმე ცვლილება მომეხდინა. თუმცა ის მოხელეები, რომელნიც არიან იქ პირველ დღეებში დარწმუნებული იყვნენ, რომ ჩვენ იქ მოვახდენდით რაიმე ცვლილებას. და იცით რაზე იყო აშენებული ეს აზრი?.. ისინი ფიქრობდენ, ჩვენც ისეთსავე პოლიტიკას ვაწარმოებთ, როგორსაც ზოგიერთი ს.-ფედერალისტები აწარმოებენ, ჩემი უწყების მოხელენი რა მიმართულების არიან მე არ გამიგია და ეს მე მიზნათ არასოდეს არ დამისახავს. (ღლონტი: ძალიან კარგათ იცით!). ღლონტს ჰგონია ყველა ღლონტურ ნაბიჯს გადადგამს - მე კი ვლაპარაკობ, როგორც შინაგან-საქმეთა მინისტრი. ორი უწყების წარმომადგენელი გახლავარ, სხვა რამდენიმე უწყებაშიაც ვიყავი, ვიყავი გარაშე-საქმეთა სამინისტროში, როდის იყო, რომ რაიმე პარტიული შეგვეტანა რომელიმე უწყებაში? ერთხელაც არ დამისახავს მიზნად გამეგო რა პარტიულ თვალსაზრისზე დგანან ის პირები, რომელნიც დაგვხვდა სახალხო განათლების სამინისტროში, თუმცა ბოროტი ენები ლაპარაკობენ იქ ყველა ფედერალისტები არიანო. იქ არც ერთი კაცი არ იყო დათხოვნილი. ვერავინ ვერ იტყვის, რომ მე მიმექციოს ყურადღება ამ საქმისათვის, იმიტომ, რომ ეს სისტემა შეეფერება სამსონ დადიანს, შეეფერება ესერების პარტიას, რომელიც ჯერ გაღლონტების გზას დაადგა, ეხლა გადადიანების გზას ადგია, მაგრამ ეს ერთხელაც მიზნად არ დამისახავს. ამის შემდეგ თავის თავად აშკარაა, რა „ინაკომისლიაშჩებზე“ არის აქ ლაპარაკი. მე უნდა მოგახსენოთ, მთელ რიგ გამოსვლებში, რომელსაც ადგილი ჰქონდა დადიანის მიერ, ერთად ერთი ფაქტი არის მართალი. ეს მართლაც იყო, როცა ჩემთან მოვიდნენ მოხელეთა წარმომადგენელნი, მოვიდნენ ისე, როგორც საერთოდ ვღებულობთ ყველა დელეგატებს. მე ვიღებ დელეგაციას დანიშნულ და არა დანიშნულ დროსაც, ხშირად სახლშიც. რაში გამოიხატა სხვანაირი მიღება? მე ვამბობ, მივიღეთ ისე, როგორც შეეფერება შინაგან-საქმეთა საინისტროს მდგომარეობას, როგორც ღირსნი არიან მოხელენი, როგორც მოდიან უფროსთან ამ მხრივ ვაქცევ ყურადღებას. მოქალაქენო, ამ დროს მოხდა ერთი ინციდენტი, რომელიც სისწორით გადმოგცათ ბ-ნმა დადიანმა. ეს ერთად ერთი შეცდომა იყო სიმართლისაკენ მიმართული. (ნინიძე: შემთხვევით მოუვიდა!) იყვენ ერთის მხრივ ბ. მგელაძე, სურგულაძე, რომელთაც (ღლონტი აწყვეტინებს: მაგასაც სხვანაირად გამოიყენებ?) მე არ მჭირია ის, რაც სჭირდება თედო ღლონტს. (დადიანი: მაგ ჭკუა ხომ სჭირია ღლონტს?) ეგ მართალია, ღლონტს ჭკუა სჭირია და თქვენც გჭირიათ, ბ. დადიანო (საერთო სიცილი). რასაკვირველია, ძნელია ლაპარაკი ზოგი ოპოზიციის ზოგიერთი წარმომადგენელთან, განსაკუთრებით კამათი. უნდა მოგახსენოთ, ერთი „შეცდომა“ იყო მართლაც. იქ იმ დროს იმყოფებოდა ჩემი მოხელე ადმინისტრატორი ერთის მხრივ და მეორეს მხრივ გამგეობის წარმომადგენელი. მაშინ მართლაც მგელაძემ სთქვა: «Дѣйствительно невозможно здѣсь держать инакомыслящихъ». მე უთხარი: „ჩვენ შორის საერთოდ „ინაკომისლიაშჩები“ არ არიან, ვინაიდან ვიცი, რომ ყველა ისინი დგანან სახელმწიფოებრივ თვალსაზრისზე, რაც შეეხება დანარჩენს, ყველა ეს ჩვენ არ გვეხება და უნდა მოგახსენოთ არასოდეს მოხელეებისათვის სხვა რამ არ მოგვითხოვია. შემდეგ განცხადება იყო, რომ შალიკიანი მოხერხებული კაცია და როცა უნდოდა, მუშათა პროფესიონალურ კავშირის დაცვის პოზიციაზე იდგა. მე საჭიროდ მიმაჩნია განვაცხადო, რომ თუ შალიკიანი ადმინისტრატორად დაინიშნა, ეს მოხდა თანახმად ფოსტა-ტელეგრაფის მოხელეთა წინადადებით. ამის წინააღმდეგ ვიყავით, მაგრამ ეს მოხდა, მას შემდეგ, როცა დავრწმუნდით, რომ ამ გზით მათლაც შეიძლება ზოგიერთი უსწორ-მასწორობის გამოსწორება.

ყველაფერი ის, რაც ამ უწყებაში დატრიალდა, არის გამოწვეული პარტიული ჟინიანობით, მაგრამ ამას მეთაურობს არა სამინისტრო, ან უწყება. დამფ. კრების წევრნი დღესაც დარწმუნებულნი არიან თუ რა ამოქმედებს ბ-ნ დადიანს.

ბ. დადიანის პოზიცია ერთი ჯგუფის მიერ არის გატარებული, რომელიც სამწუხაროდ დგება არა სახელმწიფოებრივ, არამედ პარტიულ ნიადაგზე. ამას ვებრძოდით და დღესაც ვებრძვით. მოწოდების შესახებ მე არ ვიცი, რომელი მოწოდება იყო ადრე გამოცემული (დადიანი: რომელიც მე წავიკითხე!) ეს წვრილმანი საქმეები თქვენ კარგათ გაქვთ შესწავლილი, რადგან თქვენ დიდი საქმეებისათვის არ გცალიათ. დეპუტატს აქვს დიდი საქმე და როდესაც ის აქ გამოდის, უმთავრეს საქმეებს უნდა აკეთებდეს. აი ბ-ნო ეს მოწოდება: ვინ იცავს მართლაც ინტერესებს? აი სწორედ დამფუძ. კრებას ექნება საშუალება გაეცნოს... ჩემთან გამოცხადდენ ახალგაზდები. მე მაინტერესებს ცალკე პიროვნება. მაგრამ იმ გამგეობას, რომელსაც იცავს დადიანი (დადიანი: მე ვიცავ პროფ. კავშირს!) თქვენ იცავთ არა თუ პროფესიონალურ კავშირს, ამ სიმაღლეზე ვერ ამაღლდებით, იცავთ როგორც ფედერალისტებს. თქვენ ვერ ნახავთ მათ შორის ისეთ პირებს, რომელთაც რაიმე მოღვაწეობა მიუძღოდეთ, ვერ ნახავთ ძველ რევოლიუციონერებს. აქ იმ ამხანაგებთა შორის, რომელთაც თქვენ უწოდებთ კარიერისტებს, შემიძლია მთელი რიგი დაგისახელოთ, რომელნიც გადასახლებულნი იყვნენ ჩემთან ერთად. მე არ მინდა, როდესაც კარიერაზე არის აქ ლაპარაკი... (მესხიშვილი: ყოველი კარიერა ეკუთვნის სოც.-დემ. პარტიის წევრს!) აი რას წერდა „კავშირის მთლიანობის ჯგუფი“ ანუ ს.-ფედერალისტთა პარტიის მომხრეთა ჯგუფი: „თქვენ მოგეხსენებათ, ამხანაგებო, მოღვაწეობა ჩვენს უწყებაში მოკალათებულ, აწ უკვე ისტორიულად ცნობილ 13 პირისო, რომელნიც თავის თავს, ჩვენი გულუბრყვილო ამხანაგების თვალის ასახვევად და შეცდომაში შესაყვანად, სოციალ-დემოკრატებს - მენშევიკებს უწოდებენ, ითვლებიან ფ. ტ. მენშევიკთა მეორე კოლექტივის წევრებად, ნამდვილად კი მათ სოციალისტობის არაფერი სცხიათ და არიან ჩინოვნიკ-კარიერისტები, ჩვენი პიროვნების და ადამიანური უფლებების შემლახველ-დამამცირებელთა ერთგული ლაქიები, მათი ჯაშუშ-აგენტები... მოსწრებია განა ვინმე ოდესმე, შავბნელ რეაქციის დროსაც კი, იმდენ უსამართლობას და მოსამსახურეთა დამცირებას, რამდენსაც დღეს აქვს ადგილი ჩვენს უწყებაში ამ ვაჟბატონთა წყალობით. მათ დამმონებელს ფრთები შეასხეს, ზურგი გაუმაგრეს და ისიც დათარეშობს ამაყად, ლაღად. პოხვისნევის მეფური განკარგულებები ზოგის ამაღლებისა და ზოგის დამცირების შესახებ, აჩრდილია მგელაძის თამამ უსამართლო განკარგულებებთან შედარებით...“ (ღლონტი: ნუ ღელავთ!) მე ღლონტი არა ვარ, რომ ავღელდე. აი ბატონებო, მე არ ვიცი ვინ დასწერა (ხმები: „სახალხო საქმის“ სტილია!) მე ვიმეორებ, რომ ეს გამოსვლა არ მომწონს და ვიღებთ ზომებს, რომ შემდეგში მართლაც მთელი უწყების ასეთ დამამცირებელს გამოსვლებს არც ერთი მხრიდან ადგილი არ ქონდეს. ერთის განცხადება, საჭიროდ მიმაჩნია: უწყება არასოდეს არ გამოდის პარტიულის თვალსაზრისით, ამას ამტკიცებს ის მუშაობა, რომელიც წინააღმდეგ თქვენი ცდისა, წელიწად ნახევარში შეასრულეს, მე ვამბობ წინააღმდეგ თქვენი ცდისა, ვინაიდან თქვენ უშლიდით ხელს.

ახლა ორიოდე სიტყვა პროფესიონალური კაშირის უფლებათა შესახებ. აქ ლაპარაკობდენ რეკომენდაციის უფლების შესახებ.

მე უნდა მოგახსენოთ, რომ არც მე ვარ რეკომენდაციის წინააღმდეგი. ამას ჩვენ მხედველობაში მივიღებთ, მაგრამ რეკომენდაცია არის თუ არა, მაგ. ის, რომ - აი თავმჯდომარე პროფესიონალურ კავშირისა ასეთ დეპეშას აძლევს ერთ პირს - შავგულიძეს, შეკითხვა ხობში იგზავნება: „ხობში. განყოფილების უფროსს, მაცნობეთ სურს თუ არა მოხელე ლიფანავას იქნეს დანიშნული განყოფილების უფროსად ლიხაურში“. გამგეობის თავმჯდომარე ფარცხალაძე. ასეთია ეს დეპეშა და ეს არის რეკომენდაცია?

შემდეგ მეორე დეპეშა იგზავნება ზუგდიდში: „ზუგდიდი. ფოსტის ათისთავს. შეეკითხეთ მოხელე წულაიას, სურს თუ არა დანიშნულ იქნეს განყოფილების უფროსად ლიხაურში. შედეგი მაცნობეთ დეპეშით“. გამგეობის თავმჯდომარე ფარცხალაძე. ალბათ ესეც რეკომენდაციაა. (დადიანი: მოგახსენებთ, ბატონო. მოგახსენებთ!) რასაკვირველია, თქვენ, ბატონო დადიანო, იმ მეორე საათს, რომელსაც ბარათაშვილი დაგითმობთ მოანდომებთ იმას, რომ ასეთი ფაქტები მოიყვანოთ. (დადიანი: დიახ, ვეცდები!) ერთ კრებაზე მე მქონდა საშუალება განმეცხადებია, რომ ამ ორგანიზაციის, „ფოსტა-ტელეგრაფის კავშირის განცხადებას აი რა მიზანი აქვს: (კითხულობს ჟურნალ „ფოსტა-ტელეგრაფის ხმიდან“ შემდეგ ადგილს):

„ამ მხრივ მეორე ყრილობას დიდი მნიშვნელობა აქვს და მან კიდევაც უნდა გაამართლოს იმედები. უპირველესი მისი მოვალეობაა: მოსპოს კავშირში პარტიული კინკლაობა, დაუდვას კავშირს საფუძვლად წესდება ისეთი, რომლის საშუალებით აღდგენილ იქნება მისი უფლებები, ე.ი. მუშა-მოსამსახურეთა მიღება, დათხოვნა, გადაყვანა, აღმატება თუ დამცირება უმთავრესად უნდა ეკითხებოდეს კავშირს, რასაკვირველია, ამაში მიიღებს მონაწილეობას სამმართველოს ადმინისტრაცია იმდენად, რამდენადაც ეს სამსახურის წესიერად დაყენებისათვის საჭიროა.

ამ მიზნით უნდა დაიდვას ადმინისტრაციასთან კოლექტიური ხელშეკრულება, სადაც მტკიცედ უნდა იყოს განსაზღვრული ადმინისტრაციის და ორგანიზაციის უფლებები. ყრილობამ კავშირს უნდა მიანიჭოს უფლება ადმინისტრაციის კონტროლისა, მასვე უნდა ჰქონდეს უფლება მოსთხოვოს ადმინისტრაციას უვარგის ადმინისტრატორთა გადაყენება“.

ერთი სიტყვით, მიზანი არის სწორედ ის, რასაც კომუნისტური რუსეთი აწარმოებს დღეს. იქ გადასცეს სხვა და სხვა წარმოება ამ დარგის მუშებს და მათ გაანადგურეს და არევ-დარევა შეიტანეს მთელ წარმოებაში. რკინის გზა არ არსებობს, ფოსტა-ტელეგრაფი მოისპო და მხოლოდ რადიოთი სარგებლობენ. რასაკვირველია, ბ. ღლონტი მუდამ ელოლიავებოდა ასეთ ანარქისტულ ელემენტებს და ეს ალერსიანობა ბ. ღლონტისა იზრდება განსაკუთრებით მაშინ, როცა ისინი მოახლოებულნი არიან და უნდა განვაცხადო, რომ ამ შემთხვევაში ჩვენ ისევ მტკიცედ ვდგევართ ჩვენ ნაცად პოზიციაზე და დარწმუნებული ვარ, რომ ის ჟღარუნი არა ჯარისა, არამედ ანარქიულ ტალღისა, რომელიც ჩრდილოეთიდან დაიძვრება, მოაწყდება კავკასიის ქედსა და იქ დალევს სულს, ხოლო ჩვენი დემოკრატიული რესპუბლიკა ისევე მტკიცედ და მაგრად იქნება, როგორც დღეს, მიუხედავად იმისა, რომ ანარქიული ტალღის მოახლოვება აქ პარტიულ კინკლაობისთვის გამოიყენეს. (ტაში).

თავმჯდომარე. მინისტრის დავალებით სიტყვა ეკუთვნის ბ. მგელაძეს, ფოსტა-ტელეგრაფის ოლქის უფროსს, მაგრამ დამფუძნებელი კრების წევრი ბ. ბარათაშვილი მიგვითითებს იმ გარემოებაზე, რომ თითქოს ჩვენ ვარღვევთ რეგლამენტს, ამიტომ რეგლამენტის დარღვევის შესახებ სიტყვა მას ეძლევა.

ი. ბარათაშვილი. (ს.-ფ.) ბ. მგელაძე გახლავთ მოხელე, ფოსტა-ტელეგრაფის უფროსი; სიტყვა რეგლამენტის ძალით აქვს მთავრობის წევრს - ეს პირდაპირ არის ნათქვამი რეგლამენტში, სახელდობრ 37 მუხლში. საზოგადოდ რეგლამენტის 34 მუხლში არის აღნიშნული წესი სიტყვის მიცემისა. გარდა ამისა, პასუხის მგებელნი არიან მინისტრები და არა მოხელენი, ჩვენი კრიტიკა აქ შეეხება მხოლოდ მთავრობას, მხოლოდ მთავრობა არის ჩვენს წინაშე პასუხისმგებელი, მან უნდა იცოდეს დაწვრილებით საქმის ვითარება და ყოველი მოხელის მოქმედებისათვის მან უნდა აგოს პასუხი, და არა თვით მოხელემ. თუ თქვენ მოხელეს მისცემთ სიტყვას, არა თუ რეგლამენტს დაარღვევთ, არამედ კონსტიტუციის წესსაც. ჩვენ ვერ შევქმნით ისეთ პრეცედენტს, რომ ყოველი მოხელეს ჰქონდეს უფლება გამოვიდეს დამფუძნებელ კრებაში და ილაპარაკოს, როცა მის სიტყვას პოლიტიკური მნიშვნელობა არა აქვს. აქ, რომ გამოდის მთავრობის წარმომადგენელი, იგი საზოგადოდ ეხება დაყენებულ კითხვას, ის პასუხისმგებელია პოლიტიკურად, ხოლო მოხელის გამოსვლას ასეთი ხასიათი არა აქვს.

თავმჯდომარე. უკაცრავად ბ. ორატორო, თქვენ დაასახელეთ რეგლამენტის რომელი მუხლი დავარღვიეთ ჩვენ. განმარტება აქ ზედმეტი გახლავთ. თქვენ რეგლამენტის დარღვევისათვის აიღეთ სიტყვა - კეთილ ინებეთ და გვითხარით რომელი მუხლი არის დარღვეული.

ბარათაშვილი. ბ. თავმჯდომარე მოითხოვს და მე ვემორჩილები, მე მგონია 37 მუხლი, სადაც ნათქვამია, რომ სიტყვა რიგს გარეშე მიეცემა მთავრობის წევრს და არა მოხელეს. შეუძლებელია ასეთი პრეცედენტი შევქმნათ. ასეთი შემთხვევა არის აქ, რომ დეპარტამენტის უფროსს ეძლევა სიტყვა და მოხელეს ეს უფლება არ ჰქონია. ჩემი აზრით ეს არის რეგლამენტის დარღვევა. მე არ ვარ წინააღმდეგი აქ ვინმემ სიტყვა წარმოსთქვას, მაგრამ წესებსა და კანონს ჩვენ ვერ დავარღვევთ.

თავმჯდომარე. პრეზიდიუმის სახელით მოგახსენებთ შემდეგ განმარტებას: ამ საკითხში, მიეცეს თუ არა სიტყვა რესპუბლიკის ფოსტა-ტელეგრაფის უფროსს, პრეზიდიუმში არავითარი აზრთა სხვა და სხვაობა არ იყო. მთელი პრეზიდიუმი იმ აზრის იყო, რომ სიტყვა მიეცეს. ჩვენ ასეთი საბუთი გვქონდა: როგორც იცით, დეპარტამენტის დირექტორზე რეგლამენტში არ არის ნათქვამი, რომ მას სიტყვის უფლება აქვს დამფუძნებელ კრებაში. ასეთი უფლებით კი, მოგეხსენებათ, იგი ფაქტიურად სარგებლობს; დეპარტამენტის დირექტორი მთავრობის წევრი არ არის. მას მთავრობის სხდომაზე გადამჭრელი ხმა არა აქვს, სათათბირო ხმით ესწრება მხოლოდ. რეგლამენტით დეპარტამენტის დირექტორს არა აქვს აკრძალული გამოვიდეს განმარტებით დამფ. კრებაში. მოგეხსენებათ, რომ ბ. ჭიჭინაძე როგორც დეპარტამენტის დირექტორი გამოსულა თქვენს წინაშე. ფოსტა-ტელეგრაფის ოლქის უფროსი პრეზიდიუმის აზრით, ფაქტიურად იგივე დირექტორია, თუმცა ფორმალურად ასე არ არის, მეორე მოსაზრება მდგომარეობს იმაში, რომ ბევრი ისეთი ფაქტები, თუმცა მათ წვრილი ფაქტები უწოდეს, იყო მოყვანილი აქ, რომელიც საერთო პოლიტიკური ხაზის გამშუქებელი არ არის, და მინისტრმა, რომელიც ამ ხაზის გამშუქებული არის, შეიძლება არ იცოდეს ეს ფაქტები. მაშინ როდესაც მთავარი პასაუხისმგებელია ადმინისტრატორი, - და არა ყოფილა მოხელე, როგორც ბ. ბარათაშვილი ბრძანებს, - ამ ფაქტებს მოგიყვანთ და გაგაცნობთ; ეს გახლავთ მეტად მიზანშეწონილი მდგომარეობის გამოსარკვევად და ეს ორი მოსაზრება ჰქონდა მხედველობაში პრეზიდიუმს, როდესაც გადაწყვიტა სიტყვა მიეცა ფოსტა-ტელეგრაფის ოლქის უფროსისათვის. ასეთი გახლავთ ჩვენი განმარტება. რეგლამენტის ძალით, ამის შემდეგ სიტყვა არავის მიეცემა და სიტყვა ეკუთვნის ბ. მგელაძეს.

მგელაძე (ფოსტა-ტელეგრაფის ოლქის უფროსი). შინაგან-საქმეთა მინისტრის დავალებით პატივი მაქვს მოგახსენოთ მოკლედ იმის შესახებ, თუ რა მდგომარეობაში არის დღეს ფოსტა-ტელეგრაფის საქმე და აგრეთვე მოგახსენოთ იმ კითხვების და ბრალდებების შესახებ, რომელიც აქ წამოყენებული იყო ერთი დეპუტატის მიერ. ჩვენ რომ შეძლება მოგვეცეს ჭეშმარიტად დავაფასოთ მდგომარეობა, რომელშიაც იმყოფება ფოსტა-ტელეგრაფის საქმე, საჭიროა სულ მოკლედ გავიხსენოთ ის წარსული, რომელიც ჰქონდა ამ დარგს ჩვენი რესპუბლიკისას. მოგახსენებთ, ბატონებო, რომ ნგრევის დროს უფრო მეტად ფუჭდება სათუთი დარგი, ვიდრე ძლიერი; ასეთ სათუთ დარგს წარმოადგენს ფოსტა-ტელეგრაფი და ტელეფონი. და არ არის გასაკვირალი, რომ რუსეთში და დასავლეთ ევროპაში ომის დროს ფოსტა-ტელეგრაფის საქმე სრულიად განადგურდა. მაგ. პარიზი ვერ ელაპარაკებოდა ვენას და მთელი კვირეებით იდებოდა ავსტრია-უნგრეთის საკითხი იმიტომ, რომ კავშირი ამ ორ სახელმწიფოთა შორის გაწყვეტილი იყო. ხოლო, რომ იქ უკეთ არის მოწყობილი ფოსტა-ტელეგრაფი, ვიდრე ჩვენში, ან რუსეთში ეს თავის-თავად ცხადია. როცა ჩვენი დამოუკიდებლობა გამოცხადდა, შეიძლება ითქვას, რომ არც ფოსტა-ტელეგრაფი და არც ტელეფონი არ არსებობდა. (ღლონტი: ყველა ეს ჩვენ გავაკეთეთ?) რაც გავაკეთეთ იმას თქვენ დააფასებთ, მაგრამ არ მივიწერთ ჩვენ თავზე იმას, რაც არ გაგვიკეთებია, და დღემდე, მე მგონია, სირცხვილი არ გვიჭამია იქ, სადაც მოვალეობამ ესა თუ ის საქმე დაგვაკისრა. ფოსტის ზიდვა რუსეთის ტერიტორიაზე სრულებით არ არსებობდა. ყოველი ტრაქტი სდუმდა, რადგანაც უწყების განკარგულებისათვის არავითარი სახსარი და კრედიტი არ იყო გაცემული, როგორც ეს ბ-ნმა მინისტრმა მოგახსენათ. არავითარი წესი არ არსებობდა - ტელეფონი იყო მხოლოდ (კითხულობს ციფრს) და ისიც დღე და ღამის დაუზოგველი მუშაობის გამო დაზიანებული იყო ტელეფონის 80 პროც. აი ის რაც აქ იყო დამოუკიდებლობის გამოცხადების დროს და ეს სრულიად განადგურებული, ფოსტა-ტელეგრაფი უნდა გამოსწორებულიყო; ამას უნდოდა მოწყობილობა და უნდა მიგვეღო ზომები, რომ არსებული ნაკლულევანება თავიდან მოგვეცილებია. ამასთან ერთად ჩვენ გვქონდა კუთხეები სოფლად, სადაც არ იყო ფოსტა-ტელეგრაფის განყოფილება გახსნილი და საჭირო იყო ამ კუთხეების დედა-ქალაქთან დაკავშირება. ამაში ბევრი დაბრკოლება გვეღობებოდა წინ. ერთი პირობათაგანი იყო ის, რომ ჩვენ გვიხდებოდა მუშაობა ისეთ პირებთან, რომელნიც ჩვენთან არ იყვნენ კეთილ-მეზობლურად განწყობილნი და ეწინააღმდეგებოდნენ ჩვენ დამოუკიდებლობას. ასეთ პირებისაგან მაშინ ფოსტა-ტელეგრაფის უწყება სავსე იყო და ვინაიდან ისინი არ იდგნენ იმ ნიადაგზე, რომელსაც საქართველოს დამოუკიდებლობის დაცვა ჰქვია, აუცილებელი იყო მათი თავიდან მოშორება. ამისთვის კი საჭირო იყო დისციპლინა და ეს დისციპლინა მაშინ არ არსებობდა, ანარქია იყო გამეფებული. არსებობდა სამ-უფლებიანობა: კომისარი ნორმალური უფლებებით აღჭურვილი, ოლქის უფროსი და ცენტრალური კომიტეტის თავმჯდომარე. აი ეს სამი პირი განაგებდა მაშინ საქმეს. იურიდიულად უფროსი პირი იყო ოლქის უფროსი, მაგრამ ის, როგორც ყრილობაზე ერთმა მოხელემ კიდევაც განაცხადა, ნამდვილად მაგიდის ქვეშ იყო ყოველთვის ჩამალული და როდესაც საჭირო იქნებოდა მისი ხელის მოწერა ამოიყვანდენ იქიდან და ისე მოაწერინებდენ ხელსაო. ეს მდგომარეობა კი არ შეიძლებოდა გაგრძელებულიყო და ამიტომ მივიღეთ ზომები ამ სამ-უფლებიანობის მოსასპობად. გარდა ამისა ერთი გარემოება არსებობდა კიდევ, რომელიც ძლიერ აბრკოლებდა საქმის სათანადო მოწყობას. ეს იყო ის გაუგებრობა, რომელიც სუფევდა კავშირსა და ადმინისტრაციის შორის. მთელი ძალა-უფლება რევოლიუციის დროს კავშირს ქონდა ხელში, და ამისთვის ფიქრობდა და დღესაც დარწმუნებულია იმაში, რომ ეს ძალა-უფლება ამ ჟამადაც მას უნდა ეკუთვნოდეს. და ტყუილათ კი არა სწერს ოფიციალური ორგანო კავშირსა: „ჩვენ უნდა დავიბრუნოთ ყველა ის უფლებები, რომელიც საოლქო ცენტრალურ კომიტეტს ქონდაო“. როგორც მაგალითად ადმინისტრაციის წევრთა გადაყენება, კონტროლის უფლება, დანიშვნა და სხვა. ეს პრინციპიალური საკითხია და ამაზე მე აქ არაფერს მოგახსენებთ. უნდა განვაცხადო, რომ სწორეთ ამ საკითხმა გამოიწვია ის ინციდენტი, რომლის შესახებაც აქ მოგახსენებდათ ფრაქციის წარმომადგენელი. ის ბრალდება, რომელიც აქ იყო წამოყენებული დეპუტატ დადიანის მიერ, თავის დროზე წამოყენებული იყო ფოსტა-ტელეგრაფის ყრილობაზე, როცა იქ პროფესიონალურ კავშირის თავმჯდომარემ სთქვა ის, რაც აქ ბ-ნმა დეპუტატმა ინება. იქ მე მაშინ შესაფერი პასუხი გავეცი და როდესაც მას აქ ხელმეორეთ იმეორებენ, მე საჭიროდ მიმაჩნია მოგახსენოთ შემდეგი: პირველ-ყოვლისა მე უნდა მოგახსენოთ, რომ მხოლოდ სოც.-ფედერალისტთა პრესაში დაიწყო ბეჭდვა წერილებისა ფოსტა-ტელეგრაფის უწყებისა და უწყების ადმინისტრაციის წევრთა წინააღმდეგ და ამას აწარმოებდა ბ-ნი ფარცხალაძე, რომელიც ახლა ჩვენ დაწესებულებაში აღარ მსახურობს. და მე მეგონა, რომ ერთი წლის განმავლობაში ეს პირი უფრო მეტ საბუთებს მისცემდა ხელში იმ დეპუტატს, რომელიც აქ გამოვიდა. ყველას შეუძლია, ცხადია, კრიტიკის გაკეთება, მაგრამ თუ მოიყვანენ ისეთ ფაქტებს, რომელთაც სინამდვილესთან არავითარი კავშირი არა აქვს, ასეთი კრიტიკა დაუშვებელია. პირველყოვლისა აქ იყო წამოყენებული შემდეგი ბრალდება: თითქოს ამ უწყებაში პიროვნებას ამცირებენ, უწესობა არის გამეფებული, მუშაობა ფერხდება, ნერვიულობა არსებობს, პარტიულ ნიადაგზე დევნა არსებობსო და სხვა. მე უნდა მოგახსენოთ, რომ უფლება შეიძლება დარღვეული იქნეს იქ, სადაც მეორეს მხრით ირღვევა მოვალეობა. ეს კი ფოსტა-ტელეგრაფის უწყების ნაწილში არ ხდება. იქ იმ ნაწილში არ არის შეგნებული ასრულება იმ მოვალეობისა, რომელიც მათ ადევსთ და ამიტომ ხდება საჭირო მიღება იმ ზომებისა, რომელიც აიძულებს მათ შეიგნონ ეს მოვალეობა. ამით კი თუ ამ უწყებაში საქმე ფერხდება რა მოგახსენოთ, ეს არ არის მართალი, რადგანაც ცნობების მიხედვით, რომელიც თქვენ აქ მოგახსენათ ბ-ნმა მინისტრმა, თქვენ დაინახავდით, რომ საქმე კი არ ფერხდება, არამედ უკეთესდება (შენგელაია: მაშ სჩანს შეგნება თვისი მოვალეობისა ყოფილა მოხელეებში!) და საქმე, რომ ფერხდებოდეს, მაშინ ჩვენ ტერიტორიაზე ფოსტა-ტელეგრაფის მოვალეობა არა თუ გაუმჯობესებელი იქნება, არამედ შესწყდებოდა ის კავშირიც, რომელიც ჩვენ ამ უკანასკნელ დროს დავიჭირეთ სხვადასხვა კუთხეს შორის. მოგეხსენებათ, რომ ჩვენ გვაქვს კავშირი ადერბეიჯანთან, ერივანთან, ბათომთან და ინგლისის სარდლობასთან, და უკანასკნელ დროს კავშირის აღდგენით მუშაობა დავიწყეთ ბათომის საშუალებით ევროპასთან. ჩვენ კორესპოდენციის გაცვლა-გამოცვლა გვაქვს. ასე რომ რაც შეიძლებოდა დღევანდელ პირობებში გაკეთებულიყო, გაკეთდა და ამ მხრივ არავითარი შეფერხება საქმის მუშაობაში არ მომხდარა. არც ნერვიულობა არის შექმნილი. ნერვიულობს მხოლოდ რამოდენიმე პირი, რომელნიც არა ობიექტურათ აცნობენ საქმის მდგომარეობას ზოგიერთებს, რომელნიც შემდეგ ამ ნერვიულობაზე ლაპარაკობენ. არავითარი დევნა პარტიულ ნიადაგზე არ ხდება და მე დღესაც არ ვიცი, თუ რა პარტიისა არიან ჩვენი მოხელენი, ეს მე სრულიადაც არ მაინტერესებს და მგონია ვინც მივიდა და უთხრა ბ-ნ დადიანს ეს, ისინიც კი ვერ იტყვიან იმას, თითქოს ამ ნიადაგზე უწყებაში ვინმე გადაყენებული ყოფილიყოს. და თუ კი ვინმე გადაიყვანეს ერთი ადგილიდან მეორეში და ის გამოდგა ფედერალისტთა პარტიის წევრი, განა ამაში დამნაშავეა უწყება ან ამ უწყების მოხელე? ეს ხდებოდა დანაშაულის მიხედვით და ჩვენ ასეც უნდა მოვქცეულიყავით, რადგან დანაშაულის ჩამდენი უეჭველად უნდა დაისაჯოს. ჩემის ღრმა რწმენით არავითარი პარტიული კინკლაობა არ უნდა იყოს პროფესიონალურ კავშირში. ეს იყო ჩემი სიტყვის დედა-აზრი მაშინაც, როცა ბათომის მოხელეებთან, მუშებთან მქონდა ამ საკითხის შესახებ ლაპარაკი. და ვერავინ ვერ დაგვწამებს, მას, რომ, ჩვენ საზოგადოთ გამგეობამ, ადმინისტრაციამ - ფოსტა-ტელეგრაფის უწყებისამ შევიტანეთ პარტიული კინკლაობა პროფეწსიონალურ კავშირში.

შემდეგი ბრალდება, რომელიც აქ იყო წამოსროლილი, ეხება ეგრეთ წოდებულ „ინაკომისლიაშჩებს“. ისტორია ამ სიტყვის შემდეგია. მართალია, პროფესიონალურმა კავშირმა გამოუშვა ისეთი საზიზღარი ფურცელი, ამგვარი ფურცელი კი ქმნიდა უწესოებას და უწყებაში მუშაობას აფერხებდა. მე ვსთხოვე ბ-ონ შინაგან-საქმეთა მინისტრს დაებარებინა მოხელენი, კავშირის წევრები და ერთნაირი დარიგება მიეცა მათთვის. ეს მოახდინა მინისტრმა. მან დაგვიბარა, როგორც ჩვენ, ისე პროფესიონალურ კავშირის წარმომადგენლები და უთხრა მათ: - თუ ასეთი რამ კიდევ გაგიმეორებიათ, მე თქვენ კატეგორიულად გიცხადებთ, რომ არც ერთი თქვენთაგანი არ იქნება დატოვებული სამსახურშიო. ჩემი „ინაკომისლიაშჩი“ იყო შემდეგი: რადგანაც იმ ფურცლის შინაარსი ეწინააღმდეგებოდა ამ პოლიტიკას, რომელსაც აწარმოებს სახელმწიფო და მისი ორგანიზაციის მოხელენი და მე ვსთქვი იქ, სადაც მთავრობის საწინააღმდეგო პოლიტიკას ატარებენ, არ უნდა ჰქონდეს ადგილი ამნაირ მოქმედებას. მე ვთქვი, ვინც სახელმწიფოებრივ სამსახურში ატარებს არა მთავრობის პოლიტიკას, არამედ ეწინააღმდეგება მას, ის არ უნდა დარჩეს სამსახურში და აქ ჩემ მიერ იყო დამატებული სიტყვები „ინაკომისლიაშჩი“ და „ინაკოდელაიუშჩის“. და ამის იმ გვარად გამოყენება, თითქოს ეს „ინაკომისლიაშჩის“ ვრცელდება იმათზე, ვინც ერთი პარტიისა და რწმენის არ არის, ეს მე მგონია გადაჭარბებული არის. ახლა შალიკიანის და ბერძენიშვილის შესახებ მოგახსენებთ.

შალიკიანი გახლავთ ცენტრალური კომიტეტის თავმჯდომარე და ამ კავშირმა აირჩია ის ჩემ თანაშემწეთ; მაშინ ბერძენიშვილი მოვიდა ჩემთან და განმიცხადა: შალიკიანი ერთად-ერთი კაცია, რომელიც ჩვენ ავირჩიეთ თქვენ თანაშემწეთ და გთხოვთ დაუჭიროთ მის კანდიდატურას მხარი ბ-ნ მინისტრის წინაშეო. მე დადებითი პასუხი მივეცი, მან კი უნდობლობა გამოსთქვა: აქ სხვას ამბობთ მინისტრის კაბინეტში კი სხვას იტყვითო. მე უთხარი, რაც აქ ვსთქვი მინისტრსაც მასვე ვეტყვითქო. შალიკიანი პროფესიონალურ კავშირის მიერ იყო წარმოდგენილი ამ ადმინისტრაციულ პოსტზე. იგი ამ კავშირის სრული ნდობით იყო აღჭურვილი.

შემდეგ აქვე იყო თქმული, გამოცდები დანიშნეს და არც ერთი არ ჩაჭრილაო. მე მაქვს აქ ლენტი და თუ ამ ლენტს სპეციალისტი გადასინჯავს, დაინახავს, რომ 50 პროც. იყო ჩაჭრილი, მაგრამ ეს გამოცდები იმიტომ კი არ დაგვინიშნავს, რომ ვინმე ჩაგვეჭრა, გამოგვეგდო ფედერალისტი და გადაგვეყენებინა და სხვა. 1914 წლიდან ფოსტა-ტელეგრაფში მოხვდენ ისეთი პირები, რომელთაც ნაკლებ მომზადება ჰქონდათ ამ საქმისათვის, მაშინ ღებულობდენ ყველას, ქალს, კაცს, მიუხედავად იმისა სათანადო გამოცდილება, სათანადო სწავლა ქონდათ მათ თუ არა. ამ გამოცდებმა გამოაშკარავა, რომ ერთი ქალი იყო სამსახურში მხოლოდ, იმიტომ, რომ თხოვნა შემოიტანა და სათანადო გამოცდა კი არ ჩაუბარებია და ამ გვარად ძნელი იყო მუშაობა, და, რომ საქმე რიგიანად წაგვეყვანა, როგორც ამას სახელმწიფოს ინტერესი მოითხოვს, უნდა გაგვეგო როგორი ელემენტებთან გვაქვს საქმე და სიმართლე უნდა მოგახსენოთ რა შედეგები მოგვცა ამ გამოცდებმა. მათ შორის რაც დავიწყებული ქონდათ მოიგონეს და რაც შესწავლილი არ ქონდათ შეისწავლეს. ამ გამოცდების შემდეგ დეპეშების დამახინჯება, უკანონოთ საქმის წარმოება ნაკლებათ არის, ვინემ წინეთ იყო. თქვეს გამოცდა დაუნიშნეს 6-7 წლის სამსახურში ხალხსაო. მართალია, გამოცდა დაუნიშნეთ მათაც ვინც 7-8 წელიწადი მსახურებს და აი რად. ამ უწყებაში როდესაც ჯერ კიდევ არ ვიყავით ჩამოშორებული რუსეთს, მაშინ გამოცდილი მოხელეები გვყავდა, როდესაც ჩამოვსცილდით რუსეთს, მაშინ გამოცდილი მოხელეები წავიდნენ სამსახურიდან. ჩვენ დავრჩით ჩვენი პატარა ძალებით და ამისთვის ჩვენ გვინდოდა შეგვექმნა იმნაირი მდგომარეობა, რომ შეგვძლებოდა ერთი განყოფილებიდან მეორეში გადმოყვანა მოხელის ისე, რომ საქმე არ გაფუჭებულიყო და ამისთვის გვინდოდა შეესწავლათ საქმე. ყველა მოხელემ უნდა იცოდეს როგორც ფოსტის საქმე ისე ტელეგრაფის. აქ იყო ლაპარაკი შემდეგ სესხზე. არავითარი სესხი არავისთვის არ მიმიცია. არც მივცემდი, ვინაიდან ამ საქმისთვის არავითარი თანხა არ მომეპოვება. რაც შეეხება ბერძენიშვილთან ინციდენტს, უნდა მოგახსენოთ შემდეგი: როცა მოხელეები განიცდიან გაჭირვებულ მდგომარეობას, შეძლებისდაგვარად ვცდილობთ რაიმე დახმარება გაუწიოთ, გაუგზავნოთ პური, ტანსაცმელი, და სხვა. ჩვენ მოგვეცა შემთხვევა სასურსათო საბჭოდან მიგვეღო ფქვილი. რადგან ტფილისის მოხელენი უკეთეს მდგომარეობაში არიან, ვინემ პროვინციის მოხელენი, ამიტომ ჩვენ განვიზრახეთ პროვინციისათვის ამ ფქვილის გაგზავნა და მართლაც დავეკითხეთ სადგურებს, რამდენი ფუთი სურს თითეულ სადგურს ეს ფქვილი.

მე მგონია ამის უფლება გვქონდა, რადგანაც ამისთანა შეკითხვით საქმე არ ფერხდება. ბ-ნმა ბერძენიშვილმა სთქვა: ეს სავსებით თქვენი საქმე არ არის, ეს კავშირის საქმე არისო და ეს დეპეშა არ გადასცა. მართლაც ეს დეპეშა არ იყო გადაცემული. და ბერძენიშვილის მიერ თქმული, თითქოს ჩვენ ფოსტა-ტელეგრაფის კავშირს გამოვგლიჯეთ პური და მივაწოდეთ მოხელეებსო, ეს სრულიად არ შეეფერება სიმართლეს, რადგანაც ეს ფქვილი იყო მიღებული გრიგოლ სოღოროვიდან და ამ სოღოროვს კავშირთან არავითარი კავშირი არ აქვს.

დეპეშების დამახინჯების გამო ხდება დასჯა. ეს უსათუოდ ასე უნდა იყოს. თუ ეს ასე არ იქნა, დეპეშები მართლაც ისე დამახინჯდება, როგორც ამას ძველად ჰქონდა ადგილი. მე მოგახსენებთ მაგალითს, რომლისათვისაც მოხელე დათხოვნილი იყო სამსახურიდან. პირველი დეპეშა მიმართული სუფსაში (კითხულობს). როდესაც შვილი მივიდა სახლში, სახლი გაყიდული დახვდა. ის შვილი მოვიდა ჩემთან და ითხოვდა იმ სახლის ქირის ანაზღაურებას. თავის-თავად ცხადია, ამგვარ მოხელეს ადგილი არ უნდა ჰქონდეს უწყებაში. თუმცა კავშირის გამგეობამ განაცხადა, ეს უსამართლობა არისო, ვინაიდან უნდა მიგვეცა სამჯერ შენიშვნა, ე.ი. უნდა მიგვეცა სამჯერ უფლება ასეთი შეცდომა ჩაედინა და შემდეგ დაგვეთხოვა. მეორე მაგალითი (კითხულობს). ეს დეპეშა ამნაირად მიუვიდა. თავის-თავად ცხადია, ვინც ამ დეპეშას მოჰკიდა ხელი, ყველა დათხოვნილი იქნა სამსახურიდან. ეს ჩვენ ჩაგვითვალეს ცოდვად. ეს რომ ასე არ მოხდეს, დეპეშების დამახინჯებას არ მოეღება ბოლო, ყოველთვის ექნება ამგვარ დამახინჯებას ადგილი.

შემდეგ ჭიათურაში მოხელე მე-5 ხარისხიდან ჩამოყენებული იყო ფოსტალიონამდე. ეს მოხელე 1916 წელში წასულიყო ფოსტალიონად და დაბრუნდა მე-5-ე ხარისხის მოხელედ და ამ ხარისხით იყო მიღებული სამსახურში. ეს ხარისხი მას არ მიუღია და თავის-თავად ცხადია, დარჩა ჩამოქვეითებული იმ თანამდებობაზე, რომელიც მას ეკუთვნოდა. როდესაც გამოირკვა, რომ ის ამ შემთხვევაში დამნაშავე არ იყო, ის აღდგენილ იქმნა თავის უფლებებში. ამის დამალვა არ მინდა, შესაძლებელია იქმნეს დაშვებული შეცდომები, მაგრამ, როდესაც ეს გამოირკვევა მაშინვე გამოსწორდება. გადაჭარბებული იქნება თქმა იმისა, რომ შეცდომები არ დაუშვათ ან ბუნებრივად არ იყოს დაშვებული.

აქ იყო თქმული, რომ სოხუმში გადავისროლეთ იმ ადგილებში, სადაც შეუძლებელია მოხელეების სამსახური. ამ დეპეშების დამახინჯებისათვის ერთი მოხელე უნდა გაგვეგზავნა სოხუმში და როდესაც გვითხრეს, სოც.-დემ. ნუ გაგზავნითო, ის მაინც იქნა გაგზავნილი. როდესაც აქ პიროვნების შელახვაზე იყო ლაპარაკი, იყო დასახელებული ომანიძე და იაკოვლევა. უნდა მოგახსენოთ, რომ ომანიძემ და შალიკიანმა პრესის საშუალებით უარი განაცხადეს და თუ გნებავთ საქმე იყო შემდეგში. ასეთი ჩვეულებაა: მოხელეები არ უკვირდებიან და არ კითხულობენ იმას, რაც მოაქვთ ხელმოსაწერად. და იყო შემთხვევა, როდესაც ვარლამის მაგიერ ვარვარა იყო დაწერილი, ე.ი. გამოდიოდა იგივე, რაც კარბოჩკამ უქნა ჩიჩიკოვს - Елизавета-ს მაგიერ „Елизаветъ“. ამისთვის მართლაც შესაფერი შენიშვნა მიეცემათ. რაც შეეხება ლალიაშვილს, უკვე მას თვე-ნახევარში არ გაუშვია სამსახურიდან ის, ვინც თვე-ნახევრის წინ დათხოვნილი იყო, როგორც წამსვლელი ჩვენი რესპუბლიკის ტერიტორიიდან. როდესაც მოვიდა ეს მოხელე და მოითხოვა ჯამაგირი თვე-ნახევრისა, მე უთხარი ლალიაშვილს - რისთვის არ იყო ის დათხოვნილი, როდესაც ეს საჭირო იყო და ვუთხარი შენ მიეცი ეს თვე-ნახევრის ჯამაგირი-მეთქი. შემდეგ საქმე გამოკეთდა. რაც შეეხება იაკოვლევას საქმეს, მე გავეცი განკარგულება, როდესაც მოხელეები მოდიოდენ 10-11 საათზე 8 საათის მაგიერ სამსახურში, თავის დროზე მოსულიყვნენ. მიუხედავად ამისა, იაკოვლევა არ მობრძანდა და ამიტომ იქმნა დათხოვნილი.

აქ ლაპარაკი იყო სოხუმის ოლქში მოხდენილ რევიზიაზე, რომ იქ იყო ჩადენილი ბოროტმოქმედება. კატეგორიულად ვაცხადებ, რომ არავითარ ბოროტმოქმედებას ადგილი არ ჰქონია ფოსტა-ტელეგრაფის უწყებაში. იყო იქ უბრალო ფორმალური შეცდომა, რომელიც 24 საათში იყო გამოსწორებული, როცა ფული მოვიდა. არავინ არ გადამიყენებია გარდა ერთი კაცისა, რომელსაც დაკარგული ჰქონდა ყოველგვარი ავტორიტეტი - შეუძლებელი იყო მისი სამსახურში დატოვება.

აქ იყო ლაპარაკი თუ რატომ უშლით მოხელეებს კოლექტიური თხოვნით მოგვმართონ. არ ვიცი რა თხოვნაა ეს კოლექტიური თხოვნა, მადლობელი ვიქნები თუ იგი წაკითხული იქნება. მაგრამ მე ვფიქრობ, ეს ალბათ შეეხება სამსახურში დაბრუნებას. თუ ასეა - კანონი მოითხოვს მოხელეებმა ცალ-ცალკე შემოიტანონ თხოვნა, რადგანაც ხუთი-ექვსი კაცის მიღება ერთად შეუძლებლად ხდება, ვინაიდან ერთი კაცის თხოვნა ცალკე საქმეს შეადგენს. ამას მოითხოვს კონტროლი და ეს მოთხოვნა ჩვენ უნდა დავაკმაყოფილოთ.

აქ ნათქვამი იყო თითქო ფ.-ტელეგრაფის კავშირს რეკომენდაციის უფლება არ ეძლევაო. ეს უფლება, ჩვენ გადაჭრით ვამბობთ, ეძლეოდათ, ხოლო როცა შევნიშნეთ, რომ ამ რეკომენდაციის უფლებით კავშირი არ სარგებლობს ისე, როგორც საჭიროა, ჩვენ უფრო თავდაჭერილნი ვართ. აქ ბ. მინისტრმა დეპეშა წაიკითხა ხონში მიმართული; აქ სწერია - წადი დროებით და მერე დაგიბრუნებო; ამას სწერს გამგეობის თავმჯდომარე. ვსთქვათ ეს კაცი წავიდა - მერე მისწერს კავშირი უკან დაბრუნდიო: არის თუ არა ეს საღი რეკომენდაცია, - მე ვფიქრობ არა. მე მაქვს ფაქტი, არ მინდა დავასახელო, რადგან ალბათ იტყვიან ეს პარტიული ნიადაგზე არის აღმოცენებულიო.

ჩვენ დაუნიშნეთ გამოცდები მოხელეებს სახელმწიფო ენის ცოდნაში, ბევრმა გამოცდა დაიჭირა და სამსახურში დავტოვეთ, ბევრი კი იძულებული იყო წასულიყო და მათ ადგილას სხვა მოხელენი მივიღეთ. კავშირის გავლენით აქ ისეთი მოხელენი იყვნენ მიღებულნი, რომლებმაც ძალიან ნაკლებათ იცოდნენ სამსახურის საქმეები და ამასთანავე ერთი პარტიას ეკუთვნოდენ ყველანი. მე ამ მდგომარეობის გამოსწორება მინდოდა, მაგრამ ვინაიდან მატერიალურად მეტად გაჭირვებულ მდგომარეობაში იმყოფებოდენ, გადავსწყვიტე დარჩენილიყვნენ, მოკლე ხანში საქმესაც შეისწავლიდნენ, და დარჩენ კიდეც სამსახურში. შემდეგ ცნობილია, რომ გამოცდილ ჭკვიან კაცს უნდა დაუჯეროს კაცმა, მაგრამ იმ პირს, რომელიც თვით არ არის სანდო, ვერ დაუჯერებთ. აქ ახსენეს ბერძენიშვილი, ეს გახლავთ ერთი ლიდერი ამ კავშირისა, და როგორც გავიგე, ს.-ფედერალისტი. მის რეკომენდაციას სავსებით უკრიტიკოთ ვერ დაუჯერებთ; ყველაზე უფრო გულმოდგინეთ ეს ბერძენიშვილი ავრცელებს ხმებს, რომ ოლქის უფროსი უდიერათ ეპყრობა მოხელეებს, მაგრამ უნდა მოგახსენოთ, როცა ეს იყო განყოფილების უფროსად, აი რა საქციელს სჩადიოდა: მაგ. გამოძიება იყო მისი მოქმედების შესახებ, როცა უფროსად იყო და გამოძიების შემდეგი დასკვნა არის ერთ ადგილას - (კითხულობს). ამას ადასტურებს შემდეგი: (კითხულობს). მერე, ბატონებო, ბერძენიშვილი თავის ახსნაში ამბობს, რომ თავის დღეში არ უყურებდა ჩინოვნიკებს როგორც კაცს, არამედ როგორც ჩინოვნიკს (კითხულობს) დასკვნისთვის ჩინოვნიკი თავის ახსნაში სწერდა შემდეგს: (კითხულობს) (პ. გელეიშვილი ადგილიდან: «Кто подписываетъ») ამაზე ხელს აწერს ბერძენიშვილი (ნინიძე ადგილიდან: მართლა ნახშირი უჭამია?) ის ამბობს როდესაც შეეკითხენ ამ ნაწერის შესახებ, რომ ის ცდილობდა ამ გზით, ამ გლახა ადგილიდან გადაეყვანა ქართველები და რუსები დაენიშნა მათ ადგილზე, მაგრამ ეს რაღას ნიშნავს (კითხულობს). არის კიდევ სხვა დოკუმენტები, მაგრამ ვფიქრობ, აქ კიდევ იქნება რამე თქმული და მაშინ შევეცდები მოგაწოდოთ. ამგვარად ნუ გაუკვირდება ნურავის, როდესაც კავშირში ასეთი პირები არიან. ფრთხილად მოვეპყრათ მათ რეკომენდაციას.

მე განვაცხადე, და ვიცი, რომ კოლექტიური მუშაობა საჭიროა, მაგრამ უნდა სწარმოებდეს ეს მუშაობა, როგორც სახელმწიფოს ინტერესები მოითხოვს. აგრეთვე ვიცით, რომ იქ, სადაც ჩვენ ვართ, აუარებელი საქმეა გასაკეთებელი, ვიცით, რომ ბევრი გვაკლია: ფუჭდება ტელეფონი, ხდება წერილების და დეპეშების დაგვიანება. ჩვენ ყოველივე ღონისძიებას ვიხმართ ეს გამოვასწოროთ და შევქმნათ ის, რაც სახელმწიფოს ესაჭიროება, ე.ი. მჭიდრო კავშირი არა მარტო შიგნით, არამედ სხვა სახელმწიფოებთანაც. და ჩვენ დარწმუნებული ვართ, იმ მოხელეების დახმარებით, რომელთაც საქმე აინტერესებთ და არა სხვა რამე, მათი დახმარებით შევძლებთ გადავლახოთ სხვა და სხვა დაბრკოლებანი და თუ არ გაუსწარით, არ ჩამოვრჩეთ მაინც ჩვენ მეზობლებს.

თავმჯდომარე. ვინაიდან უკვე სამი საათია, თუ ინებებთ მივიღოთ საბოლოო ტექსტები, მოისმინეთ შემდეგი სხდომის დღიური წესრიგი და ამით გავათავოთ დღევანდელი სხდომა. ვინაიდან უკვე სამი საათია, თუ გნებავთ მივიღოთ საბოლოო ტექსტები, მოისმინეთ შემდეგი სხდომის დღიური წესრიგი და ამით გავათავოთ დღევანდელი სხდომა.

(ქ-ნ შარაშიძის ასულის მოხსენებით მიღებულ იქნა საბოლოო ტექსტები პირველი ორი დეკრეტისა).

თავმჯდომარე. გთხოვთ მოისმინოთ სახელმწიფო კონტრ. განცხადება (კითხულობს): „მთავრობამ დაადგინა, საზღვარ-გარეთ გაგზავნოს ეკონომიური მისია, რომლის შემადგენლობაში მეც ვარ ჩარიცხული. ამიტომ მოვმართავ პრეზიდიუმს და ვთხოვ მაცნობოს, სცნობს იგი იმ დელეგაციაში ჩემს მონაწილეობას საჭიროდ და შესაძლებლად თუ არა - და უკეთუ სცნობს იმ შემთხვევაში ვშუამდგომლობ წასასვლელად ნებართვის მოცემისათვის“. სიტყვა ბ. ჯაფარიძეს ეკუთვნის.

ს. ჯაფარიძე. ეს განცხადება გახლავთ პრეზიდიუმის სახელზე და ვინაიდან კონტროლს პირდაპირ ირჩევს დამფ. კრება საჭიროდ მიგვაჩნია მოგახსენოთ და თქვენ დაადასტუროთ. (ხმები: გადავდოთ შემდეგ სხდომაზე!)

თავმჯდომარე: წინადადება გახლავთ, თქვენ გნებავთ ეს საკითხი დღიურ წესრიგში შევიტანოთ. წინადადების შესახებ სიტყვა ეკუთვნის ბ. გიორგაძეს.

გ. გიორგაძე. წინადადება ასეთი არის: გადაიდოს სხდომა ამ საღამოსთვის და ეს საკითხი შემდეგი სხდომის პირველ რიგში გაირჩეს. საერთოდ ვინაიდან ბევრი საკითხები დაგროვდა, საჭიროდ მიგვაჩნია დაინიშნოს არაჩვეულებრივი სხდომა (კრება ისმენს დღიურ წესრიგს).

თავმჯდომარე. წინადადება გახლავთ სოც.-დემოკ. ფრაქციისა ამ საღამოს შესდგეს სასწრაფო სხდომა. (წინადადება მიღებულია). გახლავთ ერთი შუამდგომლობა - თქვენ ინებეთ საარჩევნო კომისიისათვის დამატებითი კრედიტის გაღება, თუ ნებას მოგვცემთ, ეს საკითხი შეტანილი იქნება დღიურ წესრიგში.

(ხმები: ინებეთ, ინებეთ!) სხდომას დახურულად აცხადებს თავმჯდომარე

დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(4)

1920 წელი. მარტის 23. ტფილისი. სასახლე.

შინაარსი:

1) დეკრეტი დამფუძნებელი კრების არჩევნების საჭიროებისათვის დამატებითი ნახევარი მილ. მან. გადადების შესახებ.

2) განგრძობა მსჯელობისა რესპუბლიკის ფოსტა-ტელეგრაფის და ტელეფონის ადგილობრივ დაწესებულებათა შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

3) სახელმწიფო კოტროლიორისათვის საზღვარ-გარეთ წასვლისა უფლების მიცემის შესახებ.

4) საბოლოო ტექსტი დღიურ წესრიგის პირველ მუხლში აღნიშნულ კანონმდებლობითი აქტისა.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის უფროსი ამხანაგი

ალექსანდრე ლომთათიძე.

მდივნობს დამფუძნებელ კრების მდივნის ამხანაგი

ქრისტინე შარაშიძის ასული.

პრეზიდიუმში არის ექვთიმე თაყაიშვილი.

თავმჯდომარე. კრება გახსნილი გახლავთ. მდივანი მოგახსენებთ დღიურ წესრიგს.

მდივანი (კითხულობს დღიურ წესრიგს).

დღიური წესრიგი:

1. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა ქუთაისში მე-2 ხარისხის საბაჟოს დაარსების შესახებ. მომხსენებელია ი. სალაყაია.

2. დეკრეტი - საქალაქთაშორისო ტელეფონის ქსელის მოსაწყობად 9.786.000 მან. გადადებისა და ამავე საჭიროებისათვის 291.251 მან. და 40 კ. ღირებული მასალის მიცემის შესახებ. მომსხენებელია ივ. გომართელი.

3. დეკრეტი - ფოსტის გადაზიდვის ხარჯის დასაფარავად 4.034.304 მან. და 92 კაპ. გადადებისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

4. დეკრეტი - გზათა უწყების მოსამსახურეთათვის დღიური სარგოს ნორმების შეცვლისა. მომხსენებელია გრ. ვეშაპელი.

5. დეკრეტი - გაზეთ „საქართველოს რესპუბლიკის“ სავალდებულო განცხადებისათვის დაწესებული ფასის გადიდებისა. მომხსენებელია ვას. ცაბაძე.

6. დეკრეტი მიწადმოქმედების მინისტრის განკარგულებაში სამეურნეო იარაღისა და მასალის შესაძენად 1.140.000 მან. გადადებისა. მომხსენებელია ვას. ცაბაძე.

7. დეკრეტი - საქართველოს ეროვნული სამხატვრო გალერეის დაარსებისა. მომხსენებელია იმნაიშვილი.

8. დეკრეტი - ბათომის ქართულ გიმნაზიისათვის ერთდროულ დახმარებად 260.000 მან. გადადებისა. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

9. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - შინაგან-საქმეთა სამინისტროს კანცელარიის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა. მომხსენებელია ი. სალაყაია.

10. დეკრეტი - ტფილისის ფოსტა-ტელეგრაფის ოლქის სამმართველოს გაუქმებისა და საქართველოს რესპუბლიკის ფოსტა-ტელეგრაფის და ტელეფონის სამმართველოს დაარსების შესახებ. მომხსენებელია გრ. ვეშაპელი.

11. დეკრეტი - მიგდებულ ბავშვთა თავშესაფრის დაარსებისა და შტატის დამტკიცებისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

12. დეკრეტი - საქონლის ჭირის საწინააღმდეგო შრატის დამმზადებელ სადგურისათვის სოფელ ტაბახმელაში მელიქიშვილის მამულის შესაძენად 1.060.000 მან. გადადების შესახებ. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

13. დეკრეტი - სახალხო სკოლის მასწავლებელთა ხუთწლეულებით დასაკმაყოფილებლად 4.193.333 მან. გადადებისა. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

14. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროქტისა - სასჯელთა წესდების და სასჯელთა დებულების ჯარიმის გადიდების შესახებ. მომხსენებელია კ. ნინიძე.

15. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - მომრიგებელ სასამართლოს დაწესებულებათა ქვემდებარეობის გაფართოების შესახებ. მომხსენებელის კ. ნინიძე.

16. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - შრომის სამინისტროს შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის შესახებ. მომხსენებელია კ. ცაბაძე.99

17. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - სახაზინო რკინის გზის ჭიათურის შტოს განსაკუთრებული ტარიფის მოსპობის შესახებ. მომხსენებელია ი. ელიგულაშვილი.

18. დეკრეტი - ევროპაში კომერციული სააგენტოების დასაარსებლად და ეკონომიური მისიის გასაგზავნად 20.000.000 მან. გადადებისა. მომხსენებელია იოს. ელიგულაშვილი.

19. დეკრეტი - პირველდაწყებითი სკოლების მასწავლებელთათვის მოკლევადიანი კურსების დაარსებისა და საამისოდ 240.000 გადადებისა. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

20. დეკრეტი - სვანეთის სამკურნალო დაწესებულებათა შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა. მომხსენებელია ვ. ცაბაძე.

21. გაგრძელება მსჯელობისა რესპუბლიკის ფოსტა-ტელეგრაფის, ფოსტის, ტელეგრაფისა და ტელეფონის ადგილობრივი დაწესებულებათა შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების კანონ-პროექტის შესახებ.

22. დეკრეტი - დამფუძნებელი კრების არჩევნების საჭიროებისათვის დამატებითი 500.000 მან. გადადების შესახებ.

თავმჯდომარე. წინადადება გახლავთ შემოტანილი, რომ დეკრეტი ნახევარი მილიონი მანეთის გადადებისა არჩევნების დასამთავრებლად განხილულ იქნას პირველ რიგში დღესვე საბოლოო ტექსტის მიღებით. ვის სურს სიტყვა ამის შესახებ? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. სიტყვა ეკუთვნის ქ. სოლოღაშვილის ასულს.

1. დეკრეტი დამფ. კრების არჩევნების საჭიროებისათვის დამატებითი 500.000 მან. გადადების შესახებ.

ო. სოლოღაშვილის ასული. (ს. დ.) წარმოდგენილი დეკრეტი ეხება დამფუძნებელ კრების საჭიროებისათვის 500.000 მანეთის გაღებას სახელმწიფო ხაზინიდან. როგორც მოგეხსენებათ, შარშან პარლამენტმა 4 მილიონი მანეთი გადასდო არჩევნების საწარმოებლად. ეს თანხა ნავარაუდევი იყო მაშინდელი ფულის მიხედვით და ამასთან ერთად მხედველობაში იყო მიღებული ის, რომ მოკლე ვადაში დამთავრდებოდა არჩევნები, რადგანაც ეს ერთ და იმავე დროს უნდა მომხდარიყო მთელ ტერიტორიაზე. მაგრამ შემდეგ ჩვენგან დამოუკიდებელ მიზეზების გამო ეს განზრახავა ვერ განხორციელდა. ერთი წლის წინად ძირითადი არჩევნები მოხდა, მაგრამ ის არ დამთავრებულა. ამ დროის განმავლობაში ცხოვრების პირობები შეიცვალა, ფულის კურსი დაეცა და ნაწილობრივ არჩევნებმა გაცილებით მეტი ხარჯი გამოიწვია ვიდრე ეს ნავარაუდევი იყო. ამიტომ ეს თანხა საკმაო არ დარჩა არჩევნების დასამთავრებლად. ცენტრალური საარჩევნო კომისია შემოდის წინადადებით, რომ გადადებული იყოს 500.000 მანეთი ამ არჩევნების დასამთავრებლად.

თავმჯდომარე. სიტყვა ბ. იმნაიშვილს ეკუთვნის.

ნ. იმნაიშვილი. საბიუჯეტო-საფინანსო კომისიას არაფერი აქვს საწინააღმდეგო, რომ ეს თანხა გადადებული იყოს არჩევნების დასამთავრებლად.100

თავმჯდომარე. სიტყვას ხომ არავინ ინებებს? არავინ. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვისა? არავინ. (მომხსენებელს) გთხოვთ წაიკითხოთ.

ო. სოლოღაშვილის ასული. (კითხულობს დეკრეტს მუხლობრივ. კრება იღებს დეკრეტს უკამათოდ).

თავმჯდომარე. დეკრეტი მიღებული გახლავთ და გადაეცემა სარედაქციო კომისიას.

ჩაწერილი გახლავთ ბარათაშვილი და იგი თავის სიტყვას უთმობს დადიანს, მაგრამ დადიანი ეხლა ვერ ისარგებლებს დათმობით, ვინაიდან 106 მუხლი რეგლამენტებისა ამბობს, რომ წევრს შეუძლია დაუთმოს სიტყვა იმას, ვისაც არა აქვს აღებული.

დადიანი. მე სიტყვა მაქვს აღებული.

თავმჯდომარე. დიახ, თქვენ გექნებათ სიტყვა მეორე რიგში ამ ორატორის შემდეგ.

სიტყვა ბ. ნინიძეს ეკუთვნის.

2. განგრძობა მსჯელობისა რესპუბ. ფოსტა-ტელეგრაფის და ფოსტა-ტელეფონის ადგილობრივი დაწეს. შტ. და ხარჯთ-აღრიცხვის შესახებ.

კ. ნინიძე. (ს.-დ.) ბატონებო! დადიანს და საერთოდ ოპოზიციას ერთი ზნე დასჩემდა. ის ფიქრობს, რომ სიმართლის თქმა მარტო უმცირესობის ფრაქციას შეუძლია, რომ ის არის მარტო დამცველი დემოკრატიისა და ჭეშმარიტებისა, ეს დებულება ალბათ აშენებულია სხვა ქვეყნის მაგალითზე; განსაკუთრებით სახელმწიფო სათათბიროში ასე იყო, რომ უმცირესობის ფრაქციები, უმთავრესად სოც.-დემოკრ. ფრაქცია, აწარმოებდენ ნამდვილ ოპოზიციას. და აი ამიტომ გონიათ, რომ ჭეშმარიტება მარტო მათი პირიდან გამოდის. მაგრამ მათ ავიწყდებათ, რომ მაშინ სულ სხვა მდგომარეობა იყო, ოპოზიცია, ფორმალურად უმცირესობაში მყოფი, წარმოადგენდა ხალხის უმრავლესობას და პირიქით, ის უმრავლესობა, რომელიც პარლამენტში იყო, იყო ხელოვნურად შექმნილი და ის სრულებით არ ეყრდნობოდა ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ დღეს სულ სხვა მდგომარეობაა, მათ მაინც გონიათ, რომ რაკი უმცირესობაში ბრძანდებიან, ისინი უსათუოდ უნდა იყვნენ ოპოზიციონერები და ყოველ წვრილმან საკითხზე ასტეხონ დავა. (ლ. შენგელაია: რუსეთის დამფუძნებელ კრებაში რამდენი იყავით?) იმ საკითხის შესახებ, რომელიც დღეს არის, მისი ჩქარა გადაწყვეტა, თუნდაც იმ მოსაზრებით, რომელზედაც მოგახსენათ დადიანმა, როგორც ერთგულმა დამცველმა მოსამსახურეებისა, არ უნდა ყოფილიყო დიდი დავა, რადგანაც აქ არის უბრალო საკითხი. ეს შეეხება ერთნაირად ქონებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესებას ამ მოსამსახურეებისა. რაკი ეს დავა მაინც ასტეხეს, მე ვფიქრობ ორიოდე სიტყვა მოგახსენოთ, ამ პრინციპიალური საკითხის შესახებ, რომელიც აქ წამოაყენეს. მე იძულებული ვარ განვაცხადო, რომ ის მდგომარეობა, რომ ჩვენი ფრაქცია არის უმრავლესობის ფრაქცია, და როგორც ასეთი გაბატონებული სრულებით არ იწვევს, იმ შედეგს, ვითომც ჩვენ აღმასრულებელ ორგანოს ყოველგვარ მოქმედებას ვიწონებდეთ. შესაძლებელია წარმოიდგინოთ ისეთი მდგომარეობა, როდესაც უფრო დიდი უმრავლესობა ეყოლება ამა თუ იმ პარტიას პარლამენტში, მაგრამ ეს არ ნიშნავს იმას, რომ პარლამენტი არ უნდა მოსთხოვდეს პასუხს იმ ორგანოს, რომელიც მან აირჩია. ჩვენ მუდამ ვსთხოვთ პასუხს, მხოლოდ ერთი განსხვავება არის? ჩვენ ვთხოულობთ იმას, რაც უნდა მოეთხოვოს, რაც უნდა გააკეთონ. ეს უმთავრესი არის. და ისე არ უნდა დავაწვრილმანოთ საკითხი, როგორც ამ შემთხვევაში ინება დადიანმა, რომელიც აეკვიატა ორ პიროვნებას, შალიკიანს და ბერძენიშვილს. რაკი შალიკიანი იყო გაბატონებული პარტიის წარმომადგენელი და ბერძენიშვილი სოც.-ფედ. პარტიის წარმომადგენელი, ის შეეცადა რაღაც შარავანდედით მოეცო მისი პიროვნება. ამ შემთხვევაში ის არ მოიქცა როგორც დეპუტატი, ხალხის წარმომადგენელი, არამედ ის გამოვიდა როგორც ბერძენიშვილის დამცველი. (დადიანი: ნათქვამს გაგება უნდა?) ნათქვამს კი არა, გაკეთებულს უნდა გაგება. როდესაც თქვენ, ბ-ნო დადიანო, შეეცადეთ აგეხსნათ ეს მობეზღარობა ბიუროკრატიის წინაშე, რომელზედაც მოგახსენათ დოკუმენტებით აქ ოლქის უფროსმა, როდესაც შეეცადეთ აგეხსნათ ეს მალიარიის გავლენით, თავის თავად ცხადია, როგორც დამცველი ძალიან სუსტი იყავით, (დადიანი ღელავს: პოდლოგებს დაგიმტკიცებთ?) მე მოგახსენებთ, რომ კიდევაც რომ ანგელოზი ბრძანდებოდეს თქვენი ბერძენიშვილი, არ შეგფერით ის, რომ თქვენ პარლამენტის ყურადღების ღირსად გახადოთ იგი. ჩვენ არაფერს ვამბობთ შალიკიანის პიროვნებაზე. მოგახსენებთ იმდენად, რამდენად თქვენ შეეხეთ იმას. მე მგონია, რომ პარლამენტის ტრიბუნა არ უნდა გადაიქცეს ასეთ ანაგარიშების გასასწორებელ ადგილად. (დადიანი: პოდლოგების ადგილად!) შეიძლება მე არ ვიცი, დუშეთში იყო თუ სადღაც პოდლოგები, ყოველ შემთხვევაში ვინც პოდლოგები ჩაიდინა, იმას სასამართლო გაარჩევს (დადიანი ხმაურობს: თქვენ დაგიმტკიცებთ პოდლოგებს სასამართლოში! დადიანი ღელავს და მოძრაობს). თავმჯდომარის ზარი.

თავმჯდომარე. დაწყნარდით, ბატონო დადიანო!

კ. ნინიძე. კეთილ ინებეთ ბ-ნო დადიანო! ნუ შეიყვანთ შეცდომაში ვისმეს, ეგონებათ, რომ მე გავაკეთე „პოდლოგი“, რაღაცნაირად იწევთ ჩემსკენ ხელს. მგონია, რომ ამ შემთხვევაში დადიანმა სრულებით უსაბუთოდ აიღო ხელი დეპუტატობაზე და იწყო დამცველობა. მაგრამ საშუალება, რომლითაც მან მოინდომა რეაბილიტაცია სხვა და სხვა პირებისა, სრულებით შეუსაბამო საშუალება გახლავთ. ეს დამახასიათებელია საზოგადოდ უძლურებისა. როდესაც ბ. დადიანი აქ ჩვენს ფრაქციას აბრალებს იმას, ვითომ ჩვენი მეოხებით ყველა დაწესებულებაში გაბატონებული იყო მოხელეების მიღების დროს ეს პარტიული მიზეზები, ეს მგონია არ არის მართლი. თუ ჩვენ ფსიქოლოგიურათ ავიღეთ, მგონია, რომ ეს მიკერძოება უფრო შეეფერება, და მოსალოდნელია იმ ფრაქციისაგან, რომელსაც არ აქვს ხალხში ძალა. და მართლაც ფედერალისტი, რომელიც ერთი წამით იგდებს ხელში ამ ძალა-უფლებას, მაშინ ის შეეცდება ხელოვნურად შეჰქმნას ის გავლენა, რომელიც არ აქვს.

სოციალ-დემოკრატია არ არის ამ შემთხვევაში ბუნებისაგან დღევანდელ პოლიტიკურ მდგომარეობით დაჩაგრული, რომ ის ეძებდეს მოხელეებში მიმდევრებს. ის ხალხში არის ძლიერი და არ საჭიროებს იმას, რომ კანცელარიებში იყოს ძლიერი. და რადგან თქვენ მიმდევრები გაკლიათ ხალხში, ამიტომ ცდილობთ, რომ ეს უმრავლესობა შექმნათ მოხელეებში და ბოროტი ენები ამბობენ, რომ როდესაც თქვენი ამხანაგები იყვნენ რომელიმე უწყების სათავეში, მოგახსენებენ, რომ ის სწორედ გადაიქცა პარტიულ ანგარიშსწორების გასასწორებელ ასპარეზად. კონკრეტიულად მოგახსენებენ, განათლების სამინისტროზე, სადაც ძალიან დიდი მფარველობა ჰქონდა აღმოჩენილი სოციალისტ-ფედერალისტებს (ს. დადიანი: ეს სიცრუეა?) აგრეთვე ჩვენ, ბატონო დადიანო, გვახსოვს სხვა დაწესებულება, სადაც თქვენ ბატონობდით ძველ წყობილების დროს, მე სტუდენტობის დროიდან მახსოვს, როდესაც თქვენი ამხანაგები ძალიან გრძელი ვადით ღებულობდენ სტიპენდიებს, მაგრამ საქმეს ნაკლებად აკეთებდენ (დადიანი: ჟორდანია იღებდა სტიპენდიას სარაჯიშვილასას. ნ. რამიშვილი: ჟორდანია ღირსი იყო ამისი!) მე ამით იმის თქმა არ მინდა, რაკი სოციალ-დემოკრატი არის, ის არის ანგელოზი, მე იმის თქმა მინდა, რომ თანასწორ პირობებში, ჩვენ თანასწორი ვართ ცოდვებში, მაგრამ იმ პირობებში, როდესაც თქვენ ხალხში გავლენა არა გაქვთ, თქვენ უნდა მოიპოვოთ ეს გავლენა იქ, სადაც შეგიძლიანთ. ეს ასპარეზი არის ის კანცელარია, სადაც მოემწყვდით. მაგალითად ჩვენი უბნის კომისარი ეცდება, რომ მას ჰყავდეს ფედერალისტი მილიციონერები. (ს. დადიანი: ლათაიებია! მ. რუსია: ღელავს კირილე!) ეხლა ავიღოთ ის პრინციპიალური საკითხი, რომელიც დადიანმა წამოაყენა. მან დააყენა საკითხი იმის შესახებ, თუ რა დამოკიდებულება უნდა იყოს სახელმწიფო ორგანიზაციისა და პროფესიონალურ კავშირის შორის. ეს საკითხი მართლაც სერიოზული საკითხია, მაგრამ როგორ მიდის დადიანი ამ საკითხის გადასაჭრელად? სარგებლობს თუ არა მართლა სახელმწიფოებრივ დემოკრატიულ თვალსაზრისით, თუ მარტო პროფესიონალური კავშირი უნდა სარგებლობდეს თავისი უფლებით. ეს მე მგონია დღეს უბრალო განმეორებაა, შაბლონური მსჯელობაა. დემოკრატიული სახელმწიფო წარმოუდგენელია ისე, თუ თავისუფლება არ ექნება ყველა ჯგუფებს და მათში თავისუფლად ცხადია, არა თუ მუშათა კავშირებს, არამედ მოხელეების კავშირსაც უნდა ჰქონდეს სრული თავისუფლება. ამას არამც თუ ვამბობთ, ეს განხორციელებული არის უკვე. მაგრამ აქ არის ბატონებო, მეორე მდგომარეობა. ჩვენ რევოლიუციამ გვიანდერძა იმ დაწესებულებაში ანარქია, რაზედაც სხვათა შორის უწყების წარმომადგენელმა თქვენ გითხრათ.

აი, მაგალითად, ტელეგრამის დამახინჯება, წერილების დაგვიანებით გაგზავნა და სხვა არის ნაყოფი ანარქიისა, რომელიც გამოიხატება შემდეგში: ეს დაწესებულება არის ცალკე რესპუბლიკა. ეს ბ. დადიანმა შემდეგი სახით დაახასიათა, მან ბრძანა, რომ რაკი ფ.-ტ. მოხელენი არიან ტეხნიკურად მცოდნენი ამ საქმისა, იმიტომ უნდა მათ ეკითხებოდეთ უმთავრესად მიღება-დათხოვნის საკითხი. ეს ლაპარაკის დროს შეაკეთა, შეამცირა და რეკომენდაცია დაარქვა, მაგრამ ეს იყო სიტყვის მასალა, რადგანაც წარმოუდგენელია იმაზე ლაპარაკი, რომ ვინმე რეკომენდაციის წინააღმდეგი იყოს, მაგრამ როდესაც ასეთი ხაზით ატარებენ რეკომენდაციას, ამას ეძლევა სულ სხვა მნიშვნელობა. სავალდებულო რეკომენდაცია ეს არის ის, რაზედაც ლაპარაკობს ბ. დადიანი: კავშირის შეხედულებით მოხელე დაითხოვეს უკანონოთ, მაშასადამე შეიძლება მოითხოვონ, რომ ის დააბრუნონ სამსახურში. კარგი, მაგრამ ეს როგორი დემოკრატიზმია, როდესაც ხალხის მიერ არჩეული მთავრობა იქნება პასუხისმგებლად მოხელეების წინაშე, ბ-ნო დადიანო? ის პასუხისმგებელია ხალხის წინაშე. თუ ამ საქმეს ამ დარგში განაგებს პროფესიონალური კავშირი, ეს უაღრესი ბიუროკრატიზმია და გამოიხატება იმაში, რომ ბატონობს არა ხალხი, არამედ მოხელე. თუ თქვენ ეს დემოკრატიზმი გგონიათ, ჩვენ ამისთანა დემოკრატიზმის წინააღმდეგი ვართ. ეს არის მოხელეების ბატონობა. ჩვენ ვამბობთ, რომ ყველას უნდა მიეცეს თავისი. თუ მოხელე ასრულებს თავის პროფესიონალურ მოვალეობას იმდენად, რამდენად ის მოხელეა და აუმჯობესებს თავის მდგომარეობას, რასაკვირველია სრულიად თავისუფალი უნდა იყოს, მაგრამ რამდენად ის ჩაერევა არა თავის საქმეში, მიითვისებს მართვა-გამგეობის საქმეს ეს არის უაღრესი ბიუროკრატიზმი იმ განსხვავებით, რომ ბ. დადიანის ლოცვა-კურთხევით და ენით ამას ჰქვია დემოკრატზმი. მაგრამ საქმე სახელებში არ არის. თუ თქვენ სახელებს თაყვანს სცემთ, მაშინ ჩვენ უნდა მივმართოთ საბჭოთა რუსეთს, რომელმაც სიტყვით სოციალიზმიც კი განახორციელა, მაგრამ ჩვენ შინაარსი გვინდა, არა სიტყვები. შინაარსი კი ამ თქვენი დემოკრატიზმისა ის არის, რომ უნდა გაბატონებული იქნეს მოხელე და რაც მოეპრიანება, ის უნდა ჩაიდინოს და თუ ეს დემოკრატიზმი არის, სწორედ ამან შეჰქმნა ის მდგომარეობა, რომელზედაც აქ ოლქის უფროსი ლაპარაკობდა. 1917 წ., როდესაც გადატრიალება მოხდა, უნდა დანგრეულიყო ეს ბიუროკრატიზმის ბუდე და დაანგრიეს კიდეც და რაკი სხვა ორგანიზაცია არ იყო, მოხელეები იძულებულნი იყვნენ თითონ ჩადგომოდნენ საქმეს სათავეში და თუ კი ეს პირველ ხანებში პროგრესიული მოვლენა იყო, შემდეგ, როდესაც მოვიწვიეთ და დავიწყეთ ერობები და თვითმართველობები და როდესაც პასუხისმგებელი მთავრობა გვყავს, თავისთავად ცხადია, ეს გადაიქცა თავის-თავის წინააღმდეგობად და იმ სარგებლობის მაგივრად, რომელიც მას მოჰქონდა, ზარალი მოაქვს. ქრონოლოგიურად რომ ვიმსჯელოთ, შესაძლებელია, ბ. დადიანი მართალი იყოს. იქნება 1917 წ. ეს მოხელეები იყვნენ ბატონები და რადგანაც მაშინ უმრავლესობას წარმოადგენდნენ ს. დ., მაშასადამე ბატონობდნენ ს. დ., მაგრამ ეხლა უმრავლესობა ფედერალისტებია, რატომ ისევ ასეთი წესი აღარ უნდა იყოსო. მაგრამ მაშინ სხვა გამოსავალი არ იყო, ეხლა რაკი მდგომარეობა შეიცვალა, შესაძლებელია მაშინ ბატონობდნენ ს. დ. და ანგრევდნენ, დეე ახლა ფედერალისტებმა დაანგრიონო. ვინც უნდა იყოს ფ.-ტ. მოხელე, თუ ის მის მაგივრად, რომ ხალხის ინტერესებს ემსახუროს, ემსახურება ვიწრო პროფესიონალურ ინტერესს, მთავრობას არ შეუძლიან მას არ შეებრძოლოს.

ბ. დადიანს ჰგონია, რომ ადამიანი, თუ ჯგუფი შეიძლება აბსოლიუტურად უანგარო იყოს და შესძლებს თავისი ჯგუფური ინტერესები დასთმოს უფრო, ვიდრე სახალხო ინტერესი. ეს გულუბრყვილობა არის. ჩვენ გვგონია, რომ კერძო კაცი შეიძლება გამოვიდეს საზღვრებიდან და ვერ გაარჩიოს რა არის კერძო და რა არის საზოგადოებრივი და სახელმწიფოებრივი, მაგრამ მაინც კერძო ადამიანი უფრო ახლო არის და უფრო მალე შეიგნებს ამას, ვიდრე კერძო ჯგუფი. აი, თვითონ სახელმწიფო იმისთვის არსებობს, რომ ერთგვარი იძულებითი გავლენა მოახდინოს. ეს წმიდათა სამეფო არ არის, რაკი არსებობს ეს წინააღმდეგობა, ეს ეგოიზმი, უნდა იყოს ძალა, რომელიც კალპოტში ჩააყენებს ამ წინააღმდეგობას. ასეთ ძალათ მიგვაჩნია ჩვენ სახელმწიფო ორგანიზაცია, ცენტრალური ორგანო მისი არის მთავრობა და შემდეგ დანარჩენი ადგილობრივი ორგანოები. როგორ გინდათ მყვირალა დემოკრატიზმით დაფაროთ მოხელეების თვითნებობა. ეს ყოვლად შეუძლებელია. ჩვენ პარტიულ კაპიტალს არ ვეძებთ. ჩვენ რომ პარტიულ კაპიტალს ვეძებდეთ, მოხელეებს მოვეფერებოდით და ბევრი მოხელე ჩვენს მხარეზე იქნებოდა. და ამით აიხსნება, რომ ბურჟუაზიული ელემენტები და ინტელიგენცია, რომელიც კლასათ არ არის ჩამოყალიბებული, უფრო თანაგიგრძნობენ თქვენ. (ი. ბარათაშვილი: ვინც უფრო შეგნებულნი არიან!) მართალია, მაგრამ შეგნებულნი, რომელნიც არ სცილდებიან ჯგუფურ ინტერესებს. თქვენ იტყვით, რომ გლეხები და მუშათა კლასიც იცავს თავის ინტერესებსო. შეიძლება ეგ მართალია, მაგრამ ისინი არიან ხალხის უმრავლესობა და თქვენ კი ხართ ხალხის უმცირესობა. (ხმაურობა. რეპლიკები არ ისმის).

მე წამიკითხავს ფედერალისტების ლიტერატურა, ჩვენ მიერაც პატივცემული არჩილ ჯორჯაძის ნაწერები, ის, როდესაც საზღვარ-გარეთ იყო, სადაც მას ძალას არავინ ატანდა ის სწერდა გაზ. „საქართველო“-ში, რომ მღვდელი, ეპისკოპოსი, თავად-აზნაური, ყველა ერთად უნდა იყოსო. (დადიანი: სიცრუეა!) ბ. დადიანო, თქვენ არ წაგიკითხავთ თქვენი მამა-მთავრის ნაწერები...(დადიანი: სიცრუეა!) ეს იყო მგონი „საქართველოს“ №4-ში. (დადიანი: გვიჩვენეთ?) ეხლა თან არ წამომიღია, დიდი სირცხვილი თქვენ, რომ თქვენი მამამთავრის ნაწერებს არ იცნობთ. ის ხომ... (დადიანი: თქვენ თითონ არ იცით!) მე რომ არ ვიცოდე არაფერია, მაგრამ სირცხვილი თქვენ, რომ არ იცით ის გზები, რომელიც მან გამოიარა! ერთხელ ანარქისტი იყო!.. ამიტომ გვგონია რომ ის საკითხი, რომელიც ბ. დადიანმა წამოაყენა, ვერ იქნა გადაწყვეტილი საფუძვლიანად. პირველი რომ არის პარტიული კინკლაობა, რომელიც ვითომ არსებობს იქ, მაგრამ იმ მაგალითიდან რომელიც დაასახელა ბ. დადიანმა ჩვენ წინააღმდეგ დავინახეთ. იმაში, რასაც ბ. ღლონტი ბრძანებს ჩვენ რა დავინახეთ? ერთის მხრივ, რომ ბ. დადიანი სცდილობს ხელი დააფაროს მათ და ცდილობს რეაბილიტაცია მოახდინოს იმათი, იმ პირებისა, რომელნიც ამის ღირსნი არ არიან და ამით დათვურ სამსახურს უწევს მათ. ძველი რეჟიმის დროს ბევრი უწევდა ასეთ სამსახურს რუს ბიუროკრატიას, განსაკუთრებით ბ. დადიანო, თქვენი გვარის წარმომადგენელნი. ისინი ყველაზე მეტად ყვიროდნენ და გაიძახოდნენ პატრიოტიზმზე, თუმცა ქართულ ენას ბიჭების ენათ თვლიდენ. (დადიანი: რა შუაშია?) იმ შუაშია, ბატონო, რომ როდესაც ბიუროკრატიის ბატონობის დროს განდგომილნი საქართველოს დაჩაგვრას ეცდებოდნენ, რუსეთის ბიუროკრატიის წინაშე სახელს მოიხვეჭდნენ! (დადიანი: ასეთი დემაგოგია მხოლოდ თქვენ შეგიძლიანთ, ბ. ნინიძე!) ერთი სიტყვით, ბ. დადიანი გამოდის და თავის სიტყვებით მხოლოდ დათვურ სამსახურს უწევს მათ, ვის დაფარვასაც ცდილობს. ის რაც შეეხება მეორეს, პარტიულ საქმიანობას, ბ. დადიანმა ფაქტიურად დაგვანახვა, რომ ოლქის უფროს მგელაძეს, რომელსაც შეიძლება აქვს შეცდომები, ვის არ მოსდის შეცდომა, ცდილობს შემოიღოს წესრიგი, რადგანაც იცის, რომ ფ.-ტ. არის სახელმწიფო აპარატი, სახელმწიფო წარმოების ერთი დარგი. ამ შემთხვევაში ის ცდილობს ცოტა ამოსდოს ლაგამი თქვენებური დემოკრატიზმით გადადებულ პირებს, რომელიც სახელმწიფო ინტერესებზე უფრო მაღლა აყენებენ ვიწრო ჯგუფურ ინტერესებს. ამ შემთხვევაში ის პირნი, რომელთაც თქვენ და თქვენი წარმომადგენელი პირები, განსაკუთრებით ის პირები, რომელნიც წარსულში, როგორც ბერძენიშვილი ბრძანებდა, არავითარი ღვაწლი მიუძღვით ხალხის წინაშე და ეხლა, დღეს ამ ორომ-ტრიალში ცდილობენ ამოეფარონ თქვენს დროშას, მაგრამ როდესაც იქ იბრძვის ბ. მგელაძე, ჩვენ შეგვიძლიან მხოლოდ გზა დაუცოთ მას და უთხრათ, რომ კეთილი იყოს თქვენი ბრძოლა მოხსენებული „დემოკრატიზმის“ წინააღმდეგო. რაც შეეხება იმ პრინციპიალურ საკითხს, რომ სახელმწიფო უფრო მაღლა უნდა იდგეს ჯგუფურ ინტერესებზე, ეს არ ეწინააღმდეგება პროფესიონალურ ინტერესებს, რადგანაც მუშებმა ძალიან კარგათ იციან რა არის სახელმწიფოს დამკვიდრება და რა არის პროფესიონალური ინტერესი. შეგნებულმა მუშებმა მოითხოვეს, რომ ადმინისტრაცია და მუშები განცალკევებულნი ყოფილიყვნენ. ნუ იტყვით იმას, რომ ჩვენ რკინის გზისა გვეშინიან და მას უთმობთ და ფოსტა-ტელეგრაფისა არ გვეშინიან და ამიტომ არ უთმობთ მას. ეს ადლი, ეს საზომი ჩვენ არ შეგვეფერება. და შეიძლება კერძო უწყებას მოუვიდეს შეცდომა, მაგრამ ეს უნდა აღინიშნოს და ხელი არ უნდა შეუშალოს პარტიულმა საქმიანობამ სახელმწიფო მუშაობას, მაგრამ როდესაც ბ. დადიანი ცდილობს სახელმწიფოს მუშაობას ხელი შეუშალოს, დემაგოგიას მიმართავს და ამით კავშირებს ურჩევს, რომ დადგნენ ძველ ანარქიის გზაზე, რომელიც ჩვენ უკვე განვლეთ, და თუ არ განვლეთ, ვცდილობთ, რომ განვლოთ, - ამ შემთხვევაში ბ. დადიანი ვერც სოციალისტურ საქმეს აკეთებს, თუ რასაკვირველია, სოციალიზმისაც ისე არ გავიგეთ, როგორც ბ. დადიანმა გაიგო დემოკრატიზმი. (ტაში).

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბ. დადიანს.

ს. დადიანი. (ს.-ფ.) ბატონებო, დამფუძნებელ კრების წევრნო! ვინაიდან მე ამის მეტი ამ საკითხზე სიტყვა აღარ მომეცემა, იძულებული ვარ თავი დავანებო ახალ მაგალითების მოყვანას ფოსტა-ტელეგრაფის უწყების ცხოვრებიდან და გავარჩიო მუხლობრივ ბ. მინისტრის და ოლქის უფროსის პასუხი.

ბ. მინისტრმა განაცხადა, რომ ყოველივე ის, რაც მე მოგახსენეთ, წვრილმანებია და ამის შესახებ განმარტებას „ჩემი მოხელე“ მოგახსენებთო. რომ დემოკრატიული რესპუბლიკის მინისტრს არ შვენის ასეთი სიტყვები, „ჩემი მოხელე“, ასე ლაპარაკობდენ ძველი რუსეთის ბიუროკრატები, დღეს ჩვენს ყურს ეხამუშება ეს.

დღეს საქართველოს დემოკრატიულს რესპუბლიკაში მოხელენი და მოსამსახურენი მინისტრებს კი არა ხალხს ემსახურებიან, ხალხისა არიან.

ვერც ერთი პრინციპიალური მოსაზრება ჩემი ვერ დაარღვია ბ. მინისტრმა, მან კამათი ისეთ სფეროში გადაიტანა, სადაც ჩვენ არ ვდაობთ. ბევრი რამ გავაკეთეთ, ფოსტა-ტელეგრაფის საქმეები არარაობისაგან შევქმენითო. კაცმა, რომ სთქვას, არ არის დიდი დასაკვეხნი, რაც თქვენ გააკეთეთ, ვინაიდან ამას ეხლა გააკეთებდა, ეს მაშინაც გაკეთდებოდა, თუ უწყება სულ უპატრონოდ იქნებოდა მიგდებული.

გაეროვნების საქმე, შტატის შემცირება და ასეთი მართლადაც საჭირ-ბოროტო საკითხები, რაც მართლა გაკეთდა ამას ყოველ შემთხვევაში ბ. მგელაძე ვერ მიითვისებს, ვინაიდან ეს გაკეთდა ჯერ კიდევ მასალკინის დროს.

რაც უფრო საყურადღებოა, ყოველივე ამ რეფორმების სიმძიმე სწორედ მოსამსახურეებმა გადაიტანეს, მთავარი ძალა ამ საქმეში სწორედ მოხელეები იყვნენ და სწორედ ისინი, ვისაც თქვენ დღეს ხელის შემშლელ ელემენტებად გვიხატავთ.

სამწუხარო სწორედ ის არის, რომ უაღრესად პრინციპიალური და სახელმწიფოებრივი საქმეები თქვენ წვრილმან საკითხებად მიგაჩნიათ, რადგან თქვენ ერთობ დაგიწვრილმანებიათ სახელმწიფო საქმეები.

შევაფასოთ ბ. მინისტრის და „მისი მოხელის საბუთები“. ამას წინად ბ. მინისტრმა და დღეს ოლქის უფროსმა აქ ერთი დეპეშა წამიკითხეს ვინმე ვარლამის ხელმოწერილი, იმის დასამტკიცებლად, რომ ვითომ ცენტრ. კავშირის გამგეობის წევრი ვარლამ ჭრელაშვილი ერეოდა მოსამსახურეთა გადაყვანა-გადმოყვანაშიო, ე.ი. კავშირი ადმინისტრაციის საქმეებს ეპოტინებაო. შეიძლება ბ. მინისტრს არ სცოდნოდა ეს, მაგრამ შეუძლებელია ოლქის უფროსს არ სცოდნოდა, რომ ეს ვარლამი არ არის კავშირის წევრი, არამედ სრულიად კერძო პირია. ამ კერძო პირს უთხოვნია რომელიღაც ადმინისტრატორისთვის, შეიძლება თვით მგელაძესთვის, რომ ხონიდან ფოთში არ გადაეყვანათ ვინმე მოხელე მელაძე. უთუოდ ამის იმედი მიუციათ და იგიც სწერს მელაძეს: „მაქ არავინ დარჩება, შენ შესაძლებელია ფოთში გაიგზავნო, დაუცადე განკარგულებას, შემდეგ დაგაბრუნებო“. და მეორე დეპეშაც: „წადი ფოთში შემდეგ დაგაბრუნებ“. ამ დეპეშას ხელს აწერს ვარლამი, მაგრამ ბ. მგელაძემ ძალიან კარგად იცის, რომ ეს ვარლამ ძიძიგურია, სრულიად კერძო პირი. ეს არ შეიძლებოდა არ სცოდნოდა ოლქის უფროსს, ვინაიდან ამ ვარლამ ძიძიგურს თავისი მისამართიც აღნიშნული აქვს დეპეშაზე, - განათლების სამინისტრო. (მ. რუსია: განათლების სამინისტროს მოსამსახურე ფოსტაშიაც მსახურებს?) ბ. რუსია, თქვენთვის სულ ფუჭად ჩაუვლია ამდენს ლაპარაკს, ვერაფერი გაგიგიათ. (მ. რუსია: ისე უნდა ვსთქვათ, რომ გავიგოთ!) კარგ მთქმელს კარგი გამგონე უნდა.

ამნაირად, ბატონებო, თქვენ ხედავთ, რომ აქ ოლქის უფროსმა ყალბი დოკუმენტი გამოაქვეყნა. ტყუილად დააბრალა პროფეს. კავშირს ადმინისტრაციის საქმეში ჩარევა.

ბატონმა მინისტრმა აქ ამას წინად წაგიკითხათ მოხელე ფარცხალაძის დეპეშები, სადაც იგი ეკითხება მოხელეს, გინდა თუ არა აქა და აქ გადაგიყვანოთო. ესეც უნდათ აქ იმის დასამტკიცებლად, რომ პროფეს. კავშირი ერევა მოხელეების გადაყვანაშიო, მაგრამ იმას კი არ გეუბნებიან, როდინდელი აბავია ეს. ეს, ბატონებო, იყო 1917 წელს, როდესაც კავშირი მართლადაც ერეოდა უმეშვეოდ ადმინისტრატიულს საქმეებში და არა თუ ერეოდა, იმ რევოლიუციის პირველს ხანებში ეს კავშირი იყო ერთად-ერთი ორგანიზაცია, რომელიც იქ მოქმედებდა.

მაშასადამე ესეც არ გამოგადგებათ და იმის დასამტკიცებლად, რომ ვითომ დღევანდელი პროფეს. კავშირი ცდილობდეს მთელი ადმინისტრაციის ფუნქციები მიისაკუთროს.

მაგრამ ყველაზე უფრო არა საკადრისი საქმე იკადრა ბ. ოლქის უფროსმა. შეიძლება იმიტომაც მიანდო ბ. მინისტრმა თავისი მაგივრობა „თავის მოხელეს“, რომ თითონ არ ეკადრება იმას, რაც „მისმა მოხელემ“ იკადრა.

მე აქ სრულიად არ მაინტერესებდა თითოელი პიროვნება და თუ ვისმეს ვასახელებდი, მხოლოდ ილუსტრაციისთვის, მე აზრადაც არა მქონია არც ბერძენიშვილის დაცვა... (ლ. ნათაძე: თქვენ დაღუპეთ იგი!) დიაღ, ეს კი მართალია, მე დავღუპე იგი, თქვენ მას დაითხოვთ დღეს თუ ხვალ. (ხმაურობა. ბ. რუსია: მართლა გასაწმენდი ყოფილა ეს უწყება!) ბ. რუსია, თქვენ წამოგცდათ ის, რაც გულში გედვათ.

დიაღ, მე ბერძენიშვილს არ ვიცავ, იგი ამას არ საჭიროებს, მაგრამ, როდესაც აქ მის წინააღმდეგ გამოდიან ყალბი დოკუმენტებით, მე არ შემიძლიან ეს არ ვამხილო. (ხმაურობა) ის მიწერ-მოწერა, რომელიც აქ ბ. მგელაძემ წაიკითხა ასლია, თითონ ადმინისტრაციის მიერ გადაწერილი. აბა, მოიტანეთ დედანი ამისა. დედანი თქვენ არა გაქვთ, ყოველ შემთხვევაში ისიც, რაც მგელაძემ წაიკითხა, წაიკითხა გადამახინჯებულად. (ბ. ნ. რამიშვილი ადგილიდან უჩვენებს ქაღალდს: აქ არის ორიგინალი!) მე ვიცი რაც ორიგინალია ეს. ბ. მგელძემ აქ გაიმეორა ის ხერხი, რომელსაც ჩვეულნი არიან ცნობილნი პუბლიცისტნი სოციალ-დემოკრატიისა. აქ ბ. ნინიძემ მოიგონა არჩილ ჯორჯაძე და აი სწორედ მრავალჯერ დაუჭერია მას პოლემიკის დროს თქვენები, როდესაც დოკუმენტიდან ამოგლეჯდენ ხოლმე ადგილს, შეკვეცავდნენ და დოკუმენტს იმას ათქმევინებდნენ, რაც მათ უნდოდათ.

ბ. მგელაძემ აქ წაიკითხა ვიღაც მოხელის წვერავას მოხსენება, ვითომ ბერძენიშვილმა, როდესაც იგი კანტორის უფროსი იყო, მოხელეს საწერელი სთხლიშა, ქიმიური მელანი თავზე გადაასხა და სხვა ასეთი საშინელებანი პათეთიურად განაცხადა: როგორ დაეჯერება რამე ასეთ კაცსო. აგრედვე მან პოლიტიკურ მაბეზღარადაც კი გამოიყვანა იგი, თითქოს ბერძენიშვილი თხოვდა უფროსებს ბელიასუარს და ასეთს ყრუ ადგილებში რუსები დაენიშნათ და ქართველებისაგან კი გაენთავისუფლებინათ იგი. მე ვაცხადებ, რომ ყოველივე ეს სიცრუეა. მე თქვენ გეკითხებით: რა სახარბიელო იყო ბელიასუარში და ასეთს ადგილებში გადასვლა, როდესაც იქ ისეთი ციებიანი ადგილია, რომ ვერც ერთი ქართველი ვერა სძლებდა და მალარიით ავადხდებოდა? მე თქვენ გეკითხებით, რატომ არ ნიშნავდა იქ ნიკოლოზის მთავრობა რუსებს, თუ ეს ასეთი სახარბიელო ადგილი იყო? (ხმები: ბერძენიშვილი ქართველებისთვის ზრუნავდა ვითომ?) ყვირილით არაფერი გამოვა, ბატონებო, მე გეკითხებით, რატომ არ ნიშნავდენ იქ რუსებს? ცხადია, იმიტომ, რომ იქ მძიმე პირობები იყო სამსახურისა. ეს ინტრიგები, რომელიც ამ შვიდი წლის წინად მოხდა პირადულ ნიადაგზე ბერძენიშვილსა და წვერავას შორის, უკვე დიდი ხანია პრესაში გამოაქვეყნა და განმარტა თითონ ბერძენიშვილმა და აი საქმე როგორ იყო, აი რასა სწერდა ბერძენიშვილი თავის მოხსენებაში... «Цверава служилъ честно, аккуратно, всестороне изучая службы, т.е. до тѣхъ поръ, пока я нѣсколько разъ не представлялъ его на повышенიе, пока ему не надоѣло ждать результата, а послѣднიй третიй годъ есть годъ его болѣзни и разочарованიя, что онъ «неудачник», что не дають повышенიя, что не переводятъ и что мои представденიя, какъ «не авторитетнаго начальника», не достигаютъ цѣли». დასკვნა ამ მოხსენებისა ასეთია: «покорнѣйше прошу для изчерпанიя всего этого вопроса чин. Цверава перевѣсти въ болѣе здоровое мѣсто, где онъ оправившись, может снова стать полезнымъ чиновникомъ».

წვერავა კარგი მოხელეა, პატიოსანი კაცია, მხოლოდ უკანასკნელ დროს ავად გახდა, გული გაუტყდა, გთხოვთ სხვაგან ჯანმრთელ ადგილას გადაიყვანოთ, რომ მორჩეს და ისევ კარგი მოხელე გახდესო, და ეს არის დაბეზღება?! აი რით აიხსნება ბერძენიშვილის შუამდგომლობა, რომ ქართველები იქიდან წამოეყვანთ და რუსები გამოეგზავნათ და განა სირცხვილი არ არის ამის დღეს გამოტანა, როგორც ბერძენიშვილის საწინააღმდეგო მასალისა?

ბ. მგელაძემ აქ ისე მოგაჩვენათ, თითქოს ბერძენიშვილი ებრძოდა კარიერისათვის ვიღაცის „შეერთებულს ძალას“. მან ასე წაიკითხა ეს ადგილი: «Цверава возбуждаетъ своих несознательныхъ коллегъ путьемъ пропаганды и, что объединенная сила можеть все»... აქ ბ. მგელაძემ წერტილი დასვა და ისეთი შთაბეჭდილება შეჰქმნა, თითქოს აქ მართლადაც პოლიტიკურს „დანოსთან“ გვქონდეს საქმე. აი აქ ითაღლითა ბ. მინისტრის „მოხელემ“. მან არ წაიკითხა შემდეგი ფრაზა: «и конечно свергнетъ ненавистнаго ему Бердзенишвили».

ცხადია ბერძენიშვილი აქ სწერს, რომ წვერავა მის წინააღმდეგ აწარმოებს აგიტაციას და იგი შეერთებული ძალით ცდილობს მის გადაგდებას... თქვენ კი... თქვენ აქ სიყალბეს ამბობთ, ყალბს დოკუმენტს კითხულობთ და კითხულობთ ყალბად. სირცხვილი თქვენ! (დიდი ხმაურობა). ბერძენიშვილი სწერს: «ихъ (ე.ი. ქართველები) какъ малярიйныхъ, переведите въ болѣе здоровое мѣсто, а ко мнѣ назначьте русскихъ». კაცი უფროსებს შესჩივის, ქართველებს ნუ ნიშნავთ აქ, ციებ-ცხელებით იხოცებიანო და ეს ქართველების დევნათ გინდათ გაასაღოთ?!

მე კიდევ მეტს გეტყვით. ბ. მგელაძემ ძალიან კარგად იცის, რომ ბერძენიშვილის მოქმედებათა გამოსაძიებლათ დაინიშნა კომისია და შედეგი ის იყო, რომ იგი გაამართლა კომისიამ, აი ამ მოწერილობით აცნობეს კიდეც, რომ თქვენ გამართლებული ხართო:

«Въ возведенныхъ на Васъ обвиненიяхъ служащими конторы, въ якобы грубыхъ обращенიяхъ съ ними публикой, по даннымъ разслѣдованიямъ, Вы оказались правы.

Предлагаю объ этом объявитъ чинамъ конторы, съ предупрежденიемъ въпредь при возведенიи подобныхъ обвиненი относитсься осторожно».

და აი ამ დოკუმენტს ხელს აწერენ: ფოსტა-ტელეგრაფის კომისრის მაგიერ ოლქის მმართველი - მედნიკოვი და... რაც ყველაზე უფრო საგულისხმოა - ცენტრალური ბიუროს დროებით თავმჯდომარე შალიკიანი. აი სწორედ ის შალიკიანი, რომელიც დღეს ოლქის უფროსის თანაშემწეა. (სიცილი და ხმები: მერე რაო?) ბატონებო თქვენ, იცინოდით მაშინაც, როდესაც ბ. მგელაძე ლაპარაკობდა ამ სიყალბეს, იცინით ახლაც, მაგრამ ეს სიმწარის სიცილია, კუდზე ფეხი დაგადგით, სიცრუეში დაგიჭირეთ.

ძველი რომაელები ქრისტეს დაბადებამდე ამბობდნენ: „ნონ ბის ინ ეადემ რემ“, - ორჯერ ერთ და იმავე საქმეზე გასამართლება არ იქნებაო. თქვენ რომ ოცი საუკუნის წინადაც ყოფილიყავით, ვერ აწვდებოდით ამ დებულებას და როგორც დღეს მაშინაც უკან ჩამორჩებოდით რომაელებს.

ოლქის უფროსმა და თვით შალიკიანმაც რასაკვირველია იცოდნენ ამ საქმის მთელი ვითარება, იცოდნენ ბერძენიშვილის სიმართლე. როდესაც გაეროვნების საქმეზე მუშაობდა ეს ბერძენიშვილი და მისი ამხანაგი მაშინდელი კავშირის გამგეობის თავმჯდომარე შალიკიანთან ერთად, მაშინ მასალკინი (სოც.-დემოკრატი) და მისი თანაშემწე აჰარონიანი წინააღმდეგი იყვნენ ამისა და აჰარონიანმა წაუყენა ბერძენიშვილს ესევე ბრალდება, რომ იგი მოესპო, როგორც მებრძოლი, მაგრამ შალიკიანმა ხომ იცოდა, რომ ეს ცილისწამება და სისულელე იყო, არავითარი ყურადღება არ მიუქცევიათ და მთელი წელიწადი ბერძენიშვილთან ერთად კონტაქტში მუშაობდნენ.

ბოლოს და ბოლოს რა სოციალისტ-ფედერალისტების ბრალია რაიმე შეცდომა რომ კიდეც ჩაედინოს 1913 წელში ბერძენიშვილს! იგი მაშინ სოციალ-დემოკრატი იყო! სჩანს გაგიჭირდათ, რომ ასეთს სამარცხვინო დოკუმენტებს დაუწყეთ ქექვა, როგორც გაკოტრებულმა ვაჭარმა ძველს თამასუქებს.

შემდეგ ოლქის უფროსმა მოიყვანა დეპეშის დამახინჯების ნიმუშები, მაგრამ აქაც წყალგამოღმა გინდათ გამოგვედავოთ. მე არ ვამბობ იმას, რომ ყურადღება არ მიექცეს შეცდომებს და დამნაშავე არ დაისაჯოს. ჩვენ ვამბობთ, რომ დეპეშის დამახინჯება ხშირად აუცილებელია იმიტომ, რომ რამოდენიმე საათი აპარატზე მუშაობა ნერვებს ჰღლის და გამოცდილს მომუშავესაც შეიძლება შეეშალოს.

ამას გარდა ხშირად ნამძები შეიძლება გადაიხლართოს და ამის გამო დაიკარგოს წერტილები, ხაზები, რაც შინაარს დაამახინჯებს. ყოველივე ამას გამორკვევა უნდა და მე თქვენ დაგისახელეთ მაგალითები, რომ განუკითხავად სჯიან მოსამსახურეებს, მერე ირკვევა მათი უდანაშაულობა და ისევ უკან აბრუნებენ. ასეთს წესს უწოდებ მე ბიუროკრატიულს თვითნებობას.

ბ. მინისტრმა ბრძანა, დელეგაცია მე კარგად მივიღეო. ბ. ჭიჭინაძემ არც კი მოუსმინა დელეგაციას: ვიცი რისთვის მოსულხართო და როდესაც დელეგაცია ბ. რამიშვილთან შევიდა, ახლა იქ გამოვიდა ბ. ჭიჭინაძე და იქაც გააფრთხილა ნ. რამიშვილი. თითონ მინისტრი კი „დაჰპირდა“ დელეგაციას: „თუ კიდევ ასე განაგრძობთ, რესპუბლიკის საზღვრებს გადაგაცილებთო“, - ჭეშმარიტად დემოკრატ მინისტრის სიტყვებია!

თავმჯდომარე. სიტყვა ბ. ნუცუბიძეს ეკუთვნის.

ი. ნუცუბიძე (სოც.-რევ.) ბატონებო! ფოსტა-ტელეგრაფის უწყების გარშემო ცხარე კამათი გაიმართა. ეს კამათი, ჩვენის აზრით, მნიშვნელოვანი კამათია, რადგან ამ კამათმა დამფუძნებელ კრებას გადაუშალა ერთგვარი სურათი იმ წესებისა, რომელიც არის გამეფებული ამ უწყებაში. კამათიდან აშკარად გამოირკვა: ერთი ის, რომ მოხელეებისადმი მოპყრობა არ ყოფილა რიგიანი, მეორე - პროფესიონალურ კავშირის უფლებები შეზღუდული ყოფილა. ლაპარაკობენ აგრეთვე იმაზე, რომ უწყებაში ხდება ბოროტ-მოქმედება. ასეთ ბოროტ-მოქმედებათ ვთვლი მე ისეთ დეპეშების გაგზავნას უფასოდ, რომლებიც არ უნდა იქმნენ გაგზავნილი კანონის ძალით. ეს ფაქტები, რომლებიც მე დავასახელე, არ უარუყვია არც ბ. მინისტრს და არც მის მოხელეს. პროფესიონალურ კავშირის უფლების შესახებ ბ. მინისტრის მოხელემ განაცხადა, რომ კოლექტიურ თხოვნების მიღება ყოვლად შეუძლებელი არის. ასეთ აზრს იცავდენ ძველი დროის მოხელენი. ჩვენ დროს კი, დღეს, როცა ასე თუ ისე არის დამყარებული, ყოველ შემთხვევაში უნდა იყოს - ლაპარაკობენ, რომ არის დემოკრატიული რესპუბლიკა, - ასეთ წეს-წყობილების დროს, ყოვლად შეუწყნარებელია, რომ მუშათა კავშირებს თავის ფარგლებში არ ჰქონდეს შესაფერი უფლებები. ყოვლად შეუწყნარებელია, რომ მუშათა კავშირებს აეკრძალოს მასიურად, კოლექტიურად პეტიციის წარმოდგენა. ეს ანბანი არის დემოკრატიულ წყობილების. რაც შეეხება უდიერ მოპყრობას, ეს იქამდეც კი მისულა, რომ ზოგიერთი მოხელე თვალცრემლიანი გამობრუნებულა. მე ვერ წარმომიდგენია მოხელე-მამაკაცი ცხარე ცრემლით. ალბათ მან წარმოიდგინა რევოლიუცია, დემოკრატიული წყობილება, რესპუბლიკა და ისეთი უდიერი მოპყრობა და ის უფაქიზესი პრინციპები და იდეალები, რომლისათვის ის იბრძოდა და რომელიც დღეს ფეხ-ქვეშ არის გათელილი. ალბათ ამან გამოიწვია ის ფსიქოლოგიური განცდა და ცრემლები. ეს არის უღრმესი ტრაღიზმი მოხელის სულისა და თქვენ, როგორც ხალხის წარმომადგენელი, მოვალენი ხართ ჩაუკვირდეთ ამ გარემოებას.

ბ. ნინიძემ, იმის მაგივრად, რომ უარყოს ფაქტები და სერიოზული პასუხი გასცეს მოწინააღმდეგეს, დაიწყო ნოტაციები: ოპოზიცია რატომ არის ოპოზიცია, როდესაც სოციალ-დემოკრატია არის უმრავლესობა. ოპოზიციას ადგილი ჰქონდა რუსეთის სათათბიროში, სადაც უმრავლესობას მემარჯვენენი შეადგენდენ. საქმე იმაშია, ბატონებო, რომ მაშინდელი უმრავლესობა ხალხის სახელით ლაპარაკობდა, მაგრამ ხალხის საქმეს არ აკეთებდა. და ეხლაც, ხალხის სახელით ლაპარაკობს სოც.-დემ. უმრავლესობა და ხალხის საქმეს ნაკლებ აკეთებს. ამიტომ აქვს ადგილი დამფ. კრებაში მემარცხენე ოპოზიციას და მემარჯვენეებს კი ადგილი არ აქვთ. მემარჯვენენი თუ გამოვლენ მხოლოდ იმისთვის, რომ ტაში დაუკრან უმრავლესობის ფრაქციას. (ხმაურობა). მე თქვენ დროს მართმევთ, მომეცით საშუალება ლაპარაკისა, ფაქტები, რომლებიც აქ იქნა აღნიშნული, პირდაპირ გულშემზარავია. ამ ფაქტებზე ორნაირი აზრი არ შეიძლება იყოს. ყოველი საღი გონების ადამიანი მისგან მხოლოდ ერთ დასკვნას გამოიტანს.

რით აიხსნება, რომ სოციალ-დემოკრატია ასე მოქმედებს? მისი ბუნებით და მეორეც - პრაქტიკული მოსაზრებით. სოციალ-დემოკრატები არიან ეგნატე ლაიოლას მემკვიდრენი, როგორც თავის მოქმედებაში, ისე მოძღვრებაში და არსად და არასოდეს არ ზოგვენ არავითარ საშუალებას მიზნის მისაღწევად. ეს არ არის ლიტონი სიტყვები. მოიგონეთ მთელი მათი მოღვაწეების ისტორია საქართველოში. როგორ ებრძოდნენ იდეურ მოწინააღმდეგეებს. არც ერთ სახელმწიფოში, არც ერთ ქვეყანაში დედამიწის ზურგზე არ ყოფილა ისეთი მახინჯი დამოკიდებულება პარტიებს შორის, როგორც ჩვენ ვხედავთ საქართველოში. და ამის მიზეზი არის გაბატონებული პარტია, სოციალ-დემოკრატია, რომელმაც მოშხამა საზოგადოებრივი ატმოსფერა. მე მოგახსენებთ, რომ სოც.-დემ. ასეთი საქმიანობა აიხსნება - ერთი მათი ბუნებით და მეორე პრაქტიკული მოსაზრებით. რატომ იბრძვიან სოც.-დემ. ფოსტა-ტელეგრაფის უწყებაში? იმიტომ, რომ ფედერალისტები უმრავლესობა არიან ამ უწყებაში. ფოსტა-ტელეგრაფს დიდი მნიშვნელობა აქვს, როგორც სახელმწიფოს ერთ რგოლს. გამოაცალეთ ეს რგოლი და სახელმწიფო დაიშლება. და რადგან მთავრობა მოღვაწეობს არა როგორც მთავრობა, არამედ როგორც სოციალ-დემოკრატები, როგორც პარტიული მოღვაწენი, ამიტომ ხდება, რომ ხშირად ეს მთავრობა გადადგამს ისეთ ნაბიჯებს, რომელიც სახელმწიფოს წინააღმდეგ არის მიმართული. და იმ უწყებაში, სადაც პარტიულად სუსტი იქნება სოც.-დემ., შეიძლება გაფიცვა გამოცხადდეს, როდესაც მთავრობა ვიწრო პარტიულ გზას დაადგება და სოციალ-დემოკრატია სცდილობს, რომ ყველგან, სადაც კი შესაძლებელია, ასეთ შემთხვევებისათვის თავისი პარტიული ამხანაგები იყოლიოს. ეს გახლავთ პრაქტიკული მოსაზრება.

ეხლა ორიოდე სიტყვა იმის შესახებ, თუ როგორი უნდა იყოს დამოკიდებულება მუშათა ორგანიზაციებსა და სახელმწიფოს შორის.

ბოლშევიკები და მენშევიკები ორი სხვა და სხვა ტოტია ერთი და იმავე ხის ტანის, ასე რომ თავის ბუნებით და ტაქტით ერთი და იგივე არიან, განსხვავება მხოლოდ მემარცხენე-მემარჯვენეობაშია. მენშევიკები იგივე ბოლშევიკებია, მხოლოდ მარჯვნიდან. როგორც ბოლშევიკები, ისე მენშევიკები არ ინდობენ არავითარ იდეურ მოწინააღმდეგეს. ბოლშევიკებმა რუსეთში მოსპეს სავსებით სახელმწიფო და სახელმწიფოებრივი ინიციატივა და გადასცეს პროფესიონალურ კავშირებს, მუშათა ორგანიზაციებს. ისინი გადავარდნენ უკიდურესობაში. სოციალ-დემოკრატებმა კი მოსპეს ეს პროფესიონალური ორგანიზაციები და მისი ფუნქციები გადასცეს სახელმწიფოს... (ნინიძე: რა მოვსპეთ, რას ამბობ?) მოგახსენებთ. მუშათა საბჭომ, სადაც სოციალ-დემოკრატები... (ხმაურობა).

თავმჯდომარე. გთხოვთ ნუ უშლით ორატორს, მიეცით საშუალება სიტყვის დამთავრებისა.

ი. ნუცუბიძე. მუშათა საბჭომ, სადაც სოციალ-დემოკრატები არიან გაბატონებულნი, თვით აიყარა ძალა-უფლება, რადგან ეგონა, რომ სოციალ-დემოკრატიული მთავრობა დაიცავდა მის ინტერესებს. მაგარამ იქ, სადაც სოციალ-დემოკრატები არიან გამეფებული, მუშები არ უთმობენ და თავის უფლებებზე უარს არ ამბობენ. ამაშია საქმე. მე მოგახსენებთ, რომ ეს მეორე უკიდურესობაა. როგორც მუშათა ორგანიზაციები, ისე სახელმწიფო ორგანოები უნდა ემსახურებოდნენ ერთ და იმავე მიზანს, მაგრამ უნდა ჰქონდეთ სხვა და სხვა ფუნქციები. მუშათა ორგანიზაციებმა რევოლიუციონურად უნდა გაწრთვნან მუშები, სახელმწიფომ კი თვისი საქმე უნდა გააკეთოს. ასეთი ურთიერთობა მუშათა ორგანიზაციებისა და სახელმწიფოს ორგანოებს შორის მოგვცემს მართლაც დემოკრატიულ წყობილებას და დემოკრატიულ რესპუბლიკას. რა მოჰყვება იმ წესებს, რომლებიც ჩვენშია გამეფებული? რა მოჰყვება პარტიულ დევნას ამა თუ იმ უწყებაში სოციალ-დემოკრატიულ მთავრობის მიერ? მოჰყვება ერთად-ერთი, პოლიტიკური ბრძოლა მიიღებს არა-სასურველ ხასიათს, პარტიული დამოკიდებულება მეტად მწვავე იქნება და აქედან ბუნებრივი შედეგი იქნება ის, რომ არ გვექნება ჭეშმარიტი დემოკრატიული წყობილება.

თავმჯდომარე. თქვენი დრო გავიდა.

ი. ნუცუბიძე. სამწუხაროდ დრო აღარ მაქვს. საერთოდ უნდა აღინიშნოს ბატონებო, რომ როდესაც კამათი შეეხება...

თავმჯდომარე. თქვენი დრო გათავდა. მეტის ლაპარაკი აღარ შეიძლება. სიტყვა ეკუთვნის ბ. მგელაძეს.

დ. მგელაძე. აქ ილაპარაკეს იმ დოკუმენტების სიყალბეზე, რომელიც ჩემ მიერ იყო მოყვანილი. მე ჩემ მიერ მოყვანილ საბუთებს ვადასტურებ იმ „პოდლინიკით“ - დედანით, რომელზედაც ხელი უწერია თვით ბ. ბერძენიშვილს. (კითხულობს). თქვენთვის, ბ. დადიანო, თქვენს ამხანაგებს ყალბი ცნობები მოუწოდებიათ, ამას ეხლავე დაგიმტკიცებთ. მიბრძანეთ, ბ. დადიანო, რომელ ინციდენტზე ლაპარაკობთ, რომელიც ველისციხეში მოუვიდა, თუ კულტუკში? ერთ საქმეში, მართალია, ის გამართლდა, მაგრამ იმ დოკუმენტით, რომელიც მე წამოვაყენე, ის არ გაუმართლებიათ. იმ კომისიაში, რომელიც ბერძენიშვილის საქმეს არჩევდა, თქვენც იღებდით, ბ. დეპუტატო, მონაწილეობას. (დადიანი: ის კომისია კი არ იყო, არამედ სამედიატორო სასამართლო!) მით უარესი თქვენთვის. (ს. დადიანი: ფრთხილად იყავით ბ. მგელაძე, თორემ მე კიდევ გამოვალ!).

თავმჯდომარე. ბ. დადიანო, ასეთ სიტყვებს ნუ იხმართ. (ხმაური) გთხოვთ დაწყნარდეთ.

დ. მგელაძე. მე მხოლოდ ვიტყვი იმაზე, რაზედაც თქვენ ილაპარაკეთ, რაკი თქვენ წამოაყენეთ ისეთი საბუთები და თუ კი ის დასაშვებია, მე შევეცდები პასუხი გაგცეთ. აი ერთი საბუთიც აქ სწერია: (კითხულობს). (დადიანი: თქვენ გამოქექეთ ძველი დოკუმენტები!) ამ ჩემს ნათქვამს არც ბ. ბერძენიშვილი უარყოფს, ის თითონ ადასტურებს ამას: (კითხულობს) ის თითონ თხოულობდა ამა და ამ მოხელის გამოგზავნას. (ი. ბარათაშვილი: Дѣло справедливое!) ეს მართალია, მაგრამ ხონი რა შუაშია? თუ ის იცავს ქართველი ერის ინტერესებს, თუ ის პატივს სცემს მთელ ერს, მაშინ განა შეიძლება მან სთქვას მთელ ქალაქზე, მთელ რაიონზე ის, რასაც ის აქ სწერს? (კითხულობს).

აქ შეეხენ გამოცდებს და სთქვეს, რომ ამაზე აუარებელი მასალები დაიხარჯა და არავითარი ნაყოფი არ მოუტანიაო. აქ ლაპარაკი არ უნდა იყოს დახარჯვაზე, რადგანაც ჩვენ გვაქვს სადგური 25 ათასი ცხენის ძალისა და არა თუ არ გვიხდება ამ ძალის სრულიად მოხმარა, პირიქით, ნაკლები გვყოფნის და ამიტომ გამოცდებით სახელმწიფოსათვის არავითარი ზარალი არ მიგვიყენებია. ეგზამენების შემდეგ არავინ არ დაგვითხოვია და არც ქონია ასეთი მიზნები გამოცდებს. გამოცდების მიზანი იყო ის, რომ მოსამსახურეებს საქმე შეესწავლა. გამოცდებს მართლაც კარგი ნაყოფი მოყვა. დამახინჯება ამის შემდეგ ისე არ ხდება, როგორც წინეთ.

აქ ახალი საკითხი წამოაყენეს, ეს არის 300 ათასი მანეთის შესახებ. ეს თანხა იყო გადმოცემული ადმინისტრაციისათვის, რომ მოსამსახურეებს მოეხმარათ ეს თახა სურსათ-სანოვაგის შესძენად. ამ საქმის მოსაგვარებლად ჩემ მიერ შედგენილი იყო კომიტეტი პარიტეტულ ნიადაგზე. ამ კომიტეტში შევიდენ: ჩემი თანაშემწე, ცენტრალური გამგეობის წევრი, ერთი ჩემი მოხელე, რომლის სინდისში დარწმუნებული ვიყავით და სხვ. მე მგონია, რომ აქ რაღაც გაუგებრობა არის, თორემ შეუძლებელია ვინმეს ეს ფულები მიეთვისებინოს. და თუ ვინმემ ეს ფულები მიითვისა, ეს პირნი აგებენ პასუხს.

აქ ლაპარაკი იყო კიდევ იმაზე, რომ ვითომ მე ერთი დავსაჯე დეპეშების გადამახინჯების შესახებ უფრო მცირე სასჯელით, მეორე კი იმავ დანაშაულისათვის უფრო მეტად. ამის შესახებ აქ საბუთი არ მოუყვანიათ და არც მე ვილაპარაკებ, მხოლოდ თუ ვინმეს სურს საქმის გამორკვევა და აინტერესებს ეს, მას შეუძლია მობრძანდეს სამმართველოში, იქ კარები ღიაა და შეუძლია გაეცნოს ვითარებას და თუ ვინმე იქ დაინახავს რაიმე სუბიექტურ ელემენტის შეტანის ნასახს, პასუხისმგებელი მე ვიქნები. რაც შეეხება გაეროვნებას, უნდა მოგახსენოთ, რომ ის აგვისტოში დაიწყო და არა მაშინ, როდესაც იყო პ. მასალკინი და ამ საქმის კეთებაში მეც ვიღებდი მონაწილეობას.

წინეთ „სახალხო საქმე“ სწერდა და დღეს კი ბ. დადიანმაც სთქვა, რომ მგელაძეს არაფერი გაეგება იმ საქმის, რომლის სათავეში ის არისო. მე ამ შემთხვევაში არ შემიძლია შევეჯიბრო ბ. დადიანს, მაგრამ უნდა ვსთქვა შემდეგი: საერთო წესების და პრაქტიკის თანახმად ფოსტალიონი 3 თვის შემდეგ იჭერს ტელეგრაფის მოხელის ადგილს. როგორც ხედავთ ეს არც ისე ძნელი საქმე ყოფილა. მე მგონია, რომ იმ პირს, რომელსაც დაუბრკოლებლივ გაუთავებია უმაღლესი სასწავლებელი, არ გაუჭირდებოდა ორი წლის განმავლობაში შეეწავლა ის საქმე, რომლის სათავეში ის სდგას. აქ სთქვეს, რომ კერძო ლაპარაკისათვის გადაყენებულ იქნენ ვასაძე, ბერნამი და სხ., ხოლო მეფარიშვილი არ იყო გადაყენებული ამავე დანაშაულისათვისო. მე კატეგორიულად ვაცხადებ, რომ ბერმანი, ვასაძე და სხ. არ ყოფილან გადაყენებულნი ლაპარაკისათვის, არამედ ისინი დათხოვნილ იქნენ სამსახურიდან სულ სხვა საქმისათვის.

აქ ნათქვამი იყო აგრეთვე, რომ გადაყვან-გადმოყვანა ხდება პარტიულ ნიადაგზეო. მე ვამტკიცებ, რომ ეს სრულებით არ შეეფერება სიმართლეს. აი საბუთიც: ჩემს კანცელარიაში გამგეთ არის ვინმე ფულაშვილი ფედერალისტი, იქვე ჩემთან მსახურობს ცაგარეიშვილი, კიდევ სოც.-ფედერალისტი, შემდეგ მთელს რესპუბლიკაში ფოსტის ტარების საქმე აბარია კიდევ სოც.-ფედერალისტს. (ი. მაჭავარიანი: ამდენი სოციალისტები რომ შეგიყრიათ, იმიტომ არის საქმე რომ კარგად მიდის!) მაშ ვისზეა ლაპარაკი? ვის ვდევნით ჩვენ? თუ ვინმეს დანაშაული ჩაუდენია და დასასჯელი არის, ჩვენთვის სულ ერთია სოც.-დემოკრატი იქნება ის, თუ სოც.-ფედერალისტი - ყველას დავსჯით.

აქ სთქვეს კორესპოდენციების შესახებ, რომ წინეთ 20 ათასი იგზავნებოდა, ამ ჟამად კი მხოლოდ 5 ათასი იგზავნება და ეს არც ისე დიდიაო. ბ-ნ დადიანს უნდა მოეხსენებოდეს, რომ წინეთ ეს კორესპოდენციები იგზავნებოდა რუსეთში, ევროპაში, აზიაში, ეხლა ყაზბეგის და ბათუმის იქით არსად არ იგზავნება ფოსტით. მაგრამ მიუხედავად ამისა, შედარებით ეხლა სულზე გაგზავნილი კორესპოდენციის რაოდენობა გაცილებით მეტია, ვინემ ეს იყო წინეთ.

აქ სთქვეს რაღაც ვაგონების დატვირთვაზე, მასალების გადაზიდვაზე და სხვა. მე ამის შესახებ არავითარი ცნობა არა მაქვს. და თუ ვინმემ რაიმე ბოროტმოქმედება ჩაიდინა, ის პასუხს აგებს და დასჯილი იქნება. მაგრამ განა იქნება პარტიული დევნა?

აქ ილაპარაკეს მიქაძის შესახებ. მე ამ სფეროში ვიყავი, სადაც მიქაძე იყო და მთხოვა, გადაყვანილ იყოს მის სამშობლოში. მე მას დავპირდი, რომ ეს უსათუოდ იქნებოდა, რადგანაც, როგორც სთქვა, არავითარ სარგებლობას არ მოუტანდა საქმეს, თუ ის თავის სამშობლოში არ იქნებოდა გადაყვანილი და მხოლოდ ამ იმედით შემიძლია შევირთო ცოლიო. მე უთხარი, რომ თქვენ სრული იმედი გქონდეთ, რომ გადაყვანილი იქნებით სამეგრელოში. მართლაც ისე მოხდა. ის ცხოვრობდა მღვდლის ოჯახში და იქ იქორწილა. ეს საინტერესო არ არის. მხოლოდ საქმე იმაშია, რომ რაც თქვენ მიერ იყო მოყვანილი დეპეშის შესახებ, გამორკვეული უნდა იყოს, რადგან ჩემი რჩევა იყო მხოლოდ, რომ ნუ წავა იმ ოჯახიდან, სადაც მან თითქმის ერთი წელი იცხოვრა. მე მას ერთნაირი დახმარება აღმოუჩინე და ამის უფლება მქონდა, როგორც უფროსს. ამ საქმეში ის მღვდელი უფრო დაინტერესებული იყო, ვიდრე მე. და სანამდე ეს საქმე სასამართლომდე არ მივიდა, ძნელი იყო მათი მორიგება, აქ კი მორიგდნენ. მე გარწმუნებთ ამაში და ამის საბუთებს როდესაც გნებავთ, მოგართმევთ.

რაც შეეხება კერძო ლაპარაკს - არის ამნაირი შემთხვევა. თქვენმა გამოჩენილმა პარტიულმა წევრმა მომმართა თხოვნით, რომ მიმეცა საშუალება, რომ მას თავისი ცოლი გამოეძახა ჭიათურიდან აპარატით. კერძო არის ეს, მაგრამ, რადგან მუშაობა არ იყო და ეს არ შეაფერხებდა ისე საქმეს, მას მივეცი ამის საშუალება, მით უმეტეს, რომ ეს კერძო ლაპარაკი იყო, მაგრამ დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა თქვენი ამხანაგისათვის; თქვენი ფრაქციის წევრნი, დამფუძნებელ კრების წევრნი ხშირად სარგებლობენ აპარატით კერძო საქმისათვის. მართალია მე განკარგულება მაქვს და კატეგორიულად ბრძანებაც ბ. მინისტრისაგან, რომ არ მივცე ნება კერძო ლაპარაკისა არავის, მაგრამ როცა ამას აუცილებლობა მოითხოვს ვაძლევთ, და თქვენც რომ მობრძანდეთ მოგცემთ ლაპარაკის საშუალებას, მხოლოდ ერთი პირობით, რომ იქ საქმე არ შეფერხდეს.

ასე რომ ახალი აქ, გარდა მიქაძისა, არაფერი არ თქმულა და თუ კი იქნება ახალი სათქმელი, ჩემს მიერ იქნება წამოყენებული ახალი საბუთი და დოკუმენტი.

ერთი თხოვნა იქნება ჩემი პარტიული ამხანაგებისადმი, რომლებიც არიან ფოსტა-ტელეგრაფის უწყებაში. ისინი აკეთებენ არა პარტიულ, არა პროფესიონალურ საქმეს. ისინი დაბნეულნი არიან. მე, სხვათა შორის, ვიყავი ამგვარი ლაპარაკის მოწმე - ეტყობოდა სოციალისტ-ფედერალისტები იყვნენ, ისინი ელაპარაკებოდნენ ერთმანეთს: დამთავრდა პარტიული ყრილობა და გამოიტანეს რეზოლიუცია - სასტიკი ოპოზიცია მთავრობას და მის აგენტებსო და ეს, როგორც ეტყობა, ვერ შეუგნიათ ისე, როგორც თქვენ. სრულიად არ არიან მომზადებულნი ამ პროფესიონალურ მოძრაობისთვის. მე თქვენ დაგისახელებთ საბუთებს, თუ კი ეს საჭირო იქნება. მართლაც ამ პროფესიონალურ საქმეს მომზადება უნდა, ერთი 2-3 წიგნი მაინც უნდა ჰქონდეთ გადაკითხული ამ დარგში. ამას მე გულწრფელად მოგახსენებთ. ამისთვის ჩემი უმორჩილესი თხოვნა იქნება: იქ არავინ არავის სდევნის და არასოდეს არ ექნება ამას ადგილი, თუ აქ იქნება ერთი რამ დაცული - იქნება ინტერესი სამსახურისადმი. მაგალითად ბერძენიშვილი დღემდე მსახურობდა, ახლაც არ არის დასათხოვნი სამსახურიდან, თუ კი თვის ცოდნას და გამოცდილებას სამსახურის საქმეს მოანდომებს. ჩვენ სამსახურიდან არც ვითხოვთ და არც დავითხოვთ, მხოლოდ ერთ რამეს ვეუბნებით მათ: სამსახურის დროს შეასრულეთ ის, რაც სამსახურს ეკუთვნის. აქ არის ამ დარბაზში მოხელე, რომელიც დაგიდასტურებთ რაც ვთქვი იქ, ქუთაისში. მე ვთქვი, რომ ამ კედელში არავითარ პარტიობას არ უნდა ჰქონდეს ადგილი, პარტიული მოღვაწენი თქვენ ქუჩაში ხართ. ეს იყო ჩემი სიტყვა იქ და მე დიდად სამწუხაროდ მიმაჩნია ის, რომ ითქვა აქ ის, რაც არ უნდა თქმულიყო და გვაიძულეს გავჩერებულიყავით იმაზე, რაზედაც არ უნდა შევჩერდეთ დამფუძნებელ კრებაში, რადგან ჩვენ სულ სხვა წარმოდგენისა ვართ მასზე.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბ. გიორგი ლასხიშვილს.

გიორგი ლასხიშვილი. (ს.-ფ.) ბატონებო! კამათი ამ საგანზე ძალიან გაგრძელდა. მე სიტყვა ავიღე არა იმისთვის, რომ კამათში ჩავერიო, არამედ მინდა ერთგვარი განცხადება და განმარტება გავაკეთო იმ სიტყვის ზოგიერთ ნაწილის შეახებ, რომელიც წარმოსთქვა შინაგან-საქმეთა მინისტრმა და რომელიც შემდეგ გაიმეორა ბ. ნინიძემ. ეს პირველი არ არის, რომ ამ კათედრიდან სახალხო განათლების სამინისტროსკენ ისვრიან ქვებს, როდესაც კი ეს დასჭირდებათ.

თავმჯდომარე. თქვენ ამ საკითხის შესახებ გნებავთ, თუ საპირადო განცხადებისათვის? გნებავთ, შემდეგ მოგეცემათ სიტყვა.

გ. ლასხიშვილი. მე მინდა განმარტება მოგახსენოთ ბ. მინისტრის განცხადების გამო.

თავმჯდომარე. მაგის შესახებ შემდეგ მოგეცემათ სიტყვა. ამ გვარად კამათი დასრულებული გახლავთ. უკანასკნელი სიტყვა ეკუთვნის ბ. მომხსენებელს.

ი. სალაყაია. (მომხ.) ბ. დადიანი გამოვიდა აქ და ასე ეგონა, რომ სასამართლოშია და იცავს ბერძენიშვილს, ან რეპეტიციას აკეთებდა, რომ სასამართლოში წასულიყო და ბერძენიშვილი დაეცვა. სამწუხაროდ ასეთი როლი იკისრა დამფუძნებულ კრების წევრმა ბ. დადიანმა. მე კი ვფიქრობ, რომ დადიანის ლოღიკას, რომ გავყვეთ, მაშინ ის შტატები, რომლებიც წარმოდგენილია, არ უნდა მივიღოთ. მხოლოდ მე ვფიქრობ, რომ იმ უწყებას და მოხელეებს, რომელიც ამ უწყებას ემსახურებიან, ძალიან ბევრი საქმე აქვთ გაკეთებული და ამიტომ ვამტკიცებ ამ შტატებს და ჯამაგირების მომატებას. აქ მოგახსენეს, როგორც მინისტრმა, ისე უწყების მოხელემ, რომ 1918 წელს რესპუბლიკაში ყოფილა 90 ფოსტა ტელეგ. დაწესებულება. ეს იმას ნიშნავს, რომ უწყებაში დიდი მუშაობა სწარმოებდა არა მარტო მოხელეების, არამედ ყველა მოსამსახურეების მიერ. მართალია იქნება გამონაკლისი 5 პროც. - 10 პროც., რაც ყველა დაწესებულებაში ხდება და საქმე, რომ შეფერებული ყოფილიყო, ეჭვს გარეშეა, არც ამდენი ფოსტა-ტელეგრაფი გაშენდებოდა და არც ამდენი ტელეფონი იქნებოდა. აქ ბ. დადიანი ბრძანებდა, რომ საერთოდ წინააღმდეგი არ არის გამოცდებისა, მაგრამ სთქვა რომ ამ ეგზამენებმა გამოიწვია დიდი ხარჯები, რომელიც პარტიულ მიზნებისთვის იყო შექმნილი. მე კი ვფიქრობ, აქ, რომ პარტიული მიზანი ყოფილიყო დასახული, ეჭვს გარეშეა 106 კაციდან, სადაც 80 არა სოციალ-დემოკრატი იყო, რამოდენიმე კაცი მაინც ჩაიჭრებოდა. რადგან რაც უნდა კარგი მომზადებული იყო, მაინც თუ კი ვისმეს უნდა ჩაჭრა, ჩაჭრის. ალბათ დადიანსაც ეგონა, რომ მომზადებული იყო, მაგრამ ჩაიჭრა. (ს. დადიანი: რაში, რაში?) აი იმაში, ლექსები, რომ მოიყვანეთ. (ს. დადიანი: თქვენ რაში ჩაიჭერით?) ეხლა თქვენზე არის ლაპარაკი და არა ჩემზე, როცა ჩემს შესახებ იქნება ლაპარაკი, მაშინ თქვით რაში ჩავიჭერი. საერთოდ ამ დაწესებულებას კარგად მიყავს საქმე. მე არ ვიტყვი, რომ ნაკლი არ იყოს, მაგრამ საერთოდ მდგომარეობა ისეთია, რომ შესაძლებელია სხვა უწყებაში არ იყოს გაკეთებული იმდენი საქმე, როგორც ამ უწყებაში. მთელი ევროპაში 2-3 სახელმწიფო თუ გვაჯობებს ფოსტა ტელეგ. და ტელ. ქსელთ სიუხვით და ამ მხრივ, მხოლოდ 6-8 თვე იქნება საჭირო, რომ ჩვენი მდგომარეობა ევროპის მდგომარეობაზე უკეთესი გახდეს. ეს მომატება სწორედ ღირსეული არის ამ მოსამსახურეთათვის. მე არ შევეხები იმ დემაგოგიას, რომელიც აქ იხმარეს და ვთხოვ დამფუძნებელ კრებას, რომ ეს წარმოდგენილი დეკრეტი მიიღოს.

თავმჯდომარე. კამათი დასრულებული გახლავთ. სანამ მუხლობრივ განხილვას შეუდგებოდეთ, საპირადო საკითხისათვის სიტყვა ეკუთვნის ბ. გიორგი ლასხიშვილს.

გ. ლასხიშვილი. (ს.-ფ.) იმ ფრაქციიდან, რომელსაც ეკუთვნის ბ. ნინიძე და ნ. რამიშვილი, რამოდენიმეჯერ მოიყვანეს მაგალითად, რომ სოც.-ფედერალისტების მიერ ნაანდერძევი სამინისტრო სავსე იყო სოც.-ფედერალისტებითო. მე ვამბობ, ამის აქ გამოტანა არ იყო საჭირო, მე არ ვიცი რაზე ლაპარაკობს ბ. რამიშვილი, თუ ის სახალხო სკოლის მასწავლებლებზე ამბობს, მაშინ რა ჩემი ბრალია, რომ სოც.-ფედერალისტებში ბევრი პედაგოგები იყვნენ. და თუ სამინისტროს კანცელარიაზე მოგახსენებდათ ის, მაშინ უნდა განვაცხადო შემდეგი: ამის შესახებ გაზეთშიაც დაიბეჭდა და მე მოვითხოვე სათანადო ცნობები, რომლიდანაც გამოირკვა, რომ კანცელარიაში იყო სულ 5 სოც.-დემოკრატი და ამდენივე სოც.-ფედერალისტი მოსამსახურე და დანარჩენები კი ნაც.-დემოკრატები, ან უპარტიო აღმოჩნდენ. ასეთი არის ცნობა დაბალ მოხელეების შესახებ. რაც შეეხება მაღალ მოხელეებს, მე ბევრს მივმართე თხოვნით, მივმართე ლ. ნათაძესაც. მას უმთავრესი პოსტი არამც თუ შევსთავაზე სამინისტროში, არამედ თავი მოვაბეზრე 3 თვის განმავლობაში თხოვნით. მივმართე ნ. ცინცაძესაც, ექვ. თაყაიშვილსაც, მაგრამ ყველასაგან უარი მივიღე, შემდეგ მე იძულებული ვიყავი უკოლ ბერიძე დამენიშნა დირექტორათ. ამას ჩავდიოდი იმიტომ, რომ ჩემს პარტიულ ამხანაგს ძალას ვატანდი, ხოლო სხვებისათვის არ შემეძლო ძალის დატანება. ამიტომ მე მიკვირს რათ გადაიქცა ეს სალაპარაკოთ? ბ. რამიშვილს ასეთების თქმა არ ეკადრება. მან სთქვა, რომ არავინ არ გამომიცვლია სამინისტროშიო. ეს ჭეშმარიტებაა, ამას მეც ვადასტურებ. მართლაც ფიქრობდენ, რომ ახალი მინისტრი ცვლილებებს მოახდენსო, ეს თუ გნებავს დამახასიათებელი მოვლენაა, ეს ნიშნავს, რომ ასეთი ტენდენცია დევნისა არსებობს. მე კი გადაჭრით ვაცხადებ, რომ არავისგან არ მომითხოვია პოლიტიკური პასპორტი, თქმა ჩემზე, რომ იქ ფედერალისტები გაამეფოს და აქ ბოროტი ენის ნალაპარაკევის გამოტანა არ ეკადრება ბ. მინისტრს.

თავმჯდომარე. საპირადო საკითხისათვის სიტყვა ეკუთვნის კ. ნინიძეს.

კ. ნინიძე. მე ვადასტურებდი საერთო სისტემას და ბ. რამიშვილმაც დაადასტურა. ეს ხალხი მართლა მიჩვეული იყო ასეთ მოქმედებას. პირადათ ბ. ლასხიშვილს მე პატივს ვცემ და არც მგონია, რომ მან პირადათ ეს ქნა. და თუ პირადათ ბ. ლასხიშვილს რაიმე შეურაცყოფა მივაყენე, მე ბოდიშს ვიხდი, მაგრამ მე ვლაპარაკობ საერთო სისტემაზე და არა პირადათ ლასხიშვილზე.

თავმჯდომარე. საპირდაპირო საკითხისათვის სიტყვა ბ. რამიშვილს ეკუთვნის.

ნ. რამიშვილი. მე არ მინდოდა აქ თქვენს წინაშე გამოსვლა, მაგრამ იმ სიტყვების შემდეგ, რომელიც აქ სრულიად დაუმსახურებლათ წამოისროლა ბ. ლასხიშვილმა, ეს აუცილებელი ხდება. მე არ მითქვამს, რომ ბ. ლასხიშვილი პირადათ პარტიულ წევრებს აყენებდა მასწავლებლათ, ლაპარაკი იყო არა მასწავლებლების შესახებ, არამედ სამინისტროს შესახებ. მე მხოლოდ განვაცხადე, რომ მიუხედავად იმისა, რომ მთელი ეს უწყება ფედერალისტების ხელში იყო და მოელოდნენ დათხოვნას, მე იქ არავითარი ცვლილება არ მომიხდენია, ბ. ლასხიშვილმა კარგათ იცის, რომ მე საერთოდ არა მაქვს და არც მექნება ასეთი სისტემა. (ბარათაშვილი: ეს ასე არ არის?) ნათქვამს გაგება უნდა. მესმის, როცა ბ. დადიანს და ღლონტს არ ესმის ეს. ისინი მუდამ პარტიული ჟინიანობით ხელმძღვანელობდენ და არასოდეს არ შეუძლიანთ ამაღლდენ სახელმწიფოებრივ სიმაღლეზე, მაგრამ ყოფილ მინისტრს ბ. ლასხიშვილს კი უნდა გაეგებოდეს ეს (ხმები: ეს მეორე პასუხია!) ბ. ლასხიშვილის გამოსვლა იწვევს ამას.

თავმჯდომარე. კამათი ამ რიგათ დასრულებული გახლავთ. სოც.-დემოკ. ფრაქციისაგან შემოსულია წინადადება კანონ-პროექტის დეკრეტის სახით განხილვის შესახებ. ვინ არის ამის წინააღმდეგი? არავინ. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე.

მუხლობრივ განხილვის შემდეგ დეკრეტი მიღებულ იქნა მცირე შესწორებებით და გადაეცა სარედაქციო კომისიას.

3. სახელმწიფო კონტროლიორის საზღვარ გარეთ წასვლის უფლების მიცემის შესახებ.

თავმჯდომარე. აცხადებს, რომ, გადასაწყვეტია საკითხი სახელმწიფო კონტროლიორს ნება დაერთოს მიიღოს მონაწილეობა ევროპაში გასაგზავნ საეკონომიო დელეგაციაში. დამფუძნებელი კრება ერთხმად ადგენს: სახელმწიფო-კონტროლიორს ნება დაერთოს მიიღოს მონაწილეობა ევროპაში გასაგზავნ დელეგაციაში და ამ მიზნით იგი განთავისუფლებულ იქნას სამი ვადით.

მე-4 საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა დამფ. კრებაში არჩევნების საჭიროებისათვის დამატებით 1/2 მილ. მან. გადადების შესახებ.

ქრ. შარაშიძის ასული. (კითხულობს საბოლოო ტექსტს დეკრეტ. დამფ. კრ. არჩევ. საჭიროებ. დამატ. ნახევარ მილ. მან. გადადების შესახებ, რასაც დამფ. კრება ამტკიცებს.)

მდივანი კითხულობს შემდეგი სხდომის დღიურ წესრიგს, რის შემდეგ თავმჯდომარე სხდომას დახურულად აცხადებს.

სხდომა იხურება ღამის 11 საათ. 10 წუთზე.

დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(5)

1920 წელი. მარტის 26. ტფილისი. სასახლე.

შინაარსი:

1) საბოლოო ტექსტების დამტკიცება.

2) დეკრეტი ტფილისის ფოსტა-ტელეგრ. ოლქის სამმარ. გაუქმებისა და საქარ. რესპუბ. ფ.-ტელეგ. და ტელეფონის სამმართ. დაარსების შესახებ.

3) დეკრეტი მიგდებულ ბავშვთა თავშესაფ. დაარსების და შტატის დამტკიცება.

4) დეკრეტი გაზეთ „საქართველოს რესპუბლიკის“ სავალდებულო განცხადების ფასის გადიდებისა.

5) დეკრეტი ბათომის ქართულ გიმნაზიის ერთდროულ დახმარების 260.000 მანეთის გადადების შესახებ.

6) მუხლობრივი განხილვა კანონ-პროექტისა სასჯელის წესდებ. და სასჯელის დებულების ჯარიმის გადიდების შესახებ.

7) მუხლობრივი განხილვა კანონ-პროექტისა რესპ. საპყრობილეთა შტატის და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

8) ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა ქუთაისში მეორე ხარისხის საბაჟოს დაარსების შესახებ.

9) დეკრეტი ფოსტის გადაზიდვის ხარჯების დასაფარავად 4.034.304 მან. და 92 კაპ. გადადებისა.

10) დეკრეტი გზათა უწყების მოსამს. დღ. სარგოს ნორმის შეცვლისა.

11) დეკრეტი მიწად-მოქმედების მინისტრის განკარგულებაში სამეურნეო იარაღის და მასალების შესაძენად 1.140.000 მან. გადადებისა.

12) დეკრეტი ქართულ ეროვნულ სამხატვრო გალერეის დაარსებისა.

13) მუხლობრივი განხილვა კანონ-პროექტისა შინაგან-საქმეთა სამინისტროს კანცელარიის და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა.

14) დეკრეტი საქონლის ჭირის საწინააღმდეგო შრატის დამზადების სადგურის ტაბახმელაში მელიქიშვილის მამულის შესაძენად 1.060.000 მან. გადადების შესახებ.

15) დეკრეტი სახალხო სკოლების მასწავლ. 5 წლეულების დასკმაყოფილებლად 4.143.333 მან. გადადებისა.

16) მუხლობრივი განხილვა კანონ-პროექტისა შრომის სამინისტროს ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

17) დეკრეტი საქალაქთაშორისო ტელეფონის ქსელის მოსაწყობად 9.986.000 მან. გადადების და ამავე საჭიროებისათვის 291.251 მან. და კაპ. ღირ. მასალის მიცემის შესახებ.

18) მუხლობ. განხილვა კანონ-პროექტისა სახაზ. რკ. გზის ჭიათურის შტოზე განსაკუთრებული ტარიფის მოსპობის შესახებ.

19) დეკრეტი პირ. დაწყებითი სკოლების მასწავლ. მოკლე ვადიან კურ. დაარსებისათვის 24.000 მან. გადადებისა.

20) დეკრეტი სვანეთში სამკ. დაწ. შტატის და ხარჯთ-აღრიც. დამტკ. შესახებ.

21) დეკრეტი მიწად-მოქ. მინ. განკარგ. 551.333 მან. გადადებისა. აჯამეთის სარწყავ არხის შესაკეთებლად.

22) ზოგ. გან. კან.-პრ. გზათა დეპ. ცენტრ. ორგ. შტ. გადიდების და ჯამაგირების მომატების შესახებ.

23) ზოგ. გან. კან.-პრ. შინ.-საქ. სამინისტ. ვეტერინალურ სანიტარ. გან. სავეტერინარო შრატის დამზ. სადგ. შტ. და ხარჯთ-აღრიც. დამტკ. შესახებ.

24) დეკრ. სამხ. სასამარ. და პროკურ. ზედამხ. დროებითი შტატის და ხარჯთ-აღრიცხვის შესახებ.

25) დეკრეტი ქ. ოზურგეთის თვით. 300.000 მ. მოკლე ვადიან სესხის მიცემისა.

26) დეკრ. ტფილისის სახელ. უნივერსიტეტის დამატებითი ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა.

27) საბოლოო ტექსტების დამტკიცება.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის უფროსი ამხანაგი

ალ. ლომთათიძე.

მდივნობს დამფუძნებელი კრების მდივანი კ. ჯაფარიძე.

პრეზიდიუმში არის ექვთ. თაყაიშვილი.

სხდომა იხსნება შუადღის 12 ს. და 50 წთ.

თავმჯდომარე. სხდომა გახსნილი გახლავთ. გთხოვთ დაბრძანდეთ და მოისმინოთ დღიური წესრიგი.

მდივანი (კითხულობს).

დღის წესრიგი:

1. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა - რესპუბლიკის ფოსტა-ტელეგრაფის, ფოსტის, ტელეგრაფის და ტელეფონის ადგილობრივ დაწესებულებათა შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

2. საბოლოო ტექსტი ფოსტა-ტელეგრაფის ნიხრის გადიდების დეკრეტისა.

3. დეკრეტი - ტფილისის ფოსტა-ტელეგრაფის ოლქის სამმართველოს გაუქმებისა და საქართველოს რესპუბლიკის ფოსტა-ტელეგრაფის და ტელეფონის სამმართველოს დაარსების შესახებ.

4. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ქუთაისში მე-2 ხარისხის საბაჟოს დაარსების შესახებ.

5. დეკრეტი - ფოსტის გადაზიდვის ხარჯის დასაფარავად 4.034.304 მან. და 9 კაპ. გადადებისა.

6. დეკრეტი - გზათა უწყების მოსამსახურეთათვის დღიური სარგოს ნორმების შეცვლისა.

7. დეკრეტი - გაზეთ „საქართველოს რესპუბლიკის“ სავალდებულო განცხადებისათვის დაწესებულ ფასის გადიდებისა.

8. დეკრეტი - მიწად-მოქმედების მინისტრის სამეურნეო იარაღისა და მასალის შესაძენად 1.140.000 მან. გადადებისა.

9. დეკრეტი - საქართველოს ეროვნული სამხატვრო გალერეის დაარსებისა.

10. დეკრეტი - ბათომის ქართულ გიმნაზიისათვის ერთდროულ დახმარებად 260.000 მან. გადადებისა.

11. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - შინაგან-საქმეთა სამინისტროს კანცელარიის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა.

12. დეკრეტი - მიგდებულ ბავშვთა თავშესაფრის დაარსებისა და შტატის დამტკიცებისა.

13. დეკრეტი - საქონლის ჭირის საწინააღმდეგო შრატის დამმზადებელ სადგურისათვის ს. ტაბახმელაში მელიქიშვილის მამულის შესაძენად 1.060.000 მან. გადადების შესახებ.

14. დეკრეტი - სახალხო სკოლის მასწავლებელთა ხუთწლეულებით დასაკმაყოფილებლად 4.193.333 მან. გადადებისა.

15. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - სასჯელთა წესდების და სასჯელთა დებულების ჯარიმის გადიდების შესახებ.

16. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - მომრიგებელ სასამართლოს დაწესებულებათა ქვემდებარეობის შესახებ.

17. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - შრომის სამინისტროს შტატის და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

18. დეკრეტი - საქალაქთაშორისო ტელეფონის ქსელის მოსაწყობად 9.786.000 მან. გადადებისა და ამავე საჭიროებისათვის 291.251 მან. და 40 კ. ღირებული მასალის მიცემის შესახებ.

19. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - სახაზინო რკინისგზის ჭიათურის შტოზე განსაკუთრებული ტარიფის მოსპობის შესახებ.

20. დეკრეტი - პირველ-დაწყებითი სკოლების მასწავლებელთათვის მოკლევადიანი კურსების დაარსებისა და საამისოდ 240.000 მან. გადადებისა.

21. დეკრეტი - სვანეთის სამკურნალო დაწესებულებათა შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა.

22. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - რესპუბლიკის საპყრობილეთა შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

23. დეკრეტი - მიწად-მოქმედების მინისტრის განკარგულებაში 551.333 მ. გადადებისა აჯამეთის სარწყავი არხის შესაკეთებლად.

24. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - გზათა დეპარტამენტის ცენტრალური ორგანოს შტატის გადიდებისა და ჯამაგირის ნაწილობრივ მომატების შესახებ.

25. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - შინაგან-საქმეთა სამინისტროს ვეტერინარ-სასანიტარო განყოფილების, სავეტერინარო პერსონალის და შრატის დამმზადებელ სადგურის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

26. დეკრეტი - სამხედრო სასამართლოს და პროკურორის ზედამხედველობის დროებითი შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა.

27. დეკრეტი - ქალ. ოზურგეთის თვითმმართველობისათვის 300.000 მან. მოკლე-ვადიანი სესხის მიცემისა.

28. შეკითხვა დამფ. კრების წევრის გრ. ვეშაპელისა მთავრობისადმი ტყის კანონის შეუსრულებლობის შესახებ.

29. დეკრეტი - ტფილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დამატებითი ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა.

თავმჯდომარე. შემოსულია ორი წინადადება დღიურ წესრიგის შეცვლის შესახებ, ერთი გრ. ვეშაპელის და მეორე სოც.-დემოკ. ფრაქციისაგან. პირველი მოითხოვს დღიურ წესრიგიდან მისი შეკითხვის ამოშლას, მეორე - საკითხების გადასმ-გადმოსმას. სახელდობრ: მე-4 საკითხად წავიდეს მე- 12 საკითხი, მე-5-ე საკითხად - მე-7 საკ., მე-6-ედ - მე-10, მე-7-ედ - მე-15, მე-8-ედ - მე-16, მე-9-ედ - მე-22 და მეორე - „ტფილისის ფოსტა-ტელეგრაფის ოლქის სამმართველოს გაუქმებისა და საქართველოს რესპუბლიკის ფოსტა-ტელეგრაფისა და ტელეფონის სამმართველოს დაარსების დეკრეტის“ საბოლოო ტექსტი დღესვე იქნეს მიღებული. სიტყვა ხომ არავის სურს? ვინ არის წინააღმდეგი შემოსულ წინადადებათა? არავინ. მიღებულია. პირველ საკითხს მოგახსენებთ ბატონი ივ. გომართელი.

1. საბოლოო ტექსტების დამტკიცება.

ივ. გომართელი (კითხულობს დღიურ წესრიგის პირველ და მეორე მუხლში აღნიშნულ კანონმდებლობითი აქტების საბოლოო ტექსტებს, რომელთაც ამტკიცებს დამფ. კრება.)

2. დეკრეტი ტფილისის ფ.-ტ. სამმართველოს გაუქმებისა და საქართ. რესპუბლიკის ფ.-ტ. სამმართველოს დაარსების შესახებ.

თავმჯდომარე. შემდეგი სიტყვა ეკუთვნის მომხ. სალაყაიას.

სალაყაია (მომხს.) ამას წინედ ჩვენ მივიღეთ შტატი და ხარჯთ-აღრიცხვა ფოსტა-ტელეგრაფის უწყებისა. წარმოდგენილი პროექტი კი შეეხება ტფილისის ფოსტა-ტელეგრაფის ოლქის სამმართველოს გაუქმებისა და საქართველოს რესპუბლიკის ფოსტა-ტელეგრაფის და ტელეფონის სამმართველოს დაარსებას. ეს სამმართველო შესდგება რამოდენიმე განყოფილებისაგან: 1) საერთო განყოფილება, 2) საანგარიშო განყოფილება, 3) საინსპექციო განყოფილება, 4) ტეხნიკური განყოფილება, 5) რეგისტრატურა და 6) ტელეფონზე მორიგეობა. წარმოდგენილი შტატების და ხარჯთ-აღრიცხვის შედგენის დროს მიღებული იყო მხედველობაში მხოლოდ მინიმალური მოთხოვნილებანი არსებულ პირობების მიხედვით. ეს დეკრეტი განხილული იყო საუწყებათაშორისო კომისიის მიერ, შემდეგ ვაჭრობა-მრეწველობის მინისტრის მიერ და აგრეთვე სახელმწიფო კონტროლიორის მიერ. საბიუჯეტო-საფინანსო კომისიამაც განიხილა რა ეს დეკრეტი, შუამდგომლობს დამფ. კრების წინაშე იქნეს იგი დადასტურებული.

თავმჯდომარე. სოც.-დემ. ფრაქციის მიერ არის შემოტანილი შესწორება ჯამაგირების შესახებ და ეს შესწორება არის ასეთი: მეოთხე მუხლი ამოიშალოს სრულიად და მეოთხე მუხლად მიღებულ იქნას შემდეგი: „მეორე მუხლში აღნიშნულ შტატზე არ ვრცელდება დამფუძნებლი კრების მიერ ამ დეკრეტის მიღებამდე დაწესებული მომატებანი“. ხომ არავინ ინებებს სიტყვას? სიტყვა არავის სურს. თქვენი დასკვნა, ბატონო მომხსენებელო?

სალაყაია. საბიუჯეტო-საფინანსო კომისიის სახელით წინააღმდეგი ვარ.

თავმჯდომარე. კენჭს უყრი შესწორებას. ვინ არის წინააღმდეგი? ვინ არის მომხრე შესწორებისა? შესწორება მიღებულია.

(დეკრეტის ყველა მუხლები მიღებულ იქნა ჩვეულებრივი წესით, გარდა მეოთხე მუხლისა, რომელიც წინააღმდეგ მომხსენებელ სალაყაიას აზრისა, სოც.-დემ. ფრაქციის წინადადების თანახმად ამოღებულ იქნა სრულიად და მიღებული მის მაგივრად ზემო მოყვანილი თავმჯდომარის მიერ წაკითხული ტექსტი).

შემდეგი სიტყვა ეკუთვნის მომხ. ივ. გომართელს.

3. დეკრეტი მიგდებულ ბავშვთა თავშესაფ. დაარსების და შტატის დამტკიცება.

ივ. გომართელი (მომხსენებელი). პროექტი დეკრეტისა წარმოდგენილი გახლავთ შინაგან-საქმეთა სამინისტროს მიერ და ეხება მიგდებულ ბავშვთა თავშესაფრის შტატის და ხარჯთ-აღრიცხვის მიღებას. თქვენ კარგად მოგეხსენებათ ყველას, რომ მიგდებული ბავშვები წარმოადგენენ დღევანდელ უკუღმართ წესწყობილების პირდაპირ შედეგს. მათზე ზრუნვა და პატრონობა ყოველთვის სახელმწიფოს ხელში იყო. ტფილისშიაც იყო მიგდებული ბავშვთა თავშესაფარი ოლღას ინსტიტუტთან ერთად 40 წლის განმავლობაში. მაგრამ საერთოდ უნდა მოგახსენოთ, რომ ის წესიერ ნიადაგზე ვერ იყო დაყენებული ამდენხანს. ამის შესახებ იყო ლაპარაკი ჩვენ საზოგადოებაში და აგრეთვე პრესაშიაც, სადაც გამოთქვამდენ ერთგვარ უკმაყოფილებას მის მოუწყობლობის გამო, რისი შედეგიც იყო ის, რომ დიდი ნაწილი ბავშვებისა იხოცებოდა. დღეს შინაგან-საქმეთა სამინისტროსაგან განზრახული არის გამოყოს და ცალკე დაარსოს ეს დაწესებულება, რომლის მიზანი იქნება მოვლა-პატრონობა მიგდებულ ბავშვებისა.

თავმჯდომარე. სიტყვას ხომ არავინ ინებებს ზოგადი მსჯელობისათვის? სიტყვა არავის ნებავს. გთხოვთ წაიკითხოთ სათაური და მუხლები.

ივ. გომართელი (კითხულობს სათაურს და დეკრეტის მუხლებს, რომლებსაც დამფ. კრება იღებს ჩვეულებრივი წესით).

თავმჯდომარე. შემდეგი სიტყვა ეკუთვნის ბატონ ცაბაძეს.

4. დეკრეტი გაზეთ „საქართველოს რესპუბლიკის“ სავალდებულო განცხადების დაწესებულ ფასის გადიდების შესახებ.

ვ. ცაბაძე (მომხსენებელი). ეს დეკრეტი წარმოდგენილი გახლავთ შინაგან-საქმეთა სამინისტროს მიერ და შეეხება გაზეთ „საქართველოს რესპუბლიკაში“ სავალდებულო განცხადების დაბეჭდვისათვის ფასის შეცვლას. არსებული ფასი კარგა ხანია რაც დაწესებული არის. მას შემდეგ პირობები ძლიერ შეიცვალა. ფასი ყველაფერზე საგრძნობლად გადიდდა - გაზეთში კი ძველი ფასი არის დატოვებული. დღეს გაზეთს ყოველი სტრიქონის დაბეჭდვა უჯდება სამი მანეთი და ღებულობს კი მანეთ ნახევრიდან სამ მანეთამდე. თავის-თავად ცხადია რედაქციას დეფიციტი აქვს და ამიტომ ძველი ფასი უნდა შეიცვალოს შექმნილ პირობების თანახმად.

დეკრეტი თხოულობს ამ ფასის შეცვლას. შეცვლის უფლება კი უნდა გადაეცეს მთავრობას. მან უნდა დააწესოს ისეთი ფასები, რაც დროს და გარემოებას შეეფერება და თუ საჭირო იქნება მას შემდეგშიაც უნდა ჰქონდეს უფლება შესცვალოს ეს ფასები.

თავმჯდომარე. სიტყვას ხომ არავინ ინებებს ზოგადი მსჯელობისათვის? სიტყვა არავის ნებავს. გთხოვთ წაიკითხოთ დეკრეტი.

ცაბაძე (კითხულობს სათაურს და დეკრეტის მუხლებს, რომლებსაც დამფ. კრება იღებს ჩვეულებრივი წესით).

თავმჯდომარე. შემდეგი სიტყვა ეკუთვნის ბატონ იმნაიშვილს.

5. დეკრეტი ბათომის ქართულ გიმნაზიის ერთდროულ დახმარების 260.000 მან. გადადებისა.

იმნაიშვილი. (მომხსენებელი). ბათომის გიმნაზია თხოულობს ერთდროულ დახმარების სახით 260 ათას მანეთს. როგორც მოგეხსენებათ ბათომის გიმნაზია ერთი წელიწადია რაც არსებობს და ამ ხნის განმავლობაში ჩვენ ხაზინიდან გავიდა მის სასარგებლოდ რამოდენიმე მანეთი. ბათომის ცხოვრების პირობების გაუარესების გამო ბათომის გიმნაზიას დღეს აქვს დიდი დეფიციტი. და ამიტომ განათლების უწყება შემოდის შუამდგომლობით დამფ. კრების წინაშე ეს დეფიციტი დაფარულ იქნეს. საფინანსო კომისიამ მიიღო ეს დეკრეტი. მას აქვს აგრეთვე დასტური სახელმწიფო კონტროლიორისა.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის სიტყვას ხომ არავინ ინებებს? სიტყვა არავის სურს. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე. (დეკრეტის ყველა მუხლები მიღებულ იქნა დამფუძნებელ კრების მიერ ჩვეულებრივი წესით).

6. მუხლობრივი განხილვა კანონ-პროექტისა სასჯელის წესდების და სასჯელის დებულების ჯარიმის გადიდების შესახებ.

კ. ნინიძე. (ს.-დ.) იურიდიული კომისიის მხრით კანონ-პროექტის სათაურსა და თითოეულ მუხლს ცალ-ცალკე კითხულობს. დამფ. კრება კანონ-პროექტების სათაურსა და თითოეულ მუხლს ცალ-ცალკე ღებულობს უცვლელად, რომელიც გადაეცა სარედაქციო კომისიას საბოლოო ტექსტის შესამუშავებლად.

თავმჯდომარე. შემდეგი საკითხი გახლავთ - განხილვა კანონ-პროექტისა რესპუბლიკის საპყრობილეთა შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ. სიტყვა ეკუთვნის ბ. გიორგაძეს.

7. მუხლობრივი განხილვა კანონ-პროექტისა რესპუბლიკის საპყრობილეთა შტატის და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

გ. გიორგაძე. (ს.-დ.) წარმოდგენილი გახლავთ განსახილველად და დასამტკიცებლად საპყრობილეთა შტატები და ამ შტატებით გამოწვეული ხარჯთ-აღრიცხვა; სულ მთელი წლის განმავლობაში უწყება თხოულობს, ისე როგორც ეს მიიღო საფინანსო-საბიუჯეტო კომისიამ (ასახელებს ციფრს), ხოლო ხუთი თვის განმავლობაში 1 იანვრიდან დეკრეტში აღნიშნულ თანხას, როცა ეს საკითხი ირჩეოდა საფინანსო კომისიაში, სხდომას დაესწრო უწყების წარმომადგენელი იუსტიციის მინისტრი, რომლის განკარგულებაში იმყოფება საპყრობილეთა საქმე; მან კომისიას გასცა პასუხი იმ კითხვებზე, რომელიც მას აინტერესებდა; და განმარტებითი ბარათიდანაც სჩანს, თუ როგორ სურს უწყებას მოაწყოს საპყრობილეები. ეს საქმე დიდი საკითხი არის და ყველა დაწინაურებულ ქვეყნებში მას ჯეროვანი ყურადღება ექცევა. სახელმწიფო ვალდებულია დამნაშავე შეიპყროს და დასაჯოს. ამავე დროს იგი ვალდებულია შეუქმნას დამნაშავე პირს ისეთი პირობები ფიზიკურ და ზნეობრივ არსებობისა, რომ როცა დამნაშავე სასჯელს მოიხდის, იგი დაუბრუნდეს საზოგადოებას და თავისი წვლილი შეიტანოს საზოგადოებრივ აღმშენებლობაში. ასეთია სახელმწიფოს მოვალეობა. სხვა და სხვა სახელმწიფო ამ მიზანს სხვა და სხვა გზით ანხორციელებს. საერთოდ ცნობილია, რომ ყოველი კულტურული სახელმწიფო ცდილობს შეპყრობილი პირი ცუდ დროს არ ატარებდეს, შრომას მიეჩვიოს და ცოდნა შეიძინოს; მაგრამ ეს შრომა სხვა და სხვა ნაირად შეიძლება გამოიყენონ და სხვა და სხვა სისტემა შეიძლება იყოს; წინად ასეთი აზრი იყო: დამნაშავე მარტოდ მარტო უნდა იყოს და იმუშაოს. არის სხვა სისტემაც, რომ ერთად იყვნენ, მუშაობდენ და ერთმანეთს ხმას არ სცემდენ, ჩუმად იყვნენ; ეს ორივე სისტემა უარყოფილი არის და აღებულია ინგლის-ირლანდიული სისტემა: დამნაშავენი იყოფა ჯგუფებათ; არის სხვა და სხვა საფეხურები, რომელიც მათ უნდა გაიარონ, რომ შრომას მიეჩვიონ და ცოდნა შეიძინონ და გარდა ამისა, როცა საპყრობილედან გამოვლენ და ადგილი არა აქვთ, თანხაც ჰქონდეთ, რომ დამოუკიდებელი არსებობა შეძლონ. ეს არის უკანასკნელი სისტემა, რომელიც მიღებულია ყველა კულტურულ ქვეყნებში და განსაკუთრებით ჩრდილო ამერიკაში და ინგლისში. წარმოდგენილი კანონ-პროექტიდან სჩანს, რომ მთავრობა სდგას სწორედ ამ ნიადაგზე; იგი სდგას არა მარტო იმ ნიადაგზე, რომ დაიჭიროს ის დამნაშავე, რომელიც დაარღვევს სახელმწიფო, საზოგადოებრივ თუ კერძო ინტერესების დამცველ წესებს, არამედ მიაქციოს ყურადღება, რომ დამნაშვენი ცუდათ დროს არ ატარებდენ, მოემზადოს და დაბრუნდეს როგორც საზოგადოებისათვის სასარგებლო წევრი, რომელიც თავის მოვალეობას შეასრულებს. დამნაშავეთა ფიზიკურ ან ნორმალურ პირობებში ჩაყენება - ამისთვის არის ცალკე თანხა, ეპიდემიის წინააღმდეგ ბრძოლისათვის კიდევ განსაკუთრებული თანხაა და საერთოდ უნდა იქნეს მიღებული ზომები შეპყრობილთა ცხოვრების რიგიანად მოწყობისათვის; შენობები და კამერები, მაგ. უნდა იყოს გასუფთავებული - აქ ცალკე თანხა გახლავთ; რომ საპყრობილე წმინდათ იქნეს მოწყობილი ამისათვისაც განსაზღვრული თანხა არის, და აგრეთვე განსაკუთრებული თანხა არის დამნაშავეთათვის სამუშევარის შესაქმნელად. ასეთი სამუშევარის ნახვა ადვილი არ არის და ნელ-ნელა უნდა მოხერხდეს. რუსეთის ციხეები საამისოდ სრულებით არ იყო მოწყობილი და უწყება ამ გარემოებას დიდ ყურადღებას აქცევს. გარდა ამისა ტუსაღების შესანახავად უწყების მიერ გამოთხოვილია კაცზე 25 მან. კომისიამ დიდი სიძვირის გამო ეს გაადიდა 35 მანეთამდე. აგრეთვე საჭიროა ჩაცმა-დახურვაზე ზრუნვა; ავადმყოფ ტუსაღებისათვის სულზე ნაანგარიშევია 50 მან. მოსაწყობია საავადმყოფოები, დიდათ საჭიროა სატუსაღოებში განათებისა და გათბობის რიგიანად მოწყობა. გარდა ამისა მცირე წლოვანთა შენახვაც დიდი საქმე გახლავთ. მოგეხსენებათ ავჭალაში გვაქვს მცირე წლოვანთა კოლონია, რომელსაც დახმარება სჭირდება და ამისათვის თანხაა საჭირო. ამ გვარათ როგორც განმარტებითი ბარათიდან და აგრეთვე შტატებიდან სჩანს, უწყებას განზრახული აქვს საპყრობილეთა საქმე დააყენოს ისე, რომ სხვა ქვეყნებს არ ჩამორჩეს და გამოიყენოს ამ საქმისათვის ის გამოცდილება, რომელსაც მეცნიერება იძლევა. საფ.-საბიუჯეტო კომისიას არ შეუძლია სიამოვნებით არ შეეგებოს, როცა ასეთი გეგმა არის წარმოდგენილი და ამიტომ კომისია გთხოვთ ეს შტატები და ხარჯთ-აღრიცხვა მიიღოთ ისე, როგორც იგი წარმოდგენილია.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? სიტყვა არავის სურს და სათანადო ვადის გასვლისას კანონ-პროექტი წარმოდგენილი იქნება მუხლობრივ განხილვისათვის.

8. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა ქუთაისში მეორე ხარისხის საბაჟოს დაარსების შესახებ.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბ. სალაყაიას.

სალაყაია (ს. დ.) როგორც მოგეხსენებათ ევროპიდან დიდძალი საქონელი შემოდის ქუთაისის გუბერნიაში; ამ საქონლის მისაღებად ვაჭრებს უხდებათ სიარული ფოთსა, ნატანებსა, ან ბათომში. ეს მოგზაურობა დიდ ხარჯს და დროის დაკარგვას იწვევს. ამიტომ ვაჭართა კავშირი შუამდგომლობს, რომ ქ. ქუთაისში საბაჟო დაარსდეს. სამინისტროს დღემდისაც უნდოდა ასეთი საბაჟო დაარსებულიყო, მაგრამ ვინაიდან მოსალოდნელი იყო, რომ ბათომი საქართველოს დაბრუნებოდა, ეს საკითხი გადაწყდა. რადგან ბათომის საკითხი დღესაც გამოურკვეველია, სამინისტრო შუამდგომლობს დაარსდეს ქუთაისში მეორე ხარისხის საბაჟო. იქ უკვე არსებობს დროებით საბაჟოს განყოფილება და როგორც მოხსენებიდან სჩანს, მოგება ეხლავე მოაქვს. საბჭოს იმედი აქვს, რომ ეს საბაჟო ყოველთვიურად არა ნაკლებ ორი მილიონის მოგებას მოგვცემს. ამ გვარად საბაჟო საგრძნობ მოგებას მისცემს ჩვენს ხაზინას. საფინანსო-საბიუჯეტო კომისიის მიერ ეს კანონ-პროექტი მიღებულია და კომისია შუამდგომლობს თქვენს წინაშე იგი დაადასტუროთ.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის თუ ვინმე ინებებს სიტყვას? სიტყვა არავის სურს და სათანადო ვადის გასვლისას კანონ-პროექტი წარმოდგენილი იქნება მუხლობრივ განხილვისათვის.

შემდეგი სიტყვა ეკუთვნის ბ. გომართელს.

9. დეკრეტი ფოსტის გადაზიდვის ხარჯების დასაფარავად 4.034.304 მან. და 92 კაპ. გადადებისა.

ივ. გომართელი (ს. დ.) თქვენ კარგად მოგეხსენებათ, რომ რესპუბლიკაში არსებობს საფოსტო გზები და სწარმოებს მათზე ფოსტის გადაზიდ-გადმოზიდვა. გაღებული თანხა საკმარისი უნდა ყოფილიყო ამ საბიუჯეტო წლის განმავლობაში. იანვრიდან ფასმა იმატა. მაშინ გადადებული იყო ერთი ცხენის შენახვაზე სამი თუმანი. დღეს კი საუწყებათაშორისო კომისიას ჰქონდა სხდომა და იქ დაწვრილებით გამოანგარიშებულია, რომ ერთ ცხენზე 12 თუმანია საჭირო. ეს აუცილებლად საჭიროა და ამიტომ ასეთ პირობებში ძველი ნიხრის დატოვება ყოვლად შეუძლებელია. ამ ძველი ნიხრით საქმეს ვერ აწარმოებთ. მთავრობა სცნობს, რომ ეს საქმე ფერხდება. ამის თავიდან ასაცილებლად საჭიროა ერთგვარი თანხა და ეს თანხა გამოანგარიშებული არის. ყველა საფოსტო გზებზე რესპუბლიკას ჰყავს (ასახელებს) ცხენი და რომ ვიანგარიშოთ დღიური ხარჯი თითო ცხენზე 12 თუმანი, მივიღებთ იმ თანხას, რომელიც არის გამოთხოვილი. ხოლო რადგან იანვარში იყო მიცემული (ასახელებს) მან. და ის დახარჯული არ არის, არის დარჩენილი (ასახელებს) მან. ეს რომ მივუმატოთ, რაც საბიუჯეტო წლის დამლევამდე საჭირო არის ამ ხარჯის დასაფარავად, მივიღებთ 4 მილ. მანეთს, რაც აუცილებლად საჭიროა, რომ საფოსტო გზებზე გადაზიდვა-გადმოზიდვა არ შეფერხდეს.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის სიტყვას ვინ ინებებს? ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვისა? გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე.

გომართელი (კითხულობს მუხლობრივად, რის შემდეგაც დამფ. კრება იღებს დეკრეტს და გადასცემს სარედაქციო კომისიას).

თავმჯდომარე. შემდეგ საკითხს მოგახსენებთ ბ-ნი გაგლოევი.

10. დეკრეტი გზათა უწყების მოსამსახურ. დღ. სარგებელ. ნორმის შეცვლისა.

გაგლოევი (ს. დ.) დამფ. კრებამ მიიღო დეკრეტი სახელმწიფო მოსამსახურეთათვის დღიურების გადიდების შესახებ. დეკრეტში იყო ნახსენები, რომ რკინის გზის უწყებისათვის ცალკე იქმნება შემოტანილი დეკრეტიო. ეს დეკრეტი შემოიტანა რკინის გზის უწყებამ, საიდანაც სჩანს, რომ რკინის გზის უწყების იმ მოსამსახურეთ, რომელთაც უხდებათ მოგზაურობა სამსახურის გამო ეძლეოდათ ისე, როგორც სახელმწიფო მოსამსახურეებს ე.ი. რესპუბლიკის ფარგლებში 1/ 30 თვიური ჯამაგირისა დღეში და რესპუბლიკის გარეშე კი - 1/15 თვიური ჯამაგირისა. რაც შეეხება რკინის გზელებს მათ უნდა ეძლეოდეთ რკინის გზის ფარგლებში 1/50 თვიური ჯამაგირისა, უბნის გარეშე - 1/40 და რესპუბლიკის გარეშე 1/25. ბათომ-ნატანების რკინის გზის ლიანდაგზე მოსამსახურეთ, რომელნიც მუდმივ სამსახურს ეწევიან, ვინაიდან ოლქში განსაკუთრებული სიძვირეა, უნდა ეძლეოდეთ 1/40 ე.ი. იმდენი, რამდენიც ეძლევათ უბნის გარეშე მოგზაურობის დროს. გამონაკლისს ის მუშა-მოსამსახურენი შეადგენენ, რომელნიც აქსტაფის გზაზე არიან, მათ უნდა ეძლეოდეთ იმდენი, რამდენიც ეძლევათ მოგზაურობის დროს უბნის ფარგლებში ე.ი. 1 /50.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის სიტყვას ვინ ინებებს? ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვაზე გადასვლისა? გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე.

გაგლოევი (კითხულობს დეკრეტს მუხლობრივად, რის შემდეგ იგი მიღებულ იქნა დამფ. კრების მიერ და გადაეცა სარედაქციო კომისიას).

თავმჯდომარე. შემდეგი საკითხისათვის სიტყვა ბ-ნ ცაბაძეს ეკუთვნის.

11. დეკრეტი მიწად-მოქმედების მინისტრის განკარგულებაში სამეურნეო იარაღების და მასალების შესაძენად 1.140.000 მან. გადადებისა.

ვ. ცაბაძე (ს.-დ.) თქვენ მოგეხსენებათ, რომ ჩვენი ქვეყანა ეს სასოფლო მეურნეობის ქვეყანა არის და თითქოს მთელი მასალა და სამეურნეო იარაღები, რომელიც ესაჭიროება ამ მეურნეობას საზღვარ-გარეთიდან მოდიოდა და მოდის დღესაც. საერთაშორისო ომის დაწყებამდე მასალის და იარაღის შემოტანა ადვილი იყო. მას შემდეგ, რაც ზღვის გზები შეიკრა, შეწყდა ამ იარაღების შემოტანაც. დღეს ეს შესაძლებელია, მაგრამ მეორეს მხრივ გაძნელებულია საზღვარ-გარეთის ვალიუტის უქონლობის გამო. რადგან სამიწათმოქმედო სამინისტროს ეს ვალიუტა არ ჰქონდა, ის იძულებული იყო გაემართა მოლაპარაკება ჩვენში ცნობილ ვაჭარ ფრიდონოვთან, რომელიც მუდამ ამ ოპერაციას აწარმოებდა ჩვენში. ფრიდონოვი შეუთანხმდა სამინისტროს. მან უკვე შეიძინა საქონელი. დაახლოებით გამოანგარიშებული არის, რომ ამ მიმდინარე წელს ჩვენი მეურნეობისათვის საჭირო მასალა და იარაღები დაახლოვებით 50 მილიონ მანეთის ღირებულებისა იქნება ჩვენი ბონებით. ამ მასალის დიდი ნაწილი ფრიდონოვს უკვე შეძენილი ჰქონია საზღგარ-გარეთ, მაგრამ საჭირო არის ამ ოპერაციის დასრულება და ამისათვის კი ფული არ ეყო და ამ დეკრეტით გამოთხოვილია 1 მილიონი მანეთი, რომელიც გადაეცემა ფრიდონოვს და ფრიდონოვი გამოიტანს ადგილობრივ ბანკებიდან ფასიან ქაღალდებს, იმას დააგროვებს საზღვარ-გარეთის ბანკებში და ამგვარად ვალიუტას შეიძენს და დაგროვილი თანხით დაამთავრებს ამ ოპერაციას. უნდა მოგახსენოთ, რომ ერთი ნაწილი ამ იარაღებისა მიღებულია და გადაცემულია საადგილ-მამულო საბჭოს ხელში. ეს იარაღი ნაწილდება ჩვენ რესპუბლიკაში და დანარჩენიც მიიღება. პირობები უსათუოდ კარგია. ამ პირობით 15%25-20%25 მიეცემა ფრიდონოვს იმ ღირებულებიდან, რაც დაუჯდება ეს საქონელი. ეს დეკრეტი გაირჩა საბიუჯეტო-საფინანსო კომისიაში და მან ეს დეკრეტი მიიღო.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის სიტყვას ხომ არავინ ინებებს? ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვაზე გადასვლისა? მუხლობრივ განხილვის შემდეგ დეკრეტი მიღებულ იქნა და გადაეცა სარედაქციო კომისიას.

შემდეგ საკითხს მოგახსენებთ ბ-ნი იმნაიშვილი.

12. დეკრეტი ქართულ ეროვნული სამხატვრო გალერეის დაარსებისა.

იმნაიშვილი. (ს.-დ.) აქ ტფილისში განზრახული არის ეროვნულ სამხატვრო გალერეიის დაარსება და დაცვა საერთოდ მხატვრობის და ქანდაკებების ძველის და ახლის. ამ მხრივ უკვე გადადგმულია ნაბიჯი, გროვდება მხატვრული ნაწარმოები ე.წ. დიდების ტაძარში. განზრახულია აგრეთვე დაგროვება იმ ფრესკებისა, სურათებისა, რომლებიც წარმოადგენენ ძველ ხელოვნურ ნაშთს, ნიმუშებს და რომლებიც საუბედუროთ გაფანტულია სხვა და სხვა მუზეუმებში. დაახლოვებით ამ გალერეიას უნდა მიეცეს ისეთი ხასიათი, როგორც ტრედიაკოვის გალერეიაა მოსკოვში, ან ეროვნული გალერეია დრეზდენში, პარიზში, მიუნხენში და სხვაგან. რასაკვირველია ამ მიზნის სისრულეში მოყვანა შესაძლებელი დარჩება. აქ არის წარმოდგენილი დებულება და მის თანახმად ეს გალერეია დაექვემდებარა განათლების სამინისტროს. მისი პირდაპირი გამგე მისი საბჭოა და დირექტორი - საბჭოს თავმჯდომარე. ამ სახით შემოსულია ეს დეკრეტი განათლების უწყებისაგან. განხილულია ხელოვნების კომისიის მიერ და მიღებულია აგრეთვე სახალხო განათლების კომისიის მიერ. შემდეგ დართულ შტატისა და დებულების თანახმად შემუშავებულ ხარჯთ-აღრიცხვა დამტკიცებულია საფინანსო-საბიუჯეტო კომისიის მიერ. ეს გახლავთ ამ დეკრეტის შინაარსი.

ნ. იმნაიშვილი (კითხულობს დებულებას ეროვნულ სამხატვრო გალერეის დაარსების შესახებ).

თავმჯდომარე. სიტყვას ხომ არავინ ინებებს? მსურველი არავინ არის. დებულება დამტკიცებულია. გთხოვთ წაიკითხოთ შტატი და ხარჯთ-აღრიცხვა.

ნ. იმნაიშვილი (კითხულობს ხარჯთ-აღრიცხვას და შტატს).

ექ. თაყაიშვილი (ნ.-დ.) ბატონებო, ეს ხარჯთ-აღრიცხვა, რომელიც აქ არის წარმოდგენილი, განზრახულია 1 თებერვლიდან. მაგრამ ჩვენ ვიცით, რომ ამ მუზეუმის სამზადისის მუშაობა დიდი ხანია რაც წარმოებდა. ის ხალხი, რომელიც მასზე მუშაობდა იყო იდეური ხალხი და თუ მუშაობდა, მათ აინტერესებდათ არა ის მცირე გასამრჯელო, რომელსაც იღებდენ, არამედ ისინი დაინტერესებულნი იყვნენ თვით მუზეუმის მოწყობის იდეით, და დიდი უსამართლობა იქნება თუ ეს შრომა არ იქნა დაფასებული. ის შრომა, რომელსაც ისინი ეწევიან ბევრად უფრო დასაფასებელია, ვინემ სხვისი. ამრიგად მე წინადადებას ვიძლევი ეს პროექტი შტატებისა მიღებულ იქნეს 1 იანვრიდან და არა 1 თებერვლიდან. განსხვავება მხოლოდ ერთი თვისაა. და გავრცელებულ იქნეს ჯამაგირების მომატება თუ ყველაზე არა, იმათზე მაინც, ვინც უკვე 5 წელია ამ საქმეზე მუშაობს და მთელი თავისი ენერგია და შრომა ამ საქმის გაუმჯობესებას მოანდომა. ეს იქნება სამართლიანი დაფასება მათი შრომისა და საქმიანობისა. ამასთან მხედველობაში მისაღებია ცხოვრების გაძვირებაც და ამიტომ საჭიროდ მიმაჩნია მომატება ჯამაგირისა გავრცელებულ იქნეს მათზე 1-ლ იანვრიდან.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის მომხსენებელს.

ნ. იმნაიშვილი (ს.-დ.) ეს მოსაზრება ბ-ნ თაყაიშვილისა მისაღები იქნებოდა მხოლოდ მაშინ, რომ ის პროექტი, რომელიც წარმოდგენილი იყო განათლების სამინისტროს მიერ მიგვეღო უცვლელად. მაგრამ საბიუჯეტო-საფინანასო კომისიამ ასეთი პროექტის მიღება შეუძლებლად სცნო და საჭიროდ დაინახა სათანადო ცვლილებები შეეტანა შიგ. ამ რიგად საფინანსო კომისიამ ერთგვარი კომპენსაცია უკვე მოახდინა. ამის შემდეგ მიუღებელია, რომ ასეთი ახალი ვარიანტი კიდევ მისაღები იყოს საფინანსო კომისიისათვის და ეს კიდევ შეიცვალოს და დატად აღიარებულ იქმნას 1 იანვარი და არა 1 თებერვალი, როგორც ეს ამ პროექტით არის განზრახული.

თავმჯდომარე. კენჭს უყრის ბ-ნ თაყაიშვილის წინადადებას. ვინ არის მომხრე? ვინ არის წინააღმდეგი? შესწორება უარყოფილია.

ნ. იმნაიშვილი (განაგრძობს შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის კითხვას, რომელიც მიღებულ იქნა დამფუძნებელ კრების მიერ და გადაეცა სარედაქციო კომისიას).

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბ. სალაყაიას.

13. მუხლობრივი განხილვა კანონ-პროექტისა შინაგან-საქმეთა სამინისტროს კანცელ. შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა.

ი. სალაყაია (ს.-დ.) კითხულობს მეორე მუხლობრივ განხილვას შინაგან საქმეთა სამინისტროს შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის კანონ-პროექტისას, რომელიც მიღებულ იქნა დამფუძნებელი კრების მიერ და გადაეცა სარედაქციო კომისიას).

თავმჯდომარე. სიტყვას ეკუთვნის ბატონ იმნაიშვილს.

14. დეკრეტი საქონლის ჭირის საწინააღმდეგო შრატის დამზადების სადგურის ს. ტაბახმელაში მელიქიშვილების მამულის შესაძენად 1.060.000 გადადების შესახებ.

ნ. იმნაიშვილი (ს.-დ.) ბ-ბო! შინაგან საქმეთა სამინისტროსთან არსებობს სავეტერინარო განყოფილება და ამ განყოფილებას ეკუთვნის ეგრედ-წოდებული საქონლის ჭირის საწინააღმდეგო შრატის დამმზადებელი სადგური. ეს სადგური უწინ იმყოფებოდა ქუთაისში, მაგრამ რაკი ამ სადგურისათვის საჭირო საქონლის არსებობა და პირობები ხელს არ უწყობდენ მას, ეს სადგური შარშან გადატანილ იქნა ბაკურიანთან ახლოს ციხის-ჯვარში, მაგრამ შინაგან-საქმეთა სამინისტროსგან დამოუკიდებლად, ვინაიდან იქ მისი დარჩენა ყოვლად შეუძლებელი იყო, ვინაიდან საამისოდ მას ხელს არ უწყობდა არც ჰავა სოფლისა და არც საერთო მდგომარეობა. შემდეგ ეს სადგური გადმოტანილ იქნა ტფილისის ახლოს სოფ. ტაბახმელაში (ტფილისიდან 10 ვერსზეა დაშორებული), რაც უფრო მნიშვნელოვანი არის სადგურისათვის ეს საძოვარი ადგილები, რომლებიც მოიპოვებიან ამ სოფელში და რომლის შეძენაც განზრახულია ამ სადგურისათვის. ეს მილიონი მანეთი სწორედ ამისათვის არის გამოთხოვილი. აქვე არის დართული 60 ათასი მანეთი, რომელიც საჭირო იქნება სხვა და სხვა სატეხნიკო მასალების შესაძენად და მასთან დაკავშირებულ საკითხების მოსაწესრიგებლად. ეს საკითხი საბიუჯეტო-საფინანსო კომისიამ განიხილა და მიიღო ის აუცილებლად იმ სახით, როგორადაც არის წარმოდგენილი. თუმცა კომისია დაინტერესდა იმ საკითხით, რომ რატომ არის ის, რომ როდესაც როდესაც აუარებელი მიწები შეიძინა მთავრობამ, კიდევ სჭირდება მას მიწების შეძენაო. მაგრამ ამ საკითხზე დამაკმაყოფილებელი ახსნა-განმარტება მიიღო მან შინაგან-საქმეთა სამინისტროსგან. საფინანსო კომისიამ მიიღო ეს დეკრეტი და სთხოვს დამფუძნებელ კრებას მის დამტკიცებას.

თავმჯდომარე. სიტყვა ხომ არავის სურს? მსურველი არავინ არის. მუხლობრივ განხილვის წინააღმდეგი ხომ არავინ არის? გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე.

(მუხლობრივ განხილვის შემდეგ დეკრეტი გადაეცა სარედაქციო კომისიას).

შემდეგ სიტყვა ეკუთვნის ბ. იმნაიშვილს.

15. დეკრეტი სახალხო სკოლების მასწავლ. დასაკმაყოფილ. 4. 193.333 მან. გადადებისა.

იმნაიშვილი (ს.-დ.) ეს დეკრეტი შეეხება სახალხო სკოლების მასწავლებელთა 5-წლეულების სახით დაკმაყოფილებას, რისთვისაც გაღებულ უნდა იქნას სახელმწიფო ხაზინიდან 4,193,333 მან. ზაფხულზე დამფუძნებელ კრების მიერ მიღებული იყო კანონ-პროექტი მასწავლებელთა 5-წლეულების შესახებ, მაგრამ მაშინ სათანადო კრედიტი ამისათვის არ გაუხსნიათ და ახლა უწყება ითხოვს იმ კანონ-პროექტის მიხედვით, რომელიც მიღებული იყო დამფუძნებელ კრების მიერ გახსნილ იქნას კრედიტი, რომელიც შეადგენს სულ 4,193,333 მან. ეს განაწილდება შემდეგნაირად: 1,480,000 მანეთი გაღებულ იქნება მასწავლებელთა ძირითად ჯამაგირად. უნდა მოგახსენოთ, რომ სულ არის 4 ხუთწლეული, რომელთანაც პირველი ხუთ-წლეული მასწავლებელთ ემატებათ ძირითად ჯამაგირად და ეძლევათ, როგორც ძირითადი ჯამაგირი. შემდეგ - მეორე ნაწილი 1,233,333 მოხმარდება ხუთ-წლეულებს 1 იანვრიდან 1 ივლისამდე. მესამე - 1,480,000 მანეთი ხუთ-წლეულებისათვის ამა 1919/20 სამოსწავლო წლის დასრულებამდე. აი, ეს თანხა შეადგენს სულ 4,193,333 მანეთს. ეს დეკრეტი მიიღო სახალხო განათლების კომისიამ და შემდეგ დაადასტურა იგი საფინანსო კომისიამაც.

თავმჯდომარე. სიტყვას ხომ არავინ ინებებს? მსურველი არავინ არის. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვისა? გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე. გთხოვთ წაიკითხოთ.

იმნაიშვილი (კითხულობს დეკრეტს, რომელიც მუხლობრივ განხილვის შემდეგ მიღებულ იქნა და გადაეცა სარედაქციო კომისიას).

თავმჯდომარე. შემდეგი სიტყვა ეკუთვნის ბატონ ცაბაძეს.

16. მუხლობრივი განხილვა კანონ-პროექტისა შრომის სამინისტროს კანცელარიის შტატის და ხარჯთ-აღრიცხვის შესახებ.

ცაბაძე (ს.-დ.) (კითხულობს მეორე მუხლობრივ განხილვას კანონ-პროექტისას შრომის სამინისტროს შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ).

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის ხომ არავინ ინებებს სიტყვას? სიტყვა არავის ნებავს. ვინ არის წინააღმდეგი კანონ-პროექტისა? წინააღმდეგი არავინაა. კანონ-პროექტი მიღებულია. შემდეგი სიტყვა ეკუთვნის გომართელს.

17. დეკრეტი საქალაქთაშორისო ტელეფონის ქსელის მოსაწყობად 9.986.000 გადადების და ამავე საჭიროების 291,251 მან. და 40 კ. ღირებ. მასალის მიცემის შესახებ.

ივ. გომართელი (ს.-დ.) პროექტი დეკრეტისა გახლავთ წარმოდგენილი შინაგან-საქმეთა სამინისტროს მიერ. ეს დეკრეტი ეხება ტელეფონის ქსელის გაყვანას ჩვენს ქალაქებსა და დაბებში. ნაწილობრივ ეს უკვე არის განხორციელებული, მაგრამ არის კიდევ ბევრი ქალაქი და დაბა, რომლებიც არ არიან შეერთებული დედა ქალაქთან. განზრახულია მაგალითად ტფილისის შეერთება ტელეფონის საშუალებით შემდეგ ქალაქებთან (კითხულობს). ერთი სიტყვით უნდა იყვეს დაქსელილი მთელი ქალაქები და დაბები. ლაპარაკი იმის შესახებ თუ რა მნიშვნელობა აქვს, როგორც ეკონომიურად ისე კულტურულად, ზედმეტია.

ყველა ის ხარჯი, რაც დასჭირდება ამ დიდ საქმეს, გამოანგარიშებულია და უდრის 9.986.000 მან. კონტროლიორი არ არის წინააღმდეგი, მხოლოდ ფინანსთა მინისტრი ვერ აძლევს დადებით პასუხს ფინანსურ კრიზისის გამო. მაგრამ ჩვენ არ ვიცით სანამდე გაგრძელდება ეს კრიზისი. მე მგონია, რომ დიდხანს გასტანს. ამიტომ ჩვენ კულტურულ მუშაობას ვერ შევაჩერებთ.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის ხომ არავინ ინებებს სიტყვას? სიტყვა არავის სურს. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვისა? არავინ. გთხოვთ წაიკითხოთ სათაური და დეკრეტის მუხლები.

ივ. გომართელი (კითხულობს. ყველა მუხლი მიღებული იქმნა ჩვეულებრივი წესით და დეკრეტი გადაეცა სარედაქციო კომისიას).

თავმჯდომარე. შემდეგი სიტყვა ეკუთვნის ი. ელიგულაშვილს.

18. მუხლობრივი განხილვა კანონ-პროექტისა სახაზ. რკ. გზ. ჭიათ. შტ. განსაკ. ტარიფის მოსპობის შესახებ.

ი. ელიგულაშვილი (ს.-დ.) (კითხულობს მეორე მუხლობრივ განხილვას კანონ-პროექტისას სახაზინო რკინის გზის ჭიათურის შტოზე განსაკუთრებული ტარიფის მოსპობის შესახებ).

კანონ-პროექტი მიღებულ იქნა ჩვეულებრივი წესით გარდა მესამე მუხლისა, რომელიც სრულიად ამოშლილ იქნა სოც.-დემოკ. ფრაქციის წინადადებით.

თავმჯდომარე. შემდეგი სიტყვა ეკუთვნის მომხსენებელს ბ. იმნაიშვილს.

19. დეკრეტი პირველ-დაწყებითი სკოლების მასწავლ. მოკ. ვადიან კურს. დაარს. და საამისოდ 24.000 მან. გადადების შესახებ.

იმნაიშვილი. (მომხსენებელი) პირველი და უმთავრეს საზრუნავ საგანს შეადგენს საყოველთაო სწავლის განხორციელება რესპუბლიკაში. ამ მიზნით გასულ წელს ჯერ კიდევ ოქტომბერში და სექტემბერში, ესე იგი ამ სამოსწავლო წლის დამდგომს გახსნილი იყო სულ 156 ახალი სკოლა. სახალხო განთლების სამინისტროს აზრათ აქვს კიდევ მომავალ წელში დაუმატოს ამ სკოლებს მეორე განყოფილებანი. ამ განზრახვის სისრულეში მოსაყვანად უნდა გაიხსნას კიდევ იმ შკოლებთან მეორე განყოფილებანი რიცხვით 156. დაახლოვებით თუ მივიღებთ მხედველობაში იმას, რომ თითო განყოფილებას მოუნდება თითო მასწავლებელი ამ 156, მეორე განყოფილებისათვის დაგვჭირდება სულ დაახლოვებით 300 მასწავლებელი. ჩვენ შეგვიძლია ვიშოვნოთ ეს კადრი მასწავლებელთა, მაგრამ არა სრულიად. მათი მომზადება ეკისრება საოსტატო სემინარიებს... საერთოდ სულ ჩვენ რესპუბლიკაში არის 5 საოსტატო სემინარია. ამ სემინარიებს შეუძლიათ ყოველ წლიურად 150 მასწავლებლის მომზადება. თუ მივიღებთ მხედველობაში დღვანდელ ნაკლუვანებას მასწავლებელში და თუ ამას მიუმატებთ იმ რიცხვს, რომელიც საჭიროა მეორე განყოფილებისათვის - სულ დაგვჭირდება 600 მასწავლებელი. მაგრამ სამოსწავლო სემინარიებს შეუძლიათ დააკმაყოფილონ მხოლოდ ერთი მესამედი საჭირო მასწავლებელთა, ე.ი. დაახლოვებით შეუძლია მოგვცეს 200 მასწავლებელი. დანარჩენი რიცხვი მასწავლებელთა უნდა მოამზადოს განსაკუთრებული კურსების საშვალებით. აი, უწყებას აქვს განზრახვა მოამზადოს ეს რიცხვი მასწავლებელთა მომავალ წლისათვის. უწყებას აქვს განზრახვა გაგრძელდეს ეს კურსები 6 თვით. განზრახვაა ეს კურსები მოეწყოს რესპუბლიკის 10 სხვა და სხვა მაზრაში. (კითხულობს მაზრებს).

სხვათა შორის ტფილისში იქნება გახსნილი სპეციალური კურსები ბერძენთა და მუსულმანთა შკოლების მასწავლებელთა მოსამზადებლათ. თავის-თავად ცხადია თუ ამ კურსებს არ გავხსნით და არ მოვამზადებთ მასწავლებლებს მომავალ წელში არსებულ სასწავლებელთათვის და აგრეთვე იმ განყოფილებათათვის, რომლებიც უნდა გავხსნათ, ვერ დავაკმაყოფილებთ საჭიროებას. ამ სემინარიებს შეუძლია მოგვცეს მომზადებული მასწავლებლები 2-3 წლის შემდეგ - ვინაიდან გადაკეთებული გიმნაზიები, რომელსაც წარმოადგენენ საოსტატო სემინარიები, ამას მოკლე ხანში ვერ შესძლებს. განათლების უწყება შემოდის შუამდგომლობით, რათა მიღებულ იქნეს ეს დეკრეტი სრულიად.

(მუხლობრივ განხილვის შემდეგ დეკრეტი მიღებულ იქნა სრულიად ჩვეულებრივი წესით და გადაეცა სარედაქციო კომისიას).

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ქ-ონ ტოროშელიძისას.

20. დეკრეტი სვანეთში სამკურნალო დაწესებ. შტატ. და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

მ. ტოროშელიძისა. (მომხსენებელი) დეკრეტი და ხარჯთ-აღრიცხვა სვანეთში საექიმო და საფერშლო პუნქტების დაარსების შესახებ არის წარმოდგენილი შინაგან-საქმეთა სამინისტროს მიერ. სვანეთში სულ 30 ათასი მცხოვრები მოიპოვება. ამ ჟამად იქ მხოლოდ ერთი საექიმო და ორი საფერშლო პუნქტი არის. 30 ათას მცხოვრებთა შედარებით ეს ერთი წვეთი არის, და ამიტომ მედიკო სანიტარული კომისია ფიქრობს გახსნას იქ 8 საფერშლო პუნქტი და 3 საექიმო პუნქტები. ამ პუნქტების შესანახად არის გამოთხოვილი 218.900. მან. იქ შედარებით სხვა დაწესებულებათა ჯამაგირები არის თითქმის სამჯერ მეტი. ეს არის გამოწვეული იმით, რომ სვანეთი მოწყვეტილი არის ხოლმე დანარჩენ ნაწილებზე 7-8 თვის განმავლობაში, იქ პირობები შედარებით ცუდია და სანოვაგე ძალზე ძვირი. ეს მიიღო მხედველობაში საფინანსო-საბიუჯეტო კომისიამ, ჯამაგირები გაადიდა სამჯერ ქალაქის მახლობელ პროვინციებში არსებულ პუნქტებთან შედარებით.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბ-ნ ცაბაძეს.

ცაბაძე. საფინანსო-საბიუჯეტო კომისიის მიერ მიღებულია ეს დეკრეტი.

(დეკრეტი მიღებულ იქნა ჩვეულებრივ წესით და გადაეცემა სარედაქციო კომისიას).

21. დეკრეტი მიწად-მოქმედების მინისტრის განკარგულებაში 55.133.320 მან. გადადებისა აჯამეთის სარწყავ არხის შესაკეთებლად.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბ-ონ ნინიძეს.

კ. ნინიძე. (ს.-დ.) აჯამეთის არხი გაკეთებულია 1910 წელს და მის შემდეგ წყალდიდობას წაულეკავს და საერთოდ ძალიან დაზიანებულია; საჭიროა ამ არხის შეკეთება. ირწყება რამდენიმე ათასი დესიატინა მიწა, რომელიც ფონდშია და გლეხობას უნდა მიეცეს; ასეთია შინაარსი დეკრეტისა.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? სიტყვა არავის სურს. დეკრეტი მუხლობრივად და საერთოდ მიღებულია ერთხმად და გადაეცა სარედაქციო კომისიას.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბ. ცაბაძეს.

22. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტის გზათა დეპარ. ცენტრალურ ორგანოს შტატის გადიდების და ჯამაგირის მომატების შესახებ.

ცაბაძე. (ს.-დ.) გზათა დეპარტამენტის ცენტრალურ ორგანოს შტატები დამტკიცებულ იყო შარშან პირველ აგვისტოს; ამ კანონამდე ორგანოში ითვლებოდა 150 მოსამსახურე; ხოლო ამ კანონით მოსამსახურეთა რიცხვი შემცირდა 25 კაცამდე. ეს დიდი დაწესებულება გახლავთ; სამუშაო და საქმე ძლიერ ბევრია, მაშინ დეპარტამენტმა გამოითხოვა ზედმეტი ხარჯები იმ ვარაუდით, რომ ახლო მომავალში მოხდებოდა შტატების გადიდება. მთავრობამ ეს ზედმეტი ხარჯები შეამცირა იმდენათ, რომ ახალ მოსამსახურეთა მოწვევა შეუძლებელი იყო. ამიტომ მოიწვიეს მხოლოდ ოთხი მოსამსახურე: 1 - უმცროსი საქმის მწარმოებელი. ორი - მანქანაზე გადამწერი და ერთი - შიკრიკი. რაც შეეხება ჯამაგირების ნაწილობრივ მომატებას უნდა მოგახსენოთ: ამ დაწესეულებაში მოსამსახურე ძირითადი ჯამაგირით ჩამორჩენილია ამა თანამდებობის პირის ჯამაგირისაგან სხვა დაწესებულებებში. ეს იმიტომ არის, რომ შტატების და ხარჯთ-აღრიცხვის მიღება სხვა დაწესებულებათათვის მოხდა მას შემდეგ, რაც ცენტრალ. ორგანოს შტატები და ხარჯთაღრიცხვა უკვე მიღებული იყო. ამისათვის ნავარაუდევია ძირითადი ჯამაგირები ამ ორგანოში გადიდდეს და შეუთანხმდეს იმავე თანამდებობის პირის ჯამაგირებს სხვა დაწესებულებებში. გზათა კომისიისა და საფინანსო-საბიუჯეტო კომისიის მიერ ეს კანონ-პროექტი უცვლელად არის მიღებული.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? სიტყვა არავის სურს და სათანადო ვადის გასვლისას წარმოდგენილი იქნება მუხლობრივ განხილვისათვის.

23. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტ. შინ.-საქ. სამინ. ვეტ. სასანიტ. განყ. სავეტ. პერს. და შრატის დამზად. სადგურის და შტ. ხარჯთ-აღრიცხვის დამტ. შესახებ.

თავმჯდომარე. შემდეგი საკითხისათვის სიტყვა ეკუთვნის ბ. იმნაიშვილს.

ნ. იმნაიშვილი (ს.-დ.) აქ გახლავთ წარმოდგენილი შტატი და ხარჯთ-აღრიცხვა შინაგან-საქმეთა სამინისტროს ვეტერინარ-სასანიტარო განყოფილებისა. ამ განყოფილებას ევალება მთავარი ხელმძღვანელობა იმ ბრძოლისა, რომელიც უნდა აწარმოვოს რესპუბლიკამ პირუტყვთა და ფრინველების გადამდებ სენის წინააღმდეგ. თვით შტატი შეიცავს სამ ნაწილს: პირველი - შტატი ცენტრალ მმართველობისა; მეორე - სადგურის შტატი. ამ სადგურების მოვალეობაა სამრეწველო საქონელზე დაწესებულ პროცენტული გადასახადის აკრეფა და და ჯანმრთელობის შემოწმება; და მესამე შეიცავს ამ სავეტერინარო განყოფილების მმართველობის ქვეშ მყოფ საშრატე სადგურის შტატს. ცენტრალ მმართველობის შტატი დარჩა ძველი, თუ მხედველობაში არ მივიღებთ მცირე ცვლილებას, რომელიც შეტანილ იქნა ამ შტატებში. რაც შეეხება სადგურებს აქ კი საგრძნობი ცვლილება არის შემოკლების სახით; წინად რესპუბლიკაში იყო სულ 12 პუნქტი - სადგური, ეხლა კი 8 არის: ტფილისში არის ორი, ქუთაისში ერთი, სოხუმში ერთი, ახალციხეში ერთი, ფოთში ერთი, გურიაში ერთი და სხვ. ამას გარდა ასეთივე სახის პუნქტები დაარსებულია საზღვრებზე - ეგრედ წოდებული სადარაჯო პუნქტები. ამ სადარაჯო პუნქტების დანიშნულება არის მეზობელ სახელმწიფოდან გადამდებ სენის შემოსვლის საწინააღმდეგოთ ზომების მიღება, შემოწმება იმ საქონლისა, რომელიც ასეთ სახელმწიფოდან შემოდის. აქაც არის საგრძნობი ცვლილება; წინად არსებობდა ოთხი ასეთი სადარაჯო იმის მიხედვით, თუ როგორი საზღვრები ჰქონდა რუსეთის იმპერიას; ეხლა სხვა მდგომარეობაა და საზღვრების მიხედვით უნდა გავამრავლოთ ეს სადარაჯოები. ამიტომ უწყებამ შექმნა 6 ახალი სადარაჯო. სულ იქნება მაშასადამე 10. შემდეგ ამ შტატებში შედის შტატი იმ სადგურისა, რომლისთვისაც გაღებულია 1 მილიონი და სამასი ათასი მან., იმ სადგურისა, რომელიც მოწყობილია ტაბახმელაში. ეს გახლავთ კონსტრუქცია სამმართველოსი და მასთან დაწესებულ პუნქტებისა და სადარაჯოებისა. რაც შეეხება ხარჯებს უნდა მოგახსენოთ, რომ უმთავრესი ნაწილი დიდი ხარჯისა სჭირდება საოპერაციო-სამეურნეო ხარჯებს საშრატე სადგურისა, რაიც 4 მილიონს უდრის, დანარჩენი კი ცენტრალურ სამმართველოსა და სადარაჯო პუნქტებს. ეს სიდიდე ხარჯისა იმით აიხსნება, რომ ამ საშრატე სადგურს აქვს დიდი ხარჯები, რომელიც გამოწვეულია საოპერაციო და სამეურნეო მუშაობით; ე.ი. მან უნდა დაამზადოს შრატი და ამისათვის უნდა შეიძინოს საქონელი. მაშასადამე საჭიროა შენახვა, გამოკვება, მოვლა-პატრონობა ამ საქონლისა. მასვე ევალება სადგურების მოწყობა. განზრახულია 500 სული საქონლის შეძენა. მიღებულია ნომრად თვითეულ სულზე ფასი - 5.000 მან. და რადგან საქონლის ფასმა აიწია საეჭვოა, რომ ამ ფასით შესაძლებელი იქნეს მისი შეძენა. შემდეგ ამ საქონლის გამოსაკვებად 50.000 ფუთი თივის შეძენა ჯდება 250.000 მან. ე.ი. ფუთზე ნავარაუდევია 50 მან. ეს ცხადია ცოტაა და უსათუოდ მეტი დაჯდება. შემდეგ 1000 ფუთი ქერი, 1000 ფუთი ბზე, 5.000 ფუთი კიპტომი - ეს კი შეადგენს მოზრდილ თანხას. ყურადღებას იქცევს შეშა; შემდეგ საკანცელარიო-სამეურნეო ხარჯები. მაშასადამე უმთავრესი ნაწილი იმ ხარჯებისა, რომლის დამტკიცებას ითხოვს უწყება, მიდის საშრატე სადგურზე, დანარჩენი კი სადარაჯოებისა და პუნქტების შესანახად. ეს პროექტი განიხილა საფინანსო კომისიამ და რაკი დასაბუთებული მასალა არის წარმოდგენილი შესახებ ამ ფასებისა, ეს ხარჯთ-აღრიცხვა იცნო სამართლიანად და თითქმის უცვლელად მიიღო.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? სიტყვა არავის სურს და კანონ-პროექტი წარედგინება დამფ. კრებას სათანადო ვადის გასვლისას მუხლობრივ განხილვისათვის.

შემდეგი სიტყვა ეკუთვნის ბ. გიორგაძეს.

24. დეკრეტი სამხ. სასამ. და პროკურ. ზედამხ. დროებითი შტატ. და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკ.

გრ. გიორგაძე (ს.-დ.) წარმოდგენილი დეკრეტი სამხედრო სამინისტროს სასამართლოს შტატებს ეხება. როდესაც სამხედრო სამინისტროს შტატებს ვამტკიცებდით, ეს არ იყო შეტანილი დეკრეტში. ეს შტატები შეფარდებულია იმ შტატებთან, რომელიც საერთოდ არის იუსტიციის სამინისტროში, განხილულია საუწყებათაშორისო კომისიაში, განხილულია ფინანსიურ კომისიის მიერ და ამიტომ უნდა იქნას მიღებული.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის სიტყვას ვინ ინებებს? ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვაზე გადასვლისა? გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე. მუხლობრივ განხილვის შემდეგ დეკრეტი მიღებულ იქნა და გადაეცა სარედაქციო კომისიას.

შემდეგ საკითხს მოგახსენებთ ბ-ნი იმნაიშვილი.

25. დეკრეტი ქალაქ ოზურგეთის თვითმართ. 300.000 მან. მოკლევადიან სესხის მიცემისა.

იმნაიშვილი (ს.-დ.) ქ. ოზურგეთის თვითმმართველობა შუამდგომლობს მთავრობის წინაშე და მაშასადამე დამფ. კრების წინაშეც, მიეცეს სესხად სამასი ათასი მანეთი, რომ მას შეძლება დარჩეს შეიძინოს საქალაქო გიმნაზიის შენობა. ეს პროექტი განხილულია საფინანსო კომისიის მიერ და არსებითად მიღებულია, მაგრამ ამ პროექტს, ამ სესხის გაღებას არ ეთანხმება სახელმწიფო კონტროლი, რომელიც ამბობს, თუ ოზურგეთის ქ. თვითმმართველობას სჭირდება თანხა ასეთ მიზნისათვის, მან უნდა მონახოს სხვა გზა, იშოვოს კერძო საკრედიტო დაწესებულებიდანო და გამოსთქვამს აზრს, რომ ხაზინა სრულიად ვალდებული არ არის ქალაქის თვითმართველობას ასეთი სპეციალური დანიშნულებისათვის რაიმე თანხა მისცეს, რადგანაც დღეს ხაზინა უკიდურეს გაჭირვებას განიცდისო.

ამ კონტროლის მოსაზრებას საფინანსო კომისია არ დაეთანხმა იმიტომ, რომ ოზურგეთი ამ მხრივ განსაკუთრებულ პირობებშია, ჯერ ერთი, რომ საერთოდ ნაკლებია შესაფერისი შენობები, მეორე კიდევ იმიტომ, რომ მას ამ მხრივ დაბრკოლება ჰქონდა, ოსმალეთის შემოსევით ქ. ოზურგეთი დაზიანდა, ქალაქის თვითმმართველობა ფინანსიური მხრივ შესუსტებულია, მისი მდგომარეობა აირ-დაირია, მესამე მოსაზრება ეს არის სესხის სახით მიცემა, რომელსაც ქალ. თვითმარ. გადიხდის ახლო მომავალში. ამისდა მიხედვით საფინანსო კომისიამ ვერ გაიზიარა სახელმწიფო კონტროლიორის მოსაზრება და დაადგინა იშუამდგომლოს დამფ. კრების წინაშე, რათა მიეცეს ქ. ოზურგეთის თვითმმართველობას ეს სესხი. საფინანსო კომისია ითხოვს დაამტკიცოთ ეს დეკრეტი.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის ვის სურს სიტყვა? არავის. დეკრეტი მუხლობრივ განხილვის შემდეგ მიღებულ იქმნა და გადაეცა სარედაქციო კომისიას.

შემდეგი საკითხისათვის სიტყვა ეკუთვნის ბ-ნ იმნაიშვილს.

26. დეკრეტი ტფილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დამატებითი ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

იმნაიშვილი (ს.-დ.) ზაფხულში ჩვენ მივიღეთ შტატები სახელმწიფო უნივერსიტეტისა, მაგრამ ცხადია, რადგან უნივერსიტეტის მოქმედება ფართოვდება, მისი მუშაობა იზრდება, ჩვენ არ შეგვეძლო წინდაწინვე განგვესაზღვრა ის ხარჯები, რომელიც მუშაობასთან ერთად იზრდება. აი ეხლა სწორედ, სახალხო განათლების უწყებას შემოაქვს დეკრეტი, რომლის თანახმად ხაზინიდან გაღებული უნდა იქნას განსაზღვრული თანხა. სახელმწიფო უნივერსიტეტის დამატებითი ხარჯების დასაფარავად ეს თანხა უნდა მოხმარდეს პირველ ყოვლისა უნივერსიტეტის პირად შემადგენლობას, ვინაიდან ეს შემადგენლობა ერთობ გაიზარდა. შემდეგ მეორე ნაწილი ამ ხარჯებისა ეხება უნივერსიტეტში დატოვებულთ რიცხვით 8 კაცს, რომელნიც საზღვარ-გარედ უნდა გაიგზავნონ სამეცნიერო განათლების დასასრულებლად და შემდეგ უნივერსიტეტში სამუშაოდ. მესამე ნაწილი ეხება უნივერსიტეტის გამომცემლობას და შემდეგ მეოთხე და მთავარი ნაწილი ეხება უნივერსიტეტის სხვა და სხვა დაწესებულების მოწყობას, საბუნებისმეტყველო და საექიმო ფაკულტეტზე კაბინეტების მოწყობას. შემდეგ არის სხვა და სხვა ხარჯები სამეურნეო ხასიათისა. პირველ მიზნისთვის განზრახულია ე.ი. პირად შემადგენლობისათვის ამ დამატებითი ხარჯთ-აღრიცხვით (ასახელებს) მან. ეს იმიტომ, რომ ზაფხულის შემდეგ უნივერსიტეტს საშუალება მიეცა მოეწვია შესაფერისი სამეცნიერო ძალები და ამ მხრივ შეხედა ამას საფინანსო კომისიამ, რომ უეჭველად უნდა მიეცეს საშუალება უნივერსიტეტს, რომ მან სამეცნიერო ძალები უზრუნველყოს. ეს ნაწილი ამ პროექტისა არავითარ დავას არ იწვევს. რაც შეეხება უნივერსიტეტში დატოვებულების გასაგზავნად გამოანგარიშებულია (ასახელებს) მან. ამ რიცხვში შედის გზის ფულიც. თუ მივიღებთ მხედველობაში დღევანდელ ფულის კურსს, ეს თანხაც არავითარ დავას არ იწვევს. შემდეგ - გამომცემლობა. ეს საქმე უნივერსიტეტისთვის გაძნელებულია, რადგან არ არის საკმაო ქაღალდი. ქაღალდის ფასი სასწრაფოდ იზრდება და ამისათვის გამოთხოვილია (ასახელებს) მან. ეს საფინანსო კომისიას უდავოდ მიაჩნდა, ვინაიდან დღეს ამ საქმის მოწყობას ხელს უშლის სიძვირე ქაღალდისა. მეოთხე ნაწილი ეხება იმ დაწესებულებებს, კაბინეტების და ლაბორატორიების მოწყობას მთლიანად და მედიკურ ფაკულტეტზე ნაწილობრივ. ესეც არ იწვევს არავითარ წინააღმდეგობას საფინანსო კომისიის მხრივ. ვინაიდან ეს მოწყობა ამ ლაბორატორიებისა უნდა შესყიდულ იქნას საზღვარ-გარეთ და ჩვენი ფულის კურსის მიხედვით ეს დიდ თანხას მოითხოვს, ამიტომ საფინანსო კომისია ამ ნაწილსაც დაეთანხმა.

საერთოდ თუ მივიღებთ მხედველობაში, რომ ეს ხარჯთ-აღრიცხვა გათვალისწინებული ყოფილა ზაფხულში, მაშინ თავისთავად ბუნებრივია, ეს ხარჯი უნდა გაგვეღო. მაშასადამე, ფორმალურად მას არავითარი დაბრკოლება არ ეღობება წინ. აი ამიტომ რაკი ასე დასაბუთებულია და დაწვრილებით გამოანგარიშებულია ყოველი პარაგრაფი ამ ხარჯთ-აღრიცხვისა, ამიტომ საფინანსო კომისიამ ის მიიღო, მიიღო იგი განათლების კომისიამაც და შუამდგომლობს დამფუძნებელ კრების წინაშე მის დადასტურებას. აქ იყო ერთი გარემოება, რომელსაც ანგარიში უნდა გასწეოდა. მთავრობამ ეს დეკრეტი სხვანაირად მიიღო, რადგან დებულება უნივერსიტეტისა არ არის საბოლოოდ შედგენილი, ამიტომ მთავრობა საჭიროდ სთვლიდა ამ თანხიდან უნივერსიტეტისათვის ავანსად მიეცა 5 მილიონი მანეთი. მაგრამ სახალხო განათლების კომისია არ დაეთანხმა მთავრობას. რასაკვირველია, მთავრობის ეს მოთხოვნილება სამართლიანია, უნივერსიტეტს უნდა ჰქონდეს თავისი დებულება საბოლოოდ დამთავრებული, მაგრამ ამ საქმისათვის დღეს მხოლოდ 5 მილიონის ავანსად მიცემა შეუძლებელი არის, რადგან ეს თანხა უნივერსიტეტს ეხლა სჭირდება სწორედ. თუ მხედველობაში მივიღებთ იმ გარემოებას, რომ ჩვენი უნივერსიტეტი დღეს აღმშენებლობითი ხანაშია, ჩვენ უნდა დავრწმუნდეთ იმაში, რომ ეს ფული ყოველ შემთხვევაში ეხლა არის აუცილებელი მისთვის და მისი მიუცემლობა ძლიერ შეაფერხებდა უნივერსიტეტის მუშაობას. ამიტომ სახალხო განათლების კომისიას არ შეეძლო დათანხმებოდა მთავრობის ამ ფორმალურ მოთხოვნილებას და ამიტომ იგი დაეთანხმა უნივერსიტეტის მოთხოვნას და საჭიროდ მიაჩნია ეს თანხა მიეცეს სავსებით ეხლავე უნივერსიტეტს, რათა მას შეძლება ექნეს დაწყებული საქმე დაუყოვნებლივ განაგრძოს და მუშაობა არ შეაჩეროს.

თავმჯდომარე. სიტყვას ხომ არავინ ინებებს? სიტყვის მსურველი არავინ არის. მუხლობრივ განხილვაზე გადასვლის წინააღმდეგი ხომ არავინ არის? გთხოვთ წაიკითხოთ დეკრეტი და შტატები.

იმნაიშვილი (კითხულობს დეკრეტს, რომელიც მუხლობრივ განხილვის შემდეგ იქმნა დამფ. კრების მიერ და გადაეცა სარედაქციო კომისიას).

27. საბოლოო ტექსტი.

თავმჯდომარე. გთხოვთ მოისმინოთ საბოლოო ტექსტი.

ი. გომართელი (კითხულობს საბოლოო ტექსტს ფოსტა-ტელეგრაფის უწყების შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვისას, რომელიც მიღებულ იქნა დამფუძნებელი კრების მიერ).

შემდეგი სხდომის დღიური წესრიგის წაკითხვის შემდეგ სხდომა იხურება ნაშუადღევს 3 საათზე და 20 წუთზე.

დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(6)

1920 წელი. მარტის 30. ტფილისი. სასახლე.

შინაარსი:

1) საბოლოო ტექსტები.

2) დეკრეტი მთავრობის სახლის შტატის და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

3) დეკრეტი მესხეთ ჯავახეთში და არტაანის რაიონში სამომრიგებლო სასამართლოს ინსტიტუტის შემოღებისა.

4) დეკრეტი მესხეთსა და ჯავახეთში და არტაანის რაიონში საგამომძიებლო ინსტიტუტის შემოღებისა.

5) ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა ფოთის საზღვაო სასწავლებლის შტატის და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

6) ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა სამაზრო - სასოფლო მილიციისა და ადმინისტრაციის ახალ შტატის შემოღების შესახებ.

7) დეკრეტი მიწად-მოქმედების სამინისტროს განკარგულებაში 15 მილ. მან. გადადების შესახებ სათანადო მასალების შესაძენად.

8) დეკრეტი სახელმწიფო მამულების ნათესების გასაფართოებლად 8.158.025 მან. გადადების შესახებ.

9) დეკრეტი სკოლის გარეშე სწავლის შემოღებისათვის 2 მილ. მან. გადადების შესახებ.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის ამხანაგი

ექვთიმე თაყაიშვილი.

მდივნობს დამფუძნებელ კრების მდივანი კ. ჯაფარიძე.

სხდომა იწყება ნაშუადღევს 12 ს. და 45 წუთ.

თავმჯდომარე. კრება გახსნილი გახლავთ. მდივანი მოგახსენებთ დღიურ წესრიგს.

მდივანი (კითხულობს დღიურ წესრიგს).

დღიური წესრიგი:

1. საბოლოო ტექსტი - ფოსტის გადაზიდვის ხარჯის დასაფარავად 4.034.304 მან. და 92 კაპ. გადადების დეკრეტისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

2. საბოლოო ტექსტი - გზათა უწყების მოსამსახურეთათვის დღიური სარგოს ნორმების შეცვლის დეკრეტისა. მომხსენებელია ი. გომართელი

3. საბოლოო ტექსტი - გაზეთ „საქართველოს რესპუბლიკის“ სავალდებულო განცხადებისათვის დაწესებულ ფასის გადიდების დეკრეტისა. მომხსენებელი ი. გომართელი.

4. საბოლოო ტექსტი - მიწად-მოქმედების მინისტრის განკარგულებაში სამეურნეო იარაღისა და მასალის შესაძენად 1.140.000 მან. გადადების დეკრეტისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

5. საბოლოო ტექსტი - საქართველოს ეროვნული სამხატვრო გალერეის დაარსების დეკრეტისა. მომხსენებელია ი. გომართელი

6. საბოლოო ტექსტი - ბათუმის ქართულ გიმნაზიისათვის ერთდროულ დახმარებად 260.000 მან. გადადების დეკრეტისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

7. საბოლოო ტექსტი - შინაგან-საქმეთა სამინისტროს კანცელარიის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების კანონისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

8. საბოლოო ტექსტი - მიგდებულ ბავშვთა თავშესაფრის დაარსებისა და შტატის დამტკიცების დეკრეტისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

9. საბოლოო ტექსტი - საქონლის ჭირის საწინააღმდეგო შრატის დამმზადებელ სადგურისათვის უძრავი ქონების შესაძენად 1.060.000 მან. გადადების დეკრეტისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

10. საბოლოო ტექსტი - სახალხო სკოლების მასწავლებელთა ხუთწლეულებით დასაკმაყოფილებლათ 4.193.333 მან. გადადების დეკრეტისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

11. საბოლოო ტექსტი - სასჯელთა წესდების და სასჯელთა დებულების ჯარიმის გადიდების კანონისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

12. საბოლოო ტექსტი - შრომის სამინისტროს შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების კანონისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

13. საბოლოო ტექსტი - საქალაქთაშორისო ტელეფონის ქსელის მოსაწყობად 9.786.000 მან. გადადებისა და ამავე საჭიროებისათვის 291.251 მან. და 40 კაპ. ღირებული ასლის მიცემის დეკრეტისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

14. საბოლოო ტექსტი კანონ-პროექტისა - სახაზინო რკინის გზის ჭიათურის შტოზე განსაკუთრებული ტარიფის მოსპობის კანონისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

15. საბოლოო ტექსტი - პირველ-დაწყებითი სკოლების მასწავლებელთათვის მოკლე-ვადიანი კურსების დაარსებისა და საამისოდ 240.000 მან. გადიდების დეკრეტისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

16. საბოლოო ტექსტი - სვანეთის სამკურნალო დაწესებულებათა შტატისა და ხარჯ-აღრიცხვის დამტკიცების დეკრეტისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

17. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა - მიწად-მოქმედების მინისტრის განკარგულებაში 551.333 მან. გადადების შესახებ - აჯამეთის სარწყავი არხის შესაკეთებლად. მომხსენებელია ი. გომართელი.

18. საბოლოო ტექსტი - სამხედრო სასამართლოს და პროკურორის ზედამხედველობის დროებითი შტატის და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების დეკრეტისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

19. საბოლოო ტექსტი - ქალ. ოზურგეთის თვითმმართველობისათვის 300.000 მან. მოკლე-ვადიანი სესხის მიცემის დეკრეტისა. მომხსენებელია

ი. გომართელი.

20. საბოლოო ტექსტი - ტფილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დამატებითი ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების დეკრეტისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

21. დეკრეტი - მთავრობის სახლის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

22. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონპროექტისა - ოფიცერთა და ჯარის-კაცთა ტანისამოსის ფორმის შეცვლის შესახებ. მომხსენებელია

ს. მდივანი.

23. დეკრეტი - მესხეთ-ჯავახეთის და არტაანის რაიონში სამომრიგებლო სასამართლოს ინსტიტუტის შემოღებისა. მომხსენებელია გრ. გიორგაძე.

24. დეკრეტი - მესხეთ-ჯავახეთის და არტაანის რაიონში საგამომძიებლო ინსტიტუტის შემოღებისა. მომხსენებელია გრ. გიორგაძე.

25. დეკრეტი - იარაღის შესაკეთებლად და პატრონების გასატენ სახელოსნოების მოსაწყობად სათანადო კრედიტის გახსნისა. მომხსენებელია

გრ. გიორგაძე.

26. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ფოთის საზღვაო სასწავლებლის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

27. დეკრეტი - მთავრობის სახლის დამწვარი ნაწილის შესაკეთებლად, ცეცხლის საწინააღმდეგო მოწყობილობის შესაძენად და სხვა სააღმშენებლო საჭიროებისათვის 1.686.000 მან. გადადებისა. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

28. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - სამაზრო და სასოფლო მილიციისა და ადმინისტრაციის ახალი შტატის შემოღების შესახებ. მომხსენებელია დ. ონიაშვილი.

თავმჯდომარე. შემოტანილი გახლავთ განცხადება საფინანსო-საბიუჯეტო კომისიისა, რომ ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა - ოფიცერთა და ჯარისკაცთა ტანისამოსის ფორმის შეცვლის შესახებ დაუბრუნდეს მთავრობას, აგრეთვე დეკრეტი მთავრობის სახლის დამწვარი ნაწილის შესაკეთებლად, ცეცხლის საწინააღმდეგო მოწყობილების შესაძენად და სხვა სააღმშენებლო საჭიროებისათვის 1.686.000 მან. გადადებისა. მაშასადამე ეს ორი კანონ-პროექტი არ განიხილება და მოიხსნება დღიურ წესრიგიდან. არის წინადადება ს. დ. ფრაქციისა, რომ მე-25-ე საკითხი მე-28-ეთ იქნეს და 28-ე მე-25-ეთ იქნას გადატანილი. და დამატებიდან საბოლოო ტექსტი მომრიგებელ მოსამართლეთა ქვემდებარეობის გაფართოების კანონისა გადმოტანილი იქნას და დღიურ წესრიგის სხვა საბოლოო ტექსტებთან ერთად იქნას დამტკიცებული. ბატონებო, ამტკიცებთ დღიურ წესრიგს? წინააღმდეგი არავინ არის. დღიური წესრიგი დამტკიცებული გახლავთ. გადავდივართ დღიურ წესრიგის განხილვაზე. 1 საკითხის გამო სიტყვა ეკუთვნის ბ. გომართელს.

1. საბოლოო ტექსტები.

ივ. გომართელი (ს.-დ.) კითხულობს დღიურ წესრიგის 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19 და მე-20 მუხლში აღნიშნულ საკანონმდებლო აქტების საბოლოო ტექსტებს, რომლებსაც მცირე შესწორებით დამფ. კრება ამტკიცებს).

თავმჯდომარე. შემდეგი საკითხი არის: დეკრეტი მთავრობის სახლის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა. სიტყვა ეკუთვნის ბ. იმნაიშვილს.

2. დეკრეტი მთავრობის სახლის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა.

ნ. იმნაიშვილი (ს.-დ.) წარმოდგენილი არის შტატები და ხარჯთ-აღრიცხვა მთავრობის სახლის, ყოფილ კადეტთა კორპუსის, სადაც ეხლა მოთავსებული არის მთავრობის საქმეთა სამმართველოსთან ერთად 6 სამინისტრო, სახელდობრ: მიწად-მოქმედების, შინაგან-საქმეთა, მომარაგების, შრომის, განათლების, სამხედრო სამინისტროს და სახალხო გვარდიის მთავარი შტაბი. შტატებში იქ ნავარაუდევი არის 48 თანამდებობის პირი, რომელთა რიცხვში, თავის-თავად ცხადია არ შედის უკვე ცალ-ცალკე უწყებისათვის ნავარაუდევი რაოდენობა მოსამსახურეთა, სულ არის 59 მოსამსახურე. აქედან 43 შედის ცალ-ცალკე უწყების შტატებში, რაც უკვე დამტკიცებული და მიღებულია და დანარჩენი 16 კი არის მთავრობის საქმეთა მმართველობის უწყებისა, ამ ახლად წარმოდგენილ შტატებში.

რაც ეხება მეორე ნაწილს ამ ხარჯთ-აღრიცხვისა, ეს ეხება სამეურნეო და საკანცელარიო ხარჯებს. სულ გამოთხოვილია ამ დეკრეტით კრედიტი (კითხულობს ციფრს), აქ ამ თანხაში უუდიდესი ადგილი უკავიათ აი ამ სამეურნეო და საკანცელარიო ხარჯებს. დანარჩენი კი არის ნავარაუდევი აი ამ შტატებში. თვითონ ჯამაგირების ნორმები თანამდებობის პირებისა განხილული არის საუწყებათაშორისო კომისიის მიერ, სადაც წარმომადგენლები არის სახელმწიფო კონტროლისა და ფინანსთა უწყებისა. მიღებული არის იქ და შემდეგ მიღებული და უცვლელად დამტკიცებული არის საბ.-საფინანსო კომისიის მიერ. ასევე საფინანსო კომისიის მიერ მიღებული და უცვლელად დამტკიცებული არის სამეურნეო ნაწილი ამ ხარჯთ-აღრიცხვისა, რომელიც შესდგება:1. განათებისაგან და 2. გათბობისაგან.

საერთოდ არც ერთი პარაგრაფი დავას არ იწვევს საფინანსო კომისიაში და მის მიერ მიღებული და დამტკიცებული არის და კომისია შუამდგომლობს, რომ იგი მიღებულ იქმნას დამფუძნებელ კრების მიერაც.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი, რომ მუხლობრივ განხილვაზედ გადავიდეთ? არავინ. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზედ.

(მომხსენებელი კითხულობს 1-ლ მუხლს).

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ხარჯთ-აღრიცხვისა და შტატების შესახებ? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი, რომ მე-2 მუხლის განხილვაზედ გადავიდეთ? არავინ.

(მომხსენებელი კითხულობს მე-2-ე და შემდეგ მე-3-ე მუხლს).

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი საზოგადოდ მთელი დეკრეტისა? არავინ. მიღებული გახლავთ და გადაეცემა სარედაქციო კომისიას.

ს. დ. ფრაქციიდან წინადადება არის შემოტანილი, რომელიც მოითხოვს, რომ დეკრეტი მესხეთ-ჯავახეთის და არტაანის რაიონში სამომრიგებლო სასამართლო ინსტიტუტის შემოღებისა მოხსნილ იქნას დღიურ წესრიგიდან და იგი მივიღოთ, როგორც კანონ-პროექტი. სიტყვა ხომ არავისა სურს? ბრძანეთ. სიტყვა ბ. გიორგაძეს ეკუთვნის.

3. დეკრეტი მესხეთ-ჯავახეთში და არტაანის რაიონში სამომრიგებლო სასამართლოს ინსტიტუტის შემოღებისა.

გ. გიორგაძე. (ს.-დ.) შემოტანილი არის, როგორც დეკრეტი, მაგრამ საზოგადოდ ფრაქციის წინადადება ასეთია, რომ სიტყვა დეკრეტი შეიცვალოს კანონ-პროექტად. დღესვე მოვისმინოთ, როგორც კანონ-პროექტი ზოგადი მსჯელობით და მუხლობრივი განხილვა კი მოხდეს სათანადო დროს განვლის შემდეგ. ჩემი წინადადება ამაში მდგომარეობს.

თავმჯდომარე. ამ წინადადების შესახებ სურს თუ არა ვისმე სიტყვა? არავის. მაშასადამე ეს იქნება კანონ-პროექტის სახით განხილული, ზოგადი მსჯელობით. კანონ-პროექტი მესხეთ-ჯავახეთის და არტაანის რაიონში სამომრიგებლო სასამართლო ინსტიტუტის შემოღებისა. მომხსენებელნი არიან ბ. რუსია და ბ. გიორგაძე. სიტყვა ბ. რუსიას ეკუთვნის.

მ. რუსია (ს.-დ.) 1918 წ. სექტემბრის კანონით ჩვენ შემოვიღეთ რესპუბლიკაში სამომრიგებლო ინსტიტუტი და მისი შტატი. მაშინ ეს კანონი და ის შტატი არ იყო გავრცელებული მესხეთ-ჯავახეთის და არტაანის რაიონში, რადგანაც მაშინდელი მდგომარეობა ამის შეძლებას არ გვაძლევდა. ეხლა ჩვენ შეგვიძლია შემოვიღოთ თავისი შტატებით, ეს აუცილებელი საჭიროების ინსტიტუტი. იუსტიციის სამინისტრო და იურიდიული კომისია წინადადებას აძლევს დამფუძნებელ კრებას, რომ მესხეთ-ჯავახეთის და არტაანის რაიონში შემოღებული იქნეს სამომრიგებლო სასამართლოს და საგამომძიებლო ინსტიტუტი თავის შტატებით.

თავმჯდომარე. სიტყვა ბატონ გიორგაძეს ეკუთვნის.

გ. გიორგაძე (ს.-დ.) საფინანსო კომისიამ ეს შტატები, რომელიც წარმოდგენილი არის და აღიარა, რომ იგი სავსებით შეთანხმებული არის იმ ნორმალურ შტატებთან, რომელიც იუსტიციის სამინისტროში არსებობს და ნორმებიც იმ ნორმებთან არის შეფარდებული, რომელიც ამას წინად დამფუძნებელმა კრებამ დაამტკიცა. ასე, რომ საფინანსო კომისიას არაფერი აქვს საწინააღმდეგო, რომ ეს კანონ-პროექტი განხილული იქნას და მიღებული.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. მიღებული გახლავთ. სათანადო დროს გასვლის შემდეგ განხილული იქნება მუხლობრივად კანონ-პროექტი მესხეთ-ჯავახეთის და არტაანის რაიონში საგამომძიებლო ინსტიტუტის შემოღებისა. ბ. რუსია.

4. დეკრეტი მესხეთსა და ჯავახეთში და არტაანის რაიონში საგამომომძიებლო ინსტიტუტის შემოღებისა.

მ. რუსია. (ს-დ.) საგამომძიებლო ინსტიტუტის შესახებ იგივე უნდა ითქვას, რაც სამომრიგებლო სასამართლოს ინსტიტუტის შესახებ. 1918 წ. სექტემბრის კანონით შემოღებული იქნა საგამომძიებლო ინსტიტუტი, მხოლოდ ამ რაიონებში მესხეთ-ჯავახეთისა და არტაანის რაიონში შემოღებული არ იყო იგი, და იუსტიციის სამინისტრო და იურიდიული კომისია შუამდგომლობს დამფუძნებული კრების წინაშე, რომ ეს იქნეს შემოღებული ამ რაიონებშიაც.

თავმჯდომარე. სიტყვა ბ. გიორგაძეს ეკუთვნის.

გ. გიორგაძე (ს.-დ.) საფინანსო კომისიის დასკვნა ამ დეკრეტის შესახებ ისეთივეა, როგორიც წინა დეკრეტის შესახებ.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. მიღებული გახლავთ და სათანადო დროს განვლის შემდეგ განვიხილავთ მუხლობრივ. პირველი ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა საზღვაო სასწავლებლის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ. სიტყვა ეკუთვნის ბ. იმნაიშვილს.

5. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა ფოთის საზღვაო სასწავ-ლებლის შტატის და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

ნ. იმნაიშვილი (ს.-დ.) ეს სასწავლებელი გასული წლის აქეთ არსებობს. შარშან ის არსებობდა, როგორც კურსები და ამ მიმდინარე წლის დასაწყისში კი საზღვაო სასწავლებლად გადაკეთდა. მას მიზნად აქვს მოამზადოს ქართველები საზღვაო ასპარეზზე სამუშაოდ.

ეს სასწავლებელი მხოლოდ წელს გადავიდა სახალხო განათლების სამინისტროს უწყებაში. და აი ახლა სახალხო განათლების სამინისტრო შუამდგომლობს დამფუძნებელი კრების წინაშე, რომ შტატი და ხარჯთ-აღრიცხვა ამ სასწავლებლისა მიღებული და დამტკიცებული იქნეს. თვით სასწავლებელი შესდგება ორი განყოფილებისაგან. ორი შტატი არსებობს: სანაოსნო და სამექანიკო. იქ იღებენ პირველ დაწყებითი უმაღლეს სასწავლებელთა კურს დამთავრებულებს და იმას, ვისაც სახელოსნო სასწავლებელი აქვს დამთავრებული. ეს სასწავლებელი თავის-თავად საშუალო ტიპის არის. რაც შეეხება თვით შტატებს, იგი შესდგება ოთხი თანამდებობის პირისაგან. ეს იმიტომ, რომ თითონ ხასიათი ამ სასწავლებელში მუშაობისა თხოულობდა იმას, რომ ზედმეტი ხარჯები არ ყოფილიყო გაღებული. საქმე იმაშია, რომ თეორიული სწავლა ექვს თვეს გრძელდება და დანარჩენი დრო უნდება პრაქტიკულ მუშაობას. ამიტომ ზოგად განათლების და სპეციალურ საგნების მასწავლებლები შტატში არ არიან შეტანილნი, რომ თავიდან ავიცილოთ ის ზედმეტი ხარჯი, რომელიც გამოწვეული იქნებოდა იმით, რომ წლის მეორე ნახევარში მათთვის გვეძლია ყოველთვიური ჯამაგირი. შტატები შესდგება 4 პირისაგან. მასწავლებელნი, რომელნიც ნებაყოფლობით დაქირავებულნი არიან, მიიღებენ ჯამაგირს მხოლოდ იმ დროის განმავლობაში, როდესაც იმასწავლებლებენ, ე.ი. ექვსი თვის განმავლობაში. შემდეგ ამ სასწავლებელს ერთი პარაგრაფი აქვს ხარჯთ-აღრიცხვაში, რომელიც ეხება სამეურნეო ნაწილს და გამოიხატება 60.000 მან. ეს თანხა საჭიროა ბინის ქირისათვის, გათბობა-განათებისათვის და სხვა სამეურნეო ხარჯებისათვის. 1-ლ მარტამდის მთავრობა იღებდა ამ სასწავლებლის შესანახად სათანადო ხარჯების ათ მილიონიან ფონდიდან, მაგრამ 1-ლი მარტიდან 1-ლ ივლისამდე, როდესაც შტატი იქნება მიღებული და ხარჯთ-აღრიცხვა დამტკიცებული, ეს მოხდება სამი თვის განმავლობაში, ამ საერთო ხარჯთ-აღრიცხვის მიხედვით აღებული არის 64.000 მანეთი.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. მიღებული გახლავთ და სათანადო დროს გასვლის შემდეგ განხილული იქნება მუხლობრივ. შემდეგი საკითხი არის: პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - სამაზრო და სასოფლო მილიციისა და ადმინისტრაციის ახალი შტატის შემოღების შესახებ. მომხსენებელია ბ. ონიაშვილი.

6. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა სამაზრო-სასოფლო მილი-ციისა და ადმინისტრაციის ახალ შტატის შემოღების შესახებ.

დ. ონიაშვილი (ს.-დ.) კანონ-პროექტი, რომელიც ეხლა დამფუძნებელმა კრებამ უნდა განიხილოს, შეეხება მილიციის შტატების რეორგანიზაციას. ამ კანონ-პროექტის მიზანი არის ერთი უდიდესი მიზანი - გაჯანსაღება ჩვენი მილიციისა. თქვენ მოგეხსენებათ, რომ მილიცია საერთოდ სახელმწიფოში ასრულებს დიდ და საპასუხისმგებლო მოვალეობას. მილიცია არის აღმასრულებელი ორგანო სახელმწიფო ძალა-უფლებისა. და მაშასადამე, როგორც მთავრობა, ისე სახელმწიფოს კანონმდებელი ორგანო, დამფუძნებელი კრება მოვალე არის შექმნას ისეთი პირობები სახელმწიფოში, რომ ამ მილიციას გაუადვილდეს თვისი დიდი მოვალეობის ასრულება. თუ მილიცია დღეს-დღეობით არ არის ნივთიერად უზრუნველყოფილი, კარგად ჩაცმული, თუ მილიციის შემადგენლობა არ არის თავის სიმაღლეზე, მაშინ დარწმუნებული უნდა იყოთ, რომ მილიციას არავითარი ნდობა და ავტორიტეტი არ ექნება ხალხში. მილიცია თავის მდგომარეობით, ყველაზე ახლოს არის დაკავშირებული ხალხთან, ის არის გამტარებელი მთავრობის დადგენილებებისა. მას ხალხთან აქვს საქმე და თუ ხალხმა ცუდი წარმოდგენა იქონია მილიციაზე, თუ იგი ნდობით არ უყურებს მილიციას, მაშინ ეს უარყოფითი შეხედულება გადააქვს მთავრობაზე, საერთოდ სახელმწიფოზე და მაშასადამე მთავრობას სახელი უტყდება ხალხის თვალში. მაშასადამე, მილიციის ავტორიტეტი და პრესტიჟის აწევა არის სახელმწიფოს პრესტიჟის აწევა. მილიციის და ადმინისტრაციის სახელის გატეხა არის იმავე დროს სახელმწიფოს სახელის გატეხა. ამიტომ, ვიმეორებ, ჩვენ მოვალენი ვართ შევქმნათ ისეთი პირობები, რომელიც გააუმჯობესებს მილიციის ცხოვრებას და საშუალებას მისცემს მას კეთილ-სინდისიერად შეასრულოს თავისი მოვალეობა სახელმწიფოს წინაშე.

რაც შეეხება მილიციის მოვალეობას, ამაზე სიტყვას აღარ გავაგრძელებ. მილიციის საქმე, როგორც საერთოდ ადმინისტრაციისა, როგორც ძველად, ისე ეხლა, არის წეს-რიგის დაცვა სახელმწიფოში. თქვენ დარწმუნებული უნდა იყოთ, რომ თუ მოქალაქეს არ ექნება იმედი, მისი პიროვნება დაცული იქნება სახელმწიფოში, რომ მის პიროვნებას პატივს არავინ სცემს და რომ მისი ოჯახობა არ იქნება დაცული, ასეთ პირობებში ყოვლად შეუძლებელია სახელმწიფოში მოქალაქეობრივი ცხოვრება და სახელმწიფოს აშენება. ვის ხელში უნდა იყვეს, ვის უნდა ექვემდებარებოდეს მილიცია? თქვენ იცით, რომ ძველი წეს-წყობილების დროს რუსეთში პოლიციას განაგებდა ეგრეთ წოდებული პოლიციის დეპარტამენტი, რომლის შეფად ითვლებოდა შინაგან-საქმეთა მინისტრი. ეს პოლიციის დეპარტამენტები მართავდენ მთელ პოლიციას სახელმწიფოში გუბერნატორებისა და პოლიცმეისტერების საშუალებით. ეს იყო ცენტრალისტური მეთოდი მმართველობისა და უნდა ვთქვათ, რომ ასეთ წესს დიდი უარყოფითი მხარე ჰქონდა. პოლიცია ხალხთან არ იყო დაკავშირებული და საშინლად უტეხდა სახელს სახელმწიფოს ხალხის თვალში. პოლიცია ხალხის სასარგებლოდ კი არა, სამტროდ იყო და ხალხს საშინლად ეჯავრებოდა ასეთი პოლიცია. (შენგელაია: ეხლა როგორ არის? რაც შეეხება ეხლანდელ მდგომარეობას - განსხვავება არის და ამ განსხვავების შესახებ მოგახსენებთ, თუ მოთმინებას იქონიებთ, ბ. ლეო! დღევანდელ მილიციის სახელი არის გამოცვლილი, ფუნქციები კი პოლიციური არის. დღევანდელი მილიცია ექვემდებარება არა რაიმე პოლიციურ დეპარტამენტს, არამედ, როგოც მოგეხსენებათ, 1919 წლის 28 იანვრის კანონის ძალით - ერობებს.

თქვენ მოგეხსენებათ, რომ მას შემდეგ, რაც რუსეთის დიდი გადატრიალება მოხდა, თებერვლის რევოლიუციის დროს, პირველი მიმართვა დროებით მთავრობისა ხალხისადმი იყო იმის შესახებ, რომ ამიერიდან უქმდება პოლიცია და წესდება მილიცია. ეს დადგენილება დროებით მთავრობისა დაბეჭდილი იყო „მოამბეში“ 1917 წ.

28 იანვრის 1919 წ. კანონის ძალით, ჩვენში მილიცია გადაეცა სამაზრო ერობებს და ამით, რასაკვირველია, არ უნდა ვთქვათ, რომ შინაგან-საქმეთა სამინისტროს საერთო აღარაფერი აქვს მილიციასთან. პირიქით, უმაღლესი მეთვალყურეობა, კონტროლის და რევიზიის უფლება დარჩა შინაგან-საქმეთა სამინისტროს ხელში. მხოლოდ, რაც შეეხება გამგებლების დანიშვნას, პირების მოწვევას, ეს გადაეცა ერობებს. აქ არის ერთი საკითხი: რომელმა ერობამ - სამაზრო, თუ დაბალ საფეხურზე მდგომმა ერობამ უნდა განაგოს ეს საქმე? თქვენ მოგეხსენებათ, რომ ჩვენში ორ სართულიანი ერობა არის - სათემო და სამაზრო. მოგეხსენებათ, რომ სათემო ერობა არ არის ადგილობრივ ცხოვრების გამგებელი, რადგან ჯერ ბევრგან სათემო არჩევნები არც კი დამთავრებულა და ამიტომ, დღევანდელ პირობებში, შეუძლებელია და სახელმწიფოსთვის საწინააღმდეგო და დამღუპველი იქნება, რომ მილიცია თემს დაექვემდებაროს. ამიტომ აუცილებელია და სახელმწიფო ინტერესი მოითხოვს, რომ მილიცია მაზრაში სამაზრო ერობას დაექვემდებაროს. სინამდვილეში ასეც არის. თქვენ იცით, რომ ასეთი წესი მილიციის მოწყობისა მარტო საქართველოში არ არის, ასევეა სხვა განათლებულ სახელმწიფოებში - ინგლისში, საფრანგეთში და სხვ. მილიცია ადგილობრივ თვითმმართველობას ექვემდებარება, თუმც აქ სახელი სხვანაირი არის, იქ პოლიცია ქვიან, მაგრამ ეს ფაქტიურად ასე არის - ქალაქში მუნიციპალიტეტები განაგებენ, პროვინციაში - სოფელში კი სამაზრო ერობები. რაც შეეხება სახელს - მილიცია, ეს მარტო შვეიცარიაში არის, დანარჩენ სახელმწიფოებში კი პოლიცია ქვია.

რა ცვლილება შემოგვაქვს ეხლა ამ შტატებში და მილიციის მოწყობაში ძველ შტატებთან შედარებით? თქვენ მოგეხსენებათ, რომ მილიციის უფროსი ახალი სახელი არის. დღეს-დღეობით მაზრებში კომისარის თანამდებობა კიდევ არის, მაგრამ ეს ქაღალდზე დარჩა. ფაქტიურად ყველა მაზრებში გაუქმებულია როგორც მაზრის, ისე რაიონის კომისარის თანამდებობა. რაც სამაზრო ერობები დაარსდა, მრავალი საკომისრო ფუნქციები, რომლებსაც წინად კომისრები განაგებდნენ, გადაეცა სამაზრო ერობებს და კერძოდ მის ადმინისტრატიულ განყოფილებას. მაშასადამე, მილიციის კომისარიატის ხელში დარჩა წმინდა პოლიციური ფუნქციები და ამით ისეთი პირები უნდა განაგებდნენ, რომლებიც აღჭურვილი იქნებიან წმინდა პოლიციური ფუნქციებით. სახელი გამოიცვალა - გაუქმებული არის სამაზრო კომისარი და შემოღებული არის სამაზრო მილიციის უფროსის თანამდებობა. კომისარის კანცელარია გაუქმებული არის და ამის ნაცვლად იქმნება მილიციის უფროსის კანცელარია. რაც შეეხება რაიონებს, ამის შესახებ უნდა მოგახსენოთ, რომ წინეთ იყო ეს თანამდებობა, რაიონის კომისრისა, ეხლა კი დაწესებულია მილიციის უფროსის თანამდებობა. საქმე იმაშია, რომ თვითეული მაზრა გაყოფილი არის რაიონებად, რომელთა რიცხვი სხვა და სხვა ნაირია, იმის მიხედვით, თუ რამდენი მცხოვრები და ტერიტორია არის რაიონებში. რაც შეეხება ცნობებს, ცნობები წარდგენილი იყო სამინისტროში ერობების მიერ მაშინ, როცა გაიმართა ერობათა თათბირი. ამ თათბირზე შემუშავებული იყო ეს დებულება, რომელიც დაედვა საფუძვლად ამ კანონ-პროექტს. ამასთანავე, თქვენ მოგეხსენებათ, რომ უმთავრესი ცენტრი მილიციის მოქმედებისა მაზრაში არის და ეს შტატებიც იმნაირად არის შედგენილი, რომ უძლიერესი პოლიციური ასე ვთქვათ, მუშტი და ძალა დაგროვილი არის რაიონში და არა სასოფლო საზოგადოებაში.

შემდეგ გადავალთ იმაზე, თუ როგორ იქნება მოწყობილი მილიცია თვითეულ სოფლის საზოგადოებაში. ძველად იყო თანამდებობა სოფლის საზოგადოების კომისრისა და ამ კომისარის განკარგულებაში იმყოფებოდა ხუთი მილიციონერი. სამინისტროს აქ შეაქვს შემდეგნაირი შესწორება: 5 მილიციონერის ნაცვლად იყოს 2 მილიციონერი და სოფლის საზოგადოების კომისრის თანამდებობა კი სრულიად გააუქმეს. მოსაზრება უბრალოა. შეიძლება ვსთქვათ, რომ 2 მილიციონერი სოფლის საზოგადოებაში ცოტაა, ვერაფერს გახდებაო, მაგრამ მხედველობაში უნდა მივიღოთ ის გარემოება, რომელზედაც მე მოგახსენეთ, სახელდობრ ის, რომ სიმძიმის ცენტრი გადატანილი არის რაიონებში. და თუ გაჩაღდა ყაჩაღობა, ანარქია, ან სერიოზული მდგომარეობა შეიქმნა, მაშინ ამ მდგომარეობას ანგარიშს გაუწევს და ყაჩაღებს შეებრძოლება არა ეს 2 კაცი, არამედ ის დაგროვილი ძალა, რომელიც ამა თუ იმ რაიონშია.

რაც შეეხება იმ კითხვას, რაიონში რამდენი მილიციონერი უნდა იყოს, ამაზედ კანონ-პროექტში ვერაფერს ვერ ნახავთ, იმიტომ რომ რიცხვი მილიციონერებისა არ არის განსაზღვრული მაზრის თვითეული რაიონისათვის. ამათი განაწილება ამა თუ იმ რაიონში ეს არის შინაური საქმე სათანადო ერობისა. შეიძლება ერთ რაიონში იყვეს მეტი მილიციონერი, მეორეში ნაკლები და სხვ. რაც შეეხება მილიციონერების რიცხვს მაზრებში, ამის შესახებ უნდა მოგახსენოთ, რომ სხვა და სხვა ნაირი არის ეს რიცხვი, იმ მასალების მიხედვით, რომელიც წარმოდგენილია ადგილობრივ ერობების მიერ; შემდეგ, როდესაც შტატების განხილვაზე გადავალთ, თქვენ მიაქცევთ ყურადღებას ერთ მოვლენას, პირდაპირ თვალში გეცემათ ის, რომ ტფილისის მაზრაში, თუმცა ეს მაზრა შედარებით პატარა არის, მილიციონერთა რიცხვი შედარებით მეტია, სახელდობრ 166. ეს აიხსნება იმ განსაკუთებულ პირობებით, რომელშიაც იმყოფება ტფილისის მაზრა; ამ მაზრაში არის ყარაიაზის რაიონი, სადაც ისეთი პირობებია, ისეთი მდგომარეობა არის შექმნილი, რომ პირდაპირ სახელმწიფოს ინტერესები მოითხოვენ ამ რაიონში გაძლიერებულ იქმნას მილიციონერთა რაზმი. სწორედ განსაკუთრებით ამ რაიონისათვის შინაგან-საქმეთა სამინისტრომ შეიტანა ასეთი ცვლილება და მილიციონერთა რიცხვი იქ (ყარაიაზის რაიონში) გაადიდა 60 კაცამდის. ამ შემთხვევითი გარემოებით აიხსნა ის, რომ ტფილისის მაზრაში შედარებით მეტი რიცხვია მილიციონერებისა, ვიდრე სხვა მაზრაში. რაც შეეხება ჯამაგირებს, ამის შესახებ უნდა მოგახსენოთ, რომ ეს ჯამაგირები შედარებით, რასაკვირველია, გადიდებული არის ფაქტიურად. დღეს თქვენ იცით, რომ მილიცია საერთოდ არ კმაყოფილდება იმ კრედიტებით და არც შეიძლება, რომ დაკმაყოფილდეს, რომელსაც უხსნის მთავრობა; ამიტომ ყველა ერობა ამ კრედიტებს კიდევ უმატებს თავის საკუთარ კასიდან ფულს, ისე, რომ ფაქტიურად არ არის არც ერთი მაზრა, სადაც მილიციის უფროსი არ იღებდეს 5000-6000 მანეთს თვეში ამ სისტემით. ამიტომ მილიციის ჯამაგირები შედარებით გადიდებული არის. მაგალითისათვის მოგახსენებთ: მილიციის უფროსს უნდა მიეცეს ამ პროექტის მიხედვით 3500 მანეთი, მის თანაშემწეს 2000 მან; რაიონის მილიციის უფროსს 2000 მან; უფროს მილიციონერს - 1600 მან; უმცროს მილიციონერს - 1500 მან; და სულ უმცროს სოფლის მილიციონერს ეძლევა 1200 მანეთი. ამას ემატება კიდევ თებერვლის დამატება, ასე, რომ დაახლოვებით ისე გამოდის, როგორც მე მოგახსენეთ. მილიციის უფროსს 6000 მან. თვეში და სხვა. გარდა ამ ჯამაგირებისა, ამ კანონპროექტით ნაგულისხმევია აგრეთვე ერთდროული დახმარება უბედურ შემთხვევის დროს. თქვენ მოგეხსენებათ, რომ ეს მილიცია ისეთ მდგომარეობაში არის ჩაყენებული, რომ ყაჩაღების დევნის დროს მათ უბედური შემთხვევები მოელით. მართლაც იყო დაჭრის, მოკვლის მაგალითები. და არამც თუ დღეს, ძველ წყობილების დროსაც მიღებული იყო, რომ მთავრობამ უნდა გაუწიოს რაიმე დახმარება მილიციას ასეთ შემთხვევებში. ამ მიზნისთვის გადადებული არის მთელ რესპუბლიკაში 100.000 მანეთი. რასაკვირველია ეს ცოტა არის, მაგრამ ამას დროებითი ხასიათი აქვს, რადგანაც უეჭველია დამფუძნებელი კრება ამ სპეციალურ მიზნისთვის შეიმუშავებს კანონ-პროექტს, სადაც მიღებული იქნება განსაზღვრული ნორმები არა მარტო მილიციისათვის, არამედ ყველა მოსამსახურეთათვის.

გარდა ამისა ნავარაუდევი არის აგრეთვე მოულოდნელი ხარჯები, სააგენტო ხარჯები. თვითეულ მაზრისათვის დაახლოვებით არის 120.000 მანეთი, მხოლოდ აფხაზეთისათვის, რადგანაც ის განსაკუთრებულ პირობებში არსებობს, ნავარაუდევი არის 500 ათასი მანეთი. დანიშნულება ამ ხარჯების ის არის, რომ ყაჩაღების დევნის დროს, ბოროტმოქმედების აღმოჩენის დროს აუცილებელი საჭიროება არის, რომ მილიციის უფროსის განკარგულებაში იყვნენ ისეთი პირები, რომელნიც გასცემენ ამ ყაჩაღებს, მიუთითებენ ბოროტმოქმედებაზე და შესაძლებელია შეიქმნას ისეთი პირობები რომ მართლა მილიციას დასჭირდეს ფულის გაღება ჯილდოს მისაცემად. ამიტომ ეს მოულოდნელი ხარჯები აუცილებელ საჭიროებას წარმოადგენენ და ამისათვის საჭირო თანხა უნდა იყვეს მილიციის უფროსის განკარგულებაში.

აი, მაშასადამე თუ ეხლა მხედველობაში მივიღებთ ყველა ამ ხარჯებს, ჯამაგირებს, ერთდროულ დახმარებას და მოულოდნელ ხარჯებს, შევაერთებთ ყველას, წლიურად გამოდის 80 მილიონი მანეთი, ხოლო საბიუჯეტო წლის დამლევამდე, ე.ი. პირველ თებერვლიდან პირველ ივნისამდე ეს ჯამი უდრის 47 მილიონ მანეთს. შესაძლებელია, რომ ეს ჯამი სრულიად სწორი არ იყვეს, შეიძლება ეს ცოტა მეტი ან ნაკლები იყოს, იმიტომ რომ თვითეულ მაზრისათვის არის შედგენილი ნუსხები და ამას დათვლა უნდა; როცა დეკრეტს მუხლობრივ განვიხილავთ, მაშინ სწორ ჯამს მოგახსენებთ, რომ საჭირო არის 47 მილიონი მანეთის გაცემა.

ეს შტატები სამინისტროს მიერ წარმოდგენილ პროექტით ძალაში შედის პირველ ნოემბრიდან გასული წლისა. ამ საქმეს თან ახლავს დასკვნა, როგორც სახელმწიფო კანტროლისა, აგრეთვე ფინანსთა უწყებისა; ისინი წინააღმდეგნი არიან იმისა, რომ შტატები ძალაში შევიდეს პირველ ნოემბრიდან. ამ ორ უწყებას ფორმალურის მხრივ უკანონოდ მიაჩნიათ ეს და ამიტომ მოითხოვენ, რომ შტატები შევიდეს ძალაში დღიდან მიღებისა დამფუძნებელ კრების მიერ.

ეს ერთი შესწორება.

მეორე: როგორც კონტროლი, ისე ფინანსთა უწყება წინააღმდეგნი არიან იმისი, რომ გაწეულ იქნას ეს მოულოდნელი სააგენტო ხარჯები.

მაშასადამე ეს ორი დაწესებულება ადასტურებს მხოლოდ და მხოლოდ ჯამაგირებს და მეტ არაფერს. ეს კანონ-პროექტი განხილული იყო საბიუჯეტო-საფინანსო კომისიაში, რომლის სახელით მე მომხსენებლად გამოვალ. უნდა მოგახსენოთ, რომ საბიუჯეტო კომისიაში დიდი ლაპარაკი იყო ამ კანონ-პროექტის შესახებ და მოგეხსენებათ მე იმ კითხვებზე, რომლის გარშემო გაიმართა კამათი, - უპირველეს ყოვლისა იქ აღიძრა ერთი კითხვა: საიდან უნდა იყოს გაღებული ეს ფული, ხაზინამ უნდა გაიღოს, თუ ერობამ. შინაგან-საქმეთა სამინისტროს აზრი ისეთი არის, რომ ეს ფული უნდა გაიღოს ხაზინამ, რადგანაც ჯერ-ჯერობით ერობები ისეთ მდგომარეობაში არიან, რომ სულ ერთია, კიდეც, რომ ერობებს დავაკისროთ ფულის გაღება, მაინც ისინი ვერ შესძლებენ ჯამაგირების მიცემას და ხარჯების გასწორებას. მაგრამ მთავრობის დადგენილების ძალით უდიდესი ნაწილი ამ ფულისა 75 პროც. გაღებულ უნდა იქნას სახელმწიფო ხაზინიდან, დანარჩენი 25 პროც. გაღება კი დაეკისროს ერობებს. აი, ეს საკითხი განიხილა საბიუჯეტო-საფინანსო კომისიამ და დაადგინა ხმის უმრავლესობით, თუმც უნდა მოგახსენოთ, რომ დიდი უმრავლესობა არ იყო, მხარი დაუჭიროს მთავრობის დადგენილებას, ე.ი. 75 პროც. ფულისა უნდა გაიღოს ხაზინამ, ხოლო 25 პროც. ერობებმა.

უმცირესობის აზრი ისეთი იყო, რომ კიდეც დავაკისროთ ფულის გაღება ისედაც სუსტ ერობებს, მეორე დღეს მოვლენ ერობები თხოვნით და მთავრობას საქმეს გაუჭირებენ სესხის შესახებ. მაგრამ უმრავლესობა ამბობდა, რომ ეს ფული ნაწილობრივ აუცილებლად უნდა გაიღოს ერობებმა.

ასე თუ ისეა, გადაწყდა ეს საკითხი და ეხლა, რასაკვირველია, ჩვენზედ, დამფუძნებელ კრებაზედ არის დამოკიდებული, მიიღებს ამ საბ.-საფ. კომისიის დადგენილებას თუ არა. მეორე საკითხი, რომელმაც გამოიწვია კამათი საბ.-საფ. კომისიაში ეს იყო მილიციონერთა რიცხვი სხვა და სხვა სოფლის საზოგადოებებში. მე უნდა მოგახსენოთ, რომ შინ.-საქმეთა სამინისტროს პროექტის ძალით, თვითეულ საზოგადოებაში უნდა იყვეს 2 მილიციონერი და აი საბ.-საფ. კომისიაში დაისვა საკითხი, საკმაო არის თუ არა ეს რიცხვი? იქ გამოითქვა ისეთი აზრი, რომ ორი ძალიან მცირე არის და საჭიროა ეს რიცხვი გადიდდეს სამამდის. მაგრამ არც ეს და არც პირველი წინადადება არ გავიდა. მიღებული იყო საშუალო კომპრომისული წინადადება. შესწორება იყო ისეთი, რომ თვითეულ ერობას მიეცეს უფლება ყოველ კერძო კონკრეტიულ შემთხვევაში აღძრას შუამდგომლობა მთავრობის წინაშე, თუ ადგილობრივ საჭიროება მოითხოვს, რიცხვი მილიციონერებისა გადიდებულ იყოს ორიდან სამამდე. იმ მიზნისათვის, რომ შინაგან-საქმეთა სამინისტროს ჰქონდეს საშუალება დააკმაყოფილოს ასეთი მოთხოვნილება, გადაიდოს ეხლავე 500 ათასი მანეთი. თუ მეტი დასჭირდება, მაშინ ცალკე დეკრეტით შემოვა სამინისტრო დამფუძნებელ კრებაში.

გარდა ამისა, როგორც თვითმმართველობის კომისიამ, აგრეთვე საბ.-საფ. კომისიამ მიიღო ერთი შესწორება, რომელიც შეეხება თიანეთის და ტფილისის მაზრას. საქმე იმაშია, თიანეთის მაზრაში დღეს ფაქტიურად 5 რაიონი არის. შეცდომით თუ სხვა მიზეზით კანონ-პროექტში იყო შეტანილი 3 რაიონი, რაც სრულიად არ აკმაყოფილებს ამ მაზრას. ამიტომ 3 რაიონის მაგივრად თვითმმართველობის და საბ.-საფ. კომისიებმა მიიღეს 5 რაიონი.

ტფილისის მაზრის შესახებ უნდა მოგახსენოთ, რომ თუმცა ეხლა არის 8 რაიონი, მაგრამ ესენი ისეთი დიდები არიან, მაგალითად აღბულაღის, მანგლისის რაიონები, რომ შეიძლება სულ მოკლე ხანში საჭირო იყვეს მათი რაიონებათ დაყოფა. და აი აქაც საბ.-საფ. კომისიამ და თვითმმართველობის კომისიამ მიიღო შესწორება 8 რაიონის მაგივრად იყოს 9. ასე, რომ თიანეთის მაზრაში იქნება 5, ტფილისის - 9.

ფურაჟის შესახებ: კანონ-პროექტში ცხენებისათვის წარმოდგენილი იყო 500 მანეთი თვიურად. საბ.-საფ. კომისიამ დაადგინა, რომ ეს ძალიან ცოტა არის და ამიტომ 500 მან. 1000 მანეთამდე გადიდდა. შემდეგ რაც შეეხება იმ კითხვას, როდის უნდა შევიდეს ეს შტატები ძალაში, საბ.-საფ. კომისიამ მიიღო დადგენილება, რომ შტატები უნდა შევიდეს ძალაში 1 თებერვლიდან. თქვენ მოგეხსენებათ, რომ იმ შტატების მოქმედება, რომელიც მიღებული იყო 2 აგვისტოს წარსული წლისა, რამდენიმე დეკრეტით გაგრძელებული იყო და უკანასკნელად რომ დეკრეტი მიიღეთ, იმ შტატებს ვადა უთავდება 1 თებერვალს. ისე, რომ 1 თებერვლიდან კრედიტები აღარ არის გახსნილი და ჩვენ რომ ეს დეკრეტი ძალაში შევიყვანოთ დღიდან მიღებისა დამფუძნებელ კრების მიერ, შეუძლებელი იქნება მილიციონერების ჯამაგირებით დაკმაყოფილება. ამიტომ საბ.-საფ. კომისიას კანონიერად მიაჩნია, რომ დეკრეტი ძალაში შევიდეს 1 თებერვლიდან. ამასთანავე, რასაკვირველია, საბ.- საფ. კომისია საჭიროდ სცნობს, რომ თებერვლის დამატება აუცილებლად გავრცელდეს მილიციაზე. მაშასადამე აი ის მასალა, რომელიც თან ახლავს კანონ-პროექტს.

შეიძლება მე რამე დამავიწყდა, მაგრამ თუ კამათი გაიმართება ამის შესახებ, მაშინ შევეცდები აღვადგინო ყველა, რაც გამომრჩა.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა საზოგადო მსჯელობისათვის? მსურველი არავინაა. ვინ არის წინააღმდეგი, რომ მუხლობრივი განხილვა მოხდეს? არავინ. მუხლობრივი განხილვა მოხდება სათანადო ვადის შემდეგ.

თავმჯდომარე. შემდეგი საკითხის შესახებ სიტყვა ეკუთვნის ბ. ნინიძეს.

7. დეკრეტი მიწად-მოქმედების მინისტრის განკარგულებაში 15 მილ. მან. გადადების შესახებ სათანადო მასალების შესაძენად.

კ. ნინიძე (ს. დ.) ჩვენ გაწეულ წელს მივიღეთ დეკრეტი, რომლის ძალითაც მიწად-მოქმედების სამინისტროს განკარგულებაში გადადებულ იქნა განსაზღვრული თანხა სათესლე მასალის შესაძენად. ეს თანხა საკმარისი არ აღმოჩნდა და მიწად-მოქმედების სამინისტრო შუამდგომლობს, რომ გადადებულ იქნეს მის განკარგულებაში 15 მილიონი მანეთი სათესლე მასალის შესაძენად. მართალია ხორბლეულობის თესვა უკვე დაგვიანებულია, მაგრამ სიმინდის და ქერის დათესისთვის დრო კვლავ დარჩა. ეს შესაძლებელია კიდევ ორი თვის განმავლობაში. ამ მხრივ განხილული იყო ეს დეკრეტი აგრარულ და საფინანსო კომისიებში და ორივეს მიერ მიღებულ იქნა.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის ვის სურს სიტყვა? სიტყვა არავის სურს. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივი განხილვისა? წინააღმდეგი არავინ არის. გთხოვთ წაიკითხოთ.

კ. ნინიძე (კითხულობს პირველ მუხლს).

თავმჯდომარე. ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. მიღებულია. შემდეგ.

კ. ნინიძე (კითხულობს მეორე მუხლს).

თავმჯდომარე. ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. მიღებულია. ვინ არის წინააღმდეგი დეკრეტისა საერთოდ? წინააღმდეგი არავინ არის, დეკრეტი მიღებულია და გადაეცემა სარედაქციო კომისიას. შემდეგი საკითხის შესახებ სიტყვა ეკუთვნის ბ. კ. ნინიძეს.

8. დეკრეტი სახელმწიფო მამულების ნათესების გასაფართოებლად 8.158.025 მან. გადადებისა.

კ. ნინიძე. (ს.-დ.) საქმე შემდეგში მდგომარეობს: მიწათ-მოქმედების სამინისტროს განკარგულებაში იმყოფება სხვა და სხვა საცდელი მინდვრები, სამეურნეო სკოლები, სადაც არის თავისუფალი მიწები, რომელზედაც შეიძლება მეურნეობის წარმოება. ამას აქვს ის მნიშვნელობა, რომ შეიძლება ამ მოსავლით დაკმაყოფილებულ იქნეს ამ ადგილებში მოსამსახურეთა მოთხოვნილებები, და აგრეთვე საზოგადოდ შესუსტებულ იქნეს ის სასურსათო კრიზისი, რომელიც არსებობს. ამისათვის აპარატი რამდენიმედ მოწყობილია. ამ ადგილებში არის შტატი მოსამსახურეთა და ამიტომ შესაძლებელია ამ საქმის განხორციელება. უნდა მოგახსენოთ, რომ პროექტს თან ახლავს დასკვნა ფინანსთა მინისტრისა და სახელმწიფო კონტროლისა. ისინი პრინციპიალურად ეთანხმებიან ამ დეკრეტს, მაგრამ გამოსთქვამენ შიშს, რომ შესაძლებელია ამ წესით წარმოებამ ვერ მოიტანოს იმდენი სარგებლობა, როგორც იჯარით გაცემამო. კომისია ფიქრობს, რომ შეიძლება იჯარით გაცემამ მეტი სარგებლობა მოგვიტანოს, მაგრამ არ შეიძლება ამ სახით მეურნეობის წარმოება. მნიშვნელობა აქვს აგრეთვე იმ გარემოებას, რომ სახელმწიფო მეურნეობა რაკი დაწყებულია, უნდა განვითარდეს იგი. შეიძლება ნაკლები იყოს რეალური სარგებლობა, მაგრამ ეს ვერ აგვაღებინებს ხელს, რადგან ამას აქვს სხვა მნიშვნელობა. ყოველ შემთხვევაში, რაც უნდა ცუდად წავიდეს საქმე, არ იქნება ისე, რომ ეს ხარჯები მაინც არ დაფაროს. და ამიტომ შუამდგომლობს თქვენს წინაშე საფინანსო კომისია, რომ ეს დეკრეტი დადასტურებულ იქნეს.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის ვის სურს სიტყვა? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვისა? არავინ. გთხოვთ წაიკითხოთ.

კ. ნინიძე. (კითხულობს პირველ მუხლს).

თავმჯდომარე. ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. მიღებულია.

კ. ნინიძე. (კითხულობს მეორე მუხლს).

თავმჯდომარე. ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. მიღებულია. ვინ არის წინააღმდეგი ამ დეკრეტისა საერთოდ? წინააღმდეგი არავინ არის. დეკრეტი მიღებულია და გადაეცემა სარედაქციო კომისიას.

შემდეგი საკითხის შესახებ სიტყვა ეკუთვნის ბ. იმნაიშვილს.

9. დეკრეტი სკოლის გარეშე სწავლის შემოღებისათვის 2 მილ. მან. გადადების შესახებ.

ნ. იმნაიშვილი. (ს.-დ.) ეს დეკრეტი ეხება ორი მილიონი მანეთის გადადებას სკოლის გარეშე სწავლის მოსაწყობად. სახალხო განათლების კომისიას და უწყებას სკოლის გარეშე განათლება მიაჩნია უდიდეს საშუალებად თვითცნობიერების და სწავლის გასავრცელებლად ხალხში, რომლის დიდმა ნაწილმა საუბედუროთ წერა-კითხვა არ იცის. ამ მხრივ დღემდის ბევრი არ გაკეთებულა, ადვილად გასაგები მიზეზების გამო, სადაც რაიმე გაკეთდა, ისიც სახალხო უნივერსიტეტების მეოხებით და ისიც კერძო ინიციატივით სახელმწიფოს დაუხმარებლად. ეხლა სახალხო კომისიას უწყებასთან ერთად სურს ამ მუშაობას მისცეს სახელმწიფოებრივი ხასიათი და ეს სკოლის გარეშე განათლების საქმე უნდა მოეწყოს ფართო მასშტაბით. ჩვენ ამ საქმის მოწყობა ასე გვაქვს წარმოდგენილი: სპეციალურ ორგანოებს ამ მიზნით ვერ შევქმნით, რადგან ეს დიდ ხარჯებს მოითხოვს, თითქმის იმდენ ხარჯებს, რაც უჯდება უწყებას სახალხო სკოლის შენახვა, თუმცა ეს იქნებოდა ადვილი, მაგრამ რაკი ეს უდიდეს ხარჯებს მოითხოვს, ამიტომ თავის თავად ცხადია, ხელი უნდა ავიღოთ ასეთ განზრახვაზე. ჩვენ უნდა ვისარგებლოთ იმ ორგანოებით, რომელიც უკვე არსებობს, ე.ი. სახალხო სკოლებით და იმ ძალებით, რომელნიც თავმოყრილნი არიან სახალხო სკოლების გარშემო, ე.ი. მასწავლებლებით. თუ ჩვენ ვიანგარიშებთ მთელს რესპუბლიკაში 1500 სკოლას, ხოლო ამ მიზნისთვის ორ-ორ მასწავლებლებს ყოველ სკოლაში, მაშინ მთელ რესპუბლიკაში სკოლის გარეშე სწავლის მოსაწყობად დაგვჭირდება 3000 მასწავლებელი. თითო სახალხო სკოლასთან იქნება ეს კურსები, ანუ საკვირაო სკოლა და აი ამ ასპარეზზე სამუშაოდ გამოყენებულ იქნებიან ის მასწავლებლები, რომელნიც სათავეში უდგანან სახალხო სკოლებს ადგილობრივ. ასე გვაქვს წარმოდგენილი ამ მუშაობის გეგმა. თავის თავად ცხადია, საშუალება მოგვეცემა გამოვიყენოთ ამ მიზნისთვის ეს ძალები და მაშინ გაგვიადვილდება ეს მუშაობა ფინანსიური მხრითაც.

თუ ამ მხრივ ვაწარმოეთ მუშაობა, მაშინ ჩვენ რესპუბლიკას გაცილებით ნაკლები დაუჯდება იმიტომ, რომ ის მასწავლებლები, რომლებიც ადგილობრივად იქნებიან სკოლებში, ამ სკოლის გარეშე განათლებას მოანდომებს მხოლოდ რამდენიმე საათს. ჩვენ ნაგულისხმევი გვაქვს კვირაში 2 საათი. ამისთვის ისინი დამატებით ჯამაგირს მიიღებენ. თუ კვირაში 2 გაკვეთილი ექნებათ და თვეში 8, მაშინ დამატებით მიიღებენ 200 მანეთს. თავის-თავად ცხადია, რომ ეს 200 მან. იმდენი თანხა არ არის, რომ ვინმე დააინტერესოს, მაგრამ აქ არის საქმის იდეური მხარე და სახალხო განათლების კომისია ფიქრობს უწყებასთან ერთად, რომ თუ ამ საქმეს მაგარი და მტკიცე საძირკველი ჩაეყარა და წინ წავიდა, მხოლოდ იმიტომ, რომ ამ საქმეს აქვს იდეური ხასიათი და ამიტომ ვფიქრობ, რომ იდეურ საქმით გატაცებული მასწავლებლები შეუდგებიან ამ საქმის მოწყობას. ეს ჯერ-ჯერობით ცდა იქნება და შემდეგ უფრო ფართოდ მოეწყობა. თუ თვითეულ სოფელში მოგვარდება ეს საქმე და თვითეულ მასწავლებელზე ვიანგარიშებთ 200 მანეთს, მაშინ გამოდის 3 მილიონი მანეთი. თქვენ მოგეხსენებათ, რომ ამ მუშაობას ქალაქში აწარმოებს სახალხო უნივერსიტეტები. ამ სახალხო უნივერსიტეტებს თავისი თანხა არ აქვთ, რომ გაუძლონ ამ საქმეს და საჭიროა მთავრობის დახმარება. თუ ვიანგარიშებთ ამ დახმარებას, უწყებას ნავარაუდევი აქვს 3 მილიონი 200 ათასი მანეთი და სახალხო განათლების კომისიას ეთანხმება. მაგრამ ეს თანხა, როგორც ჰქონდა ნავარაუდევი კომისიას და უწყებას, სახელმწიფო კონტროლის მიერ არ იქმნა დადასტურებული და შემცირებულ იქმნა ერთ მილიონამდე. არც ფინანსიურმა უწყებამ მისცა დასკვნა, რადგან გეგმა არ იყო შემუშავებული. ამიტომ, შემდეგ, როდესაც მთავრობამ განიხილა ეს საკითხი, საშუალო თანხაზე გაჩერდა. მან არ მიიღო არც უწყების და არც სახელმწიფო კონტროლის დასკვნა და მიიღო 2 მილიონი მანეთის გადადება. თავის-თავად ცხადია, რომ ეს თანხა 2 მილიონი პირველ თვეში არ ეყოფა, მაგრამ ეს იქნება უწყების პირველი ცდა, დასაწყისი და ვფიქრობთ, რომ თუ საქმე გაფართოვდება და ყველა კულტურული ძალები, რომლებიც სოფელში მოიპოვებიან ამ საქმეს მოაგვარებენ, მაშინ დამატებითი თანხაც საჭირო იქნება და უწყების და განათლების კომისია ფიქრობს, რომ ამ დამატებითი თანხას დამატებით გამოვიღებთ. ამ რიგად, ამ 2 მილ. მანეთის გაღება საფინანსო კომისიის მიერაც იქმნა დადასტურებული. სხვათა შორის, ამაშია ის სუბსიდიაც, რომელიც მიეცემა სახალხო უნივერსიტეტებს ტფილისში, ქუთაისში და ჭიათურაში, რადგან ამგვარივე მიზანს ემსახურება უნივერსიტეტებიც. თავის-თავად ცხადია, რომ ამ დიდი საქმის, სახალხო განათლების სკოლის გარეშე მოწყობაში, უწყებას დიდი დაბრკოლება შეხვდება, რადგან მას სათანადო ორგანოები არ მოეპოვება და მაშასადამე არც ექნება საგრძნობელი ძალა, რომლითაც უნდა ისარგებლოს უწყებამ. მთავარი ხელმძღვანელი იქნება უწყება და ადგილობრივ თვითმმართველობის დახმარებით, ვფიქრობთ, რომ ეს დაბრკოლება გადალახულ იქნება, რადგან ჩვენ სოფლად, სახალხო მასწავლებლებს გარდა, სხვა კულტურული ძალებიც მოგვეპოება. იმ სოფლებში, სადაც სასწავლებელი არ არის, სხვა და სხვა დაწესებულება არის და თუ დაწესებულებანი არ არიან, მოიპოებიან ისეთი ინტელიგენტი მოღვაწენი, რომლებიც ამ საქმისათვის გამოსადეგნი არიან. სახალხო განათლების უწყება ფიქრობს, რომ პირველ რიგში დაეყრდნოს სოფლის მასწავლებლებს, მეორე რიგში კი დაეყრდნობა ყველა იმას, ვინც ამ საქმისთვის არ დაიშურებს ენერგიას, რადგან მას აქვს უდიდესი იდეური მხარე.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? არავის. გთხოვთ წაიკითხოთ პირველი მუხლი.

ნ. იმნაიშვილი (კითხულობს 1-ლ მუხლს).

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი ამ მუხლისა? არავინ. მუხლი მიღებულია. გთხოვთ წაიკითხოთ შემდეგი მუხლი.

ნ. იმნაიშვილი (კითხულობს მეორე მუხლს).

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. მუხლი მიღებულია. ვინ არის საერთოდ დეკრეტის წინააღმდეგი? არავინ. დეკრეტი მიღებულია. გთხოვთ მოისმინოთ განცხადებანი: გერონტი ქიქოძე აცხადებს, რომ მას სურვილი აქვს იმუშაოს საბიბლიოთეკო, სამხედრო და ხელოვნების კომისიაში. წინააღმდეგი ხომ არავინ არის? მაშასადამე ეს განცხადება მიღებულია. მეორე განცხადება არის სოც.-დემოკრატიულ ფრაქციისა: სამხედრო კომისიაში ნაცვლად ხოჭოლავასი და ჟღენტისა სოც.- დემ. ფრაქცია ასახელებს ნ. იმნაიშვილს და ე. კალაძეს. გთხოვთ მოისმინოთ შედეგი კრების დღიური წესრიგი.

მდივანი (კითხულობს შემდეგი კრების დღიურ წესრიგს).

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. შემდეგი კრების დღიური წესრიგი მიღებულია. კრება დახურული გახლავთ.

კრება იხურება 2 ს. 20 წ.

დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(7)

1920 წელი. აპრილის 2. ტფილისი. სასახლე.

შინაარსი:

1. საბოლოო ტექსტები.

2. დეკრეტი - სამხედრო უწყებისათვის საჭირო 50.000 მან. გადადებისა.

3. დეკრეტი - ტფილისის ქალაქის თვითმმართველობისათვის 30.000.000 მან. სესხის მიცემისა.

4. დეკრეტი - ახალციხის მაზრის ერობისათვის 200.000 მან. მიცემისა.

5. დეკრეტი - მთავრობის სახლის დამწვარ ნაწილების შესაკეთებლად, ცეცხლის საწინააღმდეგო მოწყობილობის და სხვა სააღმშენებლო საჭიროებისათვის 1.686.000 მან. გადადების შესახებ.

6. დეკრეტი - პროპორციული სააქციზო გადასახადის დაწესებისა.

7. დეკრეტი - გზათა უწყებისათვის 1919 - 1920 წ. ხარჯთ-აღრიცხვის დამატებით 2.118.195 მან. გადადებისა.

8. დეკრეტი - კერძო სასწავლებელთა დასახმარებლად 500.000 მან.

9. საბოლოო ტექსტები.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის ამხანაგი

ექვთიმე თაყაიშვილი.

მდივნობს დამფუძნებელი კრების მდივნის ამხ. ქრ. შარაშიძის ასული.

პრეზიდიუმში არის კ. ჯაფარიძე.

სხდომა იწყება ნაშუადღევს 12 1/2 საათ.

თავმჯდომარე. სხდომას გახსნილად ვაცხადებ. მდივანი მოგახსენებთ დღიურ წესრიგს.

მდივანი (კითხულობს).

დღიური წესრიგი:

1. საბოლოო ტექსტი - არსენალის თოფის და ტყვიისმფრქვეველის სახელოსნოს გაფართოების და ვაზნების აღსაჭურველ დროებითი სახელოსნოს მოწყობისათვის 7.689.400 მან. გადადების დეკრეტისა. მომხსენებელია ქრ. შარაშიძის ასული.

2. საბოლოო ტექსტი - სკოლის გარეშე სწავლების მოსაწყობად 2.000.000 მან. გადადების დეკრეტისა. მომხსენებელია ქრ. შარაშიძის ასული.

3. საბოლოო ტექსტი - სახელმწიფო მამულებში ნათესების გასაფართოებლად 8.158.025 მან. გადადების დეკრეტისა. მომხსენებელია ქრ. შარაშიძის ასული.

4. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა - მიწად-მოქმედების მინისტრის განკარგულებაში 15.000.000 მან. გადადების შესახებ სათესლე მასალის შესაძენად. მომხსენებელია ქრ. შარაშიძის ასული.

5. საბოლოო ტექსტი - მთავრობის სახლის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების დეკრეტისა. მომხსენებელია ქრ. შარაშიძის ასული.

6. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ქუთაისში მე-2 ხარისხის საბაჟოს დაარსების შესახებ. მომხსენებელია ი. სალაყაია.

7. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - რესპუბლიკის საპყრობილეთა შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ. მომხსენებელია გრ. გიორგაძე.

8. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - გზათა დეპარტამენტის ცენტრალური ორგანოს შტატის გადიდებისა და ჯამაგირის მომატების შესახებ. მომხსენებელია ვ. ცაბაძე.

9. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - შინაგან-საქმეთა სამინისტროს ვეტერინარ-სასანიტარო განყოფილების, სავეტერინარო პერსონალის და შრატის დამმზადებელი სადგურის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

10. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა ოფიცერთა და ჯარისკაცთა ტანისამოსის შეცვლის შესახებ. მომხსენებელია ს. მდივანი.

11. დეკრეტი - მთავრობის სახლის დამწვარი ნაწილის შესაკეთებლად, ცეცხლის საწინააღმდეგო მოწყობილობის შესაძენად და სხვა სააღმშენებლო საჭიროებისათვის 1.686.000 მან. გადადების შესახებ. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

12. დეკრეტი - პროპორციულ სააქციზო გადასახადის დაწესებისა. მომხსენებელია ცაბაძე.

დამატება:

13. დეკრეტი - ტფილისის ქალაქის თვითმმართველობისათვის 30.000.000 მან. სესხის მიცემისა. მომხსენებელია მ. რუსია და ვ. ცაბაძე.

14. დეკრეტი - სამხედრო უწყების საჭიროებისათვის 50.000.000 მან. გადადებისა. მომხსენებელია გრ. გიორგაძე.

15. დეკრეტი - ახალციხის მაზრის ერობისათვის 2.000.000 მან. სესხის მიცემისა. მომხსენებელია ი. სალაყაია.

16. დეკრეტი - გზათა უწყების 1919-1920 წლის ხარჯთ-აღრიცხვის დამატებად 2.118.195 მან. გადადებისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

17. დეკრეტი - კერძო სასწავლებელთათვის დასახმარებლად 500.000 მან. გადადებისა. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

თავმჯდომარე. სოც.-დემოკრ. ფრაქც. შემოსულია შემდეგი წინადადება: „დღიური წესრიგი შეიცვალოს შემდეგ ნაირად: საბოლოო ტექსტებს შემდეგ დაისვას მე-14 საკითხი - 1 საკითხად, მე-13 - მე-2-ედ, მე-15 - მე-3-ედ, და მათი საბოლოო ტექსტები დღესვე იქნეს მიღებული, აგრეთვე საპყრობილეთა ხარჯთ-აღრიცხვის საბოლოო ტექსტიც დღესვე იქნეს მიღებული“. ვინ არის წინააღმდეგი წინადადებისა? არავინ. წინადადება მიღებულია. გადავდივართ დღიურ წესრიგის განხილვაზე. საბოლოო ტექსტებს მოგახსენებთ ქრ. შარაშიძის ასული.

ქრ. შარაშიძის ასული. (ს.-დ.) (კითხულობს დღიურ წესრიგს 1, 2, 3, 4 და 5 მუხლებში აღნიშნულ საკანონმდებლო აქტთა საბოლოო ტექსტებს, რომელიც დამფუძნებელ კრების მიერ იქნა დამტკიცებული).

თავმჯდომარე. შემდეგი საკითხისათვის სიტყვა ეკუთვნის ბ-ონ გიორგაძეს.

1. დეკრეტი სამხედრო უწყების საჭიროებისათვის 50.000.000 მან. გადადებისა.

გრ. გიორგაძე. (ს.-დ.) დღევანდელ პირობებში ჩვენ კიდევ გვიხდება არაჩვეულებრივ მდგომარეობასთან გვქონდეს საქმე, და არა მოულოდნელი ხარჯებისათვის განსაკუთრებული თანხა გევიღოთ. ამას წინად სამხედრო სამინისტროს განკარგულებაში 40 მილ. მან. იყო გადადებული. როგორც წარმოდგენილ ხარჯებიდან სჩანს ეს 40 მილიონი მანეთი სამინისტროს უკვე დაუხარჯავს. წარმოდგენილ ხარჯები საფინანასო კომისიამ განიხილა და დაამტკიცა. ახლა ფონდი ამოწურულია, მდგომარეობა კი გართულებულია, ამიტომ სამხედრო სამინისტრომ აღძრა შუამდგომლობა, რომ მისცემოდა მას 45 მილ. მანეთი. ეს იყო რამდენიმე ხნის წინად. სახელმწიფო კონტროლის აზრით საკმარისი იქნება მიეცეს 35 მილ. მან. სახელმწიფო კონტროლმა დააკლო ამ 45 მილ. მან. 10 მილ. იმიტომ, რომ იმ ჟამად 45 მილ. დახარჯული არ იყო. 4-5 მილ. მ. კიდევ ჰქონდა სამხედრო უწყებას თავის განკარგულებაში, მაგრამ ამის შემდეგ ეს თანხა დაიხარჯა და როცა მთავრობა არჩევდა ამ საკითხს, მთავრობამ დაადგინა სამხედრო მინისტრის განკარგულებაში გადადებულიყო მოულოდნელ ხარჯისათვის 50 მილ. მან. ეს საკითხი განიხილა ჯერ სამხედრო კომისიამ, რომელმაც თანამედროვე პირობების მიხედვით აწონ-დაწონა ეს საკითხი და დაადასტურა ეს ხარჯები; ეს დეკრეტი აგრეთვე განიხილა საფინანსო კომისიამ, რომელმაც აუცილებლად საჭიროდ სცნო, გადაიდოს ეს თანხა სამხედრო მინისტრის განკარგულებაში. აი ის, რაც უნდა მომეხსენებია ამ ხარჯების აუცილებლობის შესახებ.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის სიტყვა ვის ნებავს? ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვაზე გადასვლისა? გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე. გთხოვთ წაიკითხოთ სათაური და პირველი მუხლი.

გიორგაძე. (კითხულობს).

მუხლობრივ განხილვის შემდეგ დეკრეტი მიღებულ იქნა დამფ. კრების მიერ და საბოლოო ტექსტისათვის სარედაქციო კომისიას გადაეცა.

თავმჯდომარე. შემდეგი საკითხისათვის სიტყვა ეკუთვნის ბ-ონ რუსიას.

2. დეკრეტი ტფილისის ქალაქის თვითმმართველობისათვის 30.000.000 მან. სესხის მიცემისა.

მ. რუსია (ს.-დ.) ტფილისის ქალაქის თვითმმართველობა შუამდგომლობით შემოდის დამფ. კრებაში, რომ მას მიეცეს გრძელვადიან სესხად 30 მილ. მანეთი. ეს შუამდგომლობა განიხილა მთავრობამ, დამფ. კრების კომისიებმა თვითმმართველობისა და საფინანსომ და მიიღო.

ის მდგომარეობა, რომელსაც დღეს განიცდის ქალ. ტფილისი, პირდაპირ აუტანელია.

დღეს-დღეობით ნავარაუდევია ქალაქის გასავალი 300 მილ. მანეთი, შემოსავალი კი, რასაკვირველია, შედარებით გასავალთან მცირეა. საბიუჯეტო უფლება, რომელიც ჰქონდათ ქალაქის თვითმმართველობებს ძველი რეჟიმის დროს, თითქმის შეუცვლელად დარჩა, მე ვამბობ „თითქმის“ იმიტომ, რომ დროებითი მთავრობის შესწორებანი ისე მცირე მნიშვნელოვანია, რომ ლაპარაკიც ზედმეტია.

ამგვარად შემოსავალი წყაროები ქალაქის თვითმმართველობათა დარჩა ძველი. ხარჯები კი, როგორც მოგეხსენებათ, გაიზარდა. მარტო 3 ნაწილს ავიღე იმ ხარჯებისას, რომელსაც ტფილისი ეწეოდა: მილიციის, განათლების და საექიმო-სასანიტარო ხარჯები უდრის 1919 წელს 50 მილ. მან. მე ვიღებ მარტო 3 დარგს. აქედან წარმოიდგენთ, რა დიდი ხარჯები აწევს ქალაქს. ამავე დროს ქალაქის ვალები შედარებით სხვა ქალაქებთან, როგორც გვაქვს ცნობები რუსეთის და ევროპის ქალაქებიდან, ძველად ძალიან ცოტა იყო. დღესდღეობით ტფილისს აქვს მარტო 26 მილ. მანეთი ვალი. მისი უძრავი ქონება კი დღევანდელი შეფასებით ღირს რამდენიმე მილიარდი მანეთი.

ამგვარად, თუ მივიღებთ მხედველობაში დღევანდელ ფულის კურს, 30 მილ. მანეთი, რომელსაც ქალაქი მოითხოვს დამფ. კრებისაგან გრძელვადიან სესხად, ჩვენ შეგვიძლია მივცეთ თამამათ.

მე არ შევჩერდები იმ მნიშვნელობაზე, რომელიც აქვს ტფილისს. როდესაც მიდიხართ პროვინციაში, მაშინ აფასებთ ტფილისის მნიშვნელობას. ეს არის დედა-ქალაქი, რომელსაც დღეს ყველა ქალაქები და პროვინციები შეჰყურებს.

ამიტომ არ შეგვიძლია დაუშვათ, რომ ტფილისი ასეთი კატასტროფის წინაშე იდგეს. ეს კატასტროფა კი აუცილებლად დადგება, თუ ასეთი მდგომარეობა გაგრძელდა. ამიტომ თვითმმართველობის კომისია წინადადებას აძლევს დამფ. კრებას, რომ ეს 30 მილ. მანეთი სესხად მიეცეს ქალაქ ტფილისის თვითმმართველობას. რაც შეეხება ფინანსიურ დასაბუთებას, ამას მოგახსენებს საფინანსო-საბიუჯეტო კომისიის მომხსენებელი.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბატონ ცაბაძეს.

ცაბაძე (ს.-დ.) თქვენ მოგეხსენებათ, რომ ქალაქის თვითმმართველობები თავის ხარჯებს თავისი შემოსავლით ვერასოდეს ვერ ფარავდენ. დეფიციტი ყოველთვის იყო. ეს იყო როგორც დასავლეთ ევროპის ქალაქებში, აგრეთვე რუსეთის ქალაქებშიაც. რასაკვირველია, ეს დეფიციტი ქალაქის თვითმმართველობის ხარჯებში შედარებით ნაკლები იყო მაშინ, როცა ცხოვრება ნორმალურ კალაპოტში იმყოფებოდა, მაგრამ მას შემდეგ, რაც საერთაშორისო ომი დაიწყო, ამ დეფიციტმა თანდათან იმატა და ბოლოს უაღრეს წერტილამდე მიაღწია. თქვენ კარგად იცით, რომ ამ დეფიციტის ზრდას თავისი არაჩვეულებრივი მიზეზები ჰქონდა. ეს არაჩვეულებრივი მიზეზები გამოწვეული იყო ევროპაში და რუსეთში უმთავრესად საერთაშორისო ომით. რუსეთში საერთაშორისო ომს რევოლიუციაც ზედ დაერთო. მაგალითად, მე მოგახსენებთ ტფილისის ქალაქის თვითმმართველობის დეფიციტს. აი, ამ ციფრებიდან დაინახავთ, თუ როგორი გეომეტრიული პროპორციით იზრდება ეს დეფიციტი. მაგალითად 5 წლ. განმავლობაში შემოსავალი ჰქონია ტფილისს 10856970 მანეთი, გასავალი კი 11242392 მანეთი. აქ განსხვავება, როგორც ხედავთ, მცირეა, სულ ეს განსხვავება 5 წლის განმავლობაში შეადგენს 385922 მანეთს. ეს 300 ათასი მანეთი 5 წლის განმავლობაში თავის-თავად ცხადია, მცირეა. მაგრამ შემდეგ, თუ შევადარებთ ჩვენ ამ წლებს, აი ომის წლებს, შემდეგ რევოლიუციის ხანას, აქ ვნახავთ, რომ მართლა ეს დეფიციტის ზრდა განსაცვიფრებელ ციფრს აღწევს.

საერთოდ ომმა ქალაქის თვითმმართველობის ბიუჯეტში უსათუოდ შეიტანა ახალი ხარჯები. ამ ახალმა ხარჯებმა ომის ხანაში გაადიდეს დეფიციტი. ომის მოთავების შემდეგ რევოლიუციონურმა ხანამ საშინლად დასცა ფულის კურსი. თუ ომის ხანაში დეფიციტის ზრდა შედარებით მცირე იყო, ვინემ რევოლიუციის ხანაში, ეს უმთავრესად სხვათა შორის აიხსნება იმ მიზეზით, რომ ფულის კურსი საშინელი სისწრაფით ეცემა. მაგალითად 1918 წელს ქალაქის თვითმმართველობის დეფიციტს შეადგენდა 10 მილიონი 856 ათასი მანეთი, 1919 წელს კი 55 მილიონი 558 ათასი მანეთი. ამგვარად ერთი წლის განმავლობაში დეფიციტი გაიზარდა 10 მილ. 55 მილიონამდის. თუ ჩვენ სახეში მივიღეთ მიმდინარე წლის ხარჯ-აღრიცხვა, აქ მოსალოდნელია 200 მილიონი დეფიციტი. ნავარაუდევია გასავალი 300 მილიონი მან., შემოსავალი 100 მილ. მან. ამგვარად მოსალოდნელია 200 მილიონი მან. დეფიციტი. ჩვენ ვფიქრობთ, რომ ეს ასეც უნდა მომხდარიყო და სხვაგვარად შეუძლებელიც იყო. ქალაქის თვითმმართველობას აქვს თავისი წყალსადენი, ტრამვაი, სასაკლაო, ელექტრონის სადგური, ოთხი ათასი დესეტინა მიწა და სახლები. ეს ქონება 1913 წელში 24 მილიონად არის შეფასებული. მაგრამ თუ დღევანდელ კურსით ვიანგარიშებთ, მივიღებთ დაახლოვებით 3 მილიარდ მანეთს. ქალაქის ვალები დღესდღეობით არის მხოლოდ 26 მილიონი ჩვენი ბონებით. აქედან თქვენ ხედავთ, რომ ჩვენი ქალაქი, შედარებით იმ ვალებთან, რომელიც მას აქვს, მდიდარია. მას აქვს 3 მილიარდი მან. ქონება და 26 მილიონი ვალი. ცხოვრება ძვირდება, ფულის კურსი ეცემა. ყოვლად შეუძლებელი და მოუხერხებელი იყო ქალაქის თვითმმართველობისათვის ამ ცხოვრების გაძვირებას და ფულის კურსის დაცემას გაყოლოდა კვალდაკვალ და შემოსავლის წყაროები გაედიდებია. სხვა და სხვა პოლიტიკური და ეკონომიური მიზეზით ყოვლად შეუძლებელი იყო თვითმმართველობისათვის გაედიდებია შემოსავალი იმავე პროპორციით, მაგალითად წყლის, ტრამვაის, სახლის ქირა და სხ. ღირებულება, რა პროპორციითაც უჯდებოდა მას. ამას სჩადიან სპეკულიანტები და ამიტომაც არ აქვთ დეფიციტი, მაგრამ მუნიციპალური დაწესებულება ამას ვერ ჩაიდენს და ერთი უდიდესი მიზეზი დეფიციტისა ესეც არის. იზრდება ღირებულება მასალის, ჯამაგირი და სხ. აქედან მივიღეთ ჩვენ დეფიციტებიც. იყო 56 მილ. მან., წელს მოსალოდნელია 200 მილიონი. ასეთი დიდი ცვლილება სხვათა შორის აიხსნება ფულის კურსის დაცემითაც.

თუ ავიღებთ წინა წლების ჩვენი ბონების კურს და შევადარებთ სტერლინგის ფასს, ჩვენ დავინახავთ, რომ ბონების ფასი საშინლად დაეცა. გირვანქა სტერლინგი ღირდა შარშან 100 მანეთი, დღეს კი ღირს 1000 მან. აქედან თქვენ ხედავთ თუ რამდენათ დაეცა ჩვენი ბონის კურსი და თუ ამ დაცემის თანახმად შეადარებთ შარშანდელ დეფიციტს ქალაქისას 55 მილიონს და წლევანდელს მოსალოდნელ დეფიციტს, თქვენ დარწმუნდებით რომ ეს დეფიციტები დაახლოვებით ერთნაირია.

ამგვარად, განმარტებით ბარათში არის დაწვრილებით ცნობა, თუ ქალაქის თვითმმართველობამ როგორი ზომები მიიღო და შეამცირა ეს ხარჯები. მან გააუმჯობესა თავისი მეურნეობა, გააუმჯობესა როგორც ტრამვაის მეურნეობა, აგრეთვე სასაკლაო. ხარჯები შემცირებულია, დეფიციტი მაინც არის. ამიტომ გამოთხოვილი არის 30 მილ. მანეთი სესხის სახით.

ქალაქი რომ გადაიხდის ამ სესხს, ამის გარანტია არის ის, რომ მას აქვს 3 მილიარდი მანეთის ღირებული ქონება. ეს კი სრულ მატერიალურ გარანტიას შეადგენს სესხის ასაღებად. ესეც რომ არ იყვეს, მეორე მხრით სახეში უნდა მივიღოთ დღევანდელი ქალაქის თვითმმართველობა. იგი არ არის ის, რაც წინეთ იყო თვითმმართველობის დროს. თქვენ როგორც მოგახსენათ წინა ორატორმა, ბიუჯეტის უფლება არ შეცვლილა, ის ისეთია როგორიც იყო წინეთ, რევოლიუციონურ გადატრიალებამდე. მიუხედავად იმისა, რომ ბიუჯეტის უფლება უცვლელი დარჩა, თვით თვითმმართველობის ცხოვრება ძლიერ შეიცვალა. მას დაკისრებული აქვს აუარებელი სახელმწიფოებრივი ხასიათის ფუნქცია. სხვათა შორის ესეც არის მიზეზი დეფიციტისა. მთავრობამ გადასცა თვითმმართველობას ბევრი სახელმწიფოებრივი საქმეები და ფული კი არ მისცა. ერთი სიტყვით ამ მოკლე და მცირე ანალიზიდან თქვენ დაინახავთ, რომ ეს 30 მილიონი მანეთის ხაზინიდან სესხად აღება არ არის სახიფათო, არის სრული მატერიალური გარანტია, რომ ქალაქი მას გადაიხდის. მეორე მხრით სახელმწიფო მოვალეა, რომ აღმოუჩინოს თვითმმართველობებს დახმარება, იმიტომ რომ ეს თვითმმართველობები არიან ერთსა და იმავე დროს მმართველი ორგანოები. საფინანსო-საბიუჯეტო კომისია შუამდგომლობს დამფ. კრების წინაშე დაადასტუროთ ხსენებული დეკრეტი.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის ხომ არავინ ინებებთ სიტყვას? სიტყვა არავის სურს. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე, გთხოვთ წაიკითხოთ მუხლობრივ.

მ. რუსია. (კითხულობს მუხლობრივ. ჩვეულებრივი წესით მიღებულ იქნა დეკრეტის ყველა მუხლები უცვლელად).

თავმჯდომარე. შემდეგი სიტყვა ეკუთვნის ბატონ კოპალეიშვილს.

3. დეკრეტი - ახალციხის მაზრის ერობისათვის 2.000.000 მან. სესხად მიცემისა.

კოპალეიშვილი. (მომხსენებელი). შინაგან-საქმეთა მინისტრის მიერ შემოტანილი გახლავთ დეკრეტი, რომლითაც იგი შუამდგომლობს დამფუძნებელ კრების წინაშე, რომ გაღებულ იქნეს ახალციხის სამაზრო ერობის განკარგულებისათვის 2 მილიონი მანეთი სესხის სახით. ეს საჭიროება გამოწვეული გახლავთ განსაკუთრებულ პირობებით, რომელშიაც ახალციხის მაზრა იმყოფება. თქვენ მოგეხსენებათ, რომ ახალციხის მაზრა მდებარეობს ჩვენი მტრების საზღვარზე. საჭირო არის დამფ. კრებამ და მთავრობამ მიაქციოს ყურადღება ამ მაზრას. ოსმალეთის ურდოების შემოსევის დროს ეს მაზრა ყველაზე უფრო დაზარალდა, ადგილობრივი მცხოვრებლები დიდ გაჭირვებას განიცდიან. ამასთანავე გასულ ანარქიის დროს მიწების დიდი ნაწილი დაუმუშავებელი დარჩა და ამიტომ ნაკლები ჭირნახული დარჩა, რის გამოც მცხოვრები დაიმშა. სამაზრო ერობა მცირე ხანია რაც მუშაობს, მაგრამ უსახსრობის გამო იმ სახელმწიფოებრივ და საზოგადოებრივ საქმეს, რომელიც მას დაკისრებული აქვს, იგი ვერ უძღვება სათანადოთ, მას აკლია სახსარი. და სწორედ ეს განსაკუთრებული პირობები იწვევს საჭიროებას გაღებულ იქნეს 2 მილ. მან. ახალციხის ერობის განკარგულებისათვის. ეს საკითხი დასმული იყო თვითმმართველობის კომისიაში და იქ ერთხმად იქნა მიღებული. კომისია შუამდგომლობს დამფ. კრების წინაშე დაადასტუროს ეს დეკრეტი.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბ-ონ სალაყაიას.

სალაყაია. (მომხსენებელი). საფინანსო-საბიუჯეტო კომისია თანახმაა მიეცეს ეს სესხი ახალციხის სამაზრო ერობას.

(ამ დროს დარბაზში შემოდის პოლონეთის წარმომადგენლობა, რომელსაც თავმჯდომარე მიმართავს შესაფერისი სიტყვით).

თავმჯდომარე. მოქალაქენო, დამფ. კრების წევრნო! ჩვენ შორის არის დღეს პოლონეთის წარმომადგენელი. თქვენ კარგათ უწყით ისტორია პოლონეთისა. პოლონეთმა განიცადა იგივე ხვედრი, რაც საქართველომ. მისი ისტორია განმეორებაა ჩვენი ისტორიისა. თითქმის ერთ დროს დავკარგეთ თავისუფლება და ერთ დროსვე დავიბრუნეთ ეს თავისუფლება. როგორც პოლონეთის ერი, ტერიტორია დანაწილებულ იყო სამ იმპერიალისტურ სახელმწიფოთა შორის, ისე ჩვენი ერიც, ჩვენი ტერიტორიაც უკუღმართი ბედის წყალობით დანაწილებული იყო ბოლოს და ბოლოს ოსმალეთსა და რუსეთის შორის. დღეს ერთმაც და მეორემაც თავისუფლება მიიღეს, მაგრამ პოლონეთი ჩვენზე უფრო ბედნიერი არის მით, რომ მთლიანათ დაიბრუნა თავისი ტერიტორია, ჩვენ კი ჩვენი ტერიტორიის უდაო ნაწილი სადაოთ გვაქვს და ჯერ-ჯერობით არ დაგვიბრუნებია. მაგრამ იმედი გვაქვს, რომ ჩვენ იმას დავიბრუნებთ. გაჭირვების დროშიაც, როდესაც ჩვენ და პოლონეთი ერთ და იმავე ტაფაში ვიწვოდით, ბუნებრივი მოკავშირენი ვიყავით. თვითმპყრობელობის დროსაც ჩვენსა და პოლონეთს შორის დამყარებული იყო მეგობრობა და ჩვენ დარწმუნებული ვართ, რომ თავისუფლების დროს ეს მეგობრობა უფრო დამტკიცდება. თქვენი სახელით სალამს უძღვნი პოლონეთის სახელმწიფოს და სეიმს (ტაში).

(დეპუტატები ოვაციებს უმართავენ პოლონეთის წარმომადგენელს).

გთხოვთ წაიკითხოთ დეკრეტის პირველი მუხლი.

კოპალეიშვილი კითხულობს. (დეკრეტი მიღებულ იქნა დამფუძ. კრების მიერ ჩვეულებრივი წესით უცვლელად და გადაეცა სარედაქციო კომისიას).

შემდეგ დამფ. კრება უცვლელად იღებს მეორე მუხლობრივ განხილვის შემდეგ კანონ-პროექტებს:

1) რესპუბლიკის საპყრობილეთა შტატის და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

2) ქუთაისის მეორე ხარისხის საბაჟოს დაარსების შესახებ.

3) გზათა დეპარტამენტის ცენტრალურ ორგანოს შტატის დამტკიცებისა და ჯამაგირის მომატების შესახებ.

4) შინაგან-საქმეთა სამინისტროს ვეტერინალურ-სასანიტარო განყოფილების სავეტერინარო პერსონალის და შრატის დამმზადებელ სადგურის შტატის და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

4. დეკრეტი მთავრობის სახლის დამწვარ ნაწილის შესაკეთებლად, ცეცხლის საწინააღმდეგო მოწყობისათვის და სხვა სააღმშენებლო საჭიროებისათვის 1.686.000 მან. გადადების შესახებ.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბ. იმნაიშვილს.

იმნაიშვილი (ს.-დ.) მთავრობის სახლი, რომელშიაც ახლა თითქმის ყველა სამინისტროები არის მოთავსებული, მოგეხსენებათ, გადაკეთდა ზაფხულში. საამისო ხარჯები მაშინ დამტკიცებული იყო დამფუძნებელი კრების მიერ. მოგეხსენებათ ისიც, რომ შემოდგომის დამლევს იქ გაჩნდა ცეცხლი და ერთი ნაწილი ამ სახლისა დაიწვა. ამის გამო მთავრობამ დანიშნა სპეციალური კომისია სამხედრო სამინისტროსთან არსებულ სამხედრო სექციის მომუშავე სპეციალისტთაგან, რომლებმაც აღიარეს, რომ ამ სახლის გადაკეთების დროს მუშაობა დამთავრებული არ ყოფილაო. ცეცხლის შემდეგ ეს ნაკლი, რასაკვირველია, კიდევ გაიზარდა, დეფექტები გამრავლდა და სამხედრო სექციასთან არსებულ ტეხნიკურ კომისიას მთავრობამ მიანდო შეედგინა დაწვრილებითი ხარჯთ-აღრიცხვა იმისა, რომ გადაკეთებულ-გაუჯობესებული იქნას ეს სახლი.

აი, ამ კომისიას შეუმუშავებია დაწვრილებითი გეგმა ამ მუშაობისა, რომლის თანახმად გამოთხოვილი არის მთავრობის საქმის მმართველობისაგან სათანადო ხარჯი. ეს ხარჯი ნაწილდება შემდეგ ნაირად: პირველი ნაწილი უნდა მოხმარდეს დამწვარ ნაწილის აღდგენას. მეორე ნაწილი გადადებულია ცეცხლთან საბრძოლო მოწყობილობის შესაძენად. მესამე - აუცილებელი საჭიროებანი მუშაობის საწარმოებლად. მაგალითად სახელოსნოების მოწყობა, აუზი, ძველი ეკლესიის მოწყობა და მისი გამოყენება ამ უწყების საჭიროებისათვის და სხვ. შემდეგ ტეხნიკურ საჭიროებათათვისაც საჭიროა განსაზღვრული თანხა. არსებითად ეს თანხა საფინანსო კომისიისაგან მიღებულია და არც ერთი პარაგრაფი უარყოფილი არ არის. რასაკვირველია, თუ ცეცხლი გაჩნდა და შენობა დაზიანდა ამას აღდგენა სჭირდება, ეს თავის-თავად ცხადია. აუცილებელ საჭიროებათა დაკმაყოფილებაც კანონიერი და მიზანშეწონილია. მაგრამ, საფინანსო კომისიამ მიაქცია ყურადღება ერთ გარემოებას: როცა ზაფხულში მოხდა ამ სახლის შეკეთება, საფინანსო კომისიის აზრით, მაშინვე უნდა მომხდარიყო ეს ძირითადი, რადიკალური გადაკეთება და იმ ცნობებიდგან კი, რომელიც საფინანსო კომისიას ხელთ აქვს, სჩანს, რომ ნაწილი ამ მუშაობისა არ ყოფილა მტკიცეთ შესრულებული, ჯეროვანად გაკეთებული იმ თავითვე, რომ შესაძლო ყოფილიყო თავიდან აცდენა მაგალითად თუნდაც ამ ცეცხლის გაჩენისა. ამას მიაქცია ყურადღება საფინანსო კომისიამ და შესაფერი მიმართვა გაუგზავნა მთავრობის თავმჯდომარეს და სთხოვდა პასუხი მოეთხოვა მათთვის, ვინც პასუხსაგებ მუშაობას აწარმოებდა მაშინ. მთავრობის წარმომადგენელმა კომისიას განუცხადა, რომ მთავრობამ უკვე მიიღო შესაფერი ზომები, ეს პასუხისმგები პირნი უკვე პასუხისგებაში არიან მიცემულნიო. საფინანსო კომისია, თავის-თავად ცხადია, ასეთი განმარტებით დაკმაყოფილდა და ხაზი გაუსვა იმ გარემოებას, რომ შემდეგ მაინც ადგილი აღარ ჰქონდეს ასეთ მოვლენებს.

უნდა მოგახსენოთ, რომ ეს დეკრეტი არსებითად და ამ თანხის გაღება დადასტურებულია საფინანსო კომისიის მიერ. რაც შეეხება რაოდენობას, სახელმწიფო კონტროლი წინააღმდეგია ამ თანხის ამ ფორმით გაღებისა, ე.ი. მის რაოდენობისა. იგი მოითხოვს თანხის შემცირებას და ამ მიზნით წამოყენებულია სხვა და სხვა შენიშვნები, ზოგი ფორმალური, ზოგი არსებითი ხასიათისა. ფორმალური ხასიათის არის მაგალითად დასკვნა ღუმელების შეკეთების შესახებ. ეხლა ღუმელში ცეცხლი ანთია და ეს საქმე გაზაფხულის საქმეაო, ზაფხული კი მომავალ საბიუჯეტო წელს ეკუთვნის და მომავალ ხარჯთ-აღრიცხვაში შეიტანეთო. ამ შეხედულებას საფინანსო კომისია არ იზიარებს. ამას გარდა ამ თანხის შესამცირებლად სახელმწიფო კონტროლს აქვს არსებითი მოსაზრებანი, მაგრამ საფინანსო კომისია არ იზიარებს მათ და ასე მთლიანად ამტკიცებს ამ თანხის გაღებას.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბ-ნ ვეშაპელს.

ვეშაპელი (ე.-პ.) მე ბატონებო, ამ ტრიბუნაზე გამოვედი იმიტომ, რომ მივაქციო თქვენი ყურადღება ერთ გარემოებას; წარმოდგენილ დეკრეტში ნათქვამია, რომ კრედიტი უნდა დამტკიცდეს თანახმად დართულ ხარჯთ-აღრიცხვისა, ხოლო თვით ხარჯთ-აღრიცხვა რუსულ ენაზე არის შედგენილი, ისე, როგორც ყველა დამატებითი ცნობები, რომელიც სჭირდება დეკრეტს. მე უნდა მივაქციო დამფუძნებელ კრების ყურადღება იმ გარემოებას, რომ საერთოდ საქმის წარმოება ჩვენ დეპარტამენტებში, სამინისტროებში და საერთოდ მთავრობის ორგანოებში, იმის მაგიერ, რომ ქართული ენაზე სწარმოებდეს, უფრო შორდება მას. ამის დამტკიცება ადვილია, მხოლოდ დღეს არ არის დრო ამის შესახებ ვრცელი ცნობები მოგაწოდოთ; მაგრამ რადგან ეს დეკრეტი არის წარმოდგენილი, არა ერთი უწყების მიერ, არამედ მთელი მთავრობის მიერ. მე მივაქცევ თქვენს ყურადღებას ამ გარემოებას, რა უნდა მოვსთხოვოთ, ბატონებო, რომელიმე პატარა უწყებას, ან თანამდებობის პირს, როდესაც თვით მთავრობის საქმეთა მმართველობა თავის საქმეს ატარებს დამფ. კრებაში და თვით დამფ. კრებაც ატარებს მას რუსული მოხსენებითა და რუსული ხარჯთ-აღრიცხვით. რა მაგალითია ეს სხვა უწყებისათვის, როდესაც ეს მმართველობა, ასე ეპყრობა სახელმწიფო ენის უფლებებს. მე პირადად, ეს არა ნორმალურ მოვლენად მიმაჩნია. შეიძლება სთქვათ თქვენ, რომ ზოგიერთი ნაწილი ამ მოხსენებისა და ცნობებისა გადათარგმნილია. მე არ ვიცი გადათარგმნილია წინად, თუ მთავრობამ გადაათარგმნინა, მაგრამ ყოველ შემთხვევაში ყველაფრის გადათარგმნა დამფუძნებელ კრებას არ შეუძლია. აქ არის 17 ფურცელი რუსულ ენაზე, თუმცა ხელს აწერს ქართულ გვარის მოხელენი, ინჟინრები და სხვა. მე სხვა დროს მოგახსენებთ უფრო დაწვრილებით თუ რა მდგომარეობაშია ჩვენი სახელმწიფო ენა, უახლოვდებით ჩვენ სახელმწიფო ენის განხორციელებას თუ ვშორდებით მას. მხოლოდ ვიმეორებ, - როდესაც მთავრობის საქმეთა სამმართველო ვერ ახერხებს უბრალო დეკრეტის შემოტანას ისე, რომ 17 ფურცელი რუსულ ენაზე დაწერილი არ დაურთოს მას, ეს ფაქტი არის არა ნორმალური მდგომარეობა და მე მინდა ამას მიაქციოს ყურადღება დამფუძნებელმა კრებამ და მთავრობის საქმეთა მმართველობამ (შენგელაია ადგილიდან: იქ რუსულად ლაპარაკობენ!) ალბათ ესერების პარტიაში ჩაწერილან.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა? სიტყვა არავის სურს. უკანასკნელი სიტყვა მომხსენებელს ეკუთვნის.

იმნაიშვილი. (ს.-დ.) ის მართალია, რომ მასალა ამ გეგმის შესახებ და ხარჯთ-აღრიცხვა რუსულ ენაზე იყო წარმოდგენილი, მაგრამ საფინანსო კომისიამ ის მიიღო, როგორც მასალა, რაც შეეხება ხარჯთ-აღრიცხვას, საფინანსო კომისიას, ის ქართულ ენაზე არის წარმოდგენილი, სხვაფერ არ შეიძლებოდა შემოტანილიყო დამფ. კრებაში, ისე, რომ რაც მოგახსენათ ბ-ნმა ვეშაპელმა, სინამდვილეს არ შეეფერება. (ვეშაპელი: მე რუსულად მაქვს?) მე ქართულად. (ვეშაპელი: თქვენმა დეპუტატებმა არ იციან რუსული?). რაც შეეხება საკითხის ასე დასმას, როგორც დასვა ვეშაპელმა და განსაკუთრებით იმ რეპლიკას, უნდა მოგახსენოთ, რომ ის ხალხი, რომელიც ამ გეგმებს და ხარჯთ-აღრიცხვას სრულიად ადგენენ, უფრო მის წრეს ეკუთვნის, ვინემ იმ წრეს, რომლის მიმართ მან ეს რეპლიკა იხმარა. ამ მხრივ საყვედური ეთქმის ვეშაპელს, რომელიც ლაპარაკობს რუსულად მაშინაც, როდესაც ქართველს ელაპარაკება.

თავმჯდომარე. სიტყვა ხომ არავის სურს? გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე. (დეკრეტი ჩვეულებრივ წესით მიღებულ იქნა და სარედაქციო კომისიას გადაეცა). სიტყვა ეკუთვნის ცაბაძეს.

5. დეკრეტი - პროპორციონალურ სააქციზო გადასახადის დაწესების შესახებ.

ვ. ცაბაძე (ს.-დ.) ეს დეკრეტი წარმოდგენილია ფინანსთა სამინისტროსაგან და შეეხება არსებულ სააქციზო გადასახადების სისტემის შეცვლას. თქვენ მოგეხსენებათ, რომ ყველგან და ყოველთვის სახელმწიფო ბიუჯეტში - შემოსავლის ბიუჯეტში უდიდესი ადგილი ეჭირა და დღესაც უჭირავს გადასახადს. დღეს, როცა ბიუჯეტი არამც თუ მარტო ჩვენში, არამედ ევროპაშიაც შერყეული არის, ამ ბიუჯეტის გაჯანსაღებას გადასახადის გადიდებით ფიქრობენ. თავის თავად ცხადია, რომ ეს დეკრეტი ასეთ ფართო მიზანს არ ისახავს, მაგრამ მას შემოაქვს თვალსაჩინო ცვლილება ჩვენი ხარჯების... (არ ისმის). არსებული სააქციზო გადასახადი დაწესებული იყო ერთხელ და მიუხედავად იმისა, რომ ღირებულება იმ საგნებისა, რომელთაც ეს გადასახადი შეეხებოდა, დღითიდღე იზრდებოდა, გადასახადი მაინც უცვლელი რჩებოდა. ნორმალურ პირობებში, ნორმალურ ეკონომიურ მდგომარეობაში ეს სისტემა გადასახადებისა მისაღები იყო, როგორც მაშინ ფასები - ღირებულება საქონლის ძალიან ნაკლებად და შეუმჩნევლად იცვლებოდა. მაგრამ დღეს, როდესაც ფასების ცვალებადობა საშინელი სისწრაფით სწარმოებს, ბაზარზე, დღეს ეს ძველი სისტემის გადასახადები სრულებით არ შეეფერება არსებულ მდგომარეობას. ამისათვის ფინანსთა მინისტრს შემოაქვს დეკრეტი და ამ დეკრეტით წესდება პროპორციული სააქციზო გადასახადი. პროპორციული სააქციზო გადასახადი მდგომარეობს იმაში, რომ რამდენად იცვლება საბაზრო ფასები, იმავე პროპორციით იზრდება ეს გადასახადები. ჩვენ შეგვიძლია დღეს დავაწესოთ ახალი გადასახადი და შევუფარდოთ არსებულ ფასებს არა პროპორციულად, ისე, როგორც იყო აქამდე, მაგრამ შეიძლება რამდენიმე თვის შემდეგ კიდევ შეიძლება დაგვჭირდეს ახალი დეკრეტის შემოტანა და გადასახადების ხელ-ახლად გადასწორება.რომ ეს არ მოხდეს, ამიტომ ამ დეკრეტით არის შემოღებული პროპორციული სისტემა გადასახადებისა და ეს სისტემა სრულიად შეესაბამება და შეეთანხმება არსებულ არა-ნორმალურ ეკონომიურ მდგომარეობას.

ჩვენ ვიცით, რომ დღეს საქონლის ფასები დილით ერთია, შუადღისას მეორე და საღამოთი - მესამე. ამ პირობებში ყოვლად შეუძლებელია, რომ კანონმდებელი კვალ-კვალ გაჰყვეს ამ პროცესს და არ ჩამორჩეს, ხაზინამ არ იზარალოს. შეიძლება ზოგიერთს ეგონოს, რომ ჩვენ აქ გადასახადებს ვადიდებთ; ეს რასაკვირველია, მართალი არ იქნება, იმიტომ რომ აქ ფაქტიური გადიდება გადასახადების არ ხდება. მე მოგიყვანთ ციფრებს და თქვენ დაინახავთ, რომ ეს გადასახადები შედარებით იმ გადასახადებთან, რომელნიც იყო ომამდე, გაცილებით ნაკლებია. მაგალითად უცხოეთიდან შემოტანილ ჩაიზე - ომამდე იყო 35%25, ეს დეკრეტი აწესებს 10%25-ს. შაქარზე ომამდე იყო 25 პროც; დეკრეტი აწესებს 10 პროც. ასანთზე ომამდე იყო 50 პროც; დეკრეტი აწესებს 15 პროც. ყურძნის ღვინოზე, ომამდე იყო 25 პროც; ეს დეკრეტი აწესებს 20 პროც. ამნაირად, როგორც ხედავთ, ამ დეკრეტით საქონლის დაბეგვრის პროცენტები გაცილებით შემცირებულია იმაზე, რომელიც იყო საერთაშორისო ომის დაწყებამდე.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის ხომ არავინ ინებებს სიტყვას? არავინ. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე. (მუხლობრივ განხილვის შემდეგ დეკრეტი ჩვეულებრივი წესით იქნა მიღებული და სარედაქციო კომისიას გადაეცა). შემდეგი საკითხისათვის სიტყვა გომართელს ეკუთვნის.

6. დეკრეტი - გზათა უწყების 1919 - 1920 წ. ხარჯთ-აღრიცხვის დამატებით 2.118.190 მან. გადადებისა.

გომართელი (ს.-დ.) ეს დეკრეტი გახლავთ შემოტანილი გზათა უწყებისაგან და ეხება სხვა და სხვა ხარჯს, რომელიც ფინანსთა სამინისტროს და კონტროლის მიერ მიღებული და დამტკიცებულია. ერთი დარგი ხარჯებისა ეხება მუშა-შეგირდების ჯამაგირების მომატებას. რესპუბლიკის რკინის გზაზე არიან მუშა-შეგირდები, რომლებიც სამ კატეგორიად არიან დაყოფილნი. ჯამაგირები ეძლევათ მეტად მცირე და შემოტანილია პროექტი, რომ მათ ჯამაგირები მოემატოთ. ეს პროექტი რომ მიიღოს დამფ. კრებამ, მაინც იმათ ჯამაგირები ბევრად ნაკლები ექნებათ, ვიდრე იმ შეგირდებს, რომლებიც კერძო სახელოსნოებში მუშაობენ.

მეორე დარგი გახლავთ სახელმწიფო რკინის გზების მოსამსახურეთა ჯამაგირების მომატება. ეს უკვე მიღებული გახლავთ მაისში სატარიფო პალატის მიერ, მაგრამ ეს მომატება ჯერ არ მიუღიათ და სრულიად კანონიერია ეს მომატება.

მესამე დარგი ხარჯებისა დანიშნულია გზატკეცილების სამმართველოსათვის შეშის შესაძენად. ამისათვის წინად იყო გადადებული თანხა, მაგრამ შეშის ფასი იმდენად გაიზარდა, რომ საჭიროა ახალი ხარჯის გაღება.

ფინანსთა მინისტრი და სახელმწიფო კონტროლი გამოთხოვილ თანხას ამტკიცებს. შემდეგ გზატკეცილების მოსამსახურეთა დასაკმაყოფილებლად გაღებული იყო განსაზღვრული თანხა. ეს მომატება მათ დღესაც არ მიუღიათ. სახელმწიფო კონტროლი ამასაც ადასტურებს, რადგანაც ეს კანონიერია. შემდეგ გახლავთ სამხედრო გზაზე საფარი მაიორშა, რომელსაც სახურავი არ აქვს და თუ არ შევაკეთეთ, ჩამოინგრევა და თუ ჩამოინგრა, მიმოსვლა შეწყდება. ფინანსთა სამინისტრო და კონტროლი ამ ხარჯსაც ადასტურებს და სულ ყველა ერთად რომ შეაერთოთ გამოვა 2.118.190 მან.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის სიტყვა ბატონ ვეშაპელს ეკუთვნის.

ვეშაპელი. (ნაც.-პარტ.) ბატონებო! ამ დეკრეტის დიდი ნაწილი შეეხება გზატკეცილების უწყებას. კერძოთ აქ არის მოხსენებული საჭიროება საქართველოს სამხედრო გზატკეცილების შეკეთებისა. მე მინდა ვისარგებლო ამ შემთხვევით და მივაქციო თქვენი ყურადღება იმას, რომ საერთოდ საქართველოს გზატკეცილების არსებობა არ არის სათანადოთ უზრუნველყოფილი, არ არის ისე შეკეთებული, რომ შეიძლებოდეს ნორმალური მისვლა-მოსვლის მოწყობა მათი საშვალებით. მაგრამ ვინაიდან ყველა გზატკეცილების შეკეთება არ შეიძლება, და უწყების დეპარტამენტმა მიაქცია განსაკუთრებული ყურადღება სამხედრო გზატკეცილს, მე მინდა მიუთითო მას, რომ ამ გზატკეცილზე ნაკლები მნიშვნელობა არ აქვს არც ეკონომიური და არც სტრატეგიული თვალსაზრისით აფხაზეთის გზატკეცილს, რომელიც იწყება გაგრიდან და მიდის გუდაუთით, სოხუმში, ოჩამჩირეში და შემდეგ ზუგდიდში. ეს გზატკეცილი, რომელიც სჭრის სოხუმის ოლქს, საშინელ მდგომარეობაში იმყოფება, ყოველ შემთხვევაში უკეთეს მდგომარეობაში არ არის ვინემ სამხედრო გზა, რომლის შესაკეთებლად არის გამოთხოვილი ეს კრედიტი. იგი ასეთ მდგომარეობაშია, რომ აუცილებლად მოითხოვს შეკეთდეს, თორემ ჩვეულებრივ მნიშვნელობას რომ თავი გავანებოთ, აფხაზეთის განსაკუთრებული მდგომარეობა მოითხოვს მის შეკეთებას. საქართველოსთვის ამ გზატკეცილს ისეთი სამხედრო მნიშვნელობა აქვს, რომ შეიძლება ამ საკითხის მოუგვარებლობამ რამოდენიმე მილიონის ხარჯები გაგვაწევინოს სხვა დროს, ან შეიძლება ხარჯების გაწევა არ გვაკმაროს და საშინელი ზარალი მოგვაყენოს. დღეს მთელი აფხაზეთი, შეიძლება ითქვას, მოწყვეტილი არის საქართველოზე. ვინც მიდის აფხაზეთში, ის უნდა მივიდეს ფოთში, ჩაჯდეს გემში და უცადოს როდის გაცურდება იგი სოხუმისაკენ. მაგრამ რა დროს ჩავა აფხაზეთში, ან რომელ ქალაქში ამოყოფს თავს, ეს ღმერთმა უწყის. თითქოს იგი ზის რომელიმე კუნძულზე და ელის შემთხვევას, როდის გამოჩნდება გორიზონტი. ხშირად სამწუხაროდ გემიც არ არის. რაც არის ისიც სამხედრო უწყებას არ ყოფნის. ვერც სატრანზიტო საზოგადოებას აქვს მოწყობილი მიმოსვლის საქმე. ამიტომ აფხაზეთიც კუნძულს წარმოადგენს და იქ ჩასვლისათვის მგზავრს ხშირად მთელი ერთი კვირა ეკარგება. თავის თავად ცხადია თუ რა მნიშვნელობა ეძლევა ხმელეთის გზას. მე გამოვიარე ხმელეთით და უნდა მოგახსენოთ, რომ ისეთ მდგომარეობაში არის რომ ცხენით და ეტლით გავლა შეიძლება დიდი გაჭივრებით, ავტომობილზე ხომ ზედმეტია ლაპარაკი. თუ ასეთი მოძრაობა არ არის საჭირო რესპუბლიკის მცხოვრებთათვის, ის აუცილებელია ჯარისათვის. ჩვენი სამხედრო მდგომარეობა მოითხოვს ამ გზატკეცილის შეკეთებას. არავითარი ტეხნიკური მომზადება არ ეტყობა. არის ისეთი ნაწილი, სადაც შეუძლებელია ფეხით გავლაც, თუ არ გადავიდა ადამიანი მინდორში და განით არ იარა.მე მგონია, ისეთი გარემოება არის, რომ მთავრობას, დამფ. კრებას და სათანადო უწყებას უნდა აინტერესებდეს ასეთი ცნობები. ამას იმას დაუმატებ, რომ ამბობდენ აფხაზეთში და ფრონტზე, თითქოს ამ გზის შეკეთების შესახებ ერთგვარი ბიუროკრატიული მიწერ-მოწერა სწარმოებდა. მაშინაც ადგილი ქონდა ასეთ ბიუროკრატიულ ჩვეულებებს, რომელიც გამოიხატება იმაშიაც, რომ ერეოდენ ერთმანეთის კომპეტენციაში სხვა და სხვა უწყებები. ამის შესახებ რამდენიმე ინციდენტიც კი ყოფილა, სახელდობრ გზათა უწყებას აუკრძალავს იმ ზომების მიღება, რომელნიც საჭიროთ დაუნახავს ფრონტის გამგეობას გზატკეცილის შესაკეთებლად.

როდესაც ჩვენ გვაქვს დეკრეტი, რომლის დიდი ნაწილი ეხება გზატკეცილების უწყებას, მე მგონია ამის მოხსენება არ იყო ზედმეტი.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბატონ ბ. ჭიჭინაძეს.

ჭიჭინაძე (გზათა უწყების დირექტორი). უნდა მოვახსენო დამფ. კრებას, რომ მდგომარეობა გზატკეცილებზე მართლაც ძნელი არის, მაგრამ იმ იმედის გამოთქმა, რომ გახსნილი იქნება კრედიტი და ამით შესწორდება მთელი ეს გზატკეცილები, ყოვლად შეუძლებელია. რომ მოვიყვანოთ გზატკეცილები არა იმ მდგომარეობაში როგორშიაც იყო სამხედრო გზატკეცილი ომამდე, არამედ ისეთ მდგომარეობაში, რომ შესაძლებელი იყოს ნორმალური მისვლა-მოსვლის დაწესება აუარებელი ფული დასჭირდება, რასაც ჩვენი ღარიბი ხაზინა დღესდღეობით ვერ გაიღებს. ამიტომ ამ გზას ვერ დავადგებით დღევანდელ მდგომარეობაში. თქვენ მოგეხსენებათ, რომ გახსნილი იყო მთელი წლით 10 მილიონი მანეთი. ეხლა გზათა უწყება, როგორც სხვა უწყებები, დამატებითი კრედიტით აპირებს შემოსვლას. მას განზრახული აქვს საჭირო კრედიტის გამოთხოვა ივნისამდე, რომ დავაბოლოვოთ ის მუშაობა, რომელიც დაწყებული არის უკვე. როდესაც შემოვედით 16 მილიონის ხარჯთ-აღრიცხვით, რასაკვირველია, ჩვენ არ გვეგონა, რომ ამ 16 მილიონ მანეთით ავაშენებდით და გავაკეთებდით იმ გზატკეცილებს, რომელნიც დაინგრენ ამ ექვსი წლის განმავლობაში და არ იყო შეკეთებული. ჩვენ გადაწყვეტილი გვქონდა მხოლოდ, რომ ის ადგილები, სადაც გზატკეცილები სრულიად დაინგრა და შეუძლებელი იყო გავლა, ან ხიდები ჩაიმტვრა, აი ესენი უნდა შეგვეკეთებინა, რათა შესაძლებელი ყოფილიყო ამ გზატკეცილით, თუმცა დიდი სიძნელით, მაგრამ მაინც სარგებლობა. ჩვენ იძულებული ვიყავით ასეთი პოლიტიკა გვეწარმოებინა, როგორც სამხედრო გზაზე, ისე სოხუმის რაიონში. სოხუმის რაიონში ყველაზე უფრო ძნელი მდგომარეობა იყო. საერთოდ სამხედრო და ახალსენაკის გზატკეცილები ყოველთვის უკეთეს მდგომარეობაში იყვნენ სხვებთან შედარებით. სოხუმის გზატკეცილი კი ყოველთვის ყველა გზატკეცილებზე უარეს მდგომარეობაში იყო. იქ ისეთი ნიადაგი არის, რომ ის უფრო მალე ფუჭდება. ამ 5 წლის განმავლობაში ხომ სრულიად დაინგრა. გარდა ამისა თქვენ მოგეხსენებათ, რომ იყო ისეთი პერიოდი, როდესაც იქ შეუძლებელი იყო მუშაობა. ისეთი პირობები იყო იმ რაიონში, რომ ვერც ერთი ინჟინერი, ვერც ერთი ტეხნიკი და მუშა ვერ იმუშავებდა. ხელსაყრელი პირობები მუშაობისათვის იქ უფრო გვიან დამყარდა, ვიდრე სხვა რაიონებში, სადაც უკვე ვაწარმოებდით შესაფერ მუშაობას. ყოველ შემთხვევაში, როდესაც დავიწყეთ იქ მუშაობა, ჩვენ ვასრულებთ იმ გეგმას, რომლითაც ვხელმღვანელობდით სხვა რაიონებშიაც, მაგალითად ვასწორებდით ხიდებს, ვაკეთებდით ისე დანგრეულ ადგილებს. ასე რომ ბოლოს შესაძლებელი შეიქნა ამ გზით მიმოსვლის მოწყობა. რასაკვირველია, ეს შესწორება ისეთი ხასიათის იყო, რომ იგი კიდევ მოითხოვდა უფრო საფუძვლიან შესწორებას. კარდინალურად გადაჭრა ამ საკითხისა შეიძლება იმ შემთხვევაში, თუ მივმართავთ იმ ზომებს, რომელიც შემუშავებულია და წარედგინება დამფ. კრებას. ეს ზომა შეიცავს წინასწარ მუშაობას, შეთანხმებას ადგილობრივ თვითმმართველობებთან, ისე იგი უმთავრესად ერობებთან. ჩვენ ვისარგებლეთ ერთობათა წარმომადგენლების ყრილობით და შეთანხმებულად მათთან იყო გამომუშავებული ის გეგმა, რომელიც გვინდა განვახორციელოთ და რომლითაც გვინდა ვიხელმძღვანელოთ გზატკეცილების შეკეთების საქმეში. და თუ გამოვიჩენთ ენერგიას დარწმუნებული ვართ, რომ სავსებით გავაუმჯობესებთ გზატკეცილების საქმეს. ეს არის ნატურალური ბეგარის საშუალებით გზატკეცილების შეკეთება. ეს არის ერთად-ერთი საშუალება, რომელიც გამოასწორებს ჩვენს მდგომარეობას და რომელსაც მიმართავენ ხოლმე ყველა ქვეყნებში გზატკეცილების გასაკეთებლად. მაგრამ ეს კანონი მოითხოვს ჯეროვან განხილვას, მოითხოვს წინასწარ შეთანხმებას იმ ორგანიზაციებთან, რომელნიც ადგილობრივ გაატარებენ მას ცხოვრებაში. ამიტომ ეს კანონი წარედგინება დამფ. კრებას და თუ იქნება მიღებული, მაშინ იქნება გზატკეცილების შეკეთებაც. მანამდის კი სანამ კრედიტის საშუალებით ვაწარმოებთ ამ საქმეს, ერთად-ერთი გზა არის გავაკეთოთ ხიდები, რომ გადავიდეთ მდინარეებზე, შევაკეთოთ ორმოები, რომელნიც ნიაღვარით არის ამოთხრილი და ამ რიგად შესაძლებელი გავხადოთ მიმოსვლა. არ შემიძლია არ შევეხო იმ მხარეს, რომელსაც შეეხო აქ ბატონი ვეშაპელი, თითქოს ჩვენ უწყების და სამხედრო უწყების შორის იყო მიწერ-მოწერა და რაღაც უთანხმოება. შესაძლებელია, რომ უნცროს აგენტების შორის იყო ასეთი ინციდენტი, რასაკვირველია, ეს აუცილებელი იყო, შეუძლებელი იყო არ მომხდარიყო. სამხედრო უწყებას სჭირდებოდა გზა, მას კი ეს არ ჰქონდა. ჩვენ შორის მართლაც იყო მიწერ-მოწერა, მაგრამ იგი ეხებოდა შემდეგ დარგს: ჩვენ შევადგინეთ ხარჯთ-აღრიცხვა, მაგრამ სანამ ეს ხარჯთ-აღრიცხვა ყველა ინსტანციებს გაივლიდა, ჩვენ ვთხოვეთ სამხედრო უწყებას, რომ მას სამხედრო ფონდიდან განსაკუთრებული თანხა გადმოეცა ჩვენ განკარგულებაში, ვინაიდან ის მოხმარდებოდა ისევ სამხედრო საჭიროებას. მაგრამ ეს არ მოხერხდა, ვინაიდან სამხედრო უწყებასაც არ ჰქონდა თავისუფალი თანხა. ამის შესახებ გვქონდა მხოლოდ მიწერ-მოწერა, ასე რომ ახლა გვაქვს ის თანხა, რომელიც ჩვენ გამოვითხოვეთ სათანადო საკანონმდებლო აქტით. ასეთია დღეს მდგომარეობა რესპუბლიკის გზატკეცილებისა.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის სიტყვა სხვას არავის ნებავს? გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე.

(მუხლობრივ განხილვის შემდეგ დამფ. კრება ჩვეულებრივი წესით იღებს დეკრეტს, რომელიც გადაეცა სარედაქციო კომისიას).

7. დეკრეტი კერძო სასწავლებელთა დასახმარებლად 500.000 მან. გადადებისა.

ნ. იმნაიშვილი (ს.-დ.) ეს თანხა, ხუთასი ათასი მანეთი, უწყების მიერ გამოთხოვილია კერძო მასწავლებელთა ერთდროულ დასახმარებლად. საერთოდ უწყება კერძო ინიციატივას სახალხო განათლებაში დიდ ყურადღებას აქცევს, და ამასთანავე მოითხოვს, რომ ეს კერძო ინიციატივით დაარსებული სასწავლებლები სათანადოთ იყოს მოწყობილი, როგორც ამას თხოულობს თანამედროვე პედაგოგიკა, და თუ ეს პედაგოგიური მხარეები სათანადოთ დაცული არ არის და ამ მხრივ სასწავლებლებს დეფექტი ემჩნევა, მაშინ ასეთ სასწავლებლებს განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევს და თუ საჭიროება მოითხოვს, ხურავს მათ. როდესაც გასულ წელს რევიზიას აკეთებდა უწყება, თუ ხედავდა, რომ ასეთი დეფექტები იყო და სასწავლებლები ვერ აკმაყოფილებდა პედაგოგიურ მოთხოვნილებებს, ასეთი სასწავლებლებს ხურავდა. და თუ სასწავლებელი მტკიცე პედაგოგიურ ნიადაგზე არის დამყარებული, მაშინ უწყება მას ხელს უწყობს და ეხმარება. გამოთხოვილი თანხა სწორედ ამ მნიშვნელობისათვის იქნება მოხმარებული. ისეთი სასწავლებლები, რომლებიც ცოტათ თუ ბევრად აკმაყოფილებენ პედაგოგიურ ხასიათის მოთხოვნილებებს ცოტაა ტფილისში და აგრეთვე შეიძლება რამდენიმე იყოს სხვა და სხვა ქალაქებშიაც, ამიტომ უწყება შემოდიოდა სახალხო განათლების კომისიაში შუამდგომლობით, გადიდვას ასეთი სასწავლებლების დასახმარებლად აღნიშნული თანხა. სახალხო განათლების კომისია დაეთანხმა არსებითად მათ წინადადებას და შუამდგომლობდა საფინანსო კომისიის წინაშე, რომ ეს თანხა კიდევ გადიდებულიყო. სახალხო განათლების კომისია ამას ასაბუთებდა იმით, რომ ეს თანხა არც ისე დიდია, ვინაიდან ასეთ სასწავლებელთა რიცხვი 6-7 აღემატებაო. საბიუჯეტო-საფინანსო კომისიამ გაითვალისწინა რა, დღევანდელი ჩვენი მდგომარეობა ფინანსიური მხრით, შესაძლოდ სცნო დაეკმაყოფილებია ეს შუამდგომლობა და მიიღო მთავრობის მიერ წარმოდგენილი პროექტი 500.000 მანეთის გაღების შესახებ. ეს გახლავთ ამ დეკრეტის შინაარსი.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის ხომ არავინ ინებებს სიტყვას? სიტყვა არავის სურს. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე.

(მუხლობრივ განხილვის შემდეგ დამფ. კრებამ ჩვეულებრივი წესით მიიღო დეკრეტი და სარედაქციო კომისიას გადაეცა. შემდეგ ქრ. შარაშიძის ასული კითხულობს დღიურ წესრიგში მოთავსებულ 1, 3, და 4 საკანონმდებლო აქტების საბოლოო ტექსტებს, რასაც დამფუძნებელი კრება ამტკიცებს. დასასრულ მდივანი კითხულობს შემდეგი დღის წესრიგს და ნაშუადღევის 2 ს. და 55 წ. თავმჯდომარე სხდომას დახურულად აცხადებს.

დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(8)

1920 წელი. აპრილის 6. ტფილისი. სასახლე.

შინაარსი:

1. საბოლოო ტექსტები.

2. დეკრეტი - აფხაზეთის კომისარიატისათვის ყოველთვიურად 1 მილ. მან. გადადებისა.

3. ზოგადი განხილვა კანო-პროექტისა - აფიცერთა და ჯარისკაცთა ტანისამოსის ფორმის შეცვლის შესახებ.

4. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა - ფოთის საზღვაო სასწავლებლის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის შესახებ.

5. ზოგადი განხილვა კან.-პროექტისა - სამაზრო და სასოფლო მილიციის და ადმინისტრაციის ახალი შტატის დამტკიცების შესახებ.

6. დეკრეტი - ტფილისის უსინათლოთა სასწავლებლის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის შესახებ.

7. დეკრეტი - ტფილისის ობსერვატორიისათვის დამატებით 495.635 მან. გადადებისა.

8. დეკრეტი - სამხედრო სამინისტროს კულტურულ-განმანათლებელ სექციის შტატისა და ხარჯთ-აღ. დამტკიცებისა.

9. ზოგადი განხილვა კან.-პრ. - საქართველოს მუზეუმის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

10. ზოგადი განხილვა კან.-პროექტ. - ცენტ. სამეცნიერო არქივის დაარსების შესახებ.

11. მუხლობრივი განხილვა კან.-პრ. - მესხეთ-ჯავახეთში და არტაანის რაიონში სამომრიგებლო ინსტიტუტის შემოღების შესახებ.

12. მუხლობრივი განხილვა კან.-პრ. - მესხეთ-ჯავახეთში და არტაანის რაიონში საგამომძიებლო ინსტიტუტის შემოღების შესახებ.

176

13. დეკრეტი - სახაზინო რკინის გზის ქუთაისის სადგურის გაფართოებისათვის მამულის შესაძენად 1.570.000 მან. გადადებისა.

14. საბოლოო ტექსტი.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის ამხანაგი

ექვთ. თაყაიშვილი.

მდივნობს დამფუძნებელი კრების მდივანი კ. ჯაფარიძე.

სხდომა იხსნება შუადღის 12 ს. და 45 წთ.

თავმჯდომარე. სხდომას გახსნილად ვაცხადებ. მდივანი მოგახსენებთ დღიურ წესრიგს.

მდივანი (კითხულობს).

დღის წესრიგი:

1. საბოლოო ტექსტი კანონ-პროექტისა - ქუთაისში მე-2 ხარისხის საბაჟოს დაარსების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

2. საბოლოო ტექსტი კანონ-პროექტისა - გზათა დეპარტამენტის ცენტრალური ორგანოს შტატის გადიდებისა და ჯამაგირის მომატების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

3. საბოლოო ტექსტი კანონ-პროექტისა - შინაგან-საქმეთა სამინისტროს ვეტერინარ-სასანიტარო განყოფილების, სავეტერინარო პერსონალის და შრატის დამმზადებელი სადგურის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

4. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა - მთავრობის სახლის დამწვარი ნაწილის შესაკეთებლად, ცეცხლის საწინააღმდეგო მოწყობილობის შესაძენად და სხვა სააღმშენებლო საჭიროებისათვის 1.686.000 მან. გადადების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

5. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა - პროპორციული სააქციზო გადასახადის დაწესების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

6. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა - გზათა უწყების 1919-1920 წლის ხარჯთ-აღრიცხვის დამატებად 2.118.195 მან. გადადების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

7. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა - კერძო სასწავლებლებისათვის დასახმარებლად 500.000 მან. გადადებისა. მომხსენებელია ი. გომართელი.

8. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ოფიცერთა და ჯარისკაცთა ტანისამოსის ფორმის შეცვლის შესახებ. მომხსენებელია ს. მდივანი.

9. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ფოთის საზღვაო სასწავლებლის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

10. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - სამაზრო და სასოფლო მილიციისა და ადმინისტრაციის ახალი შტატის დამტკიცების შესახებ. მომხსენებელია დ. ონიაშვილი.

11. დეკრეტი - ტფილისის უსინათლოთა სასწავლებლის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

12. დეკრეტი - ტფილისის ფიზიკურ ობსერვატორიისათვის დამატებით 495.635 მან. გადადებისა. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

13. დეკრეტი - სამხედრო სამინისტროს კულტურულ-განმანათლებელი სექციის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა. მომხსენებელია

ნ. იმნაიშვილი.

14. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - საქართველოს მუზეუმის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

15. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ცენტრალური სამეცნიერო არქივის დაარსების შესახებ. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

16. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ნაფიც-მსაჯულთა სასამართლოს დებულების შესახებ. მომხსენებელია მ. რუსია და გრ. გიორგაძე.

17. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - მესხეთ-ჯავახეთის და არტაანის რაიონში სამომრიგებლო სასამართლოს ინსტიტუტის შემოღების შესახებ. მომხსენებელია მ. რუსია და გრ. გიორგაძე.

18. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - მესხეთ-ჯავახეთის და არტაანის რაიონში საგამომძიებლო ინსტიტუტის შემოღების შესახებ. მომხსენებელია მ. რუსია.

დამატება:

19. დეკრეტი - სახაზინო რკინის გზის ქუთაისის სადგურის გაფართოებისათვის მამულის შესაძენად 1.570.000 მან. გადადებისა. მომხსენებელია გ. გაგლოევი და ი. სალაყაია.

20. დეკრეტი - აფხაზეთის კომისარიატისათვის ყოველთვიურად 1.000.000 მან. გადადებისა. მომხსენებელია ი. სალაყაია.

თავმჯდომარე. წინადადება გახლავთ შემოტანილი მე-16 საკითხი დაუბრუნდეს კომისიას და მე-20 დაისვას 1-ლ საკითხად. ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. მიღებულია. სიტყვა ბ-ონ სალაყაიას ეკუთვნის.

1. დეკრეტი აფხაზეთის კომისარიატისათვის ყოველ თვიურად 1.000.000 მანეთის გადადებისა.

ი. სალაყაია. აფხაზეთის კომისარიატი შევიდა შუამდგომლობით, რათა ყოფილიყო განხილული და დამტკიცებული ხარჯთ-აღრიცხვა აფხაზეთის კომისარიატისა. ამ ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებამდე შინაგან-საქმეთა სამინისტრომ გადასწყვიტა მისცემოდა აფხაზეთის კომისარიატს სხვა და სხვა ხარჯის დასაფარავად 1 მილიონი მანეთი. ეს კანონ-პროექტი მოხსენებულია მთავრობაში და მიღებული; იგი განიხილა დამფუძნებელი კრების საბიუჯეტო-საფინანსო კომისიამ და ზოგიერთი ცვლილების შემდეგ მიიღო და მოითხოვს მის დაკანონებას.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვისა? არავინ. მუხლობრივ განხილვის შემდეგ დეკრეტი მიღებულ იქნა და გადაეცა სარედაქციო კომისიას.

სიტყვა ბ-ონ მდივანს ეკუთვნის.

2. პირველი ზოგადი (განხილვა) კანონ-პროექტისა ოფიცერთა და ჯარის კაცთა ტანისამოსის ფორმის შეცვლის შესახებ.

ს. მდივანი. დამფუძნებელ კრების წევრნო! არსებულ, დაკანონებულ 1919 წლის ივნისის 29 კანონის ძალით შემოღებული იყო ჩვენი ჯარისათვის ფორმა, მაგრამ ხმარების დროს აღმოჩნდა, რომ ეს ფორმა მიუღებელია სხვა და სხვა მიზეზის გამო. უმთავრესად იგი იყო დამყარებული ლენტებზე და ამის უხერხულობა გამოიხატებოდა, რომ არ შეიძლებოდა შეცვლა და მთელი რიგი გაუგებრობისა იყო ამით გამოწვეული. მეორე მხრით არ შეიძლებოდა დატოვება ძველი ფორმისა, რომელიც კანონით მოსპობილი იყო. სამხედრო სამინისტრომ შეადგინა კომისია ამ ფორმის გადასაშინჯავად, კომისიამ შეიმუშავა ახალი ფორმა, რომელიც შესდგება შემდეგში: ლენტები ისპობა. იმის მაგიერ შემოღებულია ნიშანი, რომელიც უმთავრესად საყელოზე არის გაკეთებული. შემდეგ არის ქუდი: წინედ იყო შემოღებული საფრანგეთის ფორმისა - კეპი, ახლა შეცვლილია - ინგლისის ქუდით. შეცვლილია აგრეთვე ზედა ტანისამოსი. წინანდელი ჰგავდა ძველ შინელს. ეს კი ჰგავს პალტოს ერთ გვერდიან საცმელს. ყოველსავე ამას დართული აქვს სხვა და სხვა ფერი. ქვეითა ჯარებისთვის მუქი; ტეხნიკურ ნაწილებისა და სახალხო გვარდიისათვის შავი, ცხენოსან რაზმისათვის ცისფერი. შტაბში მოსამსახურეთათვის და სამხედრო სამინისტროში ყვითელი, მუქი ცისფერი და მუქი ყვითელი სანაპირო ჯარს.

აი ეს ძველი ფორმა იყო განხილული სამხედრო კომისიაში, მოიწონა და ვინაიდან ძველი, ე ი. საქართველოს რესპუბლიკის მთავრობის შემოღებული ძველი ფორმა არ იყო მისაღები და არც რუსეთის ძველი ფორმის დატოვება შეგვეძლო, ამიტომ ეს ახალი ფორმა, რომელიც კანონით არ იყო დამტკიცებული უკვე შემოღებულია ჯარში. გარდა ამისა კანონ-პროექტს არ აქვს მიზნად, რომ ამ ფორმის შეცვლის დროს ერთგვარი დახმარება აღმოუჩინონ ოფიცრებს. თქვენ იცით, რომ ფორმა არის უმთავრესად ოფიცრებისათვის და არა სხვა მოხელეებისათვის - ექიმებისა, ან ვექილებისათვის. წინედ, როდესაც ფორმა შემოვიღეთ, არავითარი შემწეობა არ აღმოგვიჩენია ოფიცერთათვის. ახლა, ვინაიდან მოკლე ვადაში მოხდა, ეს სამინისტროს განზრახული აქვს, ერთგვარი დახმარება აღმოუჩინოს ოფიცრებს, როგორც გვარდიაში აგრედვე ჯარში. ნავარაუდევია თითო ოფიცრისათვის ამ ფორმის გადასაკეთებლად 2.000 მან. რასაკვირველია მთელ ტანისამოსს ამ დახმარებით ვერ იყიდით, მაგრამ ერთგვარ შემწეობას აღმოუჩენთ. სულ ოფიცრები გვყავს ჯარში 906, გვარდიაში 312, ამისდამიხედვით არის ნავარაუდევი თანხაც. ეს კანონი იყო განხილული სამხედრო კომისიაში, შემდეგ საბიუჯეტო კომისიაში, უკანასკნელი დაეთანხმა სამხედრო კომისიას, მაგრამ აღნიშნა ის გარემოება, რომ ეს ფორმა გატარებულია უფრო ადრე, ვიდრე მიღებულია დამფუძნებელ კრების მიერ. აი ამით მოგმართავთ სამხედრო და საბიუჯეტო-საფინანსო კომისია და გთხოვენ დააკმაყოფილოთ ეს შუამდგომლობა.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? სიტყვა ვეშაპელს ეკუთვნის.

გრ. ვეშაპელი (ნ.-პ.) ბატონებო! მე მინდა ვისარგებლო ამ შემთხვევით და მოგახსენოთ ორიოდე სიტყვა ამ ფორმის შესახებ. ჯერ ერთი ვერ იქნა და ვერ მოეწყო ჩვენს ჯარში ფორმის საქმე, რომ მართლაც შემუშავებულიყო ისეთი ფორმა, რომელიც შეეფერება საქართველოს ეროვნულ ჯარს, საქართველოს სამხედრო ძალას. თქვენ იცით რამდენი ცდა იყო ამ დარგში. შეიძლება პირდაპირ ითქვას, რომ იმისდა მიხედვით თუ რომელი უცხო სამხედრო ძალა შემოდიოდა ჩვენში, ან იყო მეზობელად ჩვენთან, ამუშავებდა ფორმას ჩვენი სამხედრო კომისია და ბაძავდა ამ მორიგ მეზობლებს და სტუმრებს. ჩვენ განვიცადეთ ოსმალეთის პაგონების მიბაძვა, ინგლისისა და საფრანგეთის ქუდების, ბოლოს ამერიკასა და იტალიის მოტივებიც შევიდა ჩვენს სამხედრო ფორმაში.

შეიძლება ვსთქვათ, რომ ამით ამოიწურა ჩვენი მიბაძვის შესაძლოება და ბოლომდე მივედით. მაგრამ მე მგონია, ეს ბოლო არ არის საბოლოო იმ მხრივ, რომ იგი არ შეეფერება ქართველი ფორმის აზრს და იდეას. თავის თავად ცხადია, რომ ჩვენ საერთოდ და სამხედრო უწყება აქცევდეს ყურადღებას იმას კი არა, თუ როგორ აცვია ინგლისის, საფრანგეთის და სხვა ჯარს, არამედ იმას, რომელი უფრო მოსახერხებელი და გამოსაყენებელია ჩვენი ჯარისთვის და რაც უფრო ლამაზი არის ამ ფორმის გამორჩევის დროს. ამ შემთხვევაში, რომ მეტი ინიციატივა იყოს ამ უწყების სპეციალისტებში და რომ ისინი საერთოდ მეტ დროს ანდომებდნენ იმ საქმეს, რომელიც აბარიათ, მათ შეეძლოთ ბევრი რამ ესწავლათ ჩვენი ადგილობრივი ხალხისაგან განაპირა კუთხეებში როგორიც არის მთიულეთი, აჭარა, აფხაზეთი და სვანეთი. განსაკუთრებით იმ კუთხეებში, სადაც სამხედრო საქმიანობა ბეჭედს ასვამს ხალხის ჩაცმულობას. აქედან მოტივების გადმოღება საჭირო არის სამხედრო სექციებისათვის უფრო, ვიდრე ინგლისის, ამერიკის და სხვათა ფორმიდან. ჯერ-ჯერობით სამწუხაროდ არ ექცევა ყურადღება, თუმცა ამ საკითხს ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს. აქ იყო ნათქვამი: ხალხის აზროვნება თვალითა და ყურით არისო. ამ თვალთახედვას დიდი გავლენა აქვს ხალხის სულიერ მდგომარეობაზე, ხალხის ფსიქოლოგიაზე. შეუძლებელია ჯარმა შეხედოს თავის თავს, როგორც ნამდვილ სახელმწიფოებრივ-ეროვნულ ძალას, დამოუკიდებელს ყოველმხრივ სხვა სამხედრო ძალასთან, სანამ ჩვენს ჯარებს არ ექნებათ დამოუკიდებელი ქართული ეროვნული ფორმა. ეს ჯერ-ჯერობით არ არის მიღებული. ფორმის ერთიანობას დიდი მნიშვნელობა აქვს ჩვენს ჯარში. საკმარისი არის გადახედოს ახლა კაცმა ჩვენს სამხედრო ნაწილებს, პარადზე ან სხვა დროს, რომ დარწმუნდეს, როგორ ცუდ შთაბეჭდილებას ახდენს მხედრებზე და მაყურებელ ხალხზე ის გარემოება, რომ ასე აჭრელებულათ აცვიათ ჩვენ სამხედრო ძალებს. ზოგს კახური ქუდი ახურავს, ზოგს რუსული ძველი ქუდი, ზოგს კიდევ უფრო სხვანაირათ შეცვლილი კეპი და სხვა ამისთანა. თითქმის ვერ ნახავთ ერთ ნაწილსაც კი, რომ ერთნაირათ ეცვას. არა მგონია იმისათვის ყოფილიყო კანონის გატარება და კრედიტების გაღება, რომ სამხედრო ნაწილების სპეციალისტებს - დაწყებული უფროსებიდან და გათავებული უნცროსებამდი, თუ ისინი მაქსიმალური სიყვარულით ეკიდებოდენ თავის საქმეს - ვერ მოეხერხებინათ ფორმის ერთიანობის განხორციელება თუ მთელ დივიზიებში არა, ყოველ შემთხვევაში, პატარა ნაწილებში მაინც. ისეთი მდგომარეობა კი უსათუოდ არასერიოზულ შთაბეჭდილებას ახდენს, როგორც გარეშე ხალხზე, ისე იმათზედაც, ვინც არის ამ ფორმის მატარებელი.

ვიმეორებ, ის არა იდეალური ფორმაც, რომელიც აქამდი დაწესებული იყო, ისიც კი არ ტარდება ისე, რომ ერთიანობა დამყარდეს. თვით ეს კანონიც არ არის იდეალური და არ იცავს ამ მხრივ ჩვენს ინტერესებს. იმიტომ რომ ფორმა უნდა იყოს ისეთი, რომ ერთის მხრივ შეეფერებოდეს ჩვენი ქვეყნის ბუნებრივ პირობებს, ჩვეულებებს, ტრადიციებს და ამავე დროს იყოს დამოუკიდებელი იმ მხრივ, რომ განირჩეოდეს ჩვენი ჯარი სხვა ჯარისაგან, განსაკუთრებით რუსეთის სამხედრო ნაწილებისაგან. მე მგონია დამეთანხმებით თუ ვიტყვი, რომ, მაგალითად, ომის დროს ძალიან ძნელი იქნება საერთოდ გარჩევა რუსეთის სამხედრო ძალებისა - წითელი არმიისა და ჩვენი სამხედრო ძალებისა - რეგულიარული ჯარისა და მით უფრო გვარდიისა. თუ მხედველობაში არ მივიღებთ იმას, რომ რეგულიარულ ჯარს აქვს ქართული კაკარდები და გვარდიას დაკერებული ნიშნები - ამის გარდა დიდი განსხვავება არ არსებობს ჩვენს სამხედრო ნაწილებსა და რუსეთის სამხედრო ნაწილებს შორის. თავის-თავად ცხადია, ეს გარემოება არანორმალურია ჩვეულებრივ დროს და მით უფრო ამ არაჩვეულებრივ დროს, როდესაც ეს ორი ნაწილი წითელი არმია და ჩვენი ჯარი შეიძლება ერთი-მეორეს დაუპირდაპირდეს. ჩვენ უკვე განვიცადეთ ერთხელ ასეთი უხერხული მდგომარეობა სომხეთთან ომის დროს. მხოლოდ კაკარდებით შეიძლებოდა გარჩევა ერთი-მეორისაგან ჩვენი და სომხეთის ჯარისა.

შეიძლება სთქვან, რომ საშუალება არა გვაქვს დიდი რეფორმა მოვახდინოთო. ჩვენ ბევრ რამეში არა გვაქვს შეძლება, მაგრამ იმ საქმეებში, რომელიც ჩვენთვის გამოსადეგია, ჩვენ დიდ ხარჯებს ვეწევით. და თუ ასე შესაძლებლობაზე ვილაპარაკებთ, მაშინ ჩვენ უნდა დავკეტოთ ჩვენი უნივერსიტეტი, სამხატვრო გალერეა, მუზეუმი და სხვ. მაგრამ ამას არ ვშვრებით. და მით უფრო საჭირო არის რეფორმა სამხედრო საქმეში. ამას კი ვერ ვხედავთ. სამხედრო უწყებაზე ვერავინ იტყვის, რომ ცოტა იხარჯებოდეს. მე გახლავარ მემარჯვენე ოპოზიციის წარმომადგენელი და ამ შემთხვევაში ეჭვებს ვერ შეიტანთ, რომ მე ასეთ საქმეებზე ხარჯების წინააღმდეგი ვიყო, წინააღმდეგი ვიყო იმის, რომ ფული დაიხარჯოს სამხედრო ძალის გაძლიერებაზე, მაგრამ მიუხედავად ამისა, მე არ შემიძლია ვთქვა, რომ ყველა, რაც იხარჯება, მიზან-შეწონილად იხარჯება. მე არ შემიძლია, როგორც დეპუტატმა, არ აღვნიშნო, რომ ბევრი ხარჯები უსაბუთოდ იხარჯება. სხვას რომ თავი დავანებოთ, გამოჭრა, ძველი ტანისამოსის გადაკერება-გადაკეთება არ არის ისეთი ფანტასტიური საქმე, რომ ამის საშუალებით არ შეძლებულიყო ძველი ტანისამოსის გადაახლება. ამ მხრივ პირდაპირ უნდა ითქვას, რომ ჩვენ ვერ ვხედავთ საჭირო ინიციატივას. მე არ ვიცი რითი აიხსნება ეს. იმით აიხსნება, რომ მეთაურებს არ აქვთ საჭირო ინიციატივის გამოჩენის უნარი, თუ საქმის სიყვარული არ არის მათში გაღვივებული. მაგრამ, ყოველ შემთხვევაში უნდა ითქვას, რომ საერთოდ ჯარის შემოსვაში - თუნდაც სამხედრო სამინისტრო - ნაკლებ უნარს იჩენენ და კერძოდ ფორმის საქმეში მათ არავითარი ინიციატივა არ გამოუჩენიათ.

რასაკვირველია, გვარდიის ნაწილები ამ მხრივ უკეთეს მდგომარეობაში არის, იმიტომ, რომ მათ მეთაურებს უფრო მეტი სიფხიზლე აღმოაჩნდათ. მიუხედავად ამისა, ფორმის საქმეში არც მათ მმართველებს გამოუჩენიათ საჭირო ინიციატივა, რომ გვარდიის ფორმა იყოს წმინდა ეროვნული.

დაბოლოს მე მინდა აღვნიშნო ის, რომ, როდესაც ვლაპარაკობ ფორმაზე, რასაკვირველია, არა ნაკლები მნიშვნელობა აქვს იმას, რაც შეადგენს მის არსებითს. ეს კანონი არის, მაგრამ ფაქტიურად ჩვენ ჯარს არა თუ კარგი ფორმა არა აქვს, შესაფერისი ქართული ჩვეულებისა, - არამედ არავითარი ფორმა არ აქვს, არც ფეხს აცვია, არც ტანისამოსი აქვს. ამის თქმა აქ აუცილებელია იმისათვის, რომ მეტი ყურადღება მიექცეს ამ საქმეს განსაკუთრებით მაშინ, როცა ჩვენ ჯარს შესაძლოა თავის ძალების დაპირისპირება მოუხდება სხვა ჯარის ძალებთან და როდესაც ყოველი ნაკლი ამ საქმეში - აქ ლაპარაკი არ არის ფორმაზე, არამედ დახურვაზე და ჩაცმაზე - წარმოიდგინეთ, დიდ უკმაყოფილებას იწვევს თვით ჯარში და იწვევს იმ მოვლენას, რომელსაც ჩვენ „ბოლშევიზმს“ ვეძახით. ამ მხრივ ძალიან ცუდ მდგომარეობაში არის ჯარის დიდი ნაწილები, განსაკუთრებით განაპირა კუთხეების ნაწილები ვიდრე ტფილისისა, იმიტომ, რომ ტფილისში, დედა-ქალაქში, უფრო ადვილია მეთვალყურეობა, ვინემ განაპირა ადგილებში. განაპირა ადგილებში ნაკლი მეტია. ხშირად ნახავთ ფეხშიშველა ჯარისკაცს, არა ერთსა და ორს. და თქვენ ადვილად წარმოიდგენთ, როგორ უადვილდებათ ჩვენს ჯარში პროპაგანდა მათ, ვისაც უნდა ჩვენი ჯარის გაბოლშევიკება.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბ. გურულს.

ზ. გურული. (ს.-დ.) ბ. ვეშაპელი, როგორც დაინახეთ, ეხებოდა უმთავრესათ სამხედრო სამინისტროს და იქ მყოფ სამხედრო სპეციალისტებს და მათ ამტყუნებდა სამხედრო ფორმის უქონლობაში. მე, რასაკვირველია, სრულებით არ ვფიქრობ მათ დაცვას და მათ მაგივრათ ლაპარაკს; მაგრამ მე, როგორც მდივანი სამხედრო კომისიისა, მინდა რამდენიმე ფაქტი აღვნიშნო.

საქმე ამაშია, რომ არაა მართალი ბ. ვეშაპელი, როცა ლაპარაკობს, თითქო ჩვენი სამხედრო ფორმის გამომუშავებაზე გავლენა ქონდა მხოლოდ იმ სამხედრო ძალებს, რომელიც ჩვენში იდგენ, ხან ერთსა და ხან მეორეს. უპირველესათ ყოვლისა უნდა აღვნიშნო, რომ ჩვენ გვქონდა გამომუშავებული მხოლოდ ერთი სამხედრო ფორმა, რომელიც სანამ განხორციელდებოდა, მანამ გამოიცვალა. და ის, რომელიც გამოიცვალა, იმასთან შედარებით, რომელიც ახლა არსებობს - უფრო საფუძველზე იყო აგებული, რომელსაც მოითხოვდა თავის სიტყვაში ბატ. ვეშაპელი. იქ იყო განსაკუთრებითი ცდა, ეს ტანისამოსი დაახლოებოდა ქართულ ჩვეულებას, ქართულ ეროვნულ სულს, იქ იყო სურვილი ეროვნული ფორმის შექმნისა. მაგრამ შემდეგ ბევრის აზრით იგი უვარგისი გამოდგა. და ეს სწორედ იმიტომ, რომ იქ იყო ცდა არა მარტო იმისა, რომ ეს ტანისამოსი დაახლოებდა ქართულ სტილს, არამედ იმასაც, რომ იგი ლამაზიც ყოფილიყო. მაგრამ როდესაც ეს ტანისამოსი შეიკერა - პირველათ ის სამხედრო სპეციალისტებმა და სამხედრო კომისიამ ქაღალდზე განიხილეს, სურათებით - არა მარტო პრაქტიკულათ, არამედ სილამაზითაც არ გამოდგა ისეთი, როგორსაც მოელოდენ. ამიტომ სანამ ეს ფორმა სინამდვილეში გატარდებოდა, მანამ სამხედრო საბჭომ მიიღო ეს მხედველობაში და ასეთი ფორმის ტანისამოსის შეკერვა შეაჩერა. ეს ფორმა გამოსცვალა და არავითარ გარეშე ძალის ზეგავლენას აქ ადგილი არ ქონია.

მით უმეტეს, თუ ასეთი რამ იყო, ორი სამხედრო ძალის ფორმა მაინც არ შეიძლებოდა ყოფილიყო, ვინაიდან პირველი გამომუშავებული იყო ივნისში, ხოლო მეორე - მარიამობისთვეში და როგორც ვეშაპელმაც იცის, არავითარი ცვლილება ივანობისთვიდან მარიამობისთვემდი არ მომხდარა. ჩვენში და ჩვენს მეზობლად მარიამობისთვეში იგივე ძალები იდგენ როგორიც ივანობისთვეში.

ბ. ვეშაპელი ამბობს, რომ ისიც ვერ გაატარეს ცხოვრებაში, რაც ქაღალდზე გამოიმუშავესო და ძალიან ჭრელია ჩვენი ჯარებიო. ჭრელი არის ჩვენი ჯარების ფორმა, იმიტომ კი არა რომ კომისიამ გამოიმუშავა ერთი და ატარებენ მეორეს, არამედ იმიტომ, რომ ახალი ფორმა სწორეთ ძველი ტანისამოსისაგან არის გადაკეთებული, და თავის თავად ცხადია, ისეთ შთაბეჭდილებას ვერ ახდენს, როგორც ახალი.

ქუდების საქმეც ასე გახლავთ. და საზოგადოდ თქვენ ამბობთ შეუძლებლობაზე და უმატებთ, რომ თუ შეუძლებლობას მივიღებთ მხედველობაში, უნივერსიტეტიც უნდა დავკეტოთ. ეს შედარება სრულიად უადგილოა, უნივერსიტეტს ჩვენ ვერ დავკეტავთ, ხოლო ჯარის კაცს შეუძლია ძველ ქუდზე ახალი კაკარდა დააკეროს. აქედან გამომდინარეობს სიჭრელე ჩვენი ჯარისა, თუმცა ფული ბევრი იხარჯება აუცილებელ საქმეებზე როგორიც არის შენახვა, ჩაცმა-დახურვა, შეიარაღება. ბ. ვეშაპელი ამბობს, რომ ჩვენი ჯარი უნდა განსხვავდებოდეს რუსეთის და სომხეთის ჯარებისაგანო. და მე მგონია, რომ ასევე დაინტერესებულია სომხეთის მთავრობა იმ გარემოებით, რომ მათი ჯარი განსხვავდებოდეს ჩვენი და საერთოდ სხვისი ჯარებისაგან, მაგრამ სომხეთმაც ვერ მოახერხა თავისი სურვილის განხორციელება; ამავე დაუძლეველ გარემოების გამო, იმიტომ რომ იმას უნდა დიდ-ძალი ფული, საჭიროა არა მარტო ფორმის გამოცვლა, არამედ ახალი ტანისამოსის შეკერვაც. და მე მგონია, ბ. ვეშაპელს არ დასჭირდება იმის გამოანგარიშება, თუ რა დიდ-ძალი ფული იქნება საჭირო. იმ ჯამაგირით, რომელიც ოფიცრებს აქვთ, და იმ დახმარებით, რომლის შესახებ ეხლა საფინანსო კომისია გაძლევთ წინადადებას, რომ მიიღოთ, არაფერი გაკეთდება. ტანისამოსისთვის რომ მატერია იყიდონ, არც ჯამაგირი ეყოფათ და ვერც თქვენ მისცემთ ფულს და ვერც კომისია მოგცემთ წინადადებას ამდენი ფული გაიღოთ მათ დასახმარებლად. ამის გამო არის, რომ ნაკლები განსხვავება არის ჩვენ ჯარსა და სხვა ჯარს შორის, მაგრამ თუ შევძლებთ, და ჩვენი ოფიცრობა ახლო მომავალში შეიკერავს ახალ ტანისამოსს ახალ ფორმაზე, მაშინ ჩვენი ჯარი დიდად განსხვავებული იქნება სხვის ჯარებისაგან. ახლა იმის შესახებ, რატომ სწორედ ქართული ფორმა არ არისო.

როცა საქართველო არსებობდა წინად დამოუკიდებლად, რასაკვირველია, ჰქონდა თავისი სამხედრო ფორმაც, მაგრამ მას აქეთ როგორც ბ. ვეშაპელმაც იცის, 120 წელმა გაიარა; მაგრამ არ ვიცი, რომელმა სახელმწიფომ შეინარჩუნა ის სამხედრო ფორმა თავისი ჯარებისათვის, რომელიც ამ 120 წლის წინად ჰქონდა, არც ერთ სახელმწიფოში არ არსებობს ასეთი ფორმა. და რომ საქართველოსაც ეარსებნა დამოუკიდებლად, მაინც ახალი ფორმა ექნებოდა მას, და არა ასეთი, როგორიც მას 120 წლის წინად ჰქონდა. და ეხლა, როდესაც 120 წლის შემდეგ მივაღწიეთ დამოუკიდებლობას, ჩვენ, რომ აღგვედგინა ძველად არსებული ფორმა, მე მგონია, ყველა, ვინც ამ ფორმას შეხედავდა საცინრად არ ეყოფოდა. ამიტომ, თავის თავად ცხადია, არც სამხედრო სპეციალისტებს, ეს არც კომისიას არ უფიქრნიათ, რომ ეს ძველი ფორმა დაეტოვებინათ. ცდა იყო, რომ სამხედრო ფორმა რამდენიმედ დაეახლოვებიათ ეროვნულ ფორმასთან, მაგრამ ამას სავსებით ვერ მივაღწიეთ. იყო ერთგვარი ცდა, რომ ყოფილიყო ისეთი ფორმა, რომელიც განსხვავდებოდა სხვა ჯარებისაგან, რასაკვირველია, ბ-ონ ვეშაპელს სრული საბუთი აქვს სთქვას, რომ ეს საბოლოო მუშაობა არ არის. არც კომისია ფიქრობს, რომ ეს იყოს საბოლოო. პირიქით, მე მგონია, როგორც ერთი შინჯვის შემდეგ უკეთეს შედეგს მივაღწიეთ, ისე შემდეგშიაც სხვა და სხვა ნაკლი მოცილებული იქნება და ბოლოს გვექნება გამომუშავებული უკეთესი სამხედრო ფორმა, აქ გასაკვირველი არაფერი არ არის, არც უნდა გაგვიკვირდეს. უნდა ვეცადოთ, რაც შეიძლება გავაუმჯობესოთ ის, რაც არსებობს და გამოვიმუშაოთ უკეთესი ფორმა. ამ თვალსაზრისზე იდგა წინანდელი კომისია და ამავე თვალსაზრისით მუშაობს ჩვენი კომისია.

თავმჯდომარე. სიტყვა მომხსენებელს ეკუთვნის.

სიმონ მდივანი. (ს.-ფ.) მე მინდა ორიოდე სიტყვა მოგახსენოთ იმ შენიშვნებზე, რომლებიც ბ-ონ ვეშაპელმა გააკეთა. საზოგადოთ ეს თვით ვეშაპელმაც აღნიშნა და უნდა დავემოწმო, რომ ამ ფორმის შემუშავებაში ღებულობდა მონაწილეობას ის, ვინც ხელმძღვანელობს ჩვენს ჯარს. მათ განკარგულებაში იყო ყოველივე და ჩვენი სურვილი იყო, რომ ფორმა ყოფილიყო რაც შეიძლება სადა, მარტივი და შესაფერი ჩვენი ეროვნული ტრადიციებისათვის. და მართლაც აქ არის ფონი, არის საფუძველი ჩვენი ეროვნული ფესვებისა. უმთავრესად არის ორი ფერი; ამ ორ ფერზე არის დამყარებული მთელი ფორმის ვითარება და შინაარსი. ამ მხრივ ამაზე შორს წასვლა შეუძლებელი იყო, ვინაიდან ამას წინ ეღობებოდა მრავალი მიზეზი, რომელიც, რასაკვირველია საქართველოს სამხედრო სამინისტროს გარეშე სდგას. მხოლოდ აქ არის შეზავებული სამი ფორმა ინგლისის, იტალიის და საფრანგეთისა. და სამი ფორმის შეზავებით მივიღეთ საქართველოს ლაშქრის ფორმა. მაგრამ არ შემიძლიან ვსთქვა, რომ ეს ევოლიუცია აქ არ შეჩერდება და შემდეგ აღარ განვითარდება. ეს მომავლის საკითხი არის, მხოლო ერთი უნდა ვსთქვა, რომ რაც შეიძლება უნდა გამარტივდეს ის, რაც არის. მაგალითად საყელოზე ვერცხლით ამოქარგული ვარსკვლავები. ეს ალბათ ამოიშლება. რაც შეეხება განცხადებას ჩვენი ჯარის აჭრელების შესახებ, სწორედ ამის გამო არის შემოტანილი ეს კანონ-პროექტი. ეს აჭრელება უმთავრესად ოფიცრებს ეტყობათ და ეს იქიდან მიმდინარეობს, რომ მათი ჯამაგირი ძალიან მცირე არის. ისეთი სიძვირეა ტანისამოსისა, რომ 3.000 მანეთი თუ ეყოთ ტანისამოსის შესაკერავად ესეც კარგია. ჩვენ შემწეობა უნდა აღმოუჩინოთ, რომ შეიძინონ ეს ფორმა, რომელსაც ჩვენ ვაკანონებთ, რომ ავიცილოთ თავიდან ეს აჭრელება, ამისთვის უეჭველად შემწეობა უნდა აღმოუჩინოთ. აი უმთავრესი მიზანი ამ კანონ-პროექტისა, შემდეგ რაც შეეხება ჯარის შემოსვას - ჩვენი მდგომარეობა მძიმე არის ამ მხრივ. მე არ ვიტყვი, რომ ჩვენი ჯარის ხელმძღვანელები მაქსიმუმი სიყვარულით არ ეპყრობიან ამ საქმეს. პირიქით, ეს მაქსიმუმი მიღწეულა. მართალია, ნათქვამია: თუ გული გულობს, ქადა ორივე ხელით იჭმებაო. მაგრამ საქმეც იმაშია, რომ ქადა ვერ ცხვება. ამ ბოლო ხანებში ვეშაპელმა და მე ვინახულეთ ჯარი, რომელსაც ფეხსაცმელი არ ჰქონდა. მაგრამ როდესაც ჯარის კაცს ვეკითხებით როდის მისცეს მას ეს ფეხსაცმელები, ის გვიპასუხებს, რომ ერთი კვირაა რაც მივიღეთო. ეხლა არც ძაფი ვარგა, არც ტყავი, არ ძირი და იმიტომ ის იშლება და იგლიჯება ტალახში. (ვეშაპელი: პასუხის გებაში უნდა მისცეთ?). ამ მხრივაც ბევრი ზომები იყო მიღებული. თქვენ, რომ ბაზარზე იყიდოთ ძაფი - ის ძაფი აღარ არის, როგორც წინად იყო. ეხლა რომ ძაფი იყიდოთ, იგი სრულებით აღარ ვარგა და ამისთვის არ ვიცი ვის მისცემთ სამართალში.

უნდა მოგახსენოთ, რომ სამხედრო სამინისტრომ ზომები მიიღო, თავის დროზე შეუკვეთა საზღვარ-გარედ როგორც ტანისამოსი, ისე ფეხსაცმელები. ამისთვის დასდეს კიდევ ერთგვარი პირობები და წინდაწინვე მისცეს თამბაქო, მაგრამ ეს თამბაქო წაიღეს და არავითარი ტანისამოსი არ მოგვსვლია. სამხედრო სამინისტროს ჰქონდა დაპირება სხვა და სხვა სახელმწიფოთა წარმომადგენლებთაგან, მაგრამ არავის არა მოუტანია რა. ადგილობრივ კი ისეთი ხარისხის არის, რომ გამოსადეგი არ არის. (ვეშაპელი: წუღები მაინც შეუკერეთ). წუღებს გვაძლევენ და ისეთივე გამოდის. მაგრამ თქმა იმისა, რომ ჩვენი ჯარის ხელმძღვანელებს მაქსიმუმი სიყვარული არა აქვთ ამ საქმისადმი, მართალი არ არის. აი ამ მოსაზრებათა გამო მე ხელახლა ვითხოვ, რომ ეს დეკრეტი მიღებულ იქმნას და ის თანხა, რომელიც საჭიროა ოფიცრების დასახმარებლად, გაღებულ იქნას.

თავმჯდომარე. სხვა მსურველი არავინ არის. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვისა? არავინ.

მუხლობრივ განხილვის შემდეგ დეკრეტი მიღებულ იქნა და გადაეცა სარედაქციო კომისიას.

გადავდივართ შემდეგ საკითხზე. ბ. იმნაიშვილს ეკუთვნის სიტყვა.

3. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა ფოთში საზღვაო სასწავლებლის შტატის და ხარჯთ-არღიცხვის დამტკიცების შესახებ.

(მომხსენებელი ნ. იმნაიშვილი კითხულობს კანონ-პროექტს, რომელსაც დამფ. კრება სრულიად იღებს და რომელიც შემდეგ სარედაქციო კომისიას გადაეცა).

4. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა სამაზრო და სასოფლო მილიციისა და ადმინისტრაციის ახალი შტატის დამტკიცების შესახებ.

(მომხსენებელი დ. ონიაშვილი კითხულობს ცალ-ცალკე სათაურსა და პირველ მუხლს, რომელსაც დამფ. კრება უცვლელად იღებს. მეორე მუხლში შეტანილია შემდეგი შესწორება:

„პირველ მუხლში აღნიშნული შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის საჭიროებისათვის გაცემულ იქნეს სახელმწიფო ხაზინიდან შინაგან-საქმ. მინისტრის განკარგულებაში ამა წლის (1920 წ.) თებერვლის პირველიდან ივნისის 1-დე 30.749.200 მან. იმ პირობით, რომ 25 პროც. ამ ჯამისა უპროცენტო სესხად ჩაეთვალოს ყველა სამაზრო ერობებს სამი წლის ვადით, ხოლო მილიციის მოსამსახურეთათვის უბედურ შემთხვევის დროს დახმარების აღმოსაჩენად გადადებულ იქნას ყველა მაზრებისათვის შინაგან-საქმეთა მინისტრის განკარგულებაში 170.000 მანეთი“.

დამფ. კრება ამ შესწორებას უცვლელად იღებს. კანონ-პროექტის სხვა მუხლების წაკითხვის შემდეგ დამფ. კრ. მიიღო იგი და გადასცა სარედაქციო კომისიას).

თავმჯდომარე. გადავდივართ შემდეგ საკითხზე. სიტყვა ბ. იმნაიშვილს ეკუთვნის.

5. დეკრეტი ტფილისის უსინათლოთა სასწავლებლის შტატის და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა.

ნ. იმნაიშვილი (ს.-დ.) სახალხო განათლების კომისიაში შემოვიდა კანონ-პროექტი ტფილისის უსინათლოთა სასწავლებლის შტატის და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა. შტატი უცვლელად მიღებულია კომისიის მიერ. იგი გადაეცა საფინანსო კომისიას, რომელმაც შტატიც და ხარჯთ-აღრიცხვაც უცვლელად მიიღო. ახლა განათლების კომისია შუამდგომლობს დამფუძნებელი კრების წინაშე, რომ ეს შტატი და ხარჯთ-აღრიცხვა მიღებული და დამტკიცებული იქნეს.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი, რომ ეს კანონ-პროექტი მიღებულ იქნეს დეკრეტის სახით? არავინ. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვაზე გადავიდეთ? არავინ. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზედ.

(მომხსენებელი კითხულობს 1-ლ მუხლს).

თავმჯდომარე. მოითმინეთ, ეგ არ ეთანხმება შტატებს, რომელიც საბიუჯეტო კომისიის თავმჯდომარის ხელმოწერილია?

ნ. იმნაიშვილი. საბიუჯეტო კომისია შემოვიდა სახალხო განათლების უწყებაში პროექტით, სადაც ჯამაგირები არის ნაანგარიშევი წლიურად. შეიძლება ბ. თავმჯდომარეს აქვს ის ვარიანტი, სადაც ჯამაგირები გამოანგარიშებულია თვიურად, მაგრამ ჯამი ერთი და იგივეა და ეთანხმება დეკრეტის პროექტს. შეიძლება წლიური შეიცვალოს თვიურად.

თავმჯდომარე. მაგრამ აქ თვიურიც გახლავთ და წლიურიც...

ნ. იმნაიშვილი. ჯამი ერთი და იგივეა. ნოემბრის1-დან ივნისის 1-მდე. გამსხვავება ის არის, რომ იქ არის თვიურად და აქ კი წლიურად.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ამ შტატების შესახებ? სიტყვა არავისა სურს. ვინ არის წინააღმდეგი 1-ლი მუხლისა? წინააღმდეგი არავინ არის. 1-ლი მუხლი მიღებულია. ვინ არის წინააღმდეგი, რომ გადავიდეთ მეორე მუხლის განხილვაზედ? წინააღმდეგი არავინ არის. გადავდივართ მეორე მუხლის განხილვაზე.

(მომხსენებელი კითხულობს მეორე მუხლს).

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ამ მუხლის შესახებ? სიტყვა არავისა სურს. ვინ არის წინააღმდეგი მეორე მუხლისა? წინააღმდეგი არავინ არის. მეორე მუხლი მიღებული გახლავთ. ვინ არის წინააღმდეგი, რომ გადავიდეთ მესამე მუხლის განხილვაზე? წინააღმდეგი არავინ არის. გადავდივართ მესამე მუხლზე.

(მომხსენებელი კითხულობს მესამე მუხლს).

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ამ მუხლის შესახებ? სიტყვა არავისა სურს. ვინ არის წინააღმდეგი მესამე მუხლისა? წინააღმდეგი არავინ არის. მესამე მუხლი მიღებული გახლავთ. გადავდივართ შემდეგ მუხლის განხილვაზე.

(მომხსენებელი კითხულობს მეოთხე მუხლს).

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ამ მუხლის შესახებ? სიტყვა არავისა სურს. ვინ არის წინააღმდეგი ამ მუხლისა? წინააღმდეგი არავინ არის. მეოთხე მუხლი მიღებული გახლავთ. ვინ არის წინააღმდეგი საერთოდ დეკრეტისა? წინააღმდეგი არავინ არის. დეკრეტი მიღებულია და გადაეცემა სარედაქციო კომისიას. გადავდივართ შემდეგ საკითხზედ. თქვენ ბრძანდებით მომხსენებელი? სიტყვა ბ. იმნაიშვილს ეკუთვნის.

6. დეკრეტი-ტფილისის ობსერვატორიისათვის დამატებით 495.635 მან. გადადებისა.

ნ. იმნაიშვილი. ეს გახლავთ დეკრეტი ტფილისის ფიზიკურ ობსერვატორიისათვის დამატებით 495.635 მან. გადადებისა. დამატებითი ხარჯთ-აღრიცხვა შემოდის იმიტომ, რომ ჯერ ამ ობსერვატორიის შტატები ნორმალურად არ გატარებულა, ვინაიდან ამ ხარჯთ-აღრიცხვის და შტატების გატარება დაკავშირებულია ამ ობსერვატორიის ძირითად საკითხთან, იქნებოდა ის სახალხო განათლების უწყების განკარგულებაში, თუ იგი გადაეცემოდა სახელმწიფო უნივერსიტეტს. ეს საკითხი გასულს წელს დაიბადა და სახალხო განათლების კომისიამ ამ მხრით მიაქცია ყურადღება ფიზიკურ ობსერვატორიის მუშაობას. შეისწავლა მისი მდგომარეობა, სხვა და სხვა განყოფილებები და მივიდა იმ დასკვნამდე, რომ ასე დატოვება ამ ობსერვატორიისა ყოვლად შეუძლებელია და შარშან დაადგინა: გაეტარებია პროექტი ამ ობსერვატორიის სახელმწიფო უნივერსიტეტისათვის გადაცემისა, მაგრამ სახალხო განათლების კომისიისაგან დამოუკიდებელ მიზეზების გამო დღემდე ვერ იქნა გატარებული ეს პროექტი. და დღესაც ამ შტატების დამტკიცება ნორმალური წესით დაბრკოლებული არის. შეიძლება შემდეგში გავატაროთ შტატები და ხარჯთ-აღრიცხვა და მაშინ თავის თავად ცხადია, თითონ შინაარსი ობსერვატორიის მუშაობისა და მისი მდგომარეობა უფრო დაწვრილებით მოხსენდება დამფუძნებელ კრებას. მოგეხსენებათ, რომ ფიზიკური ობსერვატორია თავის სხვა და სხვა განყოფილებებით ეყრდნობა ამ ძველ შტატებს. მიუხედავათ იმისა, რომ იგი ძველ შტატებს ეყრდნობა, მას მაინც არ ქონდა თავის განკარგულებაში ისეთი თავისუფალი თანხა, რომლითაც მას შეეძლოს ესარგებლნა თავის საჭიროებათა დასაკმაყოფილებლად. ეს საქმე კი საჩქარო და აუცილებელი არის. მაგალითად ფიზიკურ ობსერვატორიას უხდება სეისმოგრაფიულ გამოკვლევების მოხდენა. კერძოთ მიწის ძვრის გამოკვლევის დაბრკოლების მიზეზი ის იყო, რომ ობსერვატორიის ფოტოგრაფიული ქაღალდი, რომელსაც საზღვარ-გარეთ წინეთ იძენდა, არ ქონდა.

თავის თავად ცხადია ეს ქაღალდი ძვირი ღირს და ამის შეძენის შეძლება არ ქონდა, რომ სეისმური გამოკვლევის მხრივ ობსერვატორია თავის სიმაღლეზე ყოფილიყო - მაგნეტური ხასიათის გამოკვლევის სადგურების მუშაობაც დაბრკოლებული იყო. მაგნეტიური სადგური იმყოფება მცხეთის ახლო, 7 ვერსის სიშორეზე მთაში, ამ უსახსრობის გამო, მას საჭირო მასალა არა აქვს და ამიტომ იქაც ეს მუშაობა დაბრკოლებულია. საზოგადოთ ობსერვატორიას ეჭირვება სხვა და სხვა ხარჯები. შეკეთება სხვა და სხვა აპარატებისა, ძველი გაცვეთილი აპარატების აღდგენა, შეძენა ახლებისა. ეს ზედ-მეტი ხარჯები გამოითხოვა სახალხო განათლების კომისიამ და იგი დამფუძნებელმა კრებამ უნდა დაამტკიცოს. ეს ხარჯები ისეთი ხასიათისა არის, რომ იგი ერთ და იმავე დროს, ერთდროული არის და მუდმივიც. მაგალითად აპარატების, ქაღალდის შეძენა ერთდროულია, მაგრამ მუდმივი ხასიათი აქვს. სულ გამოთხოვილი არის 495.635 მან. სახალხო განათლების კომისიამ ამ ხარჯთ-აღრიცხვის გაღება აუცილებლად იციან, ვინაიდან თანხის უქონლობა ისედაც დაბრკოლებას ქმნიდა მის მუშაობაში, რომელიც ამ ხნის განმავლობაში არ იყო ნორმალურ კალაპოტში ჩაყენებული. საფინანსო კომისიამ ეს დაამტკიცა და ეთანხმება განათლების კომისიას. აქ არის შენიშვნა სახელმწიფო კონტროლისა, მაგრამ საბიუჯეტო კომისია ამას არ დაეთანხმა. ეს შენიშვნა მიმართული არის ამ ხარჯების შემცირებისაკენ. მე კი ვშუამდგომლობ ამ ორივე კომისიის სახით, რომ ეს ხარჯები მიღებული იყოს უცვლელად და სავსებით.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი, რომ გადავიდეთ მუხლობრივ განხილვაზე? წინააღმდეგი არავინ არის. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე. (მომხსენებელი კითხულობს პირველ მუხლს).

ვის სურს სიტყვა ამ მუხლის შესახებ? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი პირველი მუხლისა? წინააღმდეგი არავინ არის. პირველი მუხლი მიღებული გახლავთ. წაიკითხეთ შემდეგი. (მომხსენებელი კითხულობს მეორე მუხლს).

ვის სურს სიტყვა მეორე მუხლის შესახებ? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი მეორე მუხლისა? წინააღმდეგი არავინ არის. მეორე მუხლი მიღებულია. ვინ არის წინააღმდეგი საზოგადოთ მთელი დეკრეტისა? წინააღმდეგი არავინ არის. დეკრეტი მიღებულია და გადაეცემა სარედაქციო კომისიას. გადავდივართ შემდეგ საკითხზე.

7. დეკრეტი სამხედრო-სამინისტროს კულტურულ-გამანათ-ლებელ სექციის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა.

თავმჯდომარე. მომხსენებელი გახლავთ ბ-ნი იმნაიშვილი. ს.-დ. ფრაქციისაგან გახლავთ შემოტანილი წინადადება, რომ ეს დეკრეტი იქნეს გადადებული კანონ-პროექტის სახით და მაშასადამე ვსვამ საკითხს, რომ კენჭის ყრით გადავწყვიტოთ. გატარებულ იქნეს ეს დეკრეტის თუ კანონ-პროექტის სახით? ვის სურს სიტყვა ამის შესახებ? სიტყვა არავის სურს. ვის არის წინააღმდეგი, რომ ეს იქნეს გატარებული კანონ-პროექტის სახით? წინააღმდეგი არავინ არის, მაშ გატარებული იქნება კანონ-პროექტის სახით. გთხოვთ მოახსენოთ.

ნ. იმნაიშვილი. (ს.-დ.) ეს შტატები და ხარჯთ-აღრიცხვა ეკუთვნის სამხედრო სამინისტროსთან არსებულ კულტურულ-განმანათლებელ სექციას. თქვენ კარგათ მოგეხსენებათ, რომ ამ სექციის მუშაობის მთავარი მიზანი გახლავთ საერთოდ ჯარში შეგნებისა და ცოდნის შეტანა, ვინაიდან ეს უნდა დარჩეს საფუძვლად ჩვენ ნორჩ ჯარში დისციპლინის შეჰქმნისა და ჯარის ზნეობრივი და გონებრივი ამაღლებისა. საუბედუროდ დღემდე ამას ჰქონდა უფრო კერძო ინიციატივის ხასიათი. ეხლა უწყებასთან და სექციასთან შეთანხმებით სახალხო განათლების და საფინანსო კომისიას სურს მიეცეს ამას სახელმწიფო ხასიათი.

ამისათვის სახელმწიფომ უნდა მიიღოს სათანადო ხარჯები. სექციას აქ აქვს წარმოდგენილი ფართო პროგრამმა, განხილული სახალხო განათლების კომისიის მიერ და თითქმის მთლიანათ მიღებული. მას ეს კულტურული მუშაობა ასე ჰქონდა წარმოდგენილი, უპირველეს ყოვლისა უნდა იქნეს წარმოდგენილი მუშაობა იმ მხრივ, რომ ავიცდინოთ თავიდან ის ნაკლი, რომელიც ჩვენ ჯარში არის მთავარი, მწვავე და მტკივნეულ ნაკლათ ითვლება, ე.ი. უნდა ვასწავლოთ ჯარს წერა-კითხვა, ვინაიდან ჯარში საუბედუროთ დიდი პროცენტი არის არა მცოდნე ამ წერა-კითხვისა. ჯარის კაცს გარდა ამისა უნდა ასწავლონ სხვა და სხვა ზოგად განათლების ხასიათის საგნები, მაგალითად: ისტორია მშობლიური, მოკლე მიმოხილვა მწერლობისა, საქართველოს გეოგრაფია დაკავშირებული საერთო გეოგრაფიასთან. საქართველოს ისტორია დაკავშირებული საერთო ისტორიასთან, შემდეგ ანგარიში და სხვა ასეთი ზოგადი განათლების საგნები. გარდა ამ ზოგადი განათლებისა სექციას ევალება ლექციების სახით, ბაასის სახით დააყენოს ჯარში მეცადინეობა, თუ შეიძლება ასე ითქვას ამ საჭირ-ბოროტო საკითხების გასათვალისწინებლათ, მაშასადამე ჩაახედოს ჩვენი ჯარის კაცი ჩვენი მთავარი პოლიტიკურ კითხვების ვითარებაში. ეს მეორე მუშაობა დაკავშირებული იქნება პირველ მუშაობასთან. გარდა ამისა სექციას მიზნად აქვს, რომ ამ ზოგად განათლებასთან ერთად და ამ პოლიტიკურ ცოდნის მიწოდებასთან ერთად მიაწოდოს მათ ცნობები კოოპერაციისა და აგრონომიის შესახებ და სხვა ამგვარი სამეურნეო ხასიათის ცოდნა, რომ როდესაც ჯარისკაცი სოფელში დაბრუნდება, ამ მეურნეობის ცოდნით ისარგებლოს სამეურნეო საქმეებში და საერთოდ ყოველ-დღიურ ცხოვრებაში. ამას გარდა სექციას აქვს მიზნად დაუკავშიროს ეს სამეურნეო ხასიათის ლექციები საკითხებს სამხედრო სამსახურის შესახებ, დისციპლინას, ჯარში ყოფა-ცხოვრებას და საზოგადოდ სამხედრო და სტრატეგიულ ხასიათის საკითხებს.

ამ პროგრამის შესახებ სახალხო განათლების კომისიას ჰქონდა მსჯელობა, გაარჩია დაწვრილებით, მოიწონა ის და მიზან-შეწონილად დაინახა და ფიქრობს, რომ ასეთი პროექტის განხორციელება შეიძლება და მიაღწევს კიდეც მიზანს. თავის-თავად ცხადია სახალხო განათლების კომისია ეთანხმება სექციის აზრს, რომ ეს მუშაობა უნდა დარჩეს პარტიულ ზეგავლენის გარეშე, რომ ეს პრინციპი, რომელიც კანონად გვაქვს მიღებული გატარებული იქნეს საერთოდ კულტურულ-განმანათლებელ მუშაობაში. ეხლა მოგახსენებთ, რომელმა ორგანომ უნდა გაატაროს ცხოვრებაში პროექტი. სექციას აქვს წარმოდგენილი ასე და სახალხო განათლების კომისიაც ეთანხმება მას, რომ უნდა დაარსდეს ჯარისკაცებისათვის უნივერსიტეტი ლექციებისა და მეცადინეობისათვის. გარდა ამისა უნდა დაარსდეს სამეცადინო ხასიათის სკოლები. ათასეულებში და უფრო წვრილ ერთეულებში უნდა იყოს საგუნდო სკოლები. მაშასადამე ეს საგუნდო სკოლები მთავარი ორგანოა, რომელიც უნდა გაუძღვეს ამ კულტურულ მუშაობას. ჩვენ მართლაც ეს მიზანწონილად მიგვაჩნია. აი ეს მუშაობა კულტურულ-განმანათლებელ სექციისა სწორედ ამ ორგანოებზედ არის დამყარებული. რაც შეეხება ათასეულებს - ეს მუშაობა უფრო ფართო ხასიათის იქნება. ეს უფრო შეეფერება ჯარისკაცთა უნივერსიტეტის ხასიათს. აგრეთვე ამ სექციების განკარგულებაში იქნება თეატრები, მოძრავი პროჟექტორები და სხვ. და სხვ.

ეხლა მოგახსენებთ, ვინ უნდა განახორციელოს ეს პერსონალურად. შტატებში თანამდებობის პირნი არიან ჩამოთვლილნი და სახალხო განათლების კომისია ამბობს, რომ აუცილებლად საჭიროა, რომ ეს შტატი, ეს პერსონალი, რომელიც სექციას აქვს წარმოდგენილი, დამტკიცებულ იქნეს. პირველად ყოვლისა იქნება მთავარი ხელმძღვანელი, მას ეყოლება თანაშემწეები, მაგრამ ჩვენ მთავარ ყურადღებას ვაქცევთ მთავარ ინსტრუქტორებს, რომლებიც ბრიგადებში იქნებიან. თითო ბრიგადას ეყოლება მთავარი ინსტრუქტორი, თითო ათასეულს ეყოლება მოწვეული თითო მასწავლებელი და თითო მასწავლებელი სამხედრო პირი - ოფიცერი. პირველმა უნდა მოაწესრიგოს ამ საქმის პედაგოგიური მხარე და მეორე, ოფიცერი კი დახმარებას გაუწევს სამხედრო ცოდნის მიცემით და მუშაობას ხელს შეუწყობს.

აი, ამიტომ იმ პერსონალური შტატების დამტკიცება, რომელიც წარმოდგენილი ყავს სექციას სახალხო განათლების კომისიას აუცილებელ საჭიროებად მიაჩნია. შტატებით გამოწვეული ხარჯთ-აღრიცხვა საერთოდ დადასტურებულია საფინანსო კომისიის მიერ. მხოლოდ სადაც უწყებას ჰქონდა მთელი წლიური ანგარიში, საფინანსო კომისიამ შეასწორა და გამოიანგარიშა იმ თვის, რომელ თვისთვისაც ეძლევათ და ამ მხრივ ზოგიერთი დროებითი ხარჯები, მაგ. უნივერსიტეტის, თეატრის მოწყობის და სხ. კომისიამ მიიღო, სამართლიანად იცნო და დაადასტურა. მოგახსენებთ ეხლა ამ ხარჯებს. აქ გახლავთ მაგალითად ხარჯები ჟურნალ-გაზეთების გამოსაწერად. ეს აუცილებლად მიგვაჩნია ჩვენი ჯარისათვის. არის კიდევ განსაკუთრებული თანხა ბროშურებისა და წიგნების გამოცემისათვის, თეატრისათვის, ამის მიღებაც საჭიროდ მიგვაჩნია. შემდეგ საჭიროა თანხა ტფილისის საგარნიზონო კლუბის მოსაწყობად. ერთდროული თანხები არის სულ 2 მილ. ეს დადასტურებული არის საფინანსო კომისიის მიერ და არავითარ დავას არ იწვევს.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი, რომ მუხლობრივ განხილვაზე გადავიდეთ? არავინ. მუხლობრივი განხილვა მოხდება სათანადო ვადის გასვლის შემდეგ. შემდეგი საკითხი გახლავთ (კითხულობს) სიტყვა ეკუთვნის მომხსენებელს ნ. იმნაიშვილს.

8. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა საქართველოს მუზე-უმის შტატის და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

ი. იმნაიშვილი. საუბედუროდ დღემდე მუზეუმის შენობის დამთავრება ვერ მოხერხდა. მაგრამ მიუხედავად ამისა, შტატები მაინც არსებობს და მოსამსახურე პერსონალი მაინც არის. თავის თავად ცხადია, რომ ეს შტატები ერთნაირი განმეორება ან განახლება არის ძველისა, მაგრამ ხარჯთ-აღრიცხვა მაინც საჭიროა, რადგან თავისუფალი თანხები არ აქვთ. ეს აქამდე უნდა დადასტურებულიყო, დაგვიანდა კიდეც. ეს საკითხი დაკავშირებული არის მუზეუმის დამთავრებასთან, რადგან მუზეუმი საზოგადოებისათვის გამოსაყენებელ ფორმაში დღემდე ვერ მოეწყო. მისი ბიბლიოთეკა და სხვა ნაწილები - ბოტანიკური, მეტალურგიული, ზოოლოგიური და სხვა არის საზოგადოებისათვის მოუწყობელ ადგილას. და სანამ ეს შენობა არ დამთავრდება, ეს იშვიათი განძი მუზეუმისა ყოველთვის მოუწყობელი იქნება. ამ შენობის დამთავრების საკითხი დიდი ხანია სდგას და სათანადო ნაბიჯებიც მის დასახმარებლად უკვე გადადგმული არის. მიუხედავათ იმისა, რომ ეს მუზეუმი ჯერ-ჯერობით ვერ მოქმედებს, სახალხო განათლების კომისია მაინც ითხოვს, რომ ეს ხარჯები იქნეს მიღებული, რადგან შტატები არსებობს.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? არავის. ვინ არის მუხლობრივ განხილვის წინაარმდეგი? არავინ. მუხლობრივი განხილვა მოხდება სათანადო ვადის გასვლის შემდეგ. შემდეგი საკითხი გახლავთ (კითხულობს). სიტყვა ეკუთვნის ნ. იმნაიშვილს.

9. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა ცენტრალურ სამეცნიერო არქივის დაარსების შესახებ.

ნ. იმნაიშვილი. მთავრობა დამფუძნებელ კრებაში შუამდგომლობით შემოვიდა: მოგვეყარა თავი ტფილისში ყველა იმ არქივებისა, რომელიც არსებობს რესპუბლიკის სხვა და სხვა ადგილებში, და შეგვექმნა ცენტრალური ორგანო, რომელიც ამ საქმეს გაუძღვებოდა. ამას დიდი სამეცნიერო მნიშვნელობა აქვს, ეს არქივები უდიდეს მნიშვნელობის დოკუმენტებს წარმოადგენენ და მთავრობის აზრით ეს იდეა დაგროვებისა თავის თავად ძლიერ სიმპატიური არის და სახალხო განათლების კომისიამაც მიიღო იგი. მაგრამ მთავრობას განზრახვა ქონდა, რომ ამ დაგროვილ არქივის ორგანო ყოფილიყო დადასტურებული დეპარტამენტის სახით. ეს აზრი სახალხო განათლების კომისიამ არ მიიღო და ამას საფინანსო კომისიაც დაეთანხმა ჯერ ერთი იმიტომ, რომ თავის თავად არავითარ საჭიროებას და აუცილებლობას არ წარმოადგენს, რომ ამ ორგანოს - ქონდეს ასეთი დიდი დეპარტამენტის სახე, იმიტომ, რომ კომისიის აზრით, ეს დეპარტამენტი მაგ. რკინის გზის უწყების დეპარტამენტი, არის დიდი მართვა-გამგეობის სფერო და ეს ორგანო კი ასეთ დიდ ფარგლებში ვერ მოემწყვდევა, იგი ვიწროა. ამხრივ არავითარ საჭიროებას არ წარმოადგენს მისი ცალკე დეპარტამენტად არსებობა.

მეორეც, თავის თავად, დეპარტამენტის სისტემა, როგორც ასეთი, ჯერ დაკანონებული არა გვაქვს და არ ვიცით როგორ გადაწყდება ეს საკითხი საბოლოოდ. ამიტომ ეს საკითხი კერძო შემთხვევის გამო წინასწარ არ გვინდოდა გადაგვეწყვიტა. საფინანსო კომისიამ უარყო ფინანსიური თვალსაზრისით. მაშინ თავის თავად ცხადია, რომ თანამდებობის პირნი დაჯილდოვებული უნდა ყოფილიყვნენ იმავე ჯამაგირებით, როგორც დეპარტამენტის მოსამსახურენი. მაგ. ამ ორგანოს მეთაური თავის ჯამაგირით უნდა გათანასწორებული ყოფილიყო დეპარტამენტის დირექტორთან. ეს კი ზედმეტ ხარჯებს გამოიწვევდა. ამ ფინანსიური მოსაზრებითაც სახალხო განათლების და საფინანსო კომისიებმა მიუღებლად სცნეს მთავრობის პროექტი, და მიიღეს ასე: ეს ორგანო დეპარტამენტის სახით არ იარსებებს და დაერქმევა „რესპუბლიკის ცენტრალური არქივი“. მართვა-გამგეობის სფეროში ის არ იქნება დამოუკიდებელი და დაექვემდებარება სახალხო განათლების სამინისტროს. ეს ცვლილება მიღებული იყო სახალხო განათლების და საფინანსო კომისიის მიერ. ამის მიხედვით, აქ წარმოდგენილ შტატს - თანამდებობის პირებს, საფინანსო კომისიამ ჯამაგირები შეუმცირა. ჩვენ ასე დავსვით საკითხი: ამ ცენტრალურ არქივს აქვს უდიდესი სამეცნიერო მნიშვნელობა და იგი უნდა გაუსწოროთ იმ დაწესებულებებს, რომლებიც ასეთივე სამეცნიერო მუშაობას აწარმოებენ, მაგ. პედაგოგიურ მუზეუმის სათავეში - დირექტორად სპეციალისტი მეცნიერი არის. და ამ მხრით ჩვენ ეს შემცირება ჯამაგირებისა მივიღეთ და გაუთანასწორეთ იმათ, ვინც აქ, ამ დაწესებულებაში სდგანან. ასე, რომ საფინანსო კომისიამ ხარჯთ-აღრიცხვა შესცვალა, და აქ წარმოდგენილი გახლავთ არა მთავრობის ვარიანტი, არამედ საფინანსო კომისიისა.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვისა? არავინ. მაშასადამე მუხლობრივი განხილვა მოხდება სათანადო ვადის გასვლის შემდეგ. შემდეგი საკითხი გახლავთ (კითხულობს), სიტყვა ეკუთვნის მ. რუსიას.

10. მეორე მუხლობრივი განხილვა კანონ-პროექტისა მესხეთ-ჯავახეთში და არტაანის რაიონში სამომრიგებლო ინსტიტუტის შემოღების შესახებ.

მ. რუსია (კითხულობს შტატს).

თავმჯდომარე. გთხოვთ წაიკითხოთ პირველი მუხლი.

მ. რუსია (კითხულობს 1-ლ მუხლს).

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა? ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. მაშასადამე მიღებულია.

კრება უცვლელად იღებს აგრეთვე შემდეგ - 2, 3, 4 მუხლებს.

თავმჯდომარე. შემდეგი საკითხი გახლავთ (კითხულობს). სიტყვა ეკუთვნის რუსიას.

მ. რუსია (კითხულობს შტატს).

თავმჯდომარე. გთხოვთ წაიკითხოთ პირველი მუხლიც.

მ. რუსია (კითხულობს 1-ლ მუხლს).

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა? ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. მაშასადამე მიღებულია.

კრება უცვლელად იღებს აგრეთვე 2, 3, 4 მუხლებს.

თავმჯდომარე. შემდეგი საკითხი გახლავთ (კითხულობს). სიტყვა ეკუთვნის გაგლოევს.

11. დეკრეტი სახაზინო რკინის გზის ქუთაისის სადგურის გაფართოებისათვის მამულის შესაძენად 1.570.000 მან. გადადებისა.

გ. გაგლოევი (ს.-დ.) ეს დეკრეტი ეხება ქალაქ ქუთაისის რკინის გზის სადგურის გაფართოებას. საქმე იმაშია, რომ არც ერთი სადგური სახელმწიფო რკინის გზისა არ საჭიროებს თავისუფალ შენობებს ისე, როგორც ქუთაისის რკინის გზის სადგური. როგორც რკინის გზის საწყობების, ისე რკინის გზის პირველ კატეგორიის მოსამსახურეთათვის ბინების უქონლობამ აიძულა გზათა უწყება, რომ ასეთი დეკრეტით შემოსულიყო. თვით იმ სადგურის ახლო არის მამული ელიგულაშვილისა და თუმანიშვილისა და ამ მამულში არის შენობა, რომელიც შეიძლება გამოყენებულ იქმნას როგორც საწყობების, ისე რკინის გზის მოსამსახურეთა ბინებისათვის. მამულის პატრონი აფასებს 2 მილიონ მანეთად, მაგრამ გზათა უწყებას ჰგონია, რომ ეს მამული შეიძლება შესყიდულ იქნეს 1 1/2 მილ. მანეთად და ეს 1 1/2 მილ. ისეთი სამართლიანი ფასია, რომელსაც მამულის პატრონები, რკინის გზის უწყების აზრით, დაეთანხმებიან. გარდა ამისა, უნდა მოგახსენოთ, რომ რკინის გზამ არ შეიძლება არ შეიძინოს ეს მამული და ის შენობა, რომელიც ამ მამულზე არის, რადგანაც რკინის გზას ძლიერ დიდი ხარჯი მოუვა, რომ ახალი შენობა დადგას. რკინის გზის უწყებას ეს პირდაპირ შეუძლებლად მიაჩნია, რომ ეხლავე შეუდგნენ ახალი შენობის აგებას. სწორედ ამიტომ გზათა უწყების აზრით, თუ მამულის პატრონები არ დათანხმდებიან ამ მამულის მოყიდვას გზათა უწყებაზე, მაშინ ეს მამულები და ის შენობები, რომლებიც იქ არის, იძულებით უნდა ჩამოართვან. სწორედ ამიტომ, გზათა უწყება თხოულობს, რომ ეს დეკრეტი მიღებულ იქნეს.

ამასთანავე უნდა მოგახსენოთ, რომ შემდგარი იყო კომისია გზათა უწყებისა, სახელმწიფო კონტროლიორის და საფინანსო კომისიის წარმომადგენელთაგან. მათ დაათვალიერეს ეს შენობა და მამული და აუცილებლად სცნეს რკინის გზის უწყებისათვის მისი შეძენა.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვისა? არავინ. გთხოვთ წაიკითხოთ.

გაგლოევი (კითხულობს 1-ლ მუხლს).

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა? ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. მუხლი მიღებულია. გთხოვთ წაიკითხოთ შემდეგი მუხლი.

გაგლოევი (კითხულობს მეორე მუხლს).

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა? ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. მუხლი მიღებულია. ვინ არის საერთოდ დეკრეტის წინააღმდეგი? არავინ. დეკრეტი მიღებულია და გადაეცემა სარედაქციო კომისიას. აქ არის შემოსული წინადადება, რომ შემდეგი სხდომა დაინიშნოს ხუთშაბათს, 12 საათზე. გთხოვთ მოისმინოთ საბოლოო ტექსტები.

ქრ. შარაშიძის ასული (კითხულობს საბოლოო ტექსტს დეკრეტისა აფხაზეთის კომისარიატისათვის ყოველ თვიურად ერთი მილ. მანეთის გადადებისა).

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა? ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. საბოლოო ტექსტი მიღებულია. გთხოვთ მოისმინოთ შემდეგი კრების დღიური წესრიგი.

მდივანი (კითხულობს შემდეგი კრების დღიურ წეს-რიგს).

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა? ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. შემდეგი კრების დღიური წესრიგი მიღებულია. კრება დახურული გახლავთ.

კრება იხურება 3 ს. 20 წ.

დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(9)

1920 წელი. აპრილის 8. ტფილისი. სასახლე.

შინაარსი:

1. დეკრეტი - სახალხო გვარდიისათვის 1919-1920 წწ. ხარჯთ-აღრიცხვის ანგარიშში 32.000.000 მან. გადადებისა.

2. დეკრეტი - მაზრაში გადაყვანილ მიწის მზომელთა ერთდროული დახმარების მიცემისა.

3. დეკრეტი - რესპუბლიკის უწყებისათვის საკანცელარიო და სამეურნეო ხარჯების დასაფარავად დამატებით 14.857.485 მან. გადადებისა.

4. დეკრეტი - საგიმნასტიკო საზოგადოების „შევარდენისათვის“ 150.000 მან. მიცემისა.

5. დეკრეტი - ქართველთა შორის წ.-კ. გამავრც. საზოგ. გამგეობისათვის 5.000.000 მან. სესხის მიცემისა.

6. დეკრეტი - კანონების გადამსინჯავ კომისიის დაარსებისა.

7. დეკრეტი - საერობო სამკურნალო დაწესებულებათა სამეურნეო ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა.

8. დეკრეტი - დამფ. კრების წევრების სახაზინო რკინის გზების მიმოსვლის უფლებისა.

9. მიწის ძვრის დაზარალებულთა კომიტეტის თავმჯდომარის განცხადებისა.

10. საბოლოო ტექსტები.

თავმჯდომარეობს დამუძნებელი კრების თავმჯდომარის ამხანაგი

ექვთიმე თაყაიშვილი.

მდივნობს დამფუძნებელი კრების მდივნის ამხ. ქრ. შარაშიძის ასული.

პრეზიდიუმში არის კ. ჯაფარიძე.

სხდომა იწყება ნაშუადღევის 2 საათ. და 25 წუთ.

თავმჯდომარე. სხდომა გახსნილი გახლავთ. მდივანი მოგახსენებთ დღიურ წესრიგს.

მდივანი (კითხულობს).

დღიური წესრიგი:

1. საბოლოო ტექსტი კანონისა - ფოთის საზღვაო სასწავლებლის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ. მომხსენებელია ქრ. შარაშიძის ასული.

2. საბოლოო ტექსტი კანონისა სამაზრო და სასოფლო მილიციის და ადმინისტრაციის ახალი შტატის დამტკიცების შესახებ.

3. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა ტფილისის უსინათლოთა სასწავლებლის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

4. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა - ტფილისის ფიზიკურ ობსერვატორიის დამატებად 495.635 მან. გადადების შესახებ.

5. საბოლოო ტექსტი კანონისა - მესხეთ-ჯავახეთის და არტაანის რაიონში სამომრიგებლო ინსტიტუტის შემოღების შესახებ.

6. საბოლოო ტექსტი კანონისა - მესხეთ-ჯავახეთის და არტაანის რაიონში საგამომძიებლო ინსტიტუტის შემოღების შესახებ.

7. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა - სახაზინო რკინის გზის ქუთაისის სადგურის გაფართოებისათვის მამულის შესაძენად 1.570.000 მან. გადადების შესახებ.

8. დეკრეტი - სახალხო გვარდიისათვის 1919-1920 წლის ხარჯთ-აღრიცხვის ანგარიშში 32.000.000 მან. გადადებისა. მომხსენებელია გრ. გიორგაძე.

9. დეკრეტი - მაზრებში გადაყვანილ მიწის მზომელთათვის ერთდროულ დახმარების მიცემისა. მომხსენებელია კირ. ნინიძე.

10. დეკრეტი - რესპუბლიკის უწყებათა საკანცელარიო და სამეურნეო ხარჯების დასაფარავად დამატებით 14.857.485 მან. გადადებისა. მომხსენებელია ვ. ცაბაძე.

11. დეკრეტი - საგიმნასტიკო საზოგადოების „შევარდენის“-ათვის 150.000 მან. მიცემისა. მომხსენებელია ივ. გომართელი და ნ. იმნაიშვილი.

12. დეკრეტი - ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების მთავარი გამგეობისათვის 5.000.000 მან. სესხის მიცემისა. მომხსენებელია ე. თაყაიშვილი და ნ. იმნაიშვილი.

13. დეკრეტი - კანონთა გადამსინჯავი კომისიის დაარსებისა, მომხსენებელია მ. რუსია და გრ. გიორგაძე.

14. დეკრეტი - საერობო-სამკურნალო დაწესებულებათა სამეურნეო ხარჯებისათვის სათანადო თანხის გადადებისა. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

15. დეკრეტი - დამფუძნებელი კრების წევრთათვის სახაზინო რკინის გზით უფასოდ მიმოსვლის უფლების მიცემისა. მომხსენებელია ერ. კალაძე და ნ. იმნაიშვილი.

16. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს დებულების შეცვლის შესახებ. მომხსენებელია მ. რუსია და გრ. გიორგაძე.

თავმჯდომარე. წინადადებაა შემოსული, რომ დღევანდელ მიღებულ დეკრეტების საბოლოო ტექსტები დღესვე მოვისმინოთ. ვის სურს სიტყვა ამის შესახებ? მსურველი არავინ არის. ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. სიტყვა ეკუთვნის ბ-ონ გიორგაძეს.

1. დეკრეტი სახალხო გვარდიისათვის 1919-1920 წ. ხარჯთ-აღრიცხვის ანგარიშში 32.000.000 მან. გადადებისა.

გრ. გიორგაძე. ეს გახლავთ დეკრეტი სახალხო გვარდიისათვის მიმდინარე წლის ხარჯთ-აღრიცხვის ანგარიშში 32 მილ. მან. გადადებისა. სახალხო გვარდიის შვიდი თვის განმავლობაში, თანახმად ხარჯთ-აღრიცხვისა, რომლითაც ვხელმძღვანელობთ, ერგება 32 მილ. მან. სახალხო გვარდიის მთავარმა შტაბმა და სამხედრო სამინისტრომ, აღძრა შუამდგომლობა მთავრობის წინაშე, რომ ეს 32 მილიონი მანეთი ე.ი. 2 თვის ანგარიში მიეცეს ახლავე მიმდინარე ხარჯების დასაფარავად. თანახმად ფინანსთა მინისტრის და სახელმწიფო კონტროლის დასკვნისა, მთავრობამ დაადგინა ეს 32 მილიონი მიეცეს სახალხო გვარდიის მიმდინარე საჭიროებათა დასაკმაყოფილებლად. ეს საკითხი გარდა ამისა იყო გარჩეული საფინანსო და სამხედრო კომისიებში და ვინაიდან ეს შუამდგომლობა ეყრდნობოდა კანონს, ამიტომ დეკრეტი მიღებულ იქნა. ახლა მე ვშუამდგომლობ დამფუძნებელ კრების წინაშე რათა მანაც დაადასტუროს ეს მოთხოვნილება.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვისა? არავინ.

(ბ. გიორგაძე კითხულობს მუხლობრივ. დეკრეტი საერთო წესით მიღებულია დამფუძ. კრების მიერ და იგი სარედაქციო კომისიას გადაეცა).

სიტყვა ეკუთვნის კ. ნინიძეს.

2. დეკრეტი მაზრაში გადაყვანილ მიწის მზომელთა ერთდროულ დახმარების მიცემისა.

კ. ნინიძე. (ს.-დ.) ტფილისის და ქუთაისის სამაზრო ერობათა არსებულ სამიჯნაო განყოფილებებში გადაიყვანეს მიწის მზომელები, ვინაიდან აქ სათანადო განყოფილებები მოაწყვეს, და ამათ გადაყვანის გამო სამინისტრო თხოულობს ანაზღაურებულ იქნეს ის ხარჯები, რომლებიც მათ მოუვიდოდათ გზებში, გადასვლაზე და სხვა. სახელმწიფო კონტროლის მიწად-მოქმედების და ფინანსთა სამინისტროს მიერ დადებითი დასკვნაა. კომისიამ განიხილა ეს დეკრეტი, საჭიროდ სცნო მისი მიღება და თხოულობს, რომ დამფუძნებელ კრებამაც დაადასტუროს და მიიღოს იგი.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვისა? არავინ.

ბ. ნინიძე მუხლობრივ კითხულობს დეკრეტს, რომელიც მიიღო დამფუძნებელ კრებამ და გადაეცა სარედაქციო კომისიას.

სიტყვა ეკუთვნის ბ-ონ ცაბაძეს.

3. დეკრეტი რესპუბლიკის უწყებათათვის საკანცელარიო და სამეურნეო ხარჯების დასაფარავად დამატებით 14.857.485 მანეთის გადადებისა.

ვ. ცაბაძე. დეკრეტი შეეხება დამატებითი 14.857.485 მან. გადადებას სამეურნეო და საკანცელარიო ხარჯების დასაფარავად. თქვენ მოგეხსენებათ, რომ წარსულ წელს უწყებათა მოსამსახურეების ჯამაგირების მომატება რამოდენიმეჯერ მოხდა, მაგრამ სამეურნეო და საკანცელარიო ხარჯები კი უცვლელად დარჩა. როგორც გზის ისე საჭირო ნივთების ფასი დღითი-დღე ზღაპრულად იზრდება. სამეურნეო და საკანცელარიო ხარჯებიც მატულობს, ამ ხარჯების დასაფარავად კი, კრედიტი თავის დროზედ გაღებული არ იყო და ამ დეკრეტით მოითხოვენ 14.857.485 მანეთს, რათა ეს აღნიშნული ხარჯები იქნეს დაფარული. ფინანსთა სამინისტრომ ეს დეკრეტი საბიუჯეტო კომისიაში წარმოადგინა, მისი ვარაუდით ეს ჯამი შეადგენდა 23 მილ. მანეთს, მაგრამ შემდეგში, როდესაც საბიუჯეტო კომისია გაეცნო იმ მასალას, რომელზედაც ეყრდნობოდა წარმოდგენილი დეკრეტი, ეს თანხა შეამცირა და სხვათა შორის ერთი მხრივ იმ მოსაზრებითაც ხელმძღვანელობდა, რომ საბიუჯეტო წლამდე ცოტა დრო დარჩა. მეორეს მხრივ ეს საკანცელარიო მასალა ერთდროულად უნდა იქნეს შეძენილი, ვინაიდან საბაზრო ფასი ყოველ დღე მატულობს და ხარჯების დაფარვა მეტად გაძნელდება.

ამიტომ საბიუჯეტო კომისიამ ეს დამატებითი ხარჯები შეამცირა 14.857.485 მანეთამდე. ეს დეკრეტი მიღებულია ფინანსთა სამინისტროს მიერ, სახელმწიფო კონტროლის მიერ და დადასტურებულია საფინანსო კომისიის მიერ.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვისა? არავინ. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე. (მუხლობრივ განხილვის შემდეგ დამფ. კრება იღებს დეკრეტს, რომელიც შემდეგ სარედაქციო კომისიას გადაეცა).

სიტყვა ეკუთვნის ბ. გომართელს.

4. დეკრეტი - საგიმნასტიკო საზოგადოების „შევარდენი“-სათვის 150.000 მან. მიცემისა.

ივ. გომართელი. (ს.-დ.) ყველას კარგათ მოგეხსენებათ თუ რა მნიშვნელობა აქვს ჯანმრთელობას არა მარტო კერძო პირის ცხოვრებაში, არამედ მთელი ერის ცხოვრებაში და ამ მიზნით ამის გასაძლიერებლად ახალგაზრდობის გასაჯანმრთელებლად სხვა და სხვა კულტურულ ქვეყნებში დაარსებულია სხვა და სხვა საზოგადოებანი. წინეთ რუსეთის რეჟიმის დროს ნაკლები ყურადღება ქონდა მიქცეული ამ მხარეს. და თუ დღეს ჩვენ გვინდა, რომ ჩვენი ერი, ჩვენი მომავალი გავამტკიცოთ, ეს საკითხი შესაფერ ნიადაგზე უნდა დავაყენოთ. ეს მიმართულება თანდათან იკიდებს ფეხს ჩვენში და უკვე დაარსდა საზოგადოება „შევარდენი“, რომლის უპირველეს მიზანს შეადგენს ერის ჯანმრთელობაზე ზრუნვა. ამას გარდა თუ მივიღებთ მხედველობაში, რომ ჩვენი იდეალი არის არა მუდმივი ჯარი, არამედ სახალხო მილიცია, ასეთ საზოგადოებას როგორიც არის „შევარდენი“, აქვს სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობაც. მომავალმა თაობამ სხვა და სხვა ვარჯიშობასთან ერთად საჭიროა შეისწავლოს იარაღის ხმარებაც და „შევარდენის“ ერთ-ერთ მიზანსაც სწორედ ამ იარაღით ხმარების შესწავლა შეადგენს. ამ დიდი მიზნის განსახორციელებლად რასაკვირველია საჭიროა იარაღი, ბინა, შემოფარგლული ეზო და სხვა. ამისათვის კი საჭიროა დიდი თანხა. სხვათა შორის საჭიროა, ლექციების და კურსების მოწყობა. მაგრამ დიდ მასშტაბს რომ არ გავყვეთ, არიან ისეთი საჭიროებანი რომლებიც დაუყონებლივ დაკმაყოფილებას თხოულობენ. როგორც მოგეხსენებათ, შარშან მაისის 26 გაიმართა საზეიმო დღესასწაული, სადაც შევარდენმა დიდი მონაწილეობა მიიღო და კარგი შთაბეჭდილებაც დასტოვა საზოგადოებაზე. წელს განზრახულია მაისის 26 დღესასწაულის დიდი მასშტაბით მოწყობა. აქ რასაკვირველია, „შევარდენი“ დიდ მონაწილეობას მიიღებს, ამისათვის საჭიროა შესაფერი თანხა. ეს თანხა არ არის დიდი და განათლების სამინისტრო ამ მიზნისათვის თხოულობს 150.000 მანეთს.

ეს თანხა მე მგონია, მეტად მცირე თანხა არის, საჭიროება კი თხოულობს მის დაკმაყოფილებას და აუცილებლად საჭიროა მისი სავსებით მიღება.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის საფინანსო-საბიუჯეტო კომისიის წარმომადგენელს ბ. იმნაიშვილს.

ნ. იმნაიშვილი. საფინანსო კომისია არ არის წინააღმდეგი, რომ ეს თანხა მიღებულ იქნეს.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა მსჯელობისათვის? მსურველი არავინაა. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვისა? არავინ. დეკრეტი მიღებულია ჩვეულებრივი წესით და გადაეცა სარედაქციო კომისიას.

5. დეკრეტი ქართ. შორ. წერა-კ. გამ. საზოგ. გამგეობ. 5.000.000 მან. სესხის მიცემისა.

იმნაიშვილი. (ს.-დ.) აქ გახლავთ წარმოდგენილი სახალხო განათლების კომისიის მიერ პროექტი დეკრეტისა ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოების მთავარ გამგეობისათვის ხუთ მილიონ მანეთის სესხის მიცემის შესახებ. ქართველთა შორის წ.-კ. გამ. საზ. ჩვენი ერის წინაშე ამ ნახევარ საუკუნის განმავლობაში დიდი დამსახურება მიუძღვის. იგი მთელი ამ ხნის განმავლობაში დარაჯათ უდგა ქართულ კულტურას და ამის გამო საფინანსო კომისიის მიერ, განსაკუთრებით იმ საჭიროების გამო, რომელიც ეხლა აქვს ამ წ.-კ. გ. საზ. წიგნების გამოცემის საქმეში, ეს დეკრეტი მიიღო. ეს გახლავთ სესხი, რომელიც უნდა მიეცეს წ. კ. გ. საზოგადოებას სამი წლის ვადით. წ. კ. გ. საზოგადოებას მრავალ მილიონათ ღირებული ქონება აქვს, რომლითაც იგი შესძლებს ეს სესხი უზრუნველყოს. მაშასადამე ამ მხრივაც ეს თანხა დაცულია, და საკმაო გარანტიაა იმისა, რომ სახელმწიფო ბოლოს და ბოლოს ამ სესხს დაიბრუნებს ამა თუ იმ სახით. წ.-კ. გ. საზოგადოებისათვის კი ეს თანხა აუცილებელია, ვინაიდან საზოგადოებას დღეს თავისუფალი თანხა არ აქვს, რომ ამ მიზანს მოახმაროს. მას სურს სახელმძღვანელოების გამოცემა მკვიდრ ნიადაგზე დააყენოს, ეს დიდ როლს ითამაშებს სახალხო განათლების საქმეში, ჩვენს ცხოვრებაში, ვინაიდან დღეს სახალხო პირველ დაწყებითი სკოლებს სახელმძღვანელოები აკლიათ, და ამ მოსაზრებით საფინანსო კომისიამ შესაძლოთ დაინახა ამ სესხის გაღება, სახელმწიფო კონტროლიც თანახმაა, დაბრკოლება არ არის და იმედია დამფუძნებელი კრებაც დაადასტურებს მას.

თავმჯდომარე. ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? მსურველი არავინაა. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვისა? წინააღმდეგი არავინაა. (მუხლობრივ განხილვის შემდეგ დეკრეტი ჩვეულებრივ წესით მიღებულია დამფ. კრების მიერ და გადაეცა სარედაქციო კომისიას).

6. დეკრეტი - კანონების გადამსინჯავ კომისიის დაარსებისა.

მ. რუსია. (ს.-დ.) მოგეხსენებათ, რომ ჩვენი რესპუბლიკის უფლებრივი ცხოვრება დამყარებულია ძველი რუსეთის კანონ-შემოქმედებაზე. ეს კანონმდებლობა არ შეეფერება იმ დემოკრატიულ პრინციპებს, რომელსაც ჩვენ ვამტკიცებთ ჩვენი რესპუბლიკის ცხოვრებაში. ამიტომ საჭიროა ამ ძველი კანონმდებლობის ძირითადი გადასინჯვა. ეს საქმე უნდა მოაწესრიგოს იმ კომისიამ, რომელიც იქნება დაარსებული იუსტიციის სამინისტროსთან. კომისიის შემადგენლობა იქნება დეკრეტთან ერთად წაკითხული.

თავმჯდომარე. სიტყვა ბატონ გიორგაძეს ეკუთვნის.

გრ. გიორგაძე. (ს.-დ.) საფინანსო კომისიამ განიხილა ეს დეკრეტი და ნახა ის შეფარდებული იმ შტატებთან, რომელიც არსებობს სამინიტროში. საფ. კომისიას ამ დეკრეტის საწინააღმდეგო არაფერი აქვს.

თავმჯდომარე. დეკრეტის შესახებ სიტყვას ვინ ინებებს? სიტყვა არავის სურს. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე. (მუხლობრივ განხილვის შემდეგ დეკრეტი მიღებულ იქნა ჩვეულებრივი წესით და გადაეცა სარედაქციო კომისიას).

შემდეგი საკითხის შესახებ სიტყვა ეკუთვნის ბ. ინაიშვილს.

7. დეკრეტი - საერობო სამკურნალო დაწესებულებათა სამეურნეო ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა.

ნ. იმნაიშვილი. (ს.-დ.) წარმოდგენილი გახლავსთ შუამდგომლობა შინაგან-საქმეთა სამინისტროსი, რომ დამფ. კრებამ. მიხეილის სახელობის საავადმყოფოს, ამ საავადმყოფოსთან არსებულ სულით ავადმყოფთა თავშესაფრის, ქუთაისის სულით ავადმყოფთა თავშესაფრის, ოლღას სახელობის ინსტიტუტის და ტფილისის დავრდომილთა თავშესაფრის სამეურნეო ხარჯების დასაფარავად გაიღოს სულ 7 მილიონი მანეთი.

ამას წინათ დამფ. კრებამ დაამტკიცა შტატები ამ დაწესებულებათა და ხარჯთ-აღრიცხვაც იმდენად, რამდენადაც ეს შეეფერებოდა შტატებს, ხოლო სამეურნეო ხარჯები არ დაუმტკიცებია, რადგანაც ასეთები არ ყოფილა მაშინ წარმოდგენილი. ახლა უწყება შუამდგომლობს, რომ სამეურნეო ხარჯების დასაფარავად იქნას გაღებული შესაფერისი თანხა და, ვინაიდან იქ კრიტიკული მდგომარეობაა, ეს დეკრეტი, რაც შეიძლება ჩქარა იქნეს დადასტურებული.

საფინანსო-საბიუჯეტო კომისიამ განიხილა და საერთოდ მიიღო იგი, თუმცა პატარა შესწორებანი შეიტანა პარაგრაფებში იმდენად, რამდენადაც ეს შეეფერებოდა ზოგიერთ ხარჯების შემოკლებას. საერთოდ კი ეს დეკრეტი კომისიამ მიიღო, ვინაიდან ცალ-ცალკე პარაგრაფები ამ დეკრეტში არავითარ დავას არ იწვევს.

თავმჯდომარე. ზოგადი მსჯელობისათვის სიტყვას არავინ ინებებს. სიტყვა არავის სურს. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე.

(მუხლობრივ განხილვის შემდეგ დეკრეტი ჩვეულებრივი წესით მიღებულ იქნა დამფ. კრ. მიერ და გადაეცემა სარედაქციო კომისიას).

შემდეგი საკითხისათვის სიტყვა კალაძეს ეკუთვნის.

8. დეკრეტი - დამფ. კრების წევრების რესპ. სახაზ. რკინის გზებზე მიმოსვლის უფლების მიცემისა.

კალაძე. (ს.-დ.) ეს დეკრეტი გულისხმობს რომ დამფ. კრების წევრებს გაუადვილდეს მიმოსვლა, რომ ამით დამფ. კრების წევრები თავის ამომრჩევლებთან დაკავშირებულ იქმნენ. ეს არის მთავარი აზრი ამ დეკრეტისა. ეს დეკრეტი საგზაო კომისიისაგან საფინანსო კომისიაში იყო წარმოდგენილი. როდესაც ამ დეკრეტს იხილავდენ, მოწვეული იყო გზათა უწყების წარმომადგენელი. ის პრინციპიალურად მომხრე იყო ამ დეკრეტისა, ხოლო აქ ტეხნიკური მოსაზრებით გზათა უწყების წარმომადგენელი მოითხოვდა, რომ ბილეთები არ მისცემოდა დამფ. კრების ყველა წევრებს, არამედ დამფ. კრების პრეზიდიუმს გადასცემოდა 15-20 უსახელო ბილეთი, რომლებითაც ისარგებლებდნენ დეპუტატები. მაგრამ ეს საგზაო კომისიის მიერ არ იყო მიღებული. ამ დეკრეტის წინააღმდეგი არ არის არც სახელმწიფო კონტროლი. ამრიგად ეს დეკრეტი საგზაო კომისიის მიერ მიღებულია და ვშუამდგომლობ, რომ ის იქნეს დადასტურებული დამფუძნებელი კრების მიერ.

თავმჯდომარე. სიტყვა ბ. იმნაიშვილს ეკუთვნის.

ი. იმნაიშვილი. (ს.-დ.) საფინანსო კომისიაში აღძრული იყო ეს საკითხი, რომ დამფ. კრების ყველა წევრებს რესპუბლიკის ყველა რკინის გზით (მხედველობაში იყო მიღებული სახაზინო რკინის გზები) უფასოდ მიმოსვლის შეძლება ჰქონოდათ. ამას სარჩულად ედო ის მოსაზრება, რომ დეპუტატებს, განსაკუთრებით დამფ. კრების კომისიების წევრებს, უფრო კი დამფ. კრების მცირე კომისიების წევრებს უხდებათ ხანდახან (და ეს მოვლენა ამ ბოლო დროს ხშირია), თავისი მოვალეობის აღსასრულებლად ტფილისიდან წასვლა და დამფ. კრების ამა თუ იმ დავალების შესრულება. ეს საკითხი იდგა იმ ფარგლებში, რომ დამფ. კრების წევრებს, რომელნიც მცირე კომისიებში არიან არჩეულნი, ჰქონდათ ეს უფლება. მაგრამ, რადგანაც დამფ. კრების თითქმის ყველა დეპუტატებს აქვს ასე თუ ისე ეს უფლება ერთნაირი ზედამხედველობისა, როგორც საკანონმდებლო ორგანოს წევრებს, ამიტომ ეს საკითხი შემდეგ გავაფართოვეთ და საკითხი დამფ. კრების წევრების შესახებ დაისვა.

მაშასადამე ამას უპირველეს ყოვლისა ჰქონდა ეს პრაქტიკული ხასიათი, ვინაიდგან დამფ. კრების წევრებს შეხვდებათ ხშირად ამ თავისი მოვალეობის აღსრულება, ამიტომ მათ უნდა ჰქონდეთ საშუალება, რომ ეს მოვალეობა აღასრულონ და ამ მხრივ ისინი მატერიალურ შევიწროებას არ განიცდიდენ. საფინანსო კომისიაში, მაშასადამე, ეს საკითხი დაისვა ამ პრაქტიკული მოსაზრებით, თუმცა ამას ჰქვია აგრეთვე ერთნაირი უფლებრივი ხასიათიც. არის ქვეყნები, სადაც პარლამენტის წევრებს აქვთ ეს უფლება რკინის გზით უფასოდ მიმოსვლისა. ეს უფლება აქვს იმიტომ, რომ იგი თავისი მოვალეობის აღსრულების დროს გამოიყენონ. ამნაირად, რადგანაც ამას პრაქტიკული ხასიათი ჰქონდა და შემდეგ უფლებრივ სფეროშიც არის ამის გასამართლებელი საბუთი, ამიტომ საფინანსო კომისიამ საჭიროდ დაინახა ეს საკითხი აღეძრა დამფ. კრების პრეზიდიუმში. დამფუძ. კრების პრეზიდიუმს, როგორც კომისიის პრეზიდიუმმა მოახსენა კომისიას, ეს საკითხი მთავრობისათვის გადაეცა. მთავრობამ საერთოდ ამ აზრის შესახებ თანხმობა გამოაცხადა, მაგრამ ამ თანხმობას სულ სხვა ფორმა მისცა, ვიდრე ეს იყო წარმოდგენილი საფინანსო კომისიის მიერ. ამის გამო კომისიამ შეიმუშავა თავისი ვარიანტი, თავისი აზრი ამის შესახებ და ასე წარმოადგინა დამფუძნებელ კრებაში. აქ არის მხედველობაში მისაღები ორი მომენტი: ერთი ის, რომ დამფ. კრების წევრებს ყველას ეძლეოდეს უფასოდ მიმოსვლის უფლება და ეს იმიტომ, რომ ამას აქვს გასამართლებელი საბუთი - პრაქტიკული მოსაზრება, რომლის შესახებაც მე მოგახსენეთ და უფლებრივ სფეროშიც არის ამის გასამართლებელი საბუთი. მასასადამე საჭიროდ დავინახეთ უფასო მიმოსვლის უფლება არა მარტო დამფ. კრების მცირე კომისიის წევრებისათვის, არამედ ყველა დეპუტატებისათვის, რადგან აქ არის უფლებრივი ხასიათის საკითხი და ამ სფეროში დამფ. კრების ყველა წევრი თანასწორი არის.

მეორე ის, რომ ამ დეკრეტით დეპუტატებს ეძლევა საშუალება მიმოსვლისა, თუ კი ამ სფეროში წარმოსდგება რაიმე ტეხნიკური დაბრკოლება, თუ არა ისე არავითარი დაბრკოლება არ უნდა არსებობდეს, ის ამ მხრივ შეზღუდული არ უნდა იყოს. კომისიამ ამ განზრახვით არ იხმარა სიტყვები: „უფასო ბილეთი“, ვინაიდან აქ შედის კიდევ სხვა და სხვა დამატებითი ხარჯები. ამ მხრივ ეს „უფასო მომოსვლა“ უფრო ფართოა და ფარგლავს იმ მცნებას, რომელიც კომისიას ჰქონდა მიღებული მხედველობაში ცხოვრებაში გასატარებლად. ახლა ამ სახით არის ეს დეკრეტი წარმოდგენილი და თუ რაიმე ტეხნიკური დაბრკოლება არ იქნება გატარებაში, უნდა იქნეს ის მიღებული. და მე დავალებული მაქვს ვიშუამდგომლო დამფ. კრების წინაშე, რომ ეს დეკრეტი იქნეს მიღებული იმ სახით, რა სახითაც ის არის წარმოდგენილი.

თავმჯდომარე. ზოგადი განხილვისათვის სიტყვას ხომ არავინ ინებებს? სიტყვა არავის სურს. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე.

(მუხლობრივ განხილვის შემდეგ დეკრეტი ჩვეულებრივი წესით მიღებულ იქნა დამფ. კრების მიერ და გადაეცა სარედაქციო კომისიას).

თავმჯდომარე. შემდეგი საკითხისათვის სიტყვა ბატონ იუსტიციის მინისტრს არსენიძეს ეკუთვნის.

9. მიწის ძვრისაგან დაზარალებულთა კომიტეტის თავმჯდომარის განცხადება.

მ. არსენიძე, იუსტიციის მინისტრი. მოქალაქენო! მალე მეორე თვე გადის მას შემდეგ, რაც გორში საშინელი ტრაგედია დატრიალდა. თქვენ გახსოვთ ის საჩქარო დახმარება, რომელიც მიიღო საქართველოს რესპუბლიკის მთავრობამ და რომელმაც რესპუბლიკის გარეშე იპოვა გამოხმაურება. თქვენ მოგეხსენებათ ისეც, რომ მთავრობამ პირველ დღესვე შეადგინა გორში დაზარალებულთა დამხმარე კომიტეტი, რომლის თავმჯდომარეობაც მე დამეკისრა. ამ ჟამად თავდაპირველი დახმარების აღმოჩენა, რომელიც აუცილებელი იყო, თითქმის დასრულებულად შეიძლება ჩაითვალოს. ყოველ შემთხვევაში გვგონია, რომ ეს პირველი დახმარება დამთავრდა. მე მიზნათ მაქვს ამ ჟამად წარუდგინო ანგარიში დამფუძნებელ კრებას, რომელმაც პირველად ამოიღო ხმა და გორს პასუხი გასცა.

პირველად ყოვლისა უნდა მოგახსენოთ ის, თუ რა მიზანი დაისახა კომიტეტმა. უმთავრესი მიზანი იყო არა ქველმოქმედება, არამედ სულიერი და ზნეობრივი ამაღლება დაზარალებული ხალხისა, მათთვის ხელის შეწყობა იმისათვის, რომ დანგრეული სოფლები და ქალაქები ისევ აეშენებიათ. ამიტომ დახმარებას არ ჰქონდა ხასიათი ინდივიდუალურ ქველმოქმედებისა. არ ვეხმარებოდით კერძო პიროვნებას, ერთ კაცს, იმიტომ, რომ ეს არ იყო ჩვენი მთავარი მიზანი. ჩვენი მთავარი მიზანი იყო ზნეობრივი დახმარება მიგვეწოდებია ხალხისთვის და იგი ისეთ მდგომარეობაში ჩაგვეყენებია, რომ მას შესძლებოდა მთელი ენერგიით და ძალღონით შედგომოდა დანგრეულ სახლების აშენებას. რა თქმა უნდა ჩვეულებრივ უბრალო ქველმოქმედებას, აქაც ქონდა ადგილი, მაგრამ ამას უფრო შემთხვევითი ხასიათი ქონდა. მთელი ჩვენი გეგმა მუშაობისა მდგომარეობდა დანგრეულ სოფლების აღდგენაში და მცხოვრებლების სულიერ ამაღლებაში. თავდაპირველად რაც უნდა მიგვეწოდებია ხალხისთვის ეს იყო რასაკვირველია სურსათ-სანოვაგე და თავის შესაფარი, და ჩვენი პირველი ზრუნვაც აქეთკენ იყო მიმართული. მეც აქედან უნდა დავიწყო მოხსენება და ამ საქმეს მივაქციო თქვენი ყურადღება.

პირველ დღესვე გაგზავნილი იყო ექიმები როგორც ქალაქად, ისე სოფლად. ავადმყოფები და დასახიჩრებულნი იგზავნებოდენ სხვა და სხვა ქალაქებში. შესაძლებელია არ იყოს საჭირო მოგახსენოთ სად ვინ გაიგზავნა, რომელ სოფლებიდან გაიგზავნა მეტი - ეს მოსაწყენი იქნება, - მაგრამ მოგახსენებთ ზოგიერთ მთავარ საგნებს, რომელიც ჩვენ დავარიგეთ, შეიძლება ამას ქველმოქმედებითი ხასიათი ჰქონდა, მაგრამ ეს აუცილებელი იყო.

ჩვენ დავარიგეთ უფასოთ პური, შაქარი, თევზეულობა, კონსერვები, სათფურები, ტყაპუჭები და სხ. (კითხულობს). ამას გარდა რადგანაც სასურველი იყო გათბობა, ჩვენ რამოდენიმე ფეჩი გავგზავნეთ და დავარიგეთ. სადაც არ იყო შეშა იქ აქედან მივიტანეთ. ასეთმა ზომებმა ხალხი გადაარჩინა იმ ყინვებს და სტიქიურ უბედურებას, რომელიც მაშინ იქ დატრიალდა.

სადგურთან იყო გახსნილი ერთი სასადილო. ქალაქში და სოფლებში აგრეთვე 3-5 საკვები პუნქტი გავხსენით. აღსანიშნავია, რომ უმთავრესად პურის დახმარება ქალაქს დასჭირდა, სოფელმა კი მეორე დღესვე იშოვა სახსარი. ამოთხარა ორმოები და ჩამარხული ხორბალი ამოიღო, მაგრამ ავადმყოფობა უფრო სოფელში გავრცელდა და საექიმო დახმარებაც მას მეტი ეჭირვებოდა, ვინაიდან იქ მეტი იყო გაჭირვება. ეს აიხსნება მით, რომ ქალაქიდან ავადმყოფები წამოვიყვანეთ, სოფლებიდან კი ვერ მოვახერხეთ. გზები არ იყო, ზოგან თოვლი იყო, ზოგან ტალახი. ასე, რომ მარხილით გვიხდებოდა სიარული, ნახევრად კი ურმით უნდა გვეტარა. ასეთი გარემოება გვაიძულებდა ადგილობრივად აღმოგვეჩინა საექიმო დახმარება. ამისათვის ჩვენ გავხსენით იქ საავადმყოფოები საწოლებით. დღემდის სამი საავადმყოფო არის გახსნილი. ერთი 20 საწოლიანი გახსნილია ახალქალაქში, ერთი ქარელში თავის მოწყობილობით და თეთრეულობით. აქ არის ექიმი, წამლები და სხვა მედიკამენტები, რომელიც დიდი ხნის განმავლობაში ეყოფათ. სურამში სამხედრო საავადმყოფო გაიხსნა 100 საწოლით. ეს აიხსნება მით, რომ იქ ბევრი ლტოლვილი არის.

ამას გარდა ამ ჟამად იხსნება და მოკლე დროში დაიწყება ავადმყოფების მიღება მეჯვრისხევში. ხაშურშიაც არის 20 საწოლიანი საავადმყოფო. ამათ მოსაწყობად გაგზავნილია მასალა და ადგილიც არჩეულია უკვე.

ეს იყო პირველი და უმთავრესი დახმარება, რომელიც აღმოვუჩინეთ ჩვენ ხალხს. რაკი ამ დახმარებაზე ჩამოვარდა ლაპარაკი, მოგახსენებთ იმ წრეებსა და ჯგუფებს, რომლებმაც ამ მხრივ დიდი დახმარება აღმოგვიჩინეს. იყო საექიმო რაზმი 60 კაცისაგან შემდგარი. ძალიან დიდი დახმარება აღმოგვიჩინა სტუდენტთა რაზმმა, რომელიც პირველ დღესვე გაემგზავრა გორში და უკანასკნელ დრომდე თავგანწირვით მუშაობდა იქ. ამათ დაარიგეს შაქარი, პური და ყველა შემოწირულობა, რომელიც კი შემოვიდა. დიდი თავდავიწყებით მუშაობდა ეს ჯგუფი, და სიცივეში და ყინვაში ასრულებდა ყველა დავალებას. სტუდენტების რაზმს ერთ წუთსაც არ დაუსვენია. ისხდენ გორში და 1/2 თვის განმავლობაში განუწყვეტლივ მუშაობდენ. ბევრი მათგანი სამსახურში იყო სხვა და სხვა ადგილას, მიატოვეს თავისი ადგილები და ხშირად ბევრს მათგანს როგორც მე გავიგე, ამის გამო დიდი უკმაყოფილებაც კი შეხვედრია ადგილების დატოვების გამო, მაგრამ მე მგონია უწყებები ყურადღებას მიაქცევენ მათ საზოგადო მოღვაწეობას და იმ ამაგს, რომელიც დასდვეს მათ გორსა და მთელ მის რაიონს. არ შეიძლება არ აღინიშნოს ამ დამხმარეთა შორის მოსწავლეთა ჯგუფი სადარაჯო რაზმის. ეს მოწაფენი ყველა ჯარში გამოვლილი იყო და მათ შორის შესისხლხორცებული ქონდათ ჯარის კაცის დისციპლინა. იგი მილიციასთან ერთად იცავდა ქალაქში წესრიგს. რომ ეს თავისუფალი ისეც ასეთი თავდადებით არ ყოფილიყო, ჩვენ არ შეგვეძლო გაგვეკეთებია მეოთხედიც იმისა რაც გავაკეთეთ. ლტოლვილთა გადაყვან-გადმოყვანაში დიდი დახმარება გაგვიწიეს ადგილობრივმა თემებმა ბეგარას მოწყობით, საერობო ბეგარასაც ხარჯები უნდოდა. ეს იწვევდა ჩვენი მხრით სულ მცირეოდენ ხარჯს. ჩვენ ვაძლევდით მხოლოდ პურის ფასს. შეიძლება ეს ფასი არც ყოფნიდა იმ გლეხებს, რომლებიც ჩვენ დახმარებას გვიწევდენ, მაგრამ ისინი მაინც ეხმარებოდენ დაღუპულ სოფლებს და გადაყვანდათ ლტოლვილნი ურმებით მახლობელ სოფლებში. ამას გარდა ვაგონებითაც დავაგზავნეთ: ბორჯომში, სურამში, ტფილისში და ქუთაისში. დაწვრილებითი ცნობები საჭირო არ არის, მაგრამ უმთავრეს ჯგუფი ლტოლვილებისა წავიყვანეთ ბორჯომში, ტფილისში, სურამში და შემდეგ ქუთაისის გუბერნიაში.

სულ მარტო ტფილისში გაგზავნილი იყო 147 ვაგონი ხალხი თავისი ბარგითა და ხაბაკით. ამ ხალხის მთელი ნახევარი თითქმის სულ ტფილისს მოაწყდა. აქ ბევრს სახლი ჰქონია, ბევრს კიდევ რაიმე კავშირი აქვს ტფილისთან. ძალიან ხშირად ცალკე ლიტერებსაც ვაძლევდით და ასე გადმოგვყავდა. ეს ხალხი სხვა და სხვა ადგილებში იყო გაგზავნილი.

ასეთი არის ჩვენი პირველი დახმარება, რომელიც ჩვენი აზრით აუცილებელი იყო; მარტის ოცამდე გორში პურს უფასოდ ვაძლევდით, შემდეგ ეს მუშაობა შეჩერდა, რადგან გაჩნდა პატარა დუქნები, რესტორნები და სხვა ასეთები და ხალხი თითონ შოულობდა პურს. უნდა აღინიშნოს ის გარემოება, რომ ბევრი შემოწირულება მივიღეთ, უმთავრესად მთავრობის საწყობებიდან, აგრეთვე დიდძალი საქონელი მოგვივიდა გერმანელების კოლონიისაგან და მრავალი კონსერვი კოოპერატივებისაგან.

იყო კიდევ ტეხნიკური დახმარება - თავშესაფრების აშენება, სახლების გაკეთება და სხვ. პირველ დღეებში როგორც ტფილისის სამხედრო საწყობიდან ისე ადგილობრივ გვარდიიდან იყო გაგზავნილი მრავალი იურტები და კარვები. თითქმის 3.000 იყო გაგზავნილი - ნაწილი თითონ გორში, ნაწილიც სოფლებში. მაგრამ, რადგან დიდი სიცივეები იყო და აუტანელი შეიქნა ამ კარვებში ცხოვრება, აუცილებელი იყო ხის ბარაკების აშენება. ჩვენ მივიღეთ 40 ვაგონი დახერხილი ტყის მასალა ბორჯომიდან და ამ მასალით ავაშენოთ სახლები სხვა და სხვა დაწესებულებებისათვის. ზოგიერთმა დაწესებულებამ თითონ აიშენა სადგომი. ჩვენ, რასაკვირველია, ვეხმარებოდით მასალით. ერობამ თითონ გაიშენა დიდი ბარაკები. ამგვარად იქნა დაბინავებული ხალხი. სოფლებში მოეწყო ვრცელი და დიდი ბარაკები, იმ განზრახვით, რომ ხალხი ერთად იცხოვრებდა, მაგრამ აღმოჩნდა, რომ სოფლის ხალხს ერთად ცხოვრება არ სურს, არამედ ცალკე, თავის საკუთარ ბინაზე ურჩევნია. ჩვენც დავეხმარეთ სოფელს და პატარა ქოხებს უწყობთ. ადგილობრივი გლეხობაც ეხმარება მეზობლებს და ამგვარი პატარა საცხოვრებელი ბინები თანდათან კეთდება. ასე მოეწყო და ეხლაც ეწყობა თავშესაფრის საქმე.

შემდეგი მუშაობა, რომელიც უნდა წარმოებულიყო ქალაქად და სოფლად, ეს იყო უზრუნველყოფა ადამიანისა შემდეგი დაზარალებისაგან და უბედურებისაგან. ბევრი დაზიანებული სახლი და ქუჩები იყო გასაწმენდი. ამისათვის გაგზავნილი იყო კომისია, რომელსაც ტეხნიკური განყოფილება ხელმძღვანელობდა. ამ განყოფილებამ აწარმოვა ეს მუშაობა, ჩვენ კი საერთო ხელმძღვანელობა ვიკისრეთ. აი რა გაკეთდა გორში და მის ახლო-მახლო მდებარე სოფლებში. აქ იყო რაზმი, რომელსაც ახლდა საპიორები და ტეხნიკები უმაღლეს კურსების ზოგიერთი მოწაფე ტეხნიკოსი, რომლებიც ეხმარებოდენ სახლების დანგრევაში. სულ გორში 300 კედელი დაანგრიეს, ეს იმიტომ, რომ ისინი იმდენად იყვენ დაზიანებული, რომ დიდ საფრთხეს წარმოადგენდენ. შემდეგ შენობებიდან ნივთები იყო გამოსატანი. სულ 11 მილ. ღირებულობის სხვა და სხვა ნივთები იქნა გამოტანილი. ამას გარდა აწერილია მთელი ქალაქის შენობები. ყველა შენობები დაყოფილი იყო 4 კატეგორიად: პირველი, რომელიც გადარჩა დაუზიანებელი, მეორე - რომელსაც მცირე რემონტი სჭირდება, მესამე - რომელიც დიდ რემონტსა და შეკეთებას მოითხოვს და მეოთხე - რომელიც სულ დანგრეულია. ამათში პირველი კატეგორიის არ აღმოჩნდა და არც ერთი სახლი. მეორე კატეგორიის სახლები, რომელსაც მცირე შეკეთება სჭირდება - 3 პროცენტს შეადგენს. მესამე, რომელიც დიდ რემონტს მოითხოვს - 41 პროც. შეადგენს. შენობების ორი მესამედი სრულიად დანგრეულია, ეს ნანგრევები მხოლოდ ქვის მასალად გამოდგება. ზარალის რაოდენობა ნავარაუდევია, თუმცა მეტად ძნელია გამოანგარიშება, საერთოდ შეიძლება ითქვას, რომ გორის ზარალი 1/2 მილიარდ მან. აღემატება. ეხლა ასეთივე ცნობებს მოგახსენებთ მაზრის შესახებ. უმთავრესად სოფლები დაზარალდა, თუმცა ყველა სოფელი ერთნაირად არ დაზარალებულა. აუცილებელი შეიქნა ტეხნიკური დახმარება, ტეხნიკების მიყვანა. მე იმ სოფლებზე მოგახსენებთ, რომელიც ტეხიკოსების და ინჟინრების მიერ გამოკვლეულია. ასეთი სოფელი არის სულ 54. ამ სოფლებში საჭირო იყო ბარაკების აშენება და ტეხნიკურ გამოკვლევის მოხდენა. ამაში დანგრეულთა რიცხვს 14 პროც. შეადგენს. უნდა დაინგრეს 52 პროც., რადგან მათი შეკეთება მაინც არ შეიძლება. შეკეთება არ შეიძლება 33 პროცენტისა, ე.ი. შესაკეთებლად გამოდგება სახლების ერთი მესამედი. რომ შეკეთება არ სჭირდებოდეს ასეთი სახლი სრულიად არ არის. არის სოფლები, სადაც ყველა სახლები დანგრეულია, ზოგან კი ორი ან სამი წილი. 16 სოფელში ზეზე დარჩა მხოლოს 30 პროც. მათ ხელახლა აშენებას, დაახლოვებით რომ ვიანგარიშოთ, ნახევარი მილიარდი მან. დასჭირდება. და თუ სხვა ზარალიც მიუმატეთ, უნდა ვსთქვათ, რომ სოფელს არა ნაკლებ ერთი მილიარდის ზარალი მოუვიდა. საერთოდ სულ მცირე ორი მილიარდი ზარალი უნდა ვიანგარიშოთ.

ჩვენ მოვახდინეთ სტატისტიკური აღწერა მთელი რაიონისა, ეს გამორკვევა შინაგან-საქმეთა სამინისტროსთან არსებულმა სტატისტიკურმა განყოფილებამ მოახდინა. არის საერთო რუქა მიწის ძვრის რაიონებისა, სადაც აღნიშნულია თუ სად როგორი ზარალი არის მიყენებული; აქ ამ რუქაზე (აჩვენებს რუქას) არის ნაჩვენები გორი და მისი მდებარე ახლო სოფლები: ზოგან ახლობელი სოფლები ნაკლებ დაზარალებულია შორეული კი სრულიად დანგრეულია. ამ გვარად სტატისტიკურმა გამოკვლევამ მოგვცა დაწვრილებითი ცნობები, სადაც აღნიშნულია თითო სოფელში რამდენი არის დანგრეული და სხ. ქ. გორის შესახებ სტატისტიკური ცნობების მოკრება ძნელი იყო, რადგანაც მცხოვრებლები მაშინვე გაიფანტნენ. რაც შეეხება სოფლებს, ეს ცნობები მეზობლების ჩვენებით მოგროვდა და ამიტომ იგი სულ სიმართლეს შეიძლება არ შეეფერება. ეს გახლავთ სრული სტატისტიკური ცნობა სოფლებისა. აქვე არის აღნიშნული რა დაკარგეს მცხოვრებლებმა, თუ რამდენი საქონელი იმსხვერპლა მიწის ძვრამ. თვითეული სახლის აღწერა სრულიად დაწვრილებით არის.

ამას გარდა ადგილობრივი ნიადაგის გამოსარკვევად ტეხნიკურ გეოლოგიური კომისია იყო გაგზავნილი. მის მოვალეობას შეადგენდა გამოერკვია, თუ რა ხასიათის იყო მიწის ძვრა, როგორი მსვლელობა ქონდა მას და სხ. ვინაიდან ამ კომისიის მუშაობა ჯერ არ დამთავრებულა, ამიტომ მას დაწვრილებითი ცნობები არ წარმოუდგენია, მხოლოდ მე მოვითხოვე ზოგიერთი წინასწარი ცნობები და ზოგი რამ გამოირკვა, წინასწარი ცნობები თითქმის ყველა სოფლებში არის შეკრებილი. აქ არის დაწვრილებითი დასკვნა თუ როგორი ხასიათი ქონდა მიწის ძვრას თვითეულ სოფელში და როგორი სახლები დაინგრა და როგორი სახლები უნდა აშენდეს მომავალში. გეოლოგიურ კომისიის აზრით, ზოგიერთ სოფლებში ხის შენობები უნდა აშენდეს, ხოლო ზოგიერთ სოფლებში შესაძლოდ სცნობს ქვის შენობის აშენებას. თვით გორი დაყოფილია რაიონებად და ნაჩვენებია თუ როგორი იყო მიწის ძვრის ხასიათი. დაწვრილებით ამას არ ჩამოგითვლით, სხვათა შორის აქ არის ნაჩვენები, რომ ზოგიერთი სოფლები სრულიად უნდა იქნეს მოშლილი და შენობები მახლობელ ადგილას გადატანილი, როგორც მაგ. ოხერა, ხიდის თავი, ატენი, გორის ჯვარი. დანარჩენის შესახებ ნათქვამია, რომ შეიძლება მათ ძველ ადგილზე იქვე გაშენება, მაგრამ გეოლოგიური კომისიის აზრით სრულიად ახალი პლანით. ზოგიერთ სოფლებში შეიძლება უბრალო ტეხნიკოსებმა გააშენონ ეს სახლები, რადგანაც ერთნაირი გარანტია და უბრალო ტეხნიკოსების პლანიც გამოდგება. ზოგიერთ სოფლებში კი კომისია თხოულობს სახლების აშენებისათვის იყოს მოწვეული გეოლოგები, სპეციალისტები.

გეოლოგების აზრით, მიწის ძვრას ტევტონიური ხასიათი ქონდა. მე ამის სპეციალისტი არა ვარ და არაფერი მესმის ამ დარგში, ამბობენ რომ მიწის გულში ცარიელი ადგილებია და რადგანაც მიწა იწევს ზევით ან განზე, რომ ცარიელი ადგილები ამოავსოს, მიწა იძვრის. ამ სპეციალურ გამოკვლევას არ აქვს მნიშვნელობა ჩვენთვის გარდა იმ ხასიათისა, რომელიც მიიღო ამ მიწის ძვრამ. არის ერთი ცენტრი ადგილი საიდანაც დაიწყო მიწის ძვრა, გორისა და რკინის ხიდის შუა, სადაც ერთვის მტკვარს ლიახვი. ამ ცენტრიდან გავრცელდა მიწის ძვრა სხვა ადგილებში. ამ სპეციალურ ქარტაზე არის ნაჩვენები მიმართულება ამ მიწის ძვრისა (აჩვენებს ქარტაზე). აი აქედან დაიწყო და გავრცელდა ამ რაიონებზე. მიმართულების ხაზი არის აღნიშნული და ამის დაგვარად არის მოცემული ქარტაზე, როგორი იყო ტალღა. ზოგიერთ ადგილებში მან ძლიერი გავლენა მოახდინა, ზოგიერთ ადგილებში კი სუსტი, ესეც არის აღნიშნული ცალ-ცალკე ყველა სოფლისათვის. გეოლოგიური მუშაობა ამ ჟამად დამთავრებული არ არის. საჭიროა რკინის გზის ლიანდაგის გამოკვლევა. საჭიროა გარკვევა რამდენად ჩაიწია თუ აიწია რკინის გზამ. ამის გამორკვევა შესაძლებელი ყოფილა და კომისია მალე შეუდგება მის გამორკვევასაც. ამასთანავე დადგმული იქნება რამდენიმე სეისმური სადგური, ვინაიდან მიწის ძვრა დღევანდლამდე გრძელდება. გორში მიწის ძვრა კიდევ მოხდა, კედლები კიდევ ჩამოინგრა, ცხადია, რომ ადგილობრივ უნდა დაიდგას აპარატები, რომელიც მას აღნიშნავენ. ჩვენ გვექნება საშუალება შევადგინოთ და გამოვაკვლიოთ მიმდინარეობა მიწის ძვრისა. ეს მუშაობა მახლობელ დროში იქნება დამთავრებული.

აი ყველაფერი, რაც გაკეთდა დღევანდლამდის. ხალხი წაყვანილ-წამოყვანილია და საჭიროა ვიზრუნოთ ეხლა მომავალ გეგმაზე. მომავალ მუშაობისათვის ჩვენ გვაქვს შემდეგი გეგმა: უნდა იქნეს შემუშავებული სპეციალური პლანები სოფლებისა და ქალაქის გასაშენებლად. ზოგიერთი ნაწილი გორისა სრულიად უნდა მოიშალოს და ახალი შემუშავდეს. შემდეგ მომავალ აღმშენებლობისათვის საჭიროა შემდეგი: ჩვენ უნდა დავეხმაროთ სოფლის მცხოვრებთ ინჟინრების და ტეხნიკოსების გაგზავნით. წინასწარი მუშაობისათვის საჭიროა ვიყოლიოთ სოფლებში საკმაო ინჟინრები, რომლებიც განიხილავენ სახლის პატრონების მიერ წარმოდგენილს გეგმებს და შესაფერ დასკვნას მისცემენ. ყველა ამისათვის განზრახული გვაქვს მოვაწყოთ საერთო მმართველობა 3 ტეხნიკოსით და 2 მხაზველი. ცენტრში, ქალაქში იქნება 1 ინჟინერი და 2 ტეხნიკოსი, მაზრაში კი სულ 15 ტეხნიკოსი. ვინაიდან სოფლებში თავისით გეგმას ვერ შეიმუშავებენ, ტეხნიკოსებმა უნდა აღმოუჩინონ მცხოვრებთ დახმარება, აღმშენებლობაში, ისე უნდა მოეწყოს საქმე, რომ შემოდგომამდე, დაზამთრებამდე, მცხოვრებლებმა მოახერხონ ბინებში თავის შეფარება.

სულიერი განწყობილება კარგია, უკვე შეუდგენ მიწის დამუშავებას, და როცა ამ მუშაობიდან თავისუფალი დრო ექნებათ, ისინი შეუდგებიან ბინების აგებას. ამას გარდა ჩვენ გვაქვს გეგმა დამუშავებული ქალაქთა კავშირის ტეხნიკური განყოფილების მიერ. ყველანი საერთო გეგმას იმუშავებენ, შემუშავებულია სავალდებულო დადგენილება, რომლითაც უნდა იხელმძღვანელონ დანგრევისა და აშენების დროს. ეს დადგენილება შემდეგ გამოქვეყნებული იქნება და ეს სავალდებულო დადგენილება გამოდგება არა მარტო დაზარალებულ ადგილებისათვის, არამედ მთელი სახელმწიფოსათვის, ვინაიდან მიწის ძვრა მთელ ამიერ-კავკასიაში არის მოსალოდნელი, ამიტომ ეს სავალდებულო დადგენილება ყველასათვის სასარგებლოა და ზედმეტი არ იქნება სეისმურ გამძლე შენობების აგება ყველასთვის. ამგვარად ხვალიდან იქნება გამოცხადებული კონკურსი სეისმურ გამძლე შენობების გეგმებზე. განსაკუთრებული ტიპის შენობები სჭირდება სოფლებს. შემდეგ ერთი ამ ტიპთაგანი იქნება გამოქვეყნებული სოფლად. შემდეგ თანახმად მიწად-მოქმედების სამინისტროსთან მოლაპარაკებისა, სოფლელებს მივაწოდებთ ტყის მასალას, ან მათ მივცემთ საშუალებას მასალის ტყიდან გამოტანისა. ჩვენ არ გვაქვს სურვილი აუარებელი ტყე დავხარჯოთ და ჩვენ ასეთი ამოცანა გავეცით, რომ მათ შეიმუშავონ ტიპი სახლისა, სადაც ხესთან ერთად გამოყენებული იქნება ქვაც, აგურიც. ამისდა მიხედვით ხარჯი შესუსტდება და შემცირდება. აქვე უნდა აღვნიშნო: გავრცელებულია ხმები აუარებელ შემოწირულობაზე. შემოწირულების მოგროვება დავალებული ქონდა საგანგებო კომისიას, რომელსაც თავმჯდომარეობს ივ. გომართელი. გარდა იმ თანხისა, რომელიც გადასდო დამფ. კრებამ, თითონ კომიტეტმა მიიღო 2 მილიონზე მეტი. ეს ხარჯები ამ თანხიდან არის გაწეული და აუარებელი ხარჯები აღუნუსხველია. თუ მივიღებთ მხედველობაში საქონელს, ტანისამოსს, რომელიც დავარიგეთ მცხოვრებთა შორის, საერთო ხარჯთ-აღრიცხვა უდრის 20-30 მილიონს, გარდა ამ თანხისა ნივთიერად მცხოვრებთ ჩვენ მეტი დახმარება აღმოუჩინეთ. მარტო პური არის დახარჯული (კითხულობს), შაქარი, მედიკამენტები, დაიხარჯა 1 მილიონის. საავადმყოფოების საჭირო მოწყობილება გამოტანილი გვაქვს წითელი ჯვრიდან და მომარაგების კომიტეტიდან. აქვე უნდა აღვნიშნოთ ის გარემოება, რომ ამ მუშაობისათვის არ ყოფილა შექმნილი საგანგებო, განსაკუთრებული აპარატი გარდა იმისა, რომ გვყავდა ექიმი ზანდუკელი და მასთან კანცელარიის მოხელე 2-3 კაცი. მთელი ეს მუშაობა ადგილობრივ ორგანიზაციების საშუალებით გატარდა. ერობათა კავშირი იყო მთავარი აპარატი, რომელიც საერთო გეგმის მიხედვით მუშაობდა. რასაკვირველია ამ დაწესებულებას მე მადლობას არ ვეუბნები, ვინაიდან ეს მათი მოვალეობა არის, მაგრამ უნდა აღვნიშნო, რომ ეს მოვალეობა აღასრულეს სრული მოქალაქეობის პასუხისმგებლობის და ღირსების დაცვით.

თავმჯდომარე. თანახმად თქვენ მიერ მიღებულ წინადადებისა, საბოლოო ტექსტებს მოგახსენებენ ახლავე. სიტყვა ქრ. შარაშიძის ასულს ეკუთვნის.

ქრ. შარაშიძის ასული. (კითხულობს დღიურ წესრიგში მოთავსებულ და მიღებულ საკანონმდებლო აქტების საბოლოო ტექსტებს, რომელსაც დამფუძნებელი კრება ამტკიცებს უკამათოდ.

შემდეგ მდივანი კითხულობს აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პარლამენტის ამა წლის მარტის 9-ის საგანგებო სხდომის რეზოლუციას ყარსის ოლქსა და ერევნის გუბერნიაში სომეხ-თათართა შორის მომხდარ სისხლის ღვრის შესახებ.

ამ საკითხის შესახებ განმარტებას იძლევა თავმჯდომარე, რომ პრეზიდიუმს სასურველათ მიაჩნია ამ საკითხისათვის დანიშნული იქნეს სასწრაფო სხდომა სხდომების დაწყებამდეო. თავმჯდომარე აცხადებს, რომ შემოსულია ს.-დემ. წინადადება, რომ ამ საკითხის შესახებ დაინიშნოს სასწრაფო სხდომა დღეს საღამოსო. დამფუძ. კრება ამ წინდადებას უკამათოდ იღებს.

შემდეგ მდივანი კითხულობს სენატის თავმჯდომარის მონაწერს და მასთან დართულ სენატორების ქიქოძისა და ზურაბიშვილის განცხადებას სენატორის თანამდებობისაგან განთავისუფლების შესახებ. დამფუძ. კრება ადგენს სენატორთა ქიქოძისა და ზურაბიშვილის განცხადებანი მიღებულ იქნეს და გადაეცეს იურიდიულსა სარეკომენდაციო კომისიასო კანდიდატების დასასახელებლად.

თავმჯდომარე აცხადებს, რომ შემოსულია ს.-დემ. ფრაქციის წინადადება - შემდეგი სხდომა დაინიშნოს ამა აპრილის 20-სთვის. დამფუძნებელი კრება ამ წინადადებას უცვლელად იღებს.

მდივანი კითხულობს აპრილის 20-ის მორიგი სხდომის დღიურ წესრიგს.

თავმჯდომარე სხდომას ნაშუადღევის 3 1/2 საათზე ხურავს.

დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(10)

1920 წელი. აპრილის 8 (საღამო). ტფილისი. სასახლე.

შინაარსი:

1. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პარლამენტის 1920 წლის, მარტის 9-ის საგანგებო სხდომის რეზოლიუციის განხილვა.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის უფრ. ამხანაგი

ალ. ლომთათიძე.

მდივნობს დამფუძნებელი კრების მდივანი კ. ჯაფარიძე.

პრეზიდიუმში არის ქრ. შარაშიძის ასული.

სხდომა იწყებს საღამოს 9 ს. და 5 წუთ.

თავმჯდომარე. სხდომა გახსნილი გახლავთ. განსახილველია აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პარლამენტის საგანგებო სხდომის მიერ მიღებული რეზოლიუცია. ტექსტს რეზოლიუციისას მდივანი მოგახსენებთ.

მდივანი (კითხულობს):

„მოვისმინეთ რა მთავრობის საბოლოო განმარტება იმ საკითხზე, რომელიც დაუსვეს პარლამენტის წევრებს ყარსის და ერევნის ოლქებში მომხდარ სისხლის ღვრის შესახებ; მივიღეთ რა მხედველობაში სომხეთის რესპუბლიკის აგრესიული მოქმედებანი, რომელნიც გამოიხატებიან მაჰმადიანთა უპატრონო მოსახლეობის გაწყვეტაში, რასაც შედეგად მოსდევს მაჰმადიანთა მრავალი ათასების მიწასთან გასწორება, და ვსთვლით რა საზღვრების და ტერიტორიის საკითხის ამნაირ გადაჭრას ამიერ-კავკასიის დამოუკიდებელ რესპუბლიკათა შორის მავნეთ და დემოკრატიულ პრინციპების საწინააღმდეგოდ და აგრეთვე სახიფათოდ რევოლიუციის მონაპოვარის და ამიერ-კავკასიის რესპუბლიკებთა დამოუკიდებლობისა, გამოვსთქვამთ მსოფლიო დემოკრატიის წინაშე და მათ შორის კავკასიისაც, ენერგიულ პროტესტს სომხეთის მთავრობის მოქმედების წინააღმდეგ; უფლებით ვმოსავთ პარლამენტის პრეზიდიუმს მიმართოს პროტესტით ამ საკითხის თაობაზედ კულტურულ ხალხთა პარლამენტებს, რათა მოხდენილ იყოს სათანადო გავლენა ერევნის მთავრობაზე და მოვითხოვთ რა მთავრობისაგან გადამწყვეტ ზომებს სიცოცხლის, პიროვნების პატივის და დაზარალებულთა ქონების უზრუნველ-საყოფად, პარლამენტი გადადის მორიგ საქმეებზედ“.

თვმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის დამფ. კრების წევრს ბატონ ჩხენკელს.

აკაკი ჩხენკელი (ს.-დ.) მოქალაქენო! მე უნდა მოგახსენოთ, რომ ის, რაც ხდება ყარაბაღში, ეს ტრაღიკული მოვლენა, რა თქმა უნდა, ვერ მიეწერება სავსებით ამა თუ იმ პიროვნებას, ამა თუ იმ მთავრობას. ამის მიზეზები, სამწუხაროდ ჩვენდა, არის უფრო ღრმა და უფრო ძლიერი. როგორც თათრების, ისე სომხების ფსიქოლოგია მოწამლული, მოშხამული არის. ეს არის შედეგი დიდი ხნის ნაციონალისტურ, შოვინისტურ პოლიტიკისა, რომელსაც აწარმოებდა როგორც ერთი, ისე მეორე მხარე. ეს პოლიტიკა გადმონერგილი არის ოსმალეთიდან. სწორედ ის აუტანელი მდგომარეობა, რომელშიაც იმყოფებოდენ ქრისტიანი ერები ოსმალეთში, ქმნიდა ისეთს ფსიქოლოგიას, რომლის დროსაც სასიცოცხლო საკითხები იჭრება ხმლით, იჭრება ძველი მეთოდით, აზიური მეთოდით და არა ევროპიული მეთოდით. და სწორედ ამიტომ იყო, რომ ეგრედ წოდებული წითელი სულთანი აბდულ ჰამიდი ამბობდა, რომ სომხეთის საკითხის გადაჭრა შეიძლება მხოლოდ და მარტო სომხის ერის მოსპობითო, რაც, საუბედუროდ, ოსმალეთის ბატონ-პატრონებმა თავიანთ საზღვრებში თითქმის განახორციელეს. რუსთის ძველმა რეჟიმმა სწორედ ეს მეთოდი გადმონერგა ჩვენში. თქვენ გახსოვთ სომეხ-თათართა ხოცვა-ჟლეტა პირველ რევოლიუციის დროს და მაშინ ჩვენ ვამბობდით და ვამტკიცებდით, რომ მიზეზი ამისა არის რუსეთის ძველი რეჟიმი. ჩვენ ის გამოგვყავდა, როგორც დამნაშავე, მას ვსვამდით დამნაშავის სკამზე. და ამაში ჩვენ მხარს გვაძლევდა მთელი რუსეთის დემოკრატია. მაგრამ, სამწუხაროდ და საუბედუროდ ჩვენდა, თურმე ვცდებოდით, ვინაიდან ამის მიზეზი ყოფილა არა მარტო რუსეთის ძველი რეჟიმი, არამედ მიზეზი ყოფილა ის, რომ ეს სახელმწიფოები მაშინაც კი, როცა ისინი თავისუფალნი არიან, როცა ისინი თვითონ არიან თავის საზღვრებში პასუხისმგებელნი, მაშინაც კი ამ მეთოდით ხელმძღვანელობენ. მე არ შემიძლია ვრცლად შევეხო იმ უბედურებას, რომელიც ხდება ყარაბაღში - სისხლის ღვრას, ხოცვა-ჟლეტას. მე არ შემიძლიან ვრცლად შევჩერდე იმაზე, თუ რა ხდებოდა იქ. უნდა აღვნიშნო, რომ ლტოლვილი მუსულმანები ჩვენ ძალიან ბევრი გვყავდა ახალციხის მაზრაში და ჩვენ მათ ვაპურებდით ამ ჩვენი კრიზისის დროს. აქაც იგივე ჟლეტა და ხოცვა იყო, მაშასადამე მოვლენა ერთი და იგივე არის ხმარებული. ჩვენ არ შეგვიძლია ვსთქვათ, რომ ერთი არის დამნაშავე და მეორე მართალი. მე მგონია, რომ, თუ ამ საქმეში შესაძლებელია დამნაშავის ძებნა - მე ვამბობ, რომ ისინი ორივენი არიან დამნაშავენი და ეს იმდენად, რამდენადაც ისინი მიმართავენ ამ მეთოდს. ეს მეტად სახიფათო არის, მეტად საშიში ორივე სახელმწიფოსათვის, ეს არის ცეცხლთან თამაში, ეს არის ისეთი რამ, რომელსაც ჩვენ დიდი ანგარიში უნდა გაუწიოთ.

თქვენ გახსოვთ, რომ ჩვენ გვქონდა ერთ დროს მთლიანი სახელმწიფო, კონფედერაცია ამირ კავკასიისა. თქვენ გახსოვთ, რომ შემდეგ ეს სახელმწიფო დაინგრა. კონფედერაცია დაანგრია გარეშე ძალამ. გახსოვთ თქვენ ბათომის ხანა, როცა ერთს სახელმწიფოში ვერ მოთავსდნენ ეს ერები, როცა უთანხმოებით ისარგებლა ჩვენმა მტრებმა და მით მან შესძლო დანგრევა ამ სახელმწიფოსი. დღეს განა უკეთესი პირობები არის? მე ვამბობ, რომ დღეს უარესი პირობები არის. მაშინ ამიერ-კავკასიას ემუქრებოდა მტერი ერთის მხრიდან, ეხლა კი მას მტერი ორი მხრიდან ემუქრება. როგორც ოსმალეთი, ისე ჩრდილოეთის ბატონ-პატრონი ვერ ურიგდება მის დამოუკიდებლობას, მის თავისუფლებას. და სწორეთ ამ დროს ამ ორ მეზობელს შესაძლებლად მიაჩნია, რომ ასეთი მეთოდით გადასჭრას სადაო საკითხები. თუ ისინი არ ითვალისწინებენ იმას, თუ რა მოელის ერთსაც და მეორესაც, თუ, მაგალითად სომხეთს არა აქვს გათვალისწინებული როგორც ერთი, ისე მეორე, რომ მის ზურგს უკან არის იგივე მტრები, რომელმაც დაანგრია ამიერ-კავკასიის რესპუბლიკა, თუ ადერბაიჯანს არა აქვს გათვალისწინებული, რომ მის ზურგს უკან არის მომდგარი ახალი ძალა, იმპერიალისტური ძალა, იმიტომ, რომ ბოლშევიზმი რომელიც გადმოდის ჩვენს საზღვრებზე, ეს არის მხოლოდ იმპერიალისტური ძალა, რადგან მასში ნატამალიც კი არ არის სოციალისტურ სახელმწიფოსი, თუ ყველა ეს ავიწყდებათ მათ, მე მაშინ არ მესმის, როგორ ფიქრობენ ისინი საზოგადოთ თავიანთი თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობის დამკვიდრებას, და დემოკრატიული პრინციპების განმტკიცებას. მე ვფიქრობ, რომ სომხეთს უნდა ახსოვდეს ის კავშირი, რომელიც არსებობს აზერბაიჯანის და მოსკოვს შორის. მე ვფიქრობ, სომხეთს უნდა ახსოვდეს, რომ ბოლშევიზმის ამიერ-კავკასიაში შემოსვლა მოასწავებს სომხეთის საკითხის ისე გადაჭრას, როგორც ეს გადასჭრეს ახალგაზრდა თურქებმა ოსმალეთში. ამავე დროს მე ვფიქრობ, რომ ადერბაიჯანს უნდა ახსოვდეს, რომ ბოლშევიზმი ბაქოში ეს არ არის მხოლოდ სოციალისტური ბოლშევიზმი, ვინაიდან მასში სოციალისტური ელემენტი უკვე გაქრა და ეს მხოლოდ საგარეო პოლიტიკისთვის არის ხმარებული. მათში არის მხოლოდ ნაციონალისტური ელემენტი. მაშასადამე ეს იქნება იგივე ტაქტიკა ბოლშევიზმისა, რომელმაც ერთხელ მიწასთან გაასწორა ბაქო. მე ვფიქრობ და ეს მათ უნდა ახსოვდეთ და ყოველ შემთხვევაში არ უნდა ავიწყდებოდეთ რომ, ბოლშევიზმი თავის ქვეყანაში, როგორც ვიცით, სოციალისტურ მიმდინარეობას აღარ წარმოადგენს. მათი განცხადებიდან უკვე აშკარად სჩანს მათი ნაციონალისტური ზრახვა. მაგრამ თქვენ გახსოვთ, რომ ნიკოლოზ მეორე ინიციატორი იყო ჰააგის საზავო კონფერენციისა. ასე არის, როცა ბოლშევიზმი თავის რევოლიუციონურ ფრაზეოლოგიაში უმასპინძლდება ჩამორჩენილ აზიის ქვეყნებს. ეს მოასწავებს იმას, რასაც მოასწავებდა ნიკოლოზ მეორის ინიციატივა ჰააგის საზავო კონფერენციაში. ჩვენი მეთოდი ნაციონალურ ტერიტორიალურ საკითხების გადაჭრისა არის უკვე ცნობილი. ჩვენ ვიყავით თავიდანვე იმ აზრისა, რომ ეს საკითხი უნდა გადიჭრას ურთი ერთ შორის შეთანხმებით, უნდა იყოს ცნობილი კულტურული ზომები. საცა შეთანხმება არ ხდება, ეს უნდა გადასჭრას მესამემ, ეს გადაიჭრება არბიტრაჟის საშუალებით. ეს არის ერთად ერთი საშუალება, რომელსაც შეუძლიან ხელი შეუწყოს როგორც ჩვენს დამოუკიდებლობას, აგრეთვე ჩვენს კეთილ მეზობლურ განწყობილების განმტკიცებას. ჩვენ ერთმანეთზე ვართ დამოკიდებულნი და ეს ჩვენი მეთოდი იყო ხმარებული ჯერ კიდევ პირველ რევოლიუციის დროს. თქვენ გახსოვთ, როდესაც ჯერ კიდევ რუსეთის ფარგლებში ვიყავით, გახსოვთ თუ არა რა როლი ითამაშა საქართველოს დემოკრატიამ სომეხ-თათართა ჟლეტის დროს აქ, ტფილისში. მან არ დაზოგა თავისი თავი, და ეს ბარბაროსული მოძრაობა ჩააქრო მსხვერპლის დაუზოგავათ. ეს როლი, ჩვენს დემოკრატიას მშვენივრად აქვს შეგნებული. წარსულ კვირას აქ იყო მიტინგები, რომელშიც მონაწილეობას ღებულობდა შეგნებული მუშათა კლასი ჩვენი დედა ქალაქისა. იქ იყო წარმოთქმული სიტყვები, იყო მიღებული რეზოლიუცია. მე ვფიქრობ არ არის საჭირო ამაზე სიტყვის გაგრძელება. ჩვენ ვიცით თუ რა აზრისა იყო და არის ამ ამბების შესახებ ჩვენი დემოკრატია, ჩვენ ვიცით, რომ საქართველოს დემოკრატია არ ღალატობს თავის კეთილ მეზობლურ ტრადიციებს, რომელსაც ჯერ კიდევ 1905 წ. ჩაუყარა საძირკველი. ჩვენ ვიცით ამ დემოკრატიის აზრი, რომელიც ამ მიტინგებზე გამოითქვა. ამაზე ახლა შეჩერება არ არის საჭირო. მე ვიტყვი მხოლოდ, რომ ეს ტრადიცია უნდა გაიზიაროს როგორც ჩვენმა მთავრობამ, ისე დამფუძნებელმა კრებამ. მე ვთქვი, რომ საშინაო პოლიტიკა უნდა ეთანხმებოდეს საგარეო პოლიტიკას და სწორედ ასეთი იყო ჩვენი პოლიტიკა.

თუ როგორ იყო წარმოდგენილი საგარეო პოლიტიკა ეს თქვენ აქ ადგილობრივად ჩემზე უკეთ იცით, მაგრამ საზღვარ-გარედ ჩვენი დელეგაცია ყოველ ზომას ხმარობდა, რომ მოეწყო სოლიდარული გამოსვლები ამიერ-კავკასიის რესპუბლიკებისა. მას კარგად ჰქონდა შეგნებული თუ რა მნიშვნელობა აქვს ამ სოლიდარობას ყველა რესპუბლიკისათვის. თქვენ დამეთანხმებით იმაში, რომ სამივე რესპუბლიკა, მისი წარმომადგენლები რომ ყოფილიყვნენ სოლიდარულად თავიანთ გამოსვლებში, ის საერთაშორისო საკითხი, რომელიც თქვენს წინაშე სდგას, უკვე გადაჭრილი იქნებოდა. სამივე რესპუბლიკა იქნებოდა ცნობილი არა მარტო ფაქტიურად, არამედ იურიდიულადაც. ჩვენი საერთაშორისო მდგომარეობა მტკიცე იქნებოდა, ვინაიდან მაშინ დიდი სახელმწიფოები, რომელნიც სჭრიან ბედს პატარა სახელმწიფოებისას, დაინახავდენ, რომ ამიერ-კავკასიაში არსებობენ შესაფერი სახელმწიფოები, რომელნიც მუშაობენ შეთანხმებულად და გამოდიან, როგორც ერთი სახელმწიფო საერთაშორისო ასპარეზზე, მათ სხვა გზა არ ექნებოდათ, რომ ეს არ დაედასტურებინათ. მე ვამბობ გადაჭრით, რომ ის სიძნელე, რომელიც თან ახლავს ბათომის საკითხის გადაჭრას, დღეს აღარ იქნებოდა ჩვენთვის. მაგრამ ეს სამწუხაროდ არ მოხდა. მე კატეგორიულად ვაცხადებ, რომ ჩვენი დელეგაცია ცდილობდა, არ ყოფილა არც ერთი ისეთი ყრილობა, სადაც არ მოეწვია სომხეთის და აზერბეიჯანის წარმომადგენლები. თქვენ იცით, რომ ჩვენი დელეგაცია გამოდიოდა ბალტიის მხარის დელეგაციასთან ერთად სხვა და სხვა საკითხებში. მაგალითად, როდესაც უმაღლესმა, ეგრედ წოდებულმა ხუთთა საბჭომ გაგზავნა დეპეშა კოლჩაკთან - მაშინ ვილსონი პარიზში იყო - და კოლჩაკის მთავრობა ცნობილი იყო, როგორც რუსეთის მთავრობა. აი ამის წინააღმდეგ საჭირო იყო პროტესტი. ამაში მონაწილეობა მიიღო რუსეთისაგან გამოყოფილმა ყველა რესპუბლიკის დელეგაციამ. მათ შორის ვერ დაინახავდით მხოლოდ სომხეთის დელეგაციას. არ ყოფილა არც ერთი საკითხი, სადაც დელეგაციები გამოდიოდენ, რომ იქ სომხეთის დელეგაცია ყოფილიყო. არ შეიძლება ითქვას, რომ აზერბეიჯანის დელეგაცია გამოდიოდა ჩვენთან ერთად.

ჩვენ გვინდოდა გვეჩვენებინა ევროპისათვის ერთი ფიზიონომია. აი მაგალითად, როცა ჩვენი და აზერბეიჯანის დამოუკიდებლობა იყო ცნობილი, მაშინ არ ყოფილა ცნობილი სომხების დამოუკიდებლობა. მხოლოდ შემდეგ იცნეს. ჩვენ რომ გავიგეთ ფაქტი ჩვენი დამოუკიდებლობის ცნობისა უმაღლესი საბჭოს მიერ, სადაც იყო მიწვეული აზერბეიჯანის და საქართველოს დელეგაციები ამ უმაღლეს საბჭოში ჩვენი დელეგაციის წარმომადგენელმა დასვა საკითხი სომხეთის დამოუკიდებლობის აღიარებისა. მან განაცხადა, რომ ჩვენ არა გვაქვს წარმოდგენილი ჩვენი დამოუკიდებლობა ისე, თუ არ იქნა ცნობილი სომხეთის დამოუკიდებლობაო.

ჩვენ ასე გვესმოდა ჩვენი მუშაობა მაშინაც კი, როდესაც ჩვენთან არ მუშაობდენ. ჩვენ გვინდოდა გამტკიცებულიყო დამოუკიდებლობა და თავისუფლება არა მარტო ჩვენი, არამედ ჩვენი მეზობლებისაც, ვინაიდგან ამას აქვს ჩვენი მომავლისათვის დიდი მნიშვნელობა, ვინაიდან ჩვენ მეზობლები ვართ და მეზობელთა შორის უნდა იყოს კარგი განწყობილება. ასეთია მორალი განვითარებულ ხალხისა. ეს იმიტომ არის, მოქალაქენო, მნიშვნელოვანი, რომ ერთი-მეორეზე საჩივარი, ერთი-მეორის წინააღმდეგ გამოლაშქრება საერთაშორისო ასპარეზზე დიდ ხიფათს უმზადებს ამიერ-კავკასიას. ეს მოასწავებს ამიერ-კავკასიის ბალკანიზაციას. თუ ამიერ-კავკასია ჩადგება ისეთ პირობებში, როგორშიაც იყო ბალკანეთი, დაიჯერეთ, რომ მაშინ ჩვენი თავისუფლება, დამოუკიდებლობა დიდ ხიფათში ჩავარდება. უნდა უფრთხოდეთ ამას. ჩვენ საშინაო სადაო საქმეებში გარეშე ძალის ჩარევას უნდა ვერიდებოდეთ. ჩვენ საზოგადოდ ვიყავით წინააღმდეგი ჩარევისა აგრეთვე რუსეთის საქმეებში. მით უფრო უნდა ვიყვეთ წინააღმდეგი ჩვენს საქმეებში ჩარევისა, ვინაიდან, დაიჯერეთ, თუ ტფილისსა, ბაქოსა და ერევანში სიწყნარე არ არის, ამიერ-კავკასია ისეთი მნიშვნელოვანია ევროპისა და აზიისათვის - ეს წინადაც ესმოდათ - რომ შეუძლებელია უყურადღებოდ დარჩეს ეს, და თუ ყურადღება მიაქციეს, ეს მოასწავებს იმას, რომ ამის შედეგები იქნება მავნე მთელი ჩვენი ამიერ-კავკასიის რესპუბლიკებისათვის. ამიტომ ვამბობთ ჩვენ, რომ ეს საკითხი ჩვენც გვეხება და დაჟინებით მოვითხოვთ, რომ იგი გადაიჭრას ისე, როგორც იყო განზრახული ნოემბრის შეთანხმებით. უეჭველად უნდა მოხდეს ურთიერთ შორის შეთანხმება. უნდა მოხდეს ამ საკითხის გადაჭრა არა აბდულ-ჰამიდის მეთოდით, არამედ წესიერ, ევროპიული დემოკრატიული მეთოდით. სწორედ იმ დემოკრატიული მეთოდით, რომელზედაც ლაპარაკობს მიმართვა. მე პირდაპირ უნდა განვაცხადო, რომ კონფერენციები, რომელიც იყო მოწვეული ჩვენი მთავრობის მეთაურობით, ვერ გამოდგა ნაყოფიერი, მაგრამ მას ჰქონდა ასეთი თუ ისეთი შედეგი. ეს შედეგი იყო ნოემბრის შეთანხმება. აქ კიდევ უნდა მოხდეს კონფერენცია. უნდა დაისვას ეს საკითხი. ჩვენ სკეპტიკურად ვუყურებთ ამ კონფერენციას, ვინაიდან ვინც ამ კონფერენციას უნდა დაესწროს, ის არ მოვა აქ იმ შეგნებით და პოლიტიკით, რომელიც აქ არის ამ მიმართვაში გატარებული, ე.ი. გაატარებენ აღმოსავლეთის პოლიტიკას, დიპლომატიას. ჩვენთვის საჭირო არის - თუ ეს საზოგადოდ საჭიროა - ევროპიული დიპლომატია. საჭიროა, რომ ნათლად და აშკარად დაისვას საკითხი და გადაიჭრას ისე, როგორც სასარგებლოა ყველასათვის და განსაკუთრებით ამ ორი რესპუბლიკისათვის. როცა ეს ორი მთავრობა, ეს პარლამენტები ფიქრობენ სისხლის ღვრით, ხმლით გადაჭრას ნაციონალური საკითხისას, მე ეჭვი შემაქვს, არიან თუ არა ისინი მომხრენი თავისი დამოუკიდებლობისა? მაშინ მათ უნდა შეიგნონ, რომ ის, რაც დღეს იქ ხდება - ეს არის ფესვების გამოთხრა, როგორც დამოუკიდებლობის, ისე თავისუფლებისა. ჩვენმა პარლამენტმა, დამფუძნებელმა კრებამ უნდა ერთხმად აღიაროს, უნდა მოსთხოვოს მათ, რომ სადაო საკითხები გადასჭრან იმ მეთოდებით, რომელსაც ჩვენ მუდამ ვუკარნახებდით, ვინაიდან სხვა გამოსავალი არ არსებობს არც მათთვის, არც ჩვენთვის. სანამ ამას არ შეიგნებენ, ასეთ მომართვით შეუძლებელია რამე გაკეთდეს. ერთი რამ შეიძლება მხოლოდ გაკეთდეს. ეს ის, რომ, როდესაც ერთ მომჩივანს გამოუტანთ მსჯავრს, გამოჩნდება მესამე პირი, რაც ჩვენ არ გვინდა. ჩვენ გვინდა ჩვენვე ვიყოთ მჭედელი ჩვენი მომავლისა, ჩვენი დამოუკიდებლობისა და ჩვენი თავისუფლებისა. (ტაში).

თავმჯდომარე. სიტყვა ბატონ ვეშაპელს ეკუთვნის.

გრ. ვეშაპელი. (ნაც.-პ.) ბატონებო! ინტერესი საქართველოსი საზოგადოდ და საქართველოს დამფუძნებელ კრებისა კერძოდ იმ ამბებისადმი, რომლებიც ეხება ყარაბაღში, ზანგეზურში, ყარსის ოლქში და საერთოდ სომხების და თათრების საზღვარზე ხდება, არის იმდენად დიდი, რომ, კიდეც რომ არ მოემართა ჩვენთვის რომელიმე მხარეს, ჩვენ ამ ამბების შესახებ ჩვენი აზრი მაინც უნდა გვეთქვა. თავის თავად ცხადია, რომ ეხლანდელ პირობებში თათრების და სომხების ჩვეულებრივი უთანხმოება, სისხლის ღვრა იღებს ნამდვილ ომის ხასიათს. დღეს, როდესაც ერთის მხრივ რუსეთი, თავის საბაბსა და მიზეზს ეძებს, რომ კავკასიის ქედს აქეთ რუსეთის საქმეების კეთება დაიწყოს, თავის თავად ცხადია, რომ ომი აზერბაიჯანსა და სომხეთს შორის იქნება ერთი საუკეთესო საშუალებათაგანი იმისათვის, რომ ამა თუ იმ სახით რუსეთის მთავრობამ - დღეს ის უკვე აღარ არის უბრალო ბოლშევიკური მთავრობა, არამედ ნამდვილი რუსეთის იმპერიალისტური მთავრობაა - მიიღოს თავის თავზე მოვალეობა განაგრძოს თავისი ძველი კულტურული მისია და ჩაერიოს კავკასიის საქმეებში. თავის თავად ცხადია, რომ ჩვენი უბედურება ის კი არ იქნება, რომ დაიწერება საჩივარი სომხეთზე ან აზერბეიჯანზე, იმიტომ რომ მე არ ვეკუთვნი იმათ, ვინც ფიქრობს, რომ საქართველო იქნება დამოუკიდებელი, თუ დამოუკიდებელი იქნება სომხეთი და ადერბეიჯანი, რომ უაზერბეიჯანოთ და უსომხეთოთ არსებობა არ შეგვიძლიან, მაგრამ უბედურება ის არის რომ ჩვენც წავაგებთ სომხეთის და აზერბეიჯანის საქმეებში ჩარევით, თუ სრულებით არ წავაგებთ, ყოველ შემთხვევაში დიდ რამეს მაინც დავკარგავთ. მეორე მიზეზი ჩვენი ინტერესისა ამ საქმისადმი არის ის, რომ ჩვენს სახელმწიფოში საერთოდ ბევრი მაჰმადიანი ცხოვრობს. თავის თავად ცხადია, რომ თუ აზერბეიჯანის და სომხეთის უთანხმოება მიიღებს ომის ხასიათს, ჩვენში ძალიან ძნელი იქნება ნორმალური პირობების დაცვა იმ მაზრებში და კუთხეებში მაინც, სადაც სომხები და მაჰმადიანები ერთად ცხოვრობდენ. და რადგანაც ქართველი ხალხის დიდი ნაწილი მაჰმადის სჯულს აღიარებს, თავის თავად ცხადია, რომ არ შეიძლება დიდი ყურადღება არ მიაქციოთ ამ ომს, რომელიც თითქმის რელიგიურ ომის ხასიათს იღებს. ბატონებო! ძალიან ძნელი არის იმის მტკიცება, თუ რომელი მხარე არის მართალი იმ ბრძოლაში, რომელიც ეხლა არის გამართული სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის. ყოველთვის ძნელი არის ამის მტკიცება საერთოდ და განსაკუთრებით ძნელი არის ეს, როდესაც საქმე სომხეთსა და აზერბეიჯანს ეხება. ის დეპეშები, რომლებიც მოსდის მთავრობისაგან, პარლამენტებისაგან, შემდეგ ქალაქებიდან და სოფლის წარმომადგენლებისაგან, თითქმის ერთნაირი ენით არის დაწერილი, როგორც აზერბეიჯანიდან, ისე სომხეთიდან ამა თუ იმ ამბის შესახებ. მხოლოდ ერთი კი უნდა ითქვას, რომ სომხეთი უფრო მომზადებული შეხვდა ამ ამბებს, ვიდრე აზერბეიჯანი. ჯერჯერობით სამხედრო, ეგრედ წოდებულ ოპერატიულ ცნობების მიხედვით, სომხეთს არა აქვს მაინც და მაინც მიზეზი, რომ შეაწუხოს მომართვით საქართველოს პარლამენტი ან დამფუძნებელი კრება. სომხეთის რეგულიარული ჯარები გაცილებით მეტნი არიან, ვიდრე აზერბეიჯანისა და, სამწუხაროდ, ჩვენი... (არ ისმის. თავმჯდომარის ზარი) საერთოდ რასაკვირველია, მე რიცხვს არ ვაქცევ ყურადღებას.

სწორედ სომხეთის მთავრობის მთელი პოლიტიკა იმაში მდგომარეობდა, რომ გაეწრთვნა თავისი რეგულიარული ძალები. ამაში დახმარებას უწევდნენ სხვა და სხვა უცხო სახელმწიფოები და არსებული ცნობების მიხედვით ვიმეორებ, დღეს და საერთოდ უკანასკნელ უთანხმოების დროს სომხეთის რეგულიარული ჯარი წარმოადგენდა გაცილებით უფრო დიდ ძალას, ვიდრე აზერბაიჯანის ჯარი, ალბათ ამით აიხსნება, რომ თანახმად სომხეთის ცნობებისა იქ უკვე უქმობენ გამარჯვებას. ოპერაციები სომხეთის ჯარის მხრივუფრო ფართო ხასიათს იღებს, უფრო ბევრი მიმართულებით წარმოებს, ვიდრე ადერბეიჯანის მხრივ. რასაკვირველია ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ეს გათავდება სომხეთის გამარჯვებით, თუ გაგრძელდა ბრძოლა. მე მინდა ვსთქვა, რომ სომხეთი უფრო კარგ მდგომარეობაში და ძლიერი აღმოჩნდა, ვიდრე აზერბეიჯანი და სამხედრო ტრადიციების მიხედვით, - ამ გარემოებას ყოველთვის აქვს მნიშვნელობა. ომის დაწყების მიზეზები ძველია. ამ მიზეზთა შორის არის ძველი ისტორიული დავა, ძველი წინააღმდეგობა, რომელიც იყო სომხეთსა და სათათრეთს შორის ამიერ-კავკასიაში. ჩვენ ვიცით დაახლოვებით რა წარმოადგენს ამ ურთიერთობათა ინტერესების მაქსიმუმს. ცხადია, რომ აზერბაიჯანის ეროვნულ ინტერესებს აქვს თავისი მაქსიმუმი ამიერ-კავკასიაში. აზებაიჯანის ეროვნული ინტერესების მაქსიმუმი ის არის, რომ ასე თუ ისე პირდაპირი საზღვრები ჰქონდეს ოსმალეთთან. ეს არის ძირითადი მიზანი აზერბაიჯანის პოლიტიკის მიმართულებისა საერთოდ. მე არ ვგმობ ამით ამა თუ იმ მთავრობის, ამა თუ იმ პარლამენტის პოლიტიკას. ამ მხრივ, რასაკვირველია, სომხეთი როგორც ოსმალეთსა და აზერბაიჯანს შორის მყოფი დიდ საწინააღმდეგო ძალას წარმოადგენს. სწორეთ ამით შეიძლება იმის ახსნა, რომ აზერბაიჯანის ეროვნული ინტერესების მაქსიმუმი ძალიან ძნელად ეგუება სომხეთის ეროვნულ პოლიტიკას. უკნასკნელს აქვს თავისი მაქსიმუმი და, რასაკვირველია, ჩვენ არ წავაგებთ თუ ისიც გვექნება გათვალისწინებული. რამდენად უფრო ფანტასტიური გამოდის გეგმა დიდი სომხეთის შეჰქმნისა ოსმალეთის იმპერიის ნანგრევებზე, თან და თან რამდენათ თვით დიდი სახელმწიფოები, რომელნიც ხელის შეწყობას შეპირდნენ სომხეთს, სხვა და სხვა დროს დიდ სომხეთის შექმნაზე ოცნებობდენ, რამდენათ ეს სახელმწიფოები, ინგლისი, ამერიკა ხელს იღებენ ამ დიდ სომხეთის შექმნაზე, რამდენად გერმანიაში, ლონდონში, ამერიკაში ან პარიზის კონფერენციაზე ამცირებენ ამ სომხეთის ფარგლებს, იმდენათ უფრო მწვავე ხასიათს იღებს ამიერკავკასიაში სომხეთის პოლიტიკა. მისი სურვილია, რაც შეიძლება მეტი ტერიტორია მიისაკუთროს. სულ ერთია, სომხეთის იქნება ეს ტერიტორია თუ აზერბაიჯანის, რადგანაც ვიმეორებ, იმედი თან და თან იკარგება, რომ იქ ოსმალეთის იმპერიაში რაიმე დიდი კომპენსაცია ხვდეს სომხეთს. ვიმეორებ რამდენად ეკარგება სომხეთის პოლიტიკურ მოღვაწეებს იმედი 7-6 ვილაიეტის მიღებისა ოსმალეთისაგან, იმდენათ ისინი გაფაციცებით ეძებენ კუთხეებს, სადაც რუსეთმა იმათ დაუსახლა სომხები და აყენებენ ამ სომხეთის ოაზისის საკითხს. უნდათ ერევანს შეუკავშირონ ეს ოაზისები. ბოლო დროს უსათუოდ გამწვავდა ყარაბახის საკითხი და უსათუოთ ხდება ის ისტორიული დაპყრობა, დამშვიდება ე.ი. ხოცვა-ჟლეტა იმ მაჰმადიანებისა, რომლებიც გაჩხირულნი არიან ერევნის და ახალციხის შორის.

არც ერთ ფრაქციას დამფუძნებელი კრებისას არა აქვს სურვილი, რომ დღევანდელი კრება და ან საერთოდ ჩვენი კრებული გახდეს საგნათ. (არ ისმის) მაგრამ რადგან კარაბახი უფრო შორს არის, ვიდრე ახალქალაქი, მე როგორც ნაციონალისტი მოვალედ ვრაცხ ჩემს თავს განვაცხადო ის, რაც ჩვენ გვეხება და რაც ჩვენ არ შეგვეხება; რომ რეზოლიუცია გამოვიტანოთ და დავპირდეთ კავკასიის ხალხებს, რომ საქართველო შეარიგებს სომხებსა და თათრებს, რომელნიც რუსეთმა, ინგლისმა და ამერიკამ ვერ შეარიგა, ეს რასაკვირველია, საქართველოს რესპუბლიკას გაუძნელდება. მე მხოლოდ მინდა ის ვთქვა, რომ რამდენად ეს ამბები საქართველოს რესპუბლიკის ინტერესებს შეეხება, იმდენად ჩვენ ვალდებულნი ვართ, რომ დარაჯათ ვუდგეთ ქართველ ერის ინტერესებს. ჩვენ ვალდებულნი ვართ ამ თვალსაზრისით უყუროთ იმას, რაც ხდება ყარაბახში. იმასაც გავიმეორებ, რომ არ მინდა ვთქვა, თითქოს მარტო სომხეთის პოლიტიკის მაქსიმუმი იყოს საქართველოსათვის საწინააღმდეგო. აზერბეიჯანის ეროვნული პოლიტიკის მაქსიმუმიც ეწინააღმდეგება ჩვენს ინტერესებს, იმიტომ, რომ იმდენად, რამდენადაც ის პრეტენზიებს აცხადებს ბათომზე და ეძებს გზას შავი ზღვით ევროპაში, იმდენად იგი ეწინააღმდეგება საქართველოს ეროვნულ ინტერესებს. მაგრამ ამასთან ერთად თქვენ ყოველთვის გახსოვთ, რომ სომხეთის ეროვნული პოლიტიკის მაქსიმუმი არის მიმართული ოაზისების გაერთიანებისაკენ ერევნის სომხეთთან. და ეს სურვილი გაეზარდათ მას შემდეგ, რაც სომხეთმა სრულიად დაკარგა იმედი ოსმალეთში დიდი სომხეთის შექმნისა. ეს საკითხი შეეხება არა მარტო აზერბეიჯანის სასიცოცხლო ინტერესს, არამედ მიმართული არის ჩვენი ინტერესებისაკენაც, და ეს იმდენად, რამდენადაც ყარსის ოლქის მაჰმადიანებს, რომელნიც მეტ ნაწილად ქართველური სისხლისანი არიან ასეთი პოლიტიკით დიდი საფრთხე მოელით. განსაკუთრებით ეს შეეხება არტაანის ოლქს. იმ არტაანის მაჰმადიანების მოსახლეობას, რომელნიც ჰყოფდნენ ერევნის სომხებს ახალქალაქის სომხებისაგან. რომ ეს უკანასკნელი წინააღმდეგობა ინტერესებისა არ არის შემთხვევითი, რომ ის არაფრით არ ჩამოუვარდება, ყოველ შემთხვევაში შეიძლება ითქვას, აღემატება აზერბეიჯანის ეროვნული პოლიტიკის მაქსიმუმს, ამის თქმა შეიძლებოდა მაშინაც, როდესაც ბათომის საკითხი ირჩეოდა; რომ ეს არ ყოფილა შემთხვევითი ამისი გარკვევისათვის, შემდეგი რამის დამატება შეიძლება, რომ დამფუძნებელ კრებას მთელი სურათი ჰქონდეს თვალწინ დასახული და საერთოდ ყველამ იცოდეს ყოველგვარი შესაძლებლობა. როდესაც ბათომის საკითხს სწყვეტდენ, მე ვიცი სომხეთის მთავრობის თავმჯდომარე ხატისოვის აზრი, რომელიც ჩვენ მთავრობას უნდა გაეგო, როგორც ოფიციალური აზრი სომხეთის მთავრობისა, მას უთქვამს, რომ სომხეთს აქვს პირდაპირი ინტერესი ბათომის ოლქში, ჭოროხის ნაპირებზე და რომ ბათომის საკითხი არ უნდა დაისვას მხოლოდ საქართველოს ინიციატივით და საქართველოს ინტერესების თვალსაზრისითო, არამედ ის უნდა გადაწყდეს, როგორც საერთაშორისო საკითხი, სომხეთის ხალხთან კერძო შეთანხმებითო. ეს უკანასკნელი განცხადება დამყარებული არის იმაზედ, რომ სომხეთს, გარდა იმისა, რომ სომხეთის ოაზისების გაერთიანება უნდა, მას უნდა ახალქალაქის ოაზისი პირდაპირ დაუკავშიროს ერევანს. ამის გარდა მას უნდა გასავალი შავი ზღვისაკენ. მხოლოთ არა იმისათვის, რომ როგორც აზერბეიჯანი დაუკავშირდეს ოსმალეთს და მოიახლოვოს პირდაპირი პორტი გასავალი ზღვისაკენ. გარდა ამისა მათ აქვთ პროექტი რკინის გზის გაყვანისა ბათომსა და ყარსის შუა. ეს არის ყოველ შემთხვევაში სომხეთის იმპერიალისტების პროექტი.

ამ რკინის გზას, - რომელიც სომხეთის რკინის გზა იქნება, - ბათომ-ყარაბაღით - ხომ უნდა თავისი მიწა და სწორედ ამ მიწისთვის იბრძვიან. ამ პროექტზე ლაპარაკობდა ხატისოვი, როცა ის ამბობდა, რომ ბათომის საკითხს აქვს თავისი მნიშვნელობა და ის ისე ვერ გადაწყდება, როგორც საქართველოს საკითხი, არამედ ის უნდა გადიჭრას, როგორც საერთაშორისო საკითხიო, რომ სომხეთს აქვს თავისი ინტერესი ამ საქმეშიო და სხვ. ახლა მოგახსენებთ არტაანის ოლქზე, ის უმეტესად დასახლებულია სისხლით ქართველ მაჰმადიანებით. ამ მაჰმადიანობამ რამდენი ხანია, რაც საქართველოს მთავრობას მიმართა, რომ მან ის დაიხსნას ჟლეტისაგან. მთელი ყარსის ოლქის, კერძოდ ჩალდირის მაჰმადიანებმა პეტიციითაც კი მიჰმართეს საქართველოს მთავრობას - დაგვიხსენით ამ ჟლეტისაგანაო, სთხოვდენ საქართველოსთან შეერთებას და მის ქვეშევრდომებად მიღებას. ეს თხოვნა არ არის არაბუნებრივი, რომ მისთვის ყურადღება არ მიექცია ჩვენს მთავრობას, - ეს ჩალდირი არის ახალქალაქის გვერდზე ჩვენს საზღვრებზე, შემდეგ ის არის იმ გზატკეცილზე, რომელიც ახალქალაქ-არტაანისაკენ მოდის, არტაანი კი ჩვენს ხელშია. გარდა ამისა, ვიმეორებ, ეს მაჰმადიანები ქართული სისხლისანი არიან. გარდა ამისა ამ ოლქში სომხები სტატისტიკური ცნობების მიხედვით ძალიან მცირე რიცხვს შეადგენს, აი ეს ოლქი, მიუხედავად ასეთ მდგომარეობისა, ჩვენთვის გაუგებარ მოსაზრებისა, სრულიად მოულოდნელად გადაეცა სომხეთს, მიუხედავად იმისა, რომ ყარსის და არტაანის ოლქებს ბოლომდე უნდა გაეაზრებინათ ის ბედი, რომელიც მათ ბრესტის ხელშეკრულებამ არგუნა. ყარსი და არტაანიც, ორივე ერთი და იმავე მოსაზრებით ინგლისის სარდლობას ეკავა, ეს იმიტომ, რომ ინგლისს არ უნდოდა ყარსი და ბათომი ოსმალეთს ჩავარდნოდა ხელში. მიუხედავად ამისა, ინგლისმა ბრესტის ხელშეკრულების ლიკვიდაცია გაყო ორ ნაწილად: ბათომი თვითონ დაიკავა, ყარსი კი სომხებს გადასცა. ამ რიგად სომხეთს ძალიან იოლად ჩაუვარდა ხელში ყარსის ოლქი. დღეს არტაანში და ახალციხეში სდგას ჩვენი ჯარი, ეს იმიტომ, რომ ჯავახეთი ჩვენი რესპუბლიკის პროვინცია არის და სომხები ცდილობენ, რომ რითაც არ უნდა დაუჯდეს დაიმორჩილონ მაჰმადიანები და ამით საშუალებას გვისპობენ, რომ ბათომ-არტაანის გასაღები ჩვენთვის იყოს უზრუნველყოფილი.

ჩვენი მთავრობა ღირსია საყვედურისა, რომ მაჰმადიანების თხოვნამ მასთან ვერ გასჭრა და ისინი მსხვერპლად შეეწირენ დიდი სომხეთის შექმნის იდეას აქ, ამიერ-კავკასიაში, მას შემდეგ, რაც დიდი სომხეთის შექმნის იდეა უიმედო აღმოჩნდა ოსმალეთში. ჩვენს მთავრობას ამაზე შეუძლია განაცხადოს და თქვენც დაადასტუროთ ის, რომ მაჰმადიანების თხოვნა გამოწვეული იყო მით, რომ იქ არ დატრიალებულიყო ისეთი ამბები, როგორიც ახლა სომხეთ-აზერბაიჯანის შორის ტრიალებს. შეიძლება მიმდინარე პოლიტიკური პირობების მიხედვით ეს გამართლდეს, მაგრამ ეროვნული ინტერესის მიხედვით ამის გამართლება ისტორიულად ძნელია. ჩემი მიმართვა საქართველოს დამფუძნებელი კრებისა და მთავრობისადმი ის არის, რომ მთავრობა უფრო მეტის ენერგიით და ყურადღებით უდგას დარაჯად საქართველოს სამხრეთის საზღვრებს დაწყებული ბორჩალოს მაზრიდან, ვიდრე შავ ზღვამდე. ჩვენ დამრიგებლის როლი არ შეგვიძლია მივიღოთ, მაგრამ ჩვენი მთავრობა და ჩვენ ვალდებული ვართ, თუ ეს ომი არ გათავდა, მივიღოთ ზომები, რათა ამ ომმა ცუდი შედეგები არ მოუტანოს ჩვენს საკუთარ ქვეყანას, რომ მძიმე არ გახდეს ჩვენი პოლიტიკური მდგომარეობა ჩვენს მაზრებში, რომელნიც სამხრეთს აკრავან და რომელშიაც სომეხ-მაჰმადიანები სცხოვრობენ. ასეთია მაზრები ბორჩალოსი, ახალქალაქის, ახალციხის და საერთოდ სამაჰმადიანო საქართველო. მე ვისურვებდი, რომ ჩვენი მთავრობა ამას დარაჯად დასდგომოდა და მე ვისურვებ, რომ არ მოხდეს ისეთი შემთხვევა, რომ ჩვენ რამე წავაგოთ ეროვნული ინტერესის მიხედვით.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის ბ-ონ ლეო შენგელაიას.

ლ. შენგელაია. (ს.-რ.) მოქალაქენო, დამფუძნებელ კრების წევრნო! ამ მოკლე ხანში ამიერ-კავკასიის ერების ცხოვრებაში მოხდა ორი უდიდესი მნიშვნელოვანი აქტი: ერთის მხრით ევროპამ იცნო ჩვენი დამოუკიდებლობა, ხოლო მეორეს მხრით ამიერ-კავკასიის ერები შეუთანხმდენ ერთი მეორეს, რომ ჩვენ შორის არსებული სადაო საკითხები გადაწყვეტილ იქნენ შეთანხმებით და მშვიდობიანი გზით. თუ პირველი მათგანი იყო დაგვირგვინება ჩვენი ორი წლის ბრძოლისა, მეორე იყო გარანტია იმისა, რომ ამიერ-კავკასია არ გადაიქცეოდა მეორე ბალკანეთად, რომ ამიერ-კავკასიის ერები შესძლებდნენ ბოლოს და ბოლოს მოეწყოთ თავიანთი ცხოვრება ისე, რომ ყოველ მათგანს ეცხოვრა დამოუკიდებლად. მაგრამ მოგეხსენებათ, რომ ჩვენი ორი წლის დამოუკიდებელი არსებობა აღსავსე იყო სიურპრიზებით და ტრაღიკული მომენტებით. დღემდის ჩვენი ცხოვრება ისე მიმდინარეობდა, რომ თუ ერთ დღეს არხეინად ვგრძნობდით თავს, მეორე დღეს იარაღს ვისხამდით, ერთ დღეს თუ ვზეიმობდით, მეორე დღეს ვსტიროდით. დღეს სატირალია ის ამბავი, რომელზედაც მოგვითხრობს აზერბაიჯანის პარლამენტის რეზოლიუცია. ერთი ასეთი საბედისწერო და ტრაღიკული მომენტი არის ის ბრძოლა, რომელიც აზებაიჯანის და სომხეთის შორის სწარმოებს. და ეს ბრძოლა არ არის სომხეთისა აზერბაიჯანის წინააღმდეგ ან აზერბაიჯანისა სომხეთის წინააღმდეგ: იგი ამიერ-კავკასიის ერების რესპუბლიკების დამოუკიდებლობის წინააღმდეგ არის მიმართული. ის შუღლი, რომელმაც ფრთები აიხსნა და რომელმაც მოგვცა თავისი სისხლიანი ნაყოფი აზერბაიჯანის და სომხეთის შეტაკების დროს, შეუძლებლად სთვლის არა მარტო აზერბაიჯანის და სომხეთის დამოუკიდებლობას, არამედ მთელი ამიერ-კავკასიის ერების ფიზიკურ არსებობას. და ჩვენი მოვალეობა არის გაუგზავნოთ სასტიკი პროტესტი იმათ, ვინც დირიჟორობს ამ შეტაკებას და არ ცდილობს, რომ სადაო საკითხები აზერბაიჯანის და სომხეთის შორის გადაწყდეს მშვიდობიანობის გზით. ამას ჩვენ გვიკარნახებს არა უბრალო სანტიმენტალიზმი და კაცთ-მოყვარეობა, მას გვიკარნახებს ამიერ-კავკასიის ყველა რესპუბლიკის სასიცოცხლიო ინტერესები.

თქვენ იცით, მოქალაქენო, რომ ამას წინად ევროპის იმპერიალისტებმა ჩვენს ერს ახალი სიურპრიზი შესთავაზეს. უმაღლესმა საბჭომ ბათომი პორტო-ფრანკოდ გამოაცხადა. რას ნიშნავს ეს? განა იმპერიალისტურმა ევროპამ არ იცის, რომ საქართველოს არ შეუძლიან ჯან-მრთელად არსებობა თუ მასთან არ იქნება სამაჰმადიანო საქართველო? თუ მის ხელში არ იქნება ბათომი?! და თუ მართლაც იმპერიალისტური ევროპა ამის მომხრეა, რომ ბათომი პორტო-ფრანკოდ გამოცხადდეს, ეს იმას ნიშნავს, რომ იმპერიალისტური ევროპა არ არის მომხრე ჩვენი ფაქტიური დამოუკიდებლობისა, არამედ ის მომხრეა ჩვენი ფიქტიური დამოუკიდებლობისა. თუ ჩვენ რესპუბლიკას ჩამოგლეჯენ საუკეთესო ნაწილებს, ურომლისოდ მას ცხოვრება არ შეუძლია, ეს იქნება არა ფაქტიური დამოუკიდებლობა. მაშასადამე ჩვენ ჯერ კიდევ არ დაგვიძლევია იმპერიალისტური საფრთხე.

ასევე უნდა ითქვას იმ საკითხის შესახებ, რომელიც ჩრდილოეთიდან მოდის. ჩვენ არ გვაქვს სურვილი მათთან შეტაკებისა, მაგრამ ჩვენ არ ვიცით, როგორი დამოკიდებულება, როგორი ურთი-ერთობა დამყარდება ჩვენსა და მათ შორის.

და ასეთ პირობებში ამიერ-კავკასიის ერებს მართებთ თავისი ძარღვების დაჭიმვა და მთელი თავისი ძალების მობილიზაცია, რათა წინააღუდგეს ყველა იმ ძალას, რომელიც ამიერ-კავკასიის რესპუბლიკების სასიცოცხლო ინტერესების წინააღმდეგ იქნება მომართული, იქნება ეს ევროპიულ იმპერიალიზმის მიერ წარმოებული, თუ აღმოსავლეთის ფანატიზმის მიერ.

აქ მთავარი საკითხი არ არის მარტო ყარაბახის საკითხი. ჩვენ წინ არის უფრო ფართო საკითხი. ეს არის ტერიტორიის გამიჯვნის საკითხი. და ფაქტად არ გადაიქცევა ყველა ის შეთანხმება, რომელიც დადებულა ან დაიდება ჩვენსა და აზერბაიჯანის შორის, ან აზერბაიჯანის და სომხეთის შორის, თუ საკითხი ტერიტორიის გამიჯვნისა საბოლოოდ არ გადაწყდა. ამიტომ ჩვენი მოვალეობა არის, ეს საკითხი დაისვას დღის წესრიგში და გადაწყდეს ისე, რომ არც ერთი არ შეიქნეს შეურაცხყოფილი, არავინ არ იქნას დაჩაგრული. ვფიქრობ, რომ ასეთი გადაწყვეტით რეალური საფუძველი ჩაეყრება იმ საკითხს, რომლის შედეგებს ვერ ვხედავთ ჯერ-ჯერობით სინამდვილეში.

იმ რეზოლიუციაში რომელიც არის გამოგზავნილი აზერბაიჯანის პარლამენტის მიერ, აზერბაიჯანის პარლამენტი და მასთან ერთად ყველა ფრაქციები, რომელნიც ემხრობიან ამ რეზოლიუციას, იმ ამბების პასუხის მგებლობას, რომელიც დატრიალდა ყარაბაღში, აკისრებს სომხეთის მთავრობას. მე ვფიქრობ რომ ორი-სამი დღის შემდეგ უთუოდ ასეთსავე რეზოლიუციას გამოიტანს სომხეთის პარლამენტი და ისიც მთელ პასუხის-მგებლობას დააკისრებს აზერბაიჯანის მთავრობას.

რა თქმა უნდა ჩვენ ვერ შეუდგებით იმის გამორკვევას, თუ ვინ არის მტყუანი ან ვინ მართალი. მაგრამ ერთი რამ არის ჩვენთვის აშკარა: მტყუანი არის ის, ვინც გაურბის შეთანხმებას, მტყუანი იქნება ის, ვინც სადაო საკითხების გადასაწყვეტად იარაღს მიმართავს. ეს აშკარაა ჩვენთვის, აშკარაა ყველასათვის.

ბატონებო! აქ ბევრი ლაპარაკი ზედმეტია. ყოველი ჩვენგანი გრძნობთ, თუ რამდენად დამღუპველია ის შეტაკება, რომელიც სწარმოებს აზერბაიჯანის და სომხეთის შორის. ყოველი ჩვენგანი გრძნობს, რომ ამ შეტაკებაში დაიწვება და დაიფერფლება არა მარტო აზერბაიჯანი და სომხეთი, არამედ მთელი ამიერკავკასია. ამიტომ ჩვენი უპირველესი მოვალეობა არის ჩვენს მეზობლებს შევსძახოთ: შესდექით! ამიერ-კავკასიის ბედ-იღბალი და მომავალი მოითხოვს, რომ ამიერ-კავკასიის ერებს შორის დამყარდეს მშვიდობიანი განწყობილება.

ნუ გაახარებთ თქვენს მტრებს და ნუ დააღონებთ თქვენს მეგობრებს! (ტაში).

თავმჯდომარე. სიტყვა ბატონ გვაზავას ეკუთვნის.

გ. გვაზავა (ე.-დ.) ის შეხლა-შემოხლა, რომელიც არსებობს აზერბაიჯანსა და სომხეთს შორის, არ არის ახალი. ეს აღმოცენებულია საერთოდ ტერიტორიის საკითხის ნიადაგზე. ეს საკითხი ვრცელია, ამ საკითხზე ბევრი მუშაობა გვქონდა. მასზე მეც ვმუშაობდი მაშინ, როდესაც საქართველოს დამოუკიდებლობა არ იყო გამოცხადებული, მაგრამ სამწუხაროდ ვერაფერს ვერ მივაღწიეთ. ყარაბახში, ზანგეზურში და სხვა ადგილებში ისეა გადახლართული აზერბაიჯანის და სომხეთის ინტერესები, რომ თითეული მათგანი ფიქრობს, რომ მას იმ ადგილების გარეშე ცხოვრება არ შეუძლია. სომხები ამბობენ, რომ ყარაბაღშია მათი სასიცოცხლო ინტერესები, ვინაიდან იქ ჩვენი მოსახლეობა ბევრიაო, აზერბაიჯანი ამბობს, რომ იქ მას დიდი ეკონომიური ინტერესი აქვს. და როდესაც თითოეული ამ სახელმწიფოთაგანი ასე უყურებს ყარაბაღს, ამ საკითხის ასე იოლად გადაწყვეტა, როგორც წარმოუდგენია ბ. აკ. ჩხენკელს, ძალიან ძნელია. რასაკვირველია ჩვენი სურვილია მათ შორის დავა შეთანხმებით გადაწყდეს, მაგრამ ეს მიზანს ვერ აღწევს და მხოლოდ სურვილად რჩება. ეს ჩვენ ბევრჯერ ვსცადეთ, მაგრამ არავითარი შედეგი არ მოჰყოლია. ეს საზოგადო მოვლენა არის ერის ცხოვრებაში. ასეთი თავისებური ტრაგედია არის მსოფლიო მოვლენებში, ასეთი საკითხები ხშირად არ სწყდება ისე, როგორც ჩვენა გვგონია, ხშირად შეთანხმება არ ხდება და სისხლის ღვრა აუცილებელია. მაგრამ თუ მხედველობაში მივიღებთ ჩვენს ეხლანდელ მდგომარეობას და იმ საფრთხეს, რომელიც ჩრდილოეთიდან არის, რასაკვირველია, ჩვენ შეგვიძლია მივმართოთ ამა თუ იმ წინადადებით ორივე ერს. საქმე იმაშია, რომ ამიერ-კავკასიას საერთოდ და ყველა რესპუბლიკებს ცალკე დიდი საფრთხე მოელის ჩრდილოეთიდან. რაც უნდა იყოს, ჩვენი ცხოვრება ჯერ განმტკიცებული არ არის. ჩვენი სახელმწიფოები იურიდიულად ცნობილი არ არიან და ასეთ პირობებში შინაური ცხოვრების საკითხების გადაჭრისათვის არ უნდა იყოს დავა, თუნდაც შიგ ჩაქსოვილი იყოს სასიცოცხლო ინტერესები. ასეთი წინადადებით აუცილებლად უნდა მივმართოთ სომხეთს და აზერბეიჯანს. ამ შემთხვევაში ყველანი უნდა გამოვდიოდეთ იმ უმთავრესი დებულებიდან, რომელსაც სახელმწიფოებრივი იდეა ჰქვია. ჩვენ ვუყურებთ ჩვენს სახელმწიფოს, როგორც დამოუკიდებელ სახელმწიფოს, ჩვენ ამნაირად უყურებთ მეზობელ სახელმწიფოებსაც. დღეს ორ მეზობელს შორის შეტაკება ხდება. იბადება კითხვა: როგორ უნდა მოიქცეს მესამე სახელმწიფო? ამ შემთხვევაში ჩვენ უნდა მივმართოთ საერთაშორისო ნორმებს და მის თანახმად უნდა მოვიქცეთ. აქ გამოთქმული იყო აზრი, რომ მომრიგებლის როლს ვერ მივიღებთო. ჩემის აზრით ეს არ არის მართალი. ჩვენ აუცილებლად უნდა გამოვიდეთ მომრიგებლის როლში. ჩვენ ან ჩუმად უნდა ვიყვეთ და ნეიტრალიტეტი დავიცვათ, ან და გამოვიდეთ იმ ფორმებში, რა ფორმებშიაც გამოდის სხვა სახელმწიფო ასეთ შემთხვევაში. ეს არის წინადადება მეგობრული შუამავლობისა. ეს არის გათვალისწინებული საერთაშორისო უფლების მიერ. და მე არ ვიცი, რად უნდა აუქციოთ ჩვენ გვერდი ამ უფლებრივ ნორმებს. და არამც თუ გვერდს ვერ აუხვევთ იმ ნორმებს, რომელიც მიღებულია საერთაშორისო უფლებაში, არამედ ჩვენ მხოლოდ ეს-ღა დაგვრჩენია.

ჩვენ გვაქვს მომართვა აზერბეიჯანის პარლამენტისა და სხვა ფორმთ ჩვენი გამოსვლა მოუხერხებლად მიმაჩნია.

ერთი გამოსავალი გვაქვს ჩვენ: ეს - მივცეთ წინადადება მეგობრული შუამავლობისა. ეს იქნება ცდა, რომ როგორმე მოხდეს შეთანხმება, შერიგება, ან არბიტრაჟის საშუალებით გადაწყდეს სადავო საკითხი. მივაღწევთ თუ არა რაიმე შედეგს არ ვიცი, მაგრამ ჩვენი ვალი მოხდილი იქნება. ჩვენ უნდა ვიხმაროთ ყოველი ღონისძიება და თუ შედეგს ვერ მივაღწევთ, ჩვენი მთავრობა, რასაკვირველია, დარაჯად უნდა იდგეს ჩვენი ეროვნული ინტერესების დასაცავად.

აქ ითქვა, ჩვენი მდგომარეობა ისეთია, რომ შეიძლება ამ შეტაკებამ, რომელიც სწარმოებს აზერბეიჯანსა და სომხეთს შორის შუა, გამოიწვიოს არასასურველი შედეგები, რადგანაც ჩვენს რესპუბლიკაში არიან როგორც სომხები, ისე მაჰმადიანებიო. ასეთ პირობებში მთავრობა, რასაკვირველია, ვალდებულია დარაჯად უდგეს ჩვენს ეროვნულ ინტერესებს. ამიტომ ჩვენი წინადადება ასეთია, მთავრობა უნდა გამოვიდეს წინადადებით მეგობრული შუამავლობისა. აქედან თქვენ ხედავთ, რომ ჩვენ წინააღმდეგი ვართ იმ ნაბიჯისა, რომელიც გადაუდგამს მთავრობის თავმჯდომარეს, რომელმაც მოიწვია უცხო სახელმწიფოთა წარმომადგენელნი და სთხოვა, რომ მათ შეეჩერებინათ შეტაკება აზერბეიჯანსა და სომხეთს შორის. სწორედ ამაზე ბრძანებდა ბ-ნი ჩხენკელი, რომ შეუძლებელია ისე დავსვათ საკითხი, რომ უცხო სახელმწიფონი ჩავრიოთ ჩვენს შინაურ საქმეებშიო. და სწორედ ასეთი ნაბიჯი, რომელიც გადაუდგამს ჩვენი მთავრობის თავმჯდომარეს, არის შეცდომა და მგონია, უკეთესი იქნებოდა, ჩვენი მთავრობა გამოსულიყო მეგობრული შუამავლობის წინადადებით იმ შინაარსით, როგორც ეს განსაზღვრულია საერთაშორისო უფლებრივ ნორმებში. საზოგადოდ ასეთი ნაბიჯი მით უფრო ხელსაყრელი იქნება, რომ უფრო გახშირდება საქმიანი მოლაპარაკება ამ სახელმწიფოთა შორის და შეიქმნება ერთგვარი ფსიქოლოგია ხალხში, გაარკვევს ჩვენს შეგნებაში იმას, რომ აუცილებლად საჭიროა მართლაც თითქმის ყველა საკითხები მორიგეობით გათავდეს. უამისოდ ჩვენ გვეკარგება უფრო მეტი ღირებულება - ეს არის ჩვენი დამოუკიდებლობა. სწორედ ეს იდეები მაშინ უფრო იქნებიან გაშუქებულნი და ღრმად შევა ხალხის შეგნებაში. ეს სასურველი იქნება ყველა რესპუბლიკისათვის.

და ამიტომ მოკლედ კიდევ ვიმეორებ, რომ საჭიროა ჩვენმა მთავრობამ მისცეს წინადადება ამ ორ სახელმწიფოს მეგობრული შუამავლობისა. აი ეს გახლავთ ჩვენი წინადადება.

თავმჯდომარე. სიტყვა ეკუთვნის საგარეო საქმეთა მინისტრს.

ევგენი გეგეჭკორი საგარეო-საქმეთა მინისტრი. მოქალაქენო! მე, თავის თავად ცხადია, არ გავიმეორებ იმას, რაც აქ საკმაოდ იყო ნათქვამი. მხოლოდ არ შემიძლია თქვენი ყურადღება არ შევაჩერო ერთ გარემოებაზე: ჩვენთვის სრულებით არ არის, ან უკეთესი იქნება, რომ ვსთქვათ, იმდენათ საინტერესო საგანს არ წარმოადგენს მომენტი პასუხის-მგებლობისა. ჩვენ, რომ დავდგეთ იმ გზაზე, რომ შევიდეთ, - ამის უფლებაც, რომ გვქონდეს კიდეც - იმის გარჩევაში, თუ საიდან დაიწყო ის, რის მოწმენიც ჩვენ ვართ, ვინ არის ომის გამომწვეველი მიზეზი, ჩვენ მიზანს ვერ მივაღწევთ. ეს არც შეადგენს ჩვენს კომპეტენციას და არც მოგვიტანს იმ შედეგებს, რომლის მიღწევასაც ჩვენ ვცდილობთ. ჩვენ უნდა გამოვიდეთ იმ სამწუხარო ფაქტიდან, რომლის წინაშეც ვდგევართ. ამიერ-კავკასიის მყუდროება დარღვეულია. ორი ერი ამ მხარისა ერთი-მეორეს ებრძვის, ბრძოლა ღებულობს მკაცრ ხასიათს და შესაძლებელია, თუ თან და თან გაიზარდა ეს სამწუხარო მოვლენა და მისი ლიკვიდაცია ვერ შევძელით, შესაძლებელია მან მიიღოს საერთო ხასიათი ამიერ-კავკასიაში, და, მაშინ, რასაკვირველია, დადგება საბედისწერო საკითხი ამიერ-კავკასიის რესპუბლიკების არსებობისა თუ არ არსებობის. აი ასე სდგას საკითხი. მე მივაქცევ თქვენს ყურადღებას იმას, რომ ამიერ-კავკასია დღევანდელ პოლიტიკურ სიტუაციაში განიცდის უაღრეს კრიზისს. ჩრდილოეთიდან საფრთხე უკვე მომდგარი არის და ასეთ დროს ამიერ-კავკასიაში დატრიალდა საშინელი ამბავი, რომლის წინაშე ჩვენ ვდგევართ. ყველასათვის აშკარა უნდა იყოს, რომ ეს გვიმზადებს ჩვენ დიდ განსაცდელს.

თუ მდგომარეობა ასეთია, მაშინ ყოვლად მიუღებელია ის პოზიცია, რომელსაც აქ იცავდა პატივცემული ბ. ვეშაპელი. მისი პოზიცია, მე უნდა განვაცხადო თქვენს წინაშე, დიდ ფუფუნებად მიმაჩნია. საქართველოს განდგომა და ნეიტრალიტეტის დაცვა იმ დროს, როდესაც ის ამბები რომელიც ხდება ყარაბახში, ზანგეზურში ან ყარსის ოლქში, არ არის სრულიად მარტო აზერბაიჯანის და სომხეთის საქმე, არამედ საერთოა, თვით საქართველოს საქმეც არის, ასეთ დროს განდგომა და ნეიტრალიტეტის დაცვა, ჩემის აზრით, ყოვლად მიღებულია. ასეთი პოზიცია, თავის თავად ცხადია, ჩვენი რესპუბლიკის ყოფნა არა ყოფნის საკითხს პირდაპირ დასვამდა.

და თუ ეს ასეა, მოქალაქენო, მთავრობა, რომელიც დარაჯათ უდგას რესპუბლიკის ინტერესებს, ვალდებულია მიიღოს ყოველ გვარი ზომები, რომ ეს საშინელი ხიფათი ჩვენს რესპუბლიკას თავიდან ააცილოს. და ამ შემთხვევაში, უნდა ვაღიარო მე, დადგომა განყენებულ პრინციპებზე, საერთაშორისო უფლების ღირებულებაზე, ჩვენის აზრით დიდი შეცდომა იქნებოდა, ვინაიდან საკითხი სწორედ ისე სდგას, როგორც მე მოგახსენეთ. თუ ყარაბაღის, ზანგეზურის და საერთოდ ამ შეტაკების სასწრაფო ლიკვიდაცია არ მოხდა, უნდა განვაცხადოთ თქვენს წინაშე, მაშინ შესაძლებელია მოხდეს ლიკვიდაცია საერთოდ ჩვენი რესპუბლიკებისა. აქ მხოლოდ შუამავლის როლის თამაში, ან მომართვა იმ საშუალებისათვის, რომელთაც შეუძლიანთ რეალური შედეგები არ მოგვიტანონ, დაუშვებლად მიმაჩნია. მე ყოველთვის ამას მოგახსენებთ იმიტომ, რომ ბ. გვაზავამ განაცხადა, რომ მთავრობის ნაბიჯი, რომელიც გამოიხატა იმაში, რომ მან მოიწვია ადგილობრივ მისიების წარმომადგენელნი და მიმართა მათ წინადადებით, რომ საქართველოს მთავრობასთან ერთად მათაც მიეღოთ მონაწილეობა ამ საქმის ლიკვიდაციაში, იყო შეცდომაო. მე ვფიქრობ, რომ ბ. გვაზავა მართალი არ არის. ეს საქართველოს მთავრობის მოვალეობა იყო და ეს მოვალეობა უნდა შეესრულებინა, თუ უნდოდა თავიდან აეცდინა ეს ხიფათი. (გვაზავა. ჯერ წინადადება უნდა მიგეცათ მეგობრული შუამდგომლობის!) ამაზედ მოგახსენებთ, იყო თუ არა ეს წინადადება მიცემული. მე მოგახსენებთ, რომ საერთოდ საქართველოს მთავრობის პოზიცია აშკარა იყო იმ კონფლიქტში, რომელიც აზერბაიჯანსა და სომხეთს შორის იყო. მე არ მინდა ზოგადი ფრაზებით ვილაპარაკო, დრო წაგართვათ და ვიმეორო ტრუიზმები, რომ სოლიდარობა დიდი საქმეა, რომ ეს აუცილებელია ჩვენი არსებობისათვის და განვითარებისათვის, ამის შესახებ ბევრი თქმულა და დაწერილა. მე მხოლო მინდა თქვენს წინაშე აღვნიშნო ის ნაბიჯები, რომელიც საქართველოს მთავრობას გადაუდგამს ყოველ ასეთ შემთხვევაში და კერძოდ იმ შემთხვევაში, რომელზედაც დღეს გვაქვს ბაასი. თქვენ გახსოვთ, მოქალაქენო, ოქტომბრის ისტორია, როდესაც ზანგეზურის მიდამოებში ცეცხლის ალი დატრიალდა. როგორც კი მიიღო ჩვენმა მთავრობამ ეს ცნობა 22 ოქტომბერს, დაუყონებლივ მიმართა აზერბაიჯანის და სომხეთის მთავრობას, დაუყონებლივ ვიძახი, ვინაიდან 23 ოქტომბერს უკვე ნოტა იყო გაგზავნილი, სადაც იყო აღნიშნული საშინელი შედეგები ამ შეტაკებისა და მოვითხოვდით ორივე მთავრობისაგან, რომ სადაო საკითხი, ტერიტორიის საკითხი მორიგებით გადაწყვეტილიყო.

როდესაც ჩვენ გავიგეთ, რომ ეს ჩვენი წინადადება ნიადაგს მოკლებული არ არის, ჩვენ ორი ნოტით მივმართეთ ორივე მთავრობას, სადაც ვარკვევდით, სადაც მოვითხოვდით... (გვაზავა: მოვითხოვთ და არ ვშუამდგომლობთ?!) ჩვენ არ ვიცით რას ეძახის შუამდგომლობას ბ. გვაზავა. (გვაზავა: ძალიან სამწუხაროა!) თუ შუამდგომლობა ნიშნავს იმას, რომ თქვენ მხოლოდ წინადადებას აძლევთ და თუ ეს იქნება მიღებული ხომ კარგი, და თუ არა, თქვენ თქვენს ადგილზე ჯდებით, ამას ჩვენი მთავრობა ვერ იკისრებდა და ვერც იკისრებს. ჩვენ მოვითხოვდით, რადგან ეს საკითხი არ არის მხოლოდ ზანგეზურის და ყარაბახის საკითხი, ეს ჩვენი საკითხიც არის, ჩვენი ხალხის საჭირ-ბოროტო საკითხი. (გვაზავა: ეს ნიშნავს შინაურ საქმეებში ჩარევას!). დავარწმუნებ ბ. გვაზავას, რომ არც ადერბეიჯანს და არც სომხეთს ამ ჩვენს ჩარევის გამო პროტესტი არ განუცხადებია და არც ერთს ამაში შინაურ საქმეში ჩარევა არ დაუნახავს. კიდევ მეტს ვიტყვი. თქვენ იცით, რომ ეს ჩვენი ენერგიული ჩარევა გამარჯვებით დაგვირგვინდა და 23 ნოემბერს ჩვენ მივიღეთ ხელშეკრულება, სადაც იყო ნათქვამი ის, რასაც ჩვენი ნოტით ვთხოულობდით. მე 4-ე მუხლი იმ ხელშეკრულობისა სწორედ ლაპარაკობდა იმაზე, რომ ყველა სადავო საკითხები უნდა გადაწყდეს ან მორიგებით, ან სავალდებულო არბიტრაჟით. რას სწუხს ასე ბ. გვაზავა, მე არ ვიცი. (გვაზავა: მე ვწუხვარ ჩვენს საერთო ინტერესებზე). ჩვენი ინტერესი მოითხოვს ომის ლიკვიდაციას...

მე ეს მოვიყვანე იმიტომ, რომ თქვენთვის დამენახვებინა, თუ რა პოზიციას ადგა მთავრობა, რა ზომებს ღებულობდა, რომ ჩვენში ამიერ-კავკასიის ერთა შორის უთანხმოებას ადგილი არა ჰქონოდა, მაგრამ თქვენ იცით, რომ მიუხედავათ იმ ხელშეკრულებისა, რომელიც დაიდვა 23 ნოემბერს 1919 წ. და რომლის მოწმებათ არიან აღნიშნული საქართვ. საგარეო მინისტრი და ამერიკის უმაღლესი კომისრის მოადგილე ამერიკის პოლკოვნიკი რეი, მიუხედავათ ასეთი ხელშეკრულებისა ჩვენ გვაქვს საქმე ამბების რეციდივთან. ჩვენი პოზიცია იგივე დარჩა, რაც იყო წინეთ და სწორეთ ჩვენი მთავრობის თავმჯდომარის ნაბიჯი გახლავთ გაგრძელება ჩვენი პოლიტიკისა. მან უპირველეს ყოვლისა, მიმართა წინადადებით მისიების შეფებს, რომ თავის მხრით მათაც მიეღოთ ზომები, (აქ არავითარი ჩარევა არ ყოფილა!) რომ ეს საქმე, ყარაბახის ისტორია მორიგებით გათავებულიყო. ეს იყო და ეს. აქ არავითარი შინაურ საქმეებში ჩარევას ადგილი არ ჰქონია და არც ექნება. რაც შეეხება თვით ამ საკითხის გადაწყვეტას, ამაზედ იყო მიღებული ზომები, რომ საზოგადოდ ამიერ-კავკასიის კონფერენცია შემდგარიყო და თქვენ იცით, რომ ეს კონფერენცია შესდგება ხვალ. მაგრამ საუბედუროთ, მე არა მაქვს არავითარი უფლება განვაცხადო თქვენს წინაშე, რომ ეს კონფერენცია სასურველ შედეგებს მიაღწევს და ამიერ-კავკასიაში მშვიდობიანობა დამყარდება. ამის საფუძველი ჩვენ არ გვაქვს. მხოლოთ ერთს ვიტყვით, რომ საქართველოს მთავრობა ყოველ ზომებს მიიღებს, ყოველ ღონეს იხმარს, რომ ეს საშინელი უბედურება, მართლაც ტრაღედიად არ გადაიქცეს. ამ მხრივ ჩვენს მოვალეობას შევასრულებთ. (ვეშაპელი: კონკრეტიულად?).

კონკრეტიულად ჩვენ შევიტანთ წინადადებას, რომ თანახმად ჩვენ შორის დადებულ ხელშეკრულებისა, ყველა სადავო საკითხები გადაწყდება მორიგებით ან არბიტრაჟით! (ვეშაპელი: ფრაზეოლოგია?)

როდესაც ასეთი ღირებულებანი ფრაზათ ხდება და ხელშეკრულება ფარატინა ქაღალდათ, თავისთავად ცხადია, რომ მაშინ მართლაც ჩვენ სკეპტიკები უნდა გავხდეთ და ამ კონფერენციის დადებითი, კარგი შედეგების იმედი არ უნდა გვქონდეს. ამაზე მოგახსენებთ: მოქალაქენო, შუამდგომლობის მეტი საშუალება ჩვენ არ გვაქვს. (ვეშაპელი: მეც მაგას ვამბობ!) ამ საშუალებას ჩვენ ვიხმართ. მე აქ გამოვდივარ, როგორც მთავრობის წარმომადგენელი, მე ვალდებულათ ვრაცხ ჩემს თავს დამფუძნებელ კრებას მოვახსენო, რომ მთავრობა ამოწურავს ყოველნაირ საშუალებას, რომ ეს საქმე მოაგვაროს. ის თავის ვალს შეასრულებს და თუ ამას შესაფერისი შედეგები არ მოჰყვება, რასაკვირველია, ჩვენ ამისათვის პასუხისგებაში ვერავინ მიგვცემს. შეცდა ვეშაპელი, როდესაც მან ბრძანა, რომ საქართველოს მთავრობამ ვერ მიიღო შესაფერისი ზომები ჩალდირის ისტორიაშიო. მე უნდა აღვნიშნო თქვენს წინაშე, რო ეს ასე არ არის. მართლაც ჩვენ გვქონდა ცნობა და აგრეთვე გვქონდა საქმე რეალურ ფაქტებთან, რომელიც გვარწმუნებდა იმაში, რომ ჩალდირის რაიონში ხდება მცხოვრებთა ჟლეტა და აგრეთვე მათი განდევნა. არა ერთმა და ორმა ახალმა ლტოლვილმა შეაფარა თავი, შეეხიზნა საქართველოს საზღვრებს. მთავრობამ თავის წარმომადგენლის საშუალებით ერევანში წარუდგინა სომხეთის მთავრობას თავისი პროტესტი, სადაც ის აღნიშნავდა ასეთ მოქმედების დაუშვებლობას. (ვეშაპელი: გამოქვეყნებული არ ყოფილა!) მე თქვენ მოგახსენებთ ფაქტს, ხოლო ყველაფრის გამოქვეყნება, რაც ხდება, საჭირო არ არის. ის ზომები, რომელსაც ჩვენ მივმართეთ ყარსის ოლქში და ყარაბაღის ისტორიაში, ასეთივე ზომები მივიღეთ მეორე სახელმწიფოშიაც. ამ შემთხვევაში ჩვენი პოზიცია ისეთი იყო, რომელსაც მივყევართ ერთა შორის სოლიდარობისაკენ. ჩვენ მეტს ვერავინ მოგვთხოვს. ყოველივე ის, რისი გაკეთებაც შეგვეძლო, ჩვენ გავაკეთეთ და თუ მართლაც ბოროტებამ იმდენად გაიდგა ფეხი ამიერკავკასიის ფარგლებში, რომ მისი ამოგლეჯა ვერ შევძელით, თავის თავად ცხადია, რომ აქ დანაშული საქართველოს მთავრობას არ მიუძღვის. ასეთია მოქალაქენო, ჩვენი აზრი და ვფიქრობ, რომ თვით-დაცვის ინსტიქტი აიძულებს როგორც აზერბეიჯანს ისე სომხეთის მთავრობას, დაუბრუნდენ სწორეთ იმ მეთოდს, რომელიც ხელშეკრულებაში არის აღნიშნული, ტერიტორიალურ საკითხების გადაჭრის შესახებ. ასეთ იმედს არ ვკარგავთ და მომავალში მუშაობა კონფერენციისა გვიჩვენებს თავის შედეგებს. ვიმეორებ, მთავრობა ყველა საჭირო ზომებს მიიღებს ამ ამბების სალიკვიდაციოთ. (ტაში).

თავმჯდომარე. სიტყვა ბ. ტერ-სტეფანიანცს ეკუთვნის.

ბ. ტერ-სტეფანიანცი. (დაშნ.) მე, ბატონებო, როგორც ბოლო ორატორს ცოტა სიტყვა მრჩება. ყველაფერი ნათქვამი იყო, მაგრამ მოგახსენებთ იმ აზრს, იმ შეხედულებას რომელიც მე დღეს მივიღე, როდესაც მოვისმინე აზერბეიჯანის პარლამენტის საგანგებო სხდომის რეზოლიუცია, და აგრეთვე მისი პროტესტი. და უნდა მოგახსენოთ მე თქვენ, რომ როდესაც ის პროტესტი წავიკითხე, შევნიშნე, რომ ეს არის არა თუ რეზოლიუცია არამედ, ის არის საჩივარი. მე იმ აზრისა გახლავართ, რომ აზერბეიჯანის პარლამენტი ცდილობს, რომ აქ გვაჩვენოს თავის თავი, ისე თითქოს არაფერი ცოდვა არ ჰქონდეს. ისეთი შთაბეჭდილება მოახდინოს ჩვენზე, რომ აზერბეიჯანს არაფერი დანაშაულობა არ ჰქონია. მას სურს ისე დაანახოს ყველას სურათი, რომ თითქოს სომხეთის მთავრობის განკარგულებით ყარსის ოლქში ყველაფერს ანადგურებენ და მთელ ხალხს ჟლეტენ. ეს მართალი არ არის. მართალი მხოლოდ ის არის, რომ ჩვენ მივიღეთ პროტესტი, მაგრამ ყველა პროტესტი ხომ მართალი არ არის. მე მგონია, თქვენ კარგათ მოგეხსენებათ ის ფაქტები, რომელიც ჩვენ ხელთ გვქონდა. თქვენ გახსოვთ ის ხელშეკრულება, რომელიც საქართველოს ჰქონდა აზერბეიჯანთან, მაგრამ იქ არაფერია დაწერილი იმის შესახებ, რომ აზერბეიჯანმა თავისი აგენტები გაგზავნოს ბათომში და იქ აჯანყება მოახდინოს. მე ვიცი და თქვენც კარგად იცით, რომ მთელი ყარსის ოლქი, არ ემორჩილება მთავრობას. და თუ მთავრობა იძულებული იყო ზომები მიეღო და ამისათვის აზერბეიჯანის მთავრობას კი ასეთი რეზოლიუცია გამოეტანა, მე ეს არ ვიცი. მე ის ვიცი, რომ, როცა ბ. ახვერდოვი მოდიოდა ერევანში, 5 მილიონი მიჰქონდა აჯანყების მოსაწყობათ. ჩვენ გვაქვს ცნობა, რომ ეს იყო აგიტაციის საწარმოებელი ფული. (ვეშაპელი: იმიტომ წაართვეს ალბათ!) მის მდივანს წაართვეს 1 1/2 მილ. მანეთი, სხვა და სხვა ინსტრუქციები სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობისა. თქვენ უნდა იცოდეთ, რომ აზერბეიჯანის ძლიერი სურვილია იყოს ნაწილი დიდი ოსმალეთისა, ოსმალეთს კი უნდა იქ თავისი გეგემონიის დამყარება. ის ამბები, რომელიც ახლა ხდება არ არის სასიამოვნო, შეიძლება მას ცუდი შედეგები მოჰყვეს ამიერ-კავკასიისათვის, მაგრამ ზანგეზური, ნახიჩევანი და ყარაბაღი ის ხიდებია, რომლითაც აზერბეიჯანს სურს ოსმალეთს დაუახლოვდეს და შეუერთდეს. ამიტომაც არის მაგრად ებღაუჭება აზერბეიჯანი ამ ადგილებს. ჩვენ ყოველ შემთხვევაში არ ვართ მოწვეული იმისათვის, რომ ეს გავარჩიოთ, მით უმეტეს ჩვენ გვაქვს პროტესტები და რეზოლიუციები მხოლოდ ერთის მხრივ, მეორეს მხრივ კი, ჯერ ეს არა გვაქვს. ამიტომ სრულიად სამართლიანია ის წინადადება, რომელიც შემოიტანა აკ. ჩხენკელმა, რომ ხალხმა, დამფუძნებელმა კრებამ ყოველი ღონე უნდა იღონოს, რომ ეს სისხლის ღვრა შეწყდეს, რომ უფრო კარგათ ვებრძოლოთ იმ მტერს, რომელიც კარზე მომდგარია. (ტაში აქა-იქ.)

თავმჯდომარე. სოც.-დემ. ფრაქციის მიერ წინადადება არის შემოტანილი. გთხოვთ წაიკითხოთ.

მდივანი კითხულობს:

„მოისმინა რა აზერბეიჯანის პარლამენტის რეზოლიუციის მიმართვა კულტურულ ხალხთა პარლამენტებისადმი ყარსის ოლქში და ერევნის გუბერნიაში მომხდარ ამბების გამო და იქონია რა მსჯელობა ამ საგანზე, დამფუძნებელი კრება აღნიშნავს, რომ

1) ხმლით გადაჭრა ნაციონალურ-ტერიტორიალური საკითხებისა საზოგადოთ დასაგმობი და გასაკიცხია. კერძოდ ამ შემთხვევაში თავის შედეგებით ის დამღუპველია უპირველეს ყოვლისა თვით აზერბეიჯანისა და სომხეთის ხალხებისათვის.

2) ამავე დროს ორ მოძმე ერთა შორის მტრობა და სისხლის ღვრა ხელსაყრელია მხოლოდ იმათთვის, ვინც ცდილობს ამიერ-კავკასიის დამოუკიდებელ რესპუბლიკების დამხობას და დემოკრატიის ხანგრძლივი ბრძოლით მონაპოვარ თავისუფლების მოსპობას. დამფუძნებელი კრება ღრმა მწუხარებას გამოსთქვამს იმის გამო, რომ დარღვეულია 1919 წ. 23 ნოემბრის დადებული შეთანხმება აზერბეიჯანსა და სომხეთს შორის.

ამის გამო დამფუძნებელი კრება მოუწოდებს მოძმე რესპუბლიკებს ადერბეიჯანს და სომხეთს ენერგიული ზომები მიიღოს უბედურების შესაჩერებლად და სადაო საკითხების მორიგეობით დასათავებლად. ამასთანავე ავალებს საქართველოს მთავრობას, რომელსაც დიდი ხანია გადადგმული აქვს საჭირო ნაბიჯები ამიერ-კავკასიის რესპუბლიკათა შორის სრული შეთახმებისა და სოლიდარობის დასამყარებლად, დაუყოვნებლივ მიიღოს შესაფერი ზომები“.

დამფუძნებელი კრება ავალებს პრეზიდიუმს ეს რეზოლიუცია აცნობოს აზერბეიჯანის და ერევნის პარლამენტებს.

თავმჯდომარე. სხვა პროექტი ხომ არავისა აქვს? ან სიტყვას ხომ არავინ ინებებს? სიტყვა არავის არ სურს. კენჭს ვუყრი. ვინ არის წინააღმდეგი წინადადებისა? წინააღმდეგი არავინ არის. თავი ვინ შეიკავა? არავინ. მაშასადამე წინადადება მიღებულია ერთხმად. სხდომა დახურული გახლავთ.

დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(11)

1920 წელი. აპრილის 20. ტფილისი. სასახლე.

შინაარსი:

1. საბოლოო ტექსტები.

2. მუხლობრივი განხილვა კანონ-პროექტისა - ოფიცერთა და ჯარისკაცთა ტანისამოსის ფორმის შეცვლის შესახებ.

3. ზოგადი განხილვა სადისციპლინო წესდებისა.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის უფროსი ამხანაგი

ალ. ლომთათიძე.

მდივნობს დამფუძნებელი კრების მდივანი კ. ჯაფარიძე.

პრეზიდიუმში არის ქრ. შარაშიძის ასული.

სხდომა იწყება შუადღის 12 ს. და 45 წუთ.

თავმჯდომარე. სხდომა გახსნილი გახლავთ. მდივანი მოგახსენებთ დღიურ წესრიგს.

მდივანი (კითხულობს):

დღის წესრიგი:

1. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ოფიცერთა და ჯარისკაცთა ტანისამოსის ფორმის შეცვლის შესახებ. მომხსენებელია ს. მდივანი.

2. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - სამხედრო სამინისტროს კულტურულ-განმანთლებელი სექციის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

3. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - საქართველოს მუზეუმის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

4. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ცენტრალური სამეცნიერო არქივის დაარსების შესახებ. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

5. დეკრეტი - სახელმწიფო მიწებზე მადნის კვლევა-ძიებისა და დამუშავებისათვის მიცემულ მოწმობებისა, მიჩენის აქტებისა და ხელშეკრულობათა გაუქმებისა. მოხსენებელია კირ. ნინიძე.

6. დეკრეტი - ბინებისა, ოთახებისა, კუთხეებისა, სავაჭრო, სამრეწველო, სახელოსნო და სხვა სადგომის უდიდესი ქირის დაწესებისა. მომხსენებელია მ. რუსია.

7. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს დებულების შეცვლის შესახებ. მომხსენებელია მ. რუსია და გრ. გიორგაძე.