ეძღვნება საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკისდამფუძნებელი კრების 100 წლისთავს

„საქართველოს დამფუძნებელი კრება. სხდომის ოქმების“ 7-ტომეულში თავმოყრილია საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამფუძნებელი კრების პლენარული სხდომის ოქმები. სხდომის ოქმები წიგნის სახით პირველად ქვეყნდება. გამოცემა დაეხმარება საქართველოს უახლესი ისტორიის და საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ცხოვრების მკვლევრებს. „საქართველოს დამფუძნებელი კრება. სხდომის ოქმების“ ციფრული ვერსია ხელმისაწვდომია საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრულ ბიბლიოთეკებში.

საქართველოს დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(31)

1920 წელი. ივლისის 9. ტფილისი. სასახლე.

შ ი ნ ა ა რ ს ი:

1. საბოლოო ტექსტები.

2. მუხლობრივი განხილვა კანონ-პროექტისა - ჯანმრთელობის დეპარტამენტის დაარსების შესახებ.

3. მუხლობრივი განხილვა კანონ-პროექტისა - საქართველოს სხვა და

სხვა კულტურულ დაწესებულებათა ქონების გასაძლიერებლად და დამსახურებულ მოღვაწეთა დახმარებისათვის ბილეთების დაბეგვრის შესახებ.

4. მუხლობრივი განხილვა კანონ-პროექტისა - საქართველოს ფიზიკური ობსერვატორიის დაარსების შესახებ.

5. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა - შინაგან საქმეთა სამინისტროს საექიმო-სასანიტარო განყოფილების საპროტეზო სახელოსნოს შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის უფროსი ამხანაგი

ალ. ლომთათიძე.

მდივნობს დამფუძნებელი კრების მდივანი

კ. ჯაფარიძე.

პრეზიდიუმში არის

ქრ. შარაშიძის ასული.

სხდომა იწყება შუადღის 12 საათ. და 30 წუთზე.

თავმჯდომარე: სხდომას გახსნილად ვაცხადებ. გთხოვთ მოისმინოთ კომისიებში გადასაცემი კანონ-პროექტები და დღიური წესრიგი.

(მდივანი კითხულობს კომისიებში გადასაცემ კანონ-პროექტების ნუსხას).

კომისიებში გადასაცემი კანონ-პროექტები.

1. შინაგან საქმეთა მინისტრის პროექტი დეკრეტისა - ქალაქ ფოთის თვითმმართველობისათვის 14.700.000 მან. გადადების შესახებ მდინარე რიონის ტოტზე ხიდის გასაკეთებლად.

2. სამხედრო მინისტრის პროექტი დეკრეტისა - ხარჯთ-აღრიცხვის გარეშე 1.000.000 მან. კრედიტის გახსნის შესახებ დაბა ყაზბეგში გენერალ გიორგი ყაზბეგის მამულის შესაძენად ჯარის მოსათავსებლად.

3. გზათა მინისტრის პროექტი დეკრეტისა - კახეთის რკინის გზის საზოგადოებისათვის 10.000.000 მან. სესხის მიცემის შესახებ.

4. შინაგან-საქმეთა მინისტრის პროექტი დეკრეტისა - არტაანის ოლქის ადმინისტრაცია მილიციის შტატის დამტკიცებისა.

5. ფინანსთა და ვაჭრობა-მრეწველობის მინისტრის პროექტი დეკრეტისა - სამონოპოლიო საქონლის მწარმოებელთათვის 100.000.000 მან. სესხის მიცემის შესახებ.

(მდივანი კითხულობს დღიურ წესრიგს).

დღიური წესრიგი

1. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა - სეტყვისაგან დაზარალებულთათვის სათესლე სიმინდის მისაწოდებლად 10.000.000 მან. გადადების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

2. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა - ტყიბულის მაღაროების საჭიროებისათვის 14.151.321 მან. დამატებითი კრედიტის გახსნის შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

3. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა - ქ. ტფილისის სასარგებლოდ მოწყობილ ოთახებზე და გასტრონომიულ მაღაზიებზე გადასახადის დაწესების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

4. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა - უცხოეთიდან შემოტანილ კონიაკის სპირტზე საბაჟო ტარიფის შეცვლის შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

5. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ჯანმრთელობის დეპარტამენტის დაარსების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

6. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - საქართველოს სხვა და სხვა კულტურულ დაწესებულებათა ქონების გასაძლიერებლად და დამსახურებულ მოღვაწეთა დახმარებისათვის ბილეთების დაბეგვრის შესახებ. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

7. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - საქართველოს ფიზიკურ ობსერვატორიის დაარსების შესახებ. მომხსენებელია ნ. იმნაიშვილი.

8. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - შინაგან საქმეთა სამინისტროს საექიმო-სასანიტარო განყოფილების საპროტეზო სახელოსნოს შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

9. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ახალციხის მაზრის სოფ. აწყურის და ადიგენის ამბულატორიის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

10. განგრძობა მსჯელობისა - სოციალისტ-რევოლიუციონერთა ფრაქციის მთავრობისადმი შეკითხვის გამო - ბორჩალოს ადმინისტრაციის თვითნებობისა და უკანონო მოქმედების შესახებ.

თავმჯდომარე: დღის წესრიგის შესახებ ხომ არავინ ინებებს სიტყვას? მსურველი არავინ არის. სიტყვა ბ. გომართელს ეკუთვნის. ი. გომართელი (კითხულობს საბოლოო ტექსტებს დეკრეტისა - სეტყვისაგან დაზარალებულთათვის სათესლე სიმინდის მისაწოდებლად 10.000.000 მან. გადადების შესახებ. ტექსტი უკამათოდ მიღებულია. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა მაღაროების საჭიროებისათვის 14.151.321 მან. დამატებითი კრედიტის გახსნის შესახებ. მიღებულია უკამათოდ. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა ქ. ტფილისის სასარგებლოდ მოწყობილ ოთახებზე და გასტრონომიულ მაღაზიებზე გადასახადის დაწესების შესახებ. მიღებულია უკამათოდ. საბოლოო ტექსტი უცხოეთიდან შემოტანილ კონიაკის სპირტზე საბაჟო ტარიფის შეცვლის შესახებ. მიღებულია უკამათოდ).

თავმჯდომარე: შემდეგი საკითხისათვის სიტყვა ბ-ონ გომართელს ეკუთვნის.

1. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა ჯანმრთელობის დეპარტამენტის დაარსების შესახებ.

ივ. გომართელი (კითხულობს კანონ-პროექტის დებულებას, შტატებსა და ხარჯთ-აღრიცხვას, რომელიც უკამათოდ იქნა მიღებული და გადაეცა სარედაქციო კომისიას).

თავმჯდომარე: შემდეგ საკითხს მოგახსენებთ ბ-ნი იმნაიშვილი.

2. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა საქართველოს სხვა და სხვა კულტურულ დაწესებულებათა ქონების გასაძლიერებლად და დამსახურებულ მოღვაწეთა დახმარებისათვის ბილეთების დაბეგვრის შესახებ.

თავმჯდომარე: შესწორებები გახლავთ შემოტანილი. ს. დ. ფრაქ. შემოაქვს შემდეგი შესწორებები: სანახაობა გასართობების და წარმოდგენებზე დასასწრები ბილეთების დაბეგვრის კანონ-პროექტში: „პირველ მუხლიდან ამოიშალოს სიტყვები“: დასასწრები ბილეთები დაბეგვრილი იქნეს შემდეგ ნაირად და პუნქტები ა, ბ, გ, დ, ე, ვ, ზ, თ, ი, კ, ლ, მ-ის მაგიერ ჩაემატოს სიტყვები: „დასასწრები თვითეული ბილეთები დაბეგრილ იქნეს მისი ღირებულების 10 პროც. გადახდით“ მეორე შესწორება გახლავთ, რომ მუშათა კლუბები განთავისუფლებულ იქნენ ამ გადასახადებისაგან. თქვენ რას იტყვით, ბ-ნო მომხსენებელო?

ნ. იმნაიშვილი: პირველი შესწორების წინააღმდეგი ვარ მე. ეს პროექტი განხილული იყო ხელოვნების სახალხო განათლების და საბიუჯეტო-საფინანსო კომისიების მიერ. (ლ. ნათაძე: არა ერთხელ?) დიახ, არა ერთხელ და ეს სამივე კომისია იმ აზრის იყო, რომ აღნუსხვა ამ გადასახადისა პროცენტების სახით ტეხნიკურად დააბრკოლებს ფულის აღებას და იმ მოსაზრების გამო, რომ უფრო ადვილი ყოფილიყო ამ გადასახადის აღება და გადახდა, ეს იყო შესწორებული არა პროც. ფორმით, არამედ იმ ფორმით, რომელიც აქ წარმოდგენილია. რაც შეეხება მეორე შესწორებას, რომ მუშათა კლუბები განთავისუფლებული იქნენ გადასახადისაგან, მე პირადად ამის წინააღმდეგი არა ვარ.

თავმჯდომარე: კენჭს ვუყრი ამ ორივე შესწორებებს. ვის სურს სიტყვა? ვინ არის წინააღმდეგი? შესწორებები მიღებული გახლავთ. გთხოვთ გადახვიდეთ მუხლობრივ განხილვაზედ. (მომხსენებელი კითხულობს მუხლობრივ). ვის სურს სიტყვა? ვინ არის წინააღმდეგი? მიღებული გახლავთ და გადაეცემა სარედაქციო კომისიას. შემდეგ საკითხს მოგახსენებთ ბ-ნი იმნაიშვილი.

3. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა საქართველოს ფიზიკური ობსერვატორიის დაარსების შესახებ.

ნ. იმნაიშვილი (მუხლობრივი განხილვის შემდეგ კანონ-პროექტის დებულება მიღებულია). სახალხო განათლების კომისიას აქვს ერთი დამატება ამ დებულებაში შემოტანილი. ეს უნდა ჩაემატოს დებულების მე-13 მუხლის შემდეგ (კითხულობს).

თავმჯდომარე: აი ასეთი დამატება შემოაქვს განათლების კომისიას. სიტყვას თუ ვინმე ისურვებს? თუ არის წინააღმდეგი ვინმე? მიღებული გახლავთ. შტატი და ხარჯთ-აღრიცხვა მოახსენეთ.

ნ. იმნაიშვილი (კითხულობს შტატს და ხარჯთ-აღრიცხვას).

თავმჯდომარე: წინააღმდეგი არავინ არის? მიღებული გახლავთ და გადაეცემა სარედაქციო კომისიას.

თავმჯდომარე: დამფუძნებელ კრების პრეზიდიუმმა მთავრობის თავმჯდომარისაგან მიიღო შემდეგი შინაარსის ქაღალდი: „საქართველოს ორი წლის ბრძოლა გაერთიანებისათვის დაგვირგვინდა სრული ჩვენი გამარჯვებით. 7 ამ თვეს ბათომი და მისი ოლქი მოკავშირე სახელმწიფოებმა დიდი ზეიმით გადმოგვცეს და მათი დროშების ალაგას ააფრიალეს ჩვენი დროშა (ძლიერი ტაში).

ქალაქის და ყველა სახელმწიფო დაწესებულება იმავე დღეს დაიჭირა ჩვენმა ადმინისტრაციამ და მოხელეობამ. ოლქის სხვა და სხვა პუნქტები უკვე დაიჭირა ჩვენი ჯარის ნაწილებმა და ყველგან აღმართეს საქართველოს დროშა. ქალაქის და ოლქის ჩაბარება მოხდა სრულიად უინციდენტოდ, ადგილობრივ მცხოვრებთა მონაწილეობით და თანაგრძნობით (ტაში).

მთავრობა, დაამყარებს რა წესიერებას მთელ ოლქში, შეუდგება ოლქის მოწყობას თანახმად რესპუბლიკის კანონებისა, ადგილობრივ მცხოვრებთა მიერ გამოთქმულ სურვილისა და მათ მიერ არჩეულ პირების წყალობით.

გაუწყებთ რა ამ სადღესასწაულო ამბავს, ვულოცავ დამფუძნებელ კრებას და მასთან ერთად მთელ ხალხს სამუსულმანო საქართველოს დედა-ერთან შემოერთებას, გათიშულ ძმების კვლავ ერთად თავის მოყრას და ისტორიულ გზაზე ხელი-ხელ ჩაკიდებულ გამოსვლას.

მთავრობის თავმჯდომარე ნოე ჟორდანია.

(ძლიერი ტაში).

ამგვარად, მოქალაქენო, დამფუძნებელ კრების წევრნო, საქართველოს ხალხმა მიაღწია თავის ისტორიულ მიზანს - საქართველოს ტერიტორიის იმ ნაწილში, სადაც დღემდე საქართველოს ხალხის და ერის მავნე ელემენტთა მოქმედებას, სამწუხაროდ, გასავალი ჰქონდა, დღეს ეს ტერიტორია საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკის ტერიტორიის განუყოფელი ნაწილია და იქ ფრიალებს საქართველოს, ჩვენი ერის დროშა, დროშა სისხლით განბანილი და ბრძოლის ცეცხლიდან გამოტანილი საქართველოს მშრომელ ხალხის და დემოკრატიის მარჯვენის წყალობით.

მე მგონია, მოქალაქენო, რომ გამოვთქვამ მთელი დამფუძნებელი კრების საერთო აზრს და მისწრაფებას, თუ ვიტყვი, რომ დღეიდან დაწყებული, ჩვენ მხოლოდ ერთი რამე დაგვრჩენია: მთელი ჩვენი ძალა, უნარი, ნიჭი და სახელმწიფოებრივი გამოცდილება მოვახმაროთ იმას, რომ ეს მხარე არ ჩამორჩეს დემოკრატიულ საქმიანობას, დემოკრატიულ წყობილების და რევოლიუციის მონაპოვარის განმტკიცებას. და ამ საქმიანობაში, ამ მუშაობაში ჩვენ დავემყარებით ადგილობრივ ძალებს, მათ სურვილებს და მოთხოვნილებებს დავაკმაყოფილებთ.

ჩვენ იმედს გამოვთქვამთ, რომ დღეის ამიერ ისეთ სამწუხარო მოვლენებს, რომლებსაც ადგილი ჰქონდა აქამდე, აღარ ექნება ადგილი და გაერთიანებული საქართველო სამუსულმანო ნაწილთან ხელი-ხელ ჩაკიდებული თავის დამფუძნებელ კრების და მის მიერ ნდობით აღჭურვილი მთავრობის ბრძნულ ხელმძღვანელობით დასძლევს ყოველგვარ დაბრკოლებას და მიაღწევს იმ მიზანს, რომელიც დასახული აქვს დემოკრატიას. ბათომის გადმოცემა საქართველოს ხელში, ეს ნიშნავს საქართველოს პირდაპირ, უშუალოდ და დაუბრკოლებლივ გზის გაკაფვას ევროპისაკენ. ჩვენ უნდა ვიზრუნოთ და ვიმუშაოთ იმისათვის, რომ ავაღორძინოთ ჩვენი ერი ეკონომიურად, გავაძლიეროთ და ავაყვავოთ ჩვენი კულტურული დოვლათი.

ამ იმედით მივესალმები გაერთიანებულ ქართველ ერს, მივესალმები სამუსულმანო საქართველოს, მივესალმები ჩვენ დაუღალავ გუშაგებს - გვარდიას და ჯარს და ვუსურვებ გამარჯვებას და დღეგრძელობას (ძლიერი ტაში).

4. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - შინაგან საქმეთა სამინისტროს საექიმო-სასანიტარო განყოფილების საპროტეზო სახელოსნოს შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

თავმჯდომარე: სიტყვა ბ. გომართელს ეკუთვნის.

ივ. გომართელი (ს.-დ.): ჯერ კიდევ ომიანობის დროს დაარსებული გახლდათ აქ ტრავმატოლოგიური ინსტიტუტი, რომელშიაც განსაკუთრებული ყურადღება მიქცეული ქონდა ძვლების და ჭრილობის შესწავლას. ამ ინსტიტუტთან გახსნილი იყო აგრეთვე ინვალიდებისა და დაჭრილ-დასახიჩრებულების თავშესაფარი. რევოლიუციის შემდეგ ეს გადმოვიდა შინაგან საქმეთა სამინისტროს განკარგულებაში და სამინისტრომ იგი გადასცა საექიმო-სასანიტარო განყოფილებას. მაშინ იყო ერთგვარი თანხა გადადებული, დაახლოვებით 55.000 მან. და ამ განყოფილებასთან იყო გახსნილი საპროტეზო ნაწილი, ე.ი. დაწესებულება, სადაც ამზადებდნენ ხელოვნურ ხელს და ფეხს. ეს თანხა მაშინ და შემდეგაც საკმარისი იყო ამ დაწესებულების შესანახად, მაგრამ შემდეგ, როდესაც თანხა გამოილია, დაწესებულება დარჩა მეტად უმწეო მდგომარეობაში. შინაგან საქმეთა სამინისტრომ აღმოუჩინა დახმარება, მაგრამ ეს დაწესებულება ყოველთვის შემთხვევით დახმარებაზედ იყო დამყარებული. შეუძლებელია საკანონმდებლო დაწესებულებამ ან უნდა სთქვას, რომ ეს დაწესებულება არ არის საჭირო, და თუ საჭირო არის, უნდა დაამტკიცოთ შტატი და ხარჯთ-აღრიცხვა. ეს საპროტეზო დაწესებულება ჩვენი რესპუბლიკისათვის ფრიად მნიშვნელოვან დარგს წარმოადგენს, რადგანაც იმის მეტი ჩვენ რესპუბლიკაში მეორე არ არსებობს. წარმოდგენილი გახლავთ შტატი და ხარჯთ-აღრიცხვა და გთხოვთ, რომ დამტკიცებული იყოს. აქვე არის ფინანსთა მინისტრის და სახელმწიფო კონტროლის დასკვნა და ორივენი იმ აზრისა არიან, რომ იგი მიღებული იქნას.

თავმჯდომარე: ზოგადი მსჯელობისათვის ვის სურს სიტყვა? ვინ არის წინააღმდეგი, რომ მუხლობრივ განხილვაზედ გადავიდეთ? მუხლობრივი განხილვა მიღებული გახლავთ. სათანადო დროს გასვლის შემდეგ იქნება მიღებული მუხლობრივად. შემოტანილი გახლავთ წინადადება ს.-დ. ფრაქციისა, რომ ბათომის შემოერთების ზეიმის აღსანიშნავად კრება დაიხუროს. აქ დემოკრატია არის მოსული სამანიფესტაციოდ. დეპუტატებს ვთხოვ, პრეზიდიუმის სახელით დაბრძანდეთ, წესრიგი მოისმინეთ. დაამტკიცეთ წესრიგი.

(მდივანი კითხულობს შემდეგი დღის წესრიგს).

სხდომა იხურება 1 საათ. და 10 წუთზე.

საქართველოს დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(32)

1920 წელი. ივლისის 13. ტფილისი. სასახლე.

შ ი ნ ა ა რ ს ი

1. საბოლოო ტექსტები.

2. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა - ახალციხის მაზრის სოფ. აწყურის და ადიგენის ამბულატორიის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

3. მუხლობრივი განხილვა კანონ-პროექტისა - მადნეულობის სახელმწიფოს საკუთრებად გამოცხადების შესახებ.

4. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა - საკლავ საქონელზე გადასახადის გადიდებისა.

5. დეკრეტი - ქალაქებისა და მაზრების დამშეულ მცხოვრებთა დასახმარებლად 55.000.000 მან. გადადებისა.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის უფროსი ამხანაგი

ალექსანდრე ლომთათიძე

მდივნობს დამფუძნებელი კრების მდივანი

კონ. ჯაფარიძე.

თავმჯდომარე: სხდომა გახსნილი გახლავთ. მოგახსენებენ კომისიებში გადასაცემ კანონ-პროექტების ნუსხას და დღიურ წესრიგს.

მდივანი კითხულობს ნუსხას კომისიებში გადასაცემ კანონ-პროექტებისას.

კომისიებში გადასაცემი კანონ-პროექტები:

1. შინაგან საქმეთა მინისტრის პროექტი დეკრეტისა - აფხაზეთის მაზრების სოფლის საზოგადოებათა მილიციის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის

დამტკიცების შესახებ 1920 წ. იანვრის 1-დან ივნისის 1-მდე.

2. სამხედრო მინისტრის პროექტი დეკრეტისა - დაჭრილთა და დასახიჩრებულთა და ომში დახოცილთა ოჯახების ნივთიერ უზრუნველყოფისათვის 5.000.000 მან. გადადებისა.

მდივანი კითხულობს დღიურ წესრიგს.

დღიური წესრიგი:

1. საბოლოო ტექსტი კანონ-პროექტისა - ჯანმრთელობის დეპარტამენტის დაარსების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

2. საბოლოო ტექსტი კანონ-პროექტისა - სანახაობა გასართობებსა და წარმოდგენებზე დასასწრები ბილეთების დაბეგვრისა სხვა და სხვა კულტურულ-განმანათლებელ დაწესებულებათა და დამსახურებულ მოღვაწეთა სასარგებლოდ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

3. საბოლოო ტექსტი კანონისა - საქართველოს ფიზიკური ობსერვატორიის დაარსების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

4. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ახალციხის მაზრის სოფ. აწყურის და ადიგენის ამბულატორიის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

5. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - მადნეულობის სახელმწიფოს საკუთრებად გამოცხადების შესახებ. მომხსენებელია ს. ჯაფარიძე.

6. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - საკლავ საქონელზე გადასახადის გადიდებისა. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

დ ა მ ა ტ ე ბ ა

7. დეკრეტი - ქალაქებისა და მაზრების დამშეულ მცხოვრებთა დასახმარებლად 55.000.000 მან. გადადებისა. მომხსენებელია მ. რუსია და დ. ონიაშვილი.

თავმჯდომარე: წინადადება არის სოც.-დემ. ფრაქციის, რომ 7-მდე საკითხი განხილულ იქნეს საბოლოო ტექსტების შემდეგ. წინააღმდეგი თუ არავინ არის, დღიურ წესრიგში მიღებულად ჩავთვალოთ.

მოქალაქენო, დამფუძნებელ კრების წევრნო! ამ დღეებში გარდაიცვალა დამ. კრების წევრი ლავროსი კიღურაძე. ულმობელმა სენმა, რომლითაც ის იყო შეპყრობილი, არ მისცა მას საშუალება დამფ. კრების მოღვაწეობაში მიეღო მას მონაწილეობა. მისი სახელი ახალი არ არის საქართველოს სოც. დემოკრატიული და მუშათა კლასისათვის.

მას დიდი ღვაწლი მიუძღვის ხალხის გათვითცნობიერების საქმეში და ის გამარჯვება, რომელიც საქართველოს დემოკრატიამ მოიპოვა, ამ გამარჯვების მოპოებაში მასაც აქვს თავისი წვლილი შეტანილი. ძველი რეჟიმის მოწინააღმდეგეთა რიგში მას პირველი ადგილი ეჭირა. ძველმა წყობილებამ გამოსტაცა ის მებრძოლთა რაზმს და შორეულ ციმბირში გადაისროლა, სადაც ის შეიპყრო ულმობელმა სენმა და დღეს ის მსხვერპლი შეიქნა ამ სენის. ვთხოვ დამფუძნებელი კრების წევრთ ფეხზე ადგომით პატივი სცენ განსვენებულის ხსოვნას (დამფუძნებელი კრების წევრები ფეხზე დგებიან). მის ადგილს დაიჭერს მორიგი კანდიდატი ბ. ლორია.

ეხლა გთხოვთ მოისმინოთ მოლოცვის დეპეშა ისპანიის ვიცე კონსულიდან: „ბატონო თავმჯდომარე, ბათომის და ბათომის ოლქის საქართველოზე გადმოცემისა და იქ საქართველოს მამაც ჯარების შესვლის გამო ნება მიბოძეთ უღრმესი პატივის ცემით ჩემი სამეფო მთავრობის სახელით გიძღვნათ გულწრფელი მოლოცვა. ვსარგებლობ შემთხვევით, რომ მოულოცო ქართველ ხალხს ბრწყინვალე გამარჯვება და მის ეროვნულ მისწრაფებათა კეთილად დაგვირგვინება. მიიღეთ ჩემგან, ბატონო თავმჯდომარე, ჩემი თქვენდამი პატივის ცემა“. დამფუძნებელი კრება ამ მომართვას ტაშით ეგებება.

(შემდეგ გომართელი კითხულობს დღიურ წესრიგის 1, 2 და 3 მუხლებში აღნიშნულ საკანონმდებლო აქტების საბოლოო ტექსტებს, რომელთაც დამფუძნებელი კრება ადასტურებს).

თავმჯდომარე: სიტყვა ბ. გომართელს ეკუთვნის შემდეგი საკითხის შესახებაც.

1.პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ახალციხის მაზრის სოფლების - აწყურისა და ადიგენის ამბულატორიის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

ი. გომართელი (ს.-დ.): ახალციხის მაზრაში ჯერ კიდევ ძველი წეს-წყობილების დროს იყო სამკურნალოები და დღეს, რადგანაც იქ ერობები არის მოწყობილი, ისინი ერობებმა უნდა შეინახონ. მაგრამ მოგეხსენებათ, რომ ერობა ახალი დაწესებულება არის და მას არ აქვს საშუალება, რომ შესძლოს სამკურნალოების მოვლა. თუ მთავრობა არ იკისრებს მათ შენახვას, ისინი დაიხურება და ამას ცუდი შედეგი მოჰყვება. ამიტომ შინაგან საქმეთა სამინისტრო თხოულობს, რომ შტატები და ხარჯთ-აღრიცხვა ამ სამკურნალოსი თქვენ მიერ დამტკიცებულ იქნეს.

თავმჯდომარე: ვინ ინებებს სიტყვას ზოგადი მსჯელობისათვის? სიტყვა არავის სურს. ვინ არის წინააღმდეგი გადავიდეთ მუხლობრივ განხილვაზე? წინააღმდეგი არავინაა და სათანადო ვადის გასვლის შემდეგ მოხდება მუხლობრივი განხილვა. შემდეგი საკითხის შესახებ სიტყვა ბ. ჯაფარიძეს ეკუთვნის.

2. მეორე მუხლობრივი განხილვა კანონ-პროექტისა - მადნეულობის სახელმწიფო საკუთრებად გადასვლის შესახებ.

ჯაფარიძე (კითხულობს მუხლობრივად კანონ-პროექტს).

თავმჯდომარე: პირველი მუხლის შესახებ შემოვიდა ფინანსთა მინისტრის განცხადება. პირველი მუხლის შენიშვნა ამნაირად შესწორდეს: „ეს მუხლი შეეხება 1920 წ. 1-ლ ოქტომბრამდე ამოღებულ მადანს“. ვის სურს სიტყვა ამის შესახებ? სიტყვა არავისა სურს. თქვენი აზრი, ბ-ნო მომხსენებელო?

ჯაფარიძე: ამ დროს განსაზღვრის შესახებ კომისიის შეერთებულ სხდომაზე იყო კამათი და მსჯელობა. მომენტის განსაზღვრა მისთვის იყო საჭირო, რომ ეს საკუთრება კერძო მრეწველებს ეკუთვნის და მრეწველმა უნდა იცოდეს, თუ რა დროს შემდეგ უნდა აიღოს ხელი თავის ყოფილ საკუთრებაზედ. და სწორედ ამიტომ იყო საჭირო, რომ სამინისტროს ქონდეს საკმაო ვადა, რომლის განმავლობაშიაც შეძლება მიეცემა მოაგვაროს საქმე ან თვით, ან კერძო მწარმოებლებთან შეთანხმებით. მაგრამ თვით მრეწველები თხოულობდენ ამ შეთანხმებებს და განსაზღვრულ პირობებში ამ მადნის აღებას. მათი წარმომადგენელი მოითხოვდა, რომ ეს ვადა გაედიდებინათ პირველ ოქტომბრამდე. განსხვავება, როგორც ხედავთ, დიდი არ არის. თუ მეტათ მოკლე ვადა იქნა დანიშნული, მაშინ მაღაროები უეცრად დაიხურება, მუშები დაითხოვება და უმუშევრად დარჩებიან და სახელმწიფოს უფრო დიდი ზარალი მიეცემა. ამ მოსაზრებით ითხოვენ ვადის გადიდებას პირველ ოქტომბრამდე და მე პირადათ აქ საწინააღმდეგოს ვერას ვხედავ.

თავმჯდომარე: ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? მსურველი არავინაა. ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. შესწორება გახლავთ შემოტანილი მეხუთე მუხლის შესახებ. მეხუთე მუხლიდან სიტყვა „აძლევს“ შემდეგ ამოიშალოს სიტყვები: „მიწის ნორმა“ და ნაცვლად ჩაემატოს „სამაგიერო მიწის ნორმის ფარგლებში“. ვის სურს სიტყვა ამ შესწორების შესახებ? ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ.

მომხსენებელი: არსებითად აქ განსხვავება არ არის. მაგრამ ვინაიდან მკაფიოთ გამოსთქვამს მიღებულ აზრს, მივიღოთ.

თავმჯდომარე: წინადადებაა შემოსული იმავე ფრაქციისაგან მეექვსე მუხლის შესახებ, ჩაემატოს: „კანონი ესე ძალაში შედის დღიდან მიღებისა“.

მომხსენებელი: ამ ჩამატებას პრაქტიკული მნიშვნელობა არაფერი აქვს, მაგრამ წახდენით მაინც არაფერს წაახდენს, შეიძლება ჩაუმატოთ.

(კანონ-პროექტი მიღებულია ჩვეულებრივი წესით და გადაეცემა სარედაქციო კომისიას).

თავმჯდომარე: სიტყვა ბ. გომართელს ეკუთვნის.

3. პირველი ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა - საკლავ საქონელზე გადასახადის გადიდებისა.

ივ. გომართელი (ს.-დ.): ეს კანონ-პროექტი, რაც შემოტანილია შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ და შემუშავებულია სასანიტარო განყოფილების მიერ, ახალ გადასახადს არ აწესებს, იგი მხოლოდ გადიდებას მოითხოვს უკვე არსებულ გადასახადისას. ჩვენს რესპუბლიკაში, როგორც მოგეხსენებათ, საქონლის ჭირი ხშირი მოვლენა გახლავთ. საქონლის სენი ყველგან არის და მის საწინააღმდეგოთ ბრძოლა არის საჭირო, ამას კი სათანადო თანხა სჭირდება, რომ საქონელი არ განადგურდეს. არსებობს სპეციალური თანხა ამ სენთან საბრძოლველად, რომელსაც კრეფენ დასაკლავ საქონელზე. ეს არ შეეხება სოფელში დაკლულ საქონელს. ეს შეეხება მხოლოდ იმ საქონელს, რომელიც ქალაქში მოყავთ დასაკლავად. ეს გადასახადი დიდი ხანია არსებობს, მაგრამ დღეს ის ისე დამცირდა, რომ მიზანს ვეღარ აკმაყოფილებს. წინეთ ხარი ფასობდა 8-10 თუმანს, ახლა კი ეს ფასი რამდენიმე ათას თუმნამდე ავიდა. ყველა ამან გაზარდა ხარჯები ამ დროში და რასაკვირველია, საჭიროა შემოსავალიც გაიზარდოს და სწორედ ამ მოსაზრებით ითხოვენ ამ გადასახადის გადიდებას, რომელიც წინეთ ეროვნულ საბჭოს მიერ იყო გადიდებული. წინეთ სხვილი საქონელი (კამეჩი, ხარი, ძროხა) 25 თუმნად იყო შეფასებული, დღეს კი შესცვალეს 25.000 მანეთად. ეს ფასიც რასაკვირველია, მეტად მცირეა, მაგრამ ასეთი მცირე შეფასებითაც რომ აიკრიბოს გადასახადი, საჭირო ხარჯებს მაინც დაფარავს. ეს გახლავთ მთელი კანონ-პროექტი.

თავმჯდომარე: სიტყვა ეკუთვნის ბ. ქარუმიძეს.

ქარუმიძე (ნაც.): ბატონებო! ისეთი მეურნეობის მქონე ქვეყნისთვის, როგორიც გახლავთ ჩვენი ქვეყანა, საჭიროა შევჩერდეთ შემოტანილ კანონპროექტზე. ამის საწინააღმდეგო ჩვენ არაფერი გვაქვს, რომ გაადიდოთ გადასახადი. მაგრამ საჭირო არის სხვა ზომებიც მივიღოთ, ისეთი ზომები, რომელთაც ჩვენი ქვეყნის ვითარება მოითხოვს. თქვენ მოგეხსენებათ, საქართველო უმთავრესად არის სასოფლო-სამეურნეო ქვეყანა და მის მეურნეობაში გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს მუშა საქონელს და ასეთი ხელაღებით გადაწყვეტა საკითხისა მიუღებლად მიმაჩნია. რაშია საქმე? თქვენ მოგეხსენებათ, რომ ჩვენი ქვეყნის მუშა საქონელი, მიუხედავად იმისა, რომ სამი მეოთხედი ჩვენი გეოგრაფიისა მხოლოდ ამ მეურნეობისათვის არის გამზადებული და შექმნილი ბუნებისაგან, ჩვენი მუშა საქონელი მაინცდამაინც არა გვყოფნიდა და ყოველ წლიურად, განსაკუთრებით აღმოსავლეთ საქართველოში, მუშა საქონელი სხვაგნიდან შემოდიოდა. გორის მაზრაში მარტო დაღესტნის კამეჩი გამოდიოდა. აქედან გახლავთ ჯიშიანი ლეკური და აზერბაიჯანის კამეჩი თარაქამა. ეს ისე არ ეხება დასავლეთ საქართველოს, რადგანაც იქაური მეურნეობა უღელ ხარიანობას ეყრდნობა.

დღეს ამ მხრით პირდაპირ კრიზისს განვიცდით. ომმა მთლად ამოსწურა ყოველი შესაძლებლობა ამ მუშა საქონლის შემოსვლისა. გარდა ამისა, რევოლიუციის ხანმა, როცა ანარქია სჭარბობდა მოქმედებას, გასწყვიტა საქონელი. მერე ბორჩალოს მაზრაში ჯიშიანი საქონელი სრულიად განადგურებულია და ამის წყალობით ქარხნები, სადაც შვეიცარიული ყველი მზადდებოდა, სულ გაოხრებულია. საქონელი შეიქნა მსხვერპლი ტფილისის საყასბოსი. დღეს კი, როდესაც არ ვიცით, რა მოგველის ხვალ, როცა გაცვდება ის მუშა საქონელი, რომელიც დღეს გვყავს, ჩვენ უნდა მივიღოთ ზომები, რათა ჩვენი ქვეყნის მეურნეობა ამ კრიზისს ავაცდინოთ. ამიტომ ეს დადგენილება უფრო შეეფერება რომელიმე ქალაქის თვითმმართველობას და არა დამფუძნებელ კრებას. დამფუძნებელმა კრებამ მხედველობაში უნდა მიიღოს ქვეყნის მდგომარეობა. ასეთი დადგენილების მიღება დიდ შეცდომაში ჩაგვაყენებს. თუ შევხედავთ ანალოგიურს მაგალითებს დასავლეთ ევროპაში, იქ, სადაც არის ზრუნვა სამეურნეო რესურსებისთვის, სწორედ ასეთ ადგილას სახელმწიფო სწვდება თავისი მაგარი ხელით და აკრძალავს კანონმდებლობით ამა და ამ ჯიშის საქონლის დაკვლას. გახლავთ დებულება, რომ ამა და ამ ხნის საქონლის დაკვლა აკრძალულია. რომ ასეთი მდგომარეობიდან გამოვიდეთ, საჭირო არის განსაკუთრებული ზომების მიღება.

რისგან აიხსნება, რომ ქართლში უღელი კამეჩი 100.000 ათას მანეთად ღირს? პირდაპირ ზღაპრული ფასებია სხვა საქონელს რომ შევადაროთ, მიუხედავად იმისა, რომ გაძვირებულია ყველაფერი. ეს აიხსნება იმით, რომ გარეშე ბაზარი დაკეტილია და საქონელი არ შემოდის (თევზაია: არც შემოდიოდა!). მე მოგახსენებთ, რომ შემოდიოდა. თქვენ ლაპარაკობთ სამეგრელოზე, აქ კი აღმოსავლეთ საქართველოზეა ლაპარაკი. აღმოსავლეთ საქართველოს შემოსდიოდა კამეჩები თარაქამა და ლეკური კამეჩი (კ. ნინიძე: ეტიმოლოგიას თუ ავიღებთ, სხვაა!). გარწმუნებთ, ეს მართალია და ამას თქვენი მომხსენებელიც დაგიმოწმებთ, რომელმაც იცის ვეტერინარული სტატისტიკა. მან უნდა იცოდეს შემოსავალი ადგილები, სადაც ეს საქონელი ინიშნება, რამდენად არის ეს საქონელი თავისუფალი ჭირისაგან.

თქვენ, ბ. თევზაია, ლაპარაკობთ მარტო სამეგრელოზე და იქ მართალია კამეჩი საკუთარია და იგი ხანდახან კიდეც მოაშველებდა აღმოსავლეთ საქართველოს, მაგრამ ბორჩალოს მაზრაში ის მშვენიერი 10 წლობით მოშენებული ჯიში მაშენებელი საქონლისა მთლად გაწყდა. ის დიდი ზავოდები, რომელნიც გახლდათ და ის ჯიში აღარ არის. ისეთი ჯიში იყო, რომ მშვენიერი შვეიცარული საშური ჯიში სრულიად გაწყდა. ეხლა, მაგალითად, ჩვენ ისეთ მდგომარეობაში ვართ, რომ პირდაპირ დანაშაული იქნებოდა, თუ სასაკლაოზე მივიდოდა რაიმე ნაშთი დეკეული ამ ჯიშებისა, რაც აკრძალული არ იქნებოდა კანონით. ამიტომ უნდა ითქვას, რომ კანონ-პროექტი არ არის შემუშავებული ჩვენი ქვეყნის ვითარებისა და სამეურნეო პერსპექტივების საღი წარმოდგენით. ამის გამო იგი კომისიას უნდა დაუბრუნდეს და კომისიამ უნდა მიიღოს მხედველობაში ჩვენი სინამდვილე, ის ზომები, რომელსაც დასავლეთ ევროპა იჩენს ანალოგიურ შემთხვევებში და ამისდა მიხედვით უნდა შემუშავდეს მეორე კანონ-პროექტი, რომელიც შემოიღებს არა მარტო გადასახადის გადიდებას, არამედ იმასაც, თუ როგორ დავიცვათ ჩვენი საქონელი გაწყვეტისაგან და თავი დავიცვათ იმ კრიზისისაგან, რომელიც მომავალში მოგველის.

თავმჯდომარე: სხვა სიტყვის მსურველი არავინაა. სიტყვა მომხსენებელს ეკუთვნის.

ი. გომართელი (ს.-დ.). ბ. მომხსენებელმა ასე დაიწყო: კანონ-პროექტი მისაღებია და გადასახადი უნდა გადიდდესო და ასე სთქვა, ეს კანონ-პროექტი კომისიას უნდა დაუბრუნდესო. რაცა ბრძანა ორატორმა, საფუძვლიანია საქონლის მოვლა-მოშენებასა ჩვენს ქვეყანაში, სადაც საქონელი დიდ როლს თამაშობდა ჩვენს მეურნეობაში, რა თქმა უნდა, დიდი მნიშვნელობა აქვს. მაგრამ ამ პროექტთან პირდაპირი კავშირი არ აქვს. შინაგან საქმეთა სამინისტროში არის სავეტერინარო განყოფილება, რომელიც ზრუნავს სამეურნეო საქონლის მოშენებისა და გამრავლებისათვის. რა გააკეთა მან ამ დარგში, ამას ვერ მოგახსენებთ. შემდეგ თუ ის წარმოადგენს კანონ-პროექტს, შეიძლება იმაზე ვიქონიოთ მსჯელობა. თუ არ წარმოადგენს, მაშინ შევიტანოთ წინადადება ამის შესახებ, ყოველ შემთხვევაში, ამ კანონ-პროექტს აქვს სპეციალი დანიშნულება. ეს არ ლაპარაკობს, რა ზომებით უნდა გავამრავლოთ, დავიცვათ საყასბოებისაგან ის, რაც არსებობს; მხოლოდ ლაპარაკობს, რომ საქონლის ჭირთან ბრძოლა სწარმოებს და ამ ბრძოლის წარმოების გაძლიერება საჭირო არის. ეს გადასახადი რომ არ დავაკანონოთ, ეს თანხა არ კმარა. მაშასადამე, საჭიროა გაზრდა გადასახადისა, და რომ საჭიროა გაზრდა გადასახადის, ამას ბ. ქარუმიძეც დაეთანხმება.

თავმჯდომარე: ვინ არის მომხრე იმისა, რომ ეს კანონ-პროექტი დაუბრუნდეს კომისიას? უმცირესობა. სათანადო ვადის შემდეგ კანონ-პროექტი მოგხსენდებათ მუხლობრივად. შემდეგი საკითხისათვის ბ. რუსიას ეკუთვნის სიტყვა.

4. დეკრეტი ქალაქებისა და მაზრების დამშეულ მცხოვრებთა დასახმარებლად 55.000.000 მანეთის გადადებისა.

მ. რუსია (ს.-დ.): სურსათის ნაკლებობა რესპუბლიკის ზოგ რაიონში მეტად მწვავე ხასიათს ღებულობს, რაც უკვე მიიღო. ბევრს ადგილას მოსავალი სულ არ ყოფილა. ზოგან ისე მცირე იყო, რომ მცხოვრებნი იძულებულნი იყვნენ წლის დასაწყისშივე დაესწროთ ყიდვა. იმ ცნობებით, რომელიც შინაგან საქმეთა სამინისტროს ხელთ აქვთ, დამშეულთა რაიონი დღეს 120 თემზე მეტი იყო. ქალაქებიდან 16 დამშეულად უნდა ჩაითვალოს. ამგვარად, დახმარება აუცილებლად საჭიროა, მაგრამ უმთავრესი მნიშვნელობა ექნება დახმარების სისწრაფეს. მთავრობამ განიხილა ეს საკითხი და მიიღო ის წინადადება, რომ გადადებულიყო დამშეულ ერობის და ქალაქების დასახმარებლად სურსათის, ფულის სახით 40 მილიონი მანეთი. ეს თანხა უნდა გადადებულიყო შინაგან საქმეთა მინისტრის განკარგულებაში, რომ მერე შეთანხმებით სასურსათო სამინისტროსთან იგი მიაწვდიდა დამშეულ რაიონებს. თვითმმართველობის კომისიამ განიხილა ყველა ცნობა, რომელიც იყო მოყვანილი შინაგან საქმეთა სამინისტროს მოხსენებაში და იცნო, რომ ბევრი ადგილი იქნა გამოტოვებული, და თუ მხედველობაში მივიღებთ იმ ადგილებსაც, რომელნიც დღეს გასაჭირს განიცდიან, საჭიროა ამ თანხის გადიდება. თვითმმართველობის კომისია მოითხოვს დამშეული რაიონების დასახმარებლად იქნას გადადებული 55 მილიონი მანეთი, ე. ი. 15 მილიონით მეტი, ვინემ მთავრობა მოითხოვს. თანხა გადაეცემა შინაგან საქმეთა სამინისტროს 20 მილიონი ქალაქებისათვის და 35 მილიონი ერობებისათვის. ასეთია შინაარსი დეკრეტისა, რომელიც თქვენ წარმოგიდგათ.

თავმჯდომარე: სიტყვა ონიაშვილს ეკუთვნის.

დ. ონიაშვილი (ს.-დ.): საბიუჯეტო კომისიამ მიიღო მხედველობაში ხალხის გაჭირვებული მდგომარეობა და აგრეთვე ის, რომ დღეს ერობებს არავითარი საბიუჯეტო უფლებები არ აქვთ და ასეთი საგანგებო შემთხვევებისათვის არ გააჩნია საჭირო თანხა. და ამიტომ საბიუჯეტო კომისიამ საჭიროდ სცნო გაღებულ იქნას ის თანხა, როგორც ეს დაუდგინა თვითმმართველობის კომისიამ.

თავმჯდომარე: სიტყვა ეკუთვნის ს. დადიანს.

ს. დადიანი (სოც.-ფედ.): მოქალაქენო, დამფუძნებელი კრების წევრნო! ჩვენ დიდი ხანია თვალყურს ვადევნებდით ხალხის გამოკვების საქმეს და დიდი ხანია ვხედავთ, რომ საქმე თან და თან რთულდება.

ამ სამი თუ ოთხი თვის წინად ამ ტრიბუნაზე ჩვენმა ფრაქციამ მიაქცია თქვენი ყურადღება ამ საქმეს და დასაბუთებული მოხსენება წარმოგიდგინათ.

ჩვენ მოვიყვანეთ ცნობები ჩვენი პროვინციის დამშევისა და მოვითხოვდით, რომ დამფუძნებელ კრებას დაეარსებინა საგანგებო კომისია, ან რომელიმე უკვე არსებულს კომისიას დაჰკისრებოდა ამ საკითხის დამუშავება, გამოერკვია ნამდვილი მდგომარეობა და დასაბუთებული მოხსენება წარმოედგინა დამფუძნებელი კრებისათვის.

მაშინ ჩვენ ვამბობდით, რომ ეს წინასწარი დამზადება საკითხისა ჩვენ საშუალებას მოგვცემდა სისტემატიური დახმარება გაგვეწია პროვინციისათვის.

მაშინ თქვენ ეს ჩვენი წინადადება არ მიიღეთ და განაცხადეთ: მთავრობა იღებს და მომავალშიაც მიიღებს საჭირო ზომებსო.

დღეს სამწუხაროდ უნდა განვაცხადოთ, რომ მთავრობას არ მიუღია საჭირო ზომები და ამ საშინელებას ისევე მოუმზადებელნი დავხვდით, როგორც ვიყავით ამ ოთხი თვის წინად.

ეს საკითხი დღეს მთავრობის ინიციატივათაც არ არის დაყენებული, არამედ ერობებს მოჰქონდათ იერიში იერიშებზე და ამან მთავრობაც აიძულა ამ წინადადებით შემოსულიყო აქ.

მდგომარეობა ფრიად სერიოზულია, თითქმის ყველა მაზრა დამშეულია როგორც აღმოსავლეთ საქართველოში, ისე დასავლეთ საქართველოში.

ლეჩხუმში ხალხი ბალახით იკვებება, მაგრამ ახლა ეს ბალახიც გამოლეულია და აუტანელი მდგომარეობაა.

თითქმის მთელი სამეგრელო დამშეულია. ხალხი ტყემლით და უმწიფარი ხილით იკვებება და ცხადია, რომ ამას მოჰყვება ისევ სხვა და სხვა ავადმყოფობა.

ადვილი წარმოსადგენია ის საშინელი მდგომარეობა, რომელშიაც ჩვენი პროვინციები იმყოფება. თუ მხედველობაში მივიღებთ იმას, რომ ისეთ რაიონშიაც კი, როგორც ხონის რაიონია, ამ ერთი კვირის წინად ფუთი სიმინდი 1100 მანეთი ღირდა.

ზუგდიდის მაზრაში კი საუკეთესო მოსავლიანი რაიონებიც კი დამშეულია და არა დღეს მარტო, არამედ ამ სამი-ოთხი თვის წინადაც ხობის, ხორგასი, ნოჯიხევის მთელი საზოგადოებანი იხვეწებოდნენ ყურადღება მიგვექცია მათ გაჭირვებული მდგომარეობისათვის და იქ ფუთი სიმინდი კარგა ხანია ათას ხუთასი მანეთი ღირს.

საშუალოდ ოჯახში რომ ორი სული ვიანგარიშოთ და თითოს თვეში უკანასკნელი ერთი ფუთი მაინც უნდა სიმინდი, ცხადია, რომ იშვიათი ოჯახი შესძლებს სიმინდი შეიძინოს იმ ფასებში, რომელიც დღეს არის, თუკი საერთოდ იშოვნა.

თუ ასეთს მდგომარეობაშია ის რაიონები, რომელნიც ახლოს არიან მისატან გზებთან, რა უნდა ითქვას სამეგრელოს მთიან ადგილების შესახებ! იქ კიდევ უფრო უნუგეშო მდგომარეობაა.

აღმოსავლეთ საქართველოში ეს სახელდახელო დახმარება საჭიროა ასე ერთი თვისთვის, სანამ ახალი მოსავალი შემოვიდოდეს; დასავლეთ საქართველოს კი საერთოდ, სადაც სიმინდის კულტურაა, იქ ამ დახმარებას უფრო ეტი ხნის, არა ნაკლებ სამი თვის დახმარება უნდა, ვინაიდან ახალი მოსავალი ამ დრომდე არ შემოვა.

ჩვენ აუცილებლად მიგვაჩნია 55 მილიონი მანეთის გადადება, მაგრამ მწუხარებას გამოვსთქვამთ , რომ ესეც წვეთია ზღვაში.

აგრედვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ ვინაიდან ჩვენ სრულიად შემზადებულნი არ ვიყავით ამ საქმისთვის, ამ დახმარებასაც სისტემის ხასიათი აღარ ექნება და ვერ დანაწილდება წესიერად.

ჩვენ გვეშინია, რომ საჭიროების მიხედვით არ განაწილდება ეს თანხა, არამედ ის რაიონი მეტს მიიღებს, რომლის ერობის წევრნი უფრო ენერგიულნი და გავლენიანი იქნებიან.

ჩვენ აუცილებლად მიგვაჩნია, რომ ამ დახმარებასთან ერთად ახლავე მივიღოთ ზომები, რომ მომავლისათვის გვექნეს მთელი დაწვრილებითი ცნობები როგორც ახალი მოსავლისა, აგრეთვე საჭიროებათა რაოდენობისაც, რადგანაც ჯერ კიდევ პოლიტიკური პერსპექტივები იმდენად ბუნდოვანია და პოლიტიკური კონიუქტურა იმდენად გამოურკვეველი, რომ უცხოეთიდან პურის საკმარისად შემოტანის იმედები არ უნდა ვიქონიოთ.

ჯერ კიდევ კარგა ხანი ჩვენ იძულებული ვიქნებით ჩვენი საკუთარი სურსათით გამოვიკვებოთ თავი.

ამნაირად, ჩვენ აუცილებლად მიგვაჩნია 55 მილიონ მანეთის გადადება და ვინაიდან ეს საკმარისად არ მიგვაჩნია საშინელებისაგან თავის დასაღწევად, ახლავე უნდა მიღებულ იქნას ზომები შემდეგისთვისაც.

ბ. რუსიას მოხსენებით ჩვენც იმ აზრს ვიზიარებთ, რომ ეს დახმარება საჩქაროდ უნდა იქნას გაღებული და ამას ის მოწმობს, რომ ჩვენ მოვითხოვეთ ამ დეკრეტის საბოლოო ტექსტის მიღება დღესვე.

დეკრეტი მიღებულ იქნა უცვლელად, მიღებულ იქნა მისი საბოლოო ტექსტიც.

თავმჯდომარე: სოც.-დემ. ფრაქციიდან შემოსულია შემდეგი განცხადება: გზათა კომისიაში ლორიას მაგიერ შედის გ. გაგლოევი. დამფუძნებელი კრება იღებს ამ წინადადებას.

მდივანი კითხულობს შემდეგი კრების სხდომის წესრიგს. დამფუძნებელი კრება იღებს მას.

სხდომა იხურება 11 საათსა და 35 წუთზე.

საქართველოს დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(33)

1920 წელი. ივლისის 16. ტფილისი. სასახლე.

შ ი ნ ა ა რ ს ი

1. დეკრეტი - ქალაქ ფოთში მდინარე რიონის ჩრდილოეთის ტოტზე ხიდის გასაკეთებლად 14. 700.000 მანეთის გადადებისა.

2. ზოგადი განხილვა პროექტისა - სახელმწიფოს 1919-1920 წლის ბიუჯეტის შესახებ.

3. განგრძობა მსჯელობისა - სოც.-რევ. ფრაქციის შეკითხვის გამო ბორჩალოს მაზრის ადმინისტრაციის თვითნებობის და უკანონო მოქმედების შესახებ.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების მდივანი

კ. ჯაფარიძე.

სხდომა იწყება შუადღის 12 საათ. და 30 წუთზე.

თავმჯდომარე: სხდომას გახსნილად ვაცხადებ. გთხოვთ მოისმინოთ კომისიებში გადასაცემი კანონ-პროექტები და დღიური წესრიგი.

(მდივანი კითხულობს კომისიებში გადასაცემ კანონ-პროექტების ნუსხას).

კომისიებში გადასაცემი კანონ-პროექტები:

1. შინაგან საქმეთა მინისტრის პროექტი დეკრეტისა - ქალაქ გუდაუთის თვითმმართველობისათვის 500.000 მან. სესხის მიცემის შესახებ.

2. შინაგან საქმეთა მინისტრის პროექტი დეკრეტისა - გულმიკარის თემის გამოყოფისა და ქუთაისის მაზრაზე მიწერის შესახებ.

3. გზათა მინისტის პროექტი დეკრეტისა - სახაზინო რკინის გზის დამატებითი მილიციის მოქმედების განგრძობისა 1920 წლის ივნისის 1-დან 1921 წლის იანვრის 1-მდე და საამისოდ 2.059.800 მან. გადადებისა.

დღიური წესრიგი:

1. საბოლოო ტექსტი კანონისა - მადნეულობის სახელმწიფო საკუთრებად გამოცხადების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

2. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - შინაგან საქმეთა სამინისტროს საექიმო-სასანიტარო განყოფილების საპროტეზო სახელოსნოს შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

3. ზოგადი განხილვა სახელმწიფოს 1919-1920 წლის ბიუჯეტის პროექტისა. მომხსენებელია გრ. გიორგაძე, ი. სალაყაია და სვ. მდივანი.

4. განგრძობა მსჯელობისა სოციალ-რევოლიუციონერთა ფრაქციის შეკითხვის გამო ბორჩალოს მაზრის ადმინისტრაციის თვითნებობისა და უკანონო მოქმედების შესახებ.

5. დეკრეტი ქალ. ფოთში მდინარე რიონის ჩრდილოეთის ტოტზე ხიდის გასაკეთებლად 14.700.000 მან. გადადებისა. მომხსენებელია მ. რუსია და დ. ონიაშვილი.

თავმჯდომარე: წინადადება გახლავთ შემოტანილი, რომ უკანასკნელი საკითხი საბოლოო ტექსტების შემდეგ იყოს განხილული. მეორე გახლავთ საბიუჯეტო კომისიისაგან, რომ ბიუჯეტის შესახებ მომხსენებელი იქნება მხოლოდ ერთი, ბ. გრიგოლ გიორგაძე. წინააღმდეგი ხომ არავინ არის ამ წინადადებისა? წინააღმდეგი არავინ არის. მაშასადამე, დღის წესრიგი დამტკიცებულია. სიტყვა ეკუთვნის ბ. გომართელს.

ივ. გომართელი (კითხულობს დღიურ წესრიგის 1-ლ მუხლში აღნიშნულ საკანონმდებლო აქტის საბოლოო ტექსტს).

თავმჯდომარე: ვის სურს სიტყვა? ვინ არის წინააღმდეგი? წინააღმდეგი არავინ არის. მიღებულია. შემდეგი საკითხი (კითხულობს). სიტყვა ეკუთვნის მომხსენებელს, ბ. რუსიას.

1. დეკრეტი ქალაქ ფოთში მდინარე რიონის ჩრდილოეთის ტოტზე ხიდის გასაკეთებლად 14 მილიონ შვიდასი ათასი მანეთის გადადებისა.

მ. რუსია (ს.-დ.): ფოთის თვითმმართველობამ აღძრა შუამდგომლობა, რომ მისცენ მას დახმარება ხაზინიდან იმ ხიდის დასამთავრებლად, რომელიც აერთებს ქალაქის ტერიტორიას ფოთის ნავთსადგურის ტერიტორიასთან. ქალაქი თხოულობს 14.700.000 მანეთს. ნახევარი ამ ფულისა უნდა გაღებულ იქნეს ხაზინიდან, როგორც დახმარება, მეორე ნახევარი კი სესხის სახით. მოხსენებიდან სჩანს, რომ ამ ხიდის გასაკეთებლად შარშან ივლისში მიცემულ იქნა ხაზინიდან სესხი ერთ მილიონ ნახევარი მანეთი. ამ ფულით მუშაობა უკვე დაწყებულია. დღეს ხიდის ასაშენებლად მუშაობა სწარმოებს, ნაწილი საჭირო მასალისა შეძენილია, მაგრამ გამოირკვა, რომ ეს თანხა არ არის საკმარისი ასეთი დიდი ხიდის გასაკეთებლად. ამ ხიდს დიდი სახელმწიფოებრივი და ეკონომიური მნიშვნელობა აქვს. რაც უმთავრესია ხაზინისთვის - სესხი 7.350.000 მან., სრულიად უზრუნველყოფილია იმ საფუთო გადასახადით, რომელიც უკვე მიღებული არის დამფუძნებელი კრების მიერ. უნდა მოგახსენოთ, რომ სახელმწიფო კონტროლი ამ სესხის წინააღმდეგია უმთავრესად იმ მოსაზრებით, რომ ბათომის რესპუბლიკასთან შემოერთების შემდეგ ფოთმა პოლიტიკური მნიშვნელობა დაკარგაო (ხმაურობა: როგორ შეიძლება!). ამას არ იზიარებს არც თვითმმართველობის და საფინანსო კომისია, არც მთავრობა და არც ფინანსთა უწყება. ამიტომ თვითმმართველობის კომისია წინადადებას აძლევს დამფუძნებელ კრებას, რომ გაღებულ იქნეს ხაზინიდგან 14.700.000 მან. ნახევარი იყოს ხაზინის ანგარიშში დახმარებად, ხოლო მეორე ნახევარი მიეცეს სესხად და ეს სესხი უზრუნველყოფილ იქნეს იმ საფუთო გადასახადით, რომელიც უკვე მიღებულია. მოგეხსენებათ, რომ 50 პროცენტი ამ გადასახადისა ამ კანონის ძალით უნდა დაიხარჯოს ნავთ-სადგურის გაუმჯობესებაზე. თავის თავად ცხადია, ამ ნავთ-სადგურის მოწყობას, მის ქალაქთან შეერთებას ქალაქისა და მთელ სახელმწიფოსათვის დიდი მნიშვნელობა ექნება.

თავმჯდომარე: სიტყვა ეკუთვნის ბ. ონიაშვილს.

დ. ონიაშვილი (ს.-დ.): ეს საკითხი საბიუჯეტო კომისიაშიც გაირჩა. საბიუჯეტო კომისიამ მიიღო მხედველობაში ის გარემოება, რომ დღევანდელი ფასები მასალაზე განსხვავდება იმ ფასებიდან, რომელიც მხედველობაში იყო მიღებული მაშინ, როდესაც ჩვენ 1 1/2 მილ. მანეთის სესხის დეკრეტი მივიღეთ. ამიტომ საბიუჯეტო კომისიამ პრინციპიალურად მიიღო ეს დეკრეტი და საჭიროდ სცნო, რომ ეს თანხა გაღებულ იქნეს. საბიუჯეტო კომისიაში აღიძრა მხოლოდ ერთი საკითხი პროცენტების შესახებ. საქმე იმაშია, რომ საფინანსო უწყება მოითხოვდა, რომ ეს სესხი ქ. ფოთს მისცემოდა 5 პროც. მაგრამ რადგანაც საბიუჯეტო კომისიამ დამტკიცებულად სცნო, რომ ამ ხიდს არა მარტო ქალაქისთვის, არამედ მთელი სახელმწიფოსთვის სტრატეგიული და ეკონომიური მნიშვნელობა აქვს, ამიტომ გადასწყვიტა სესხი მისცემოდა უპროცენტოდ, მით უმეტეს, რომ ეს სესხი უზრუნველყოფილია იმ საფუთო გადასახადით, რომელიც შემოღებულია მარგანეცზე. თავმჯდომარე: ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? სიტყვა არავის არ სურს. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივი განხილვისა? წინააღმდეგი არავინ არის. მიღებულია. გთხოვთ წაიკითხოთ.

მ. რუსია (კითხულობს პირველ მუხლს).

თავმჯდომარე: ვინ არის წინააღმდეგი? წინააღმდეგი არავინ არის. მიღებულია. შემდეგი.

მ. რუსია (კითხულობს მეორე მუხლს).

თავმჯდომარე: ვინ არის წინააღმდეგი? წინააღმდეგი არავინ არის. მიღებულია. შემდეგი.

მ. რუსია (კითხულობს მესამე მუხლს).

თავმჯდომარე: ვინ არის წინააღმდეგი? წინააღმდეგი არავინ არის.

მიღებულია. კენჭს უყრი მთელ დეკრეტს. ვინ არის წინააღმდეგი? წინააღმდეგი არავინ არის. მიღებულია და გადაეცემა სარედაქციო კომისიას. შემდეგი საკითხისათვის სიტყვა ბ-ნ გომართელს ეკუთვნის.

2. მუხლობრივი განხილვა კანონ-პროექტისა შინაგან საქმეთა სამინისტროს საექიმო-სასანიტარო განყოფილების საპროტეზო სახელოსნოს შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვისა.

ივ. გომართელი (კითხულობს პირველ მუხლსა და ხარჯთ-აღრიცხვას).

თავმჯდომარე: ვინ არის წინააღმდეგი? წინააღმდეგი არავინ არის. მიღებულია. შემდეგი.

ივ. გომართელი (კითხულობს მეორე მუხლს).

თავმჯდომარე: ვინ არის წინააღმდეგი? წინააღმდეგი არავინ არის. მიღებულია. შემდეგი.

ივ. გომართელი (კითხულობს მესამე მუხლს).

თავმჯდომარე: ვინ არის წინააღმდეგი? წინააღმდეგი არავინ არის. მიღებულია. შემდეგი.

ივ. გომართელი (კითხულობს მეოთხე მუხლს).

თავმჯდომარე: ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. მიღებულია. კენჭს უყრი მთლიანად. ვინ არის წინააღმდეგი? წინააღმდეგი არავინ არის. მიღებულია და გადაეცემა სარედაქციო კომისიას. შემდეგი საკითხისათვის სიტყვა ეკუთვნის ბ. გიორგაძეს.

3. ზოგადი განხილვა სახელმწიფოს 1919-1920 წლის ბიუჯეტის პროექტისა.

გრ. გიორგაძე (ს.-დ.): მოქალაქენო, დამფუძნებელი კრების წევრნო! დღეს დამფუძნებელი კრება იხილავს სახელმწიფოს ხარჯთ-აღრიცხვას, ბიუჯეტს. ეს პირველი შემთხვევა არის, როდესაც დამფუძნებელი კრება ამ დიდმნიშვნელოვან აქტს იხილავს. ამ აქტის განხილვა ჩვენ ბევრ რამეს გვავალებს.

ჩვენ გვავალებს, რომ მიუდგომლად ავწონ-დავწონოთ მთელი ის გეგმა, რომელიც წარმოდგენილი არის, ობიექტურად შევაფასოთ მთელი ის პოლიტიკა შინაური თუ გარეშე, რომელსაც ჩვენი მთავრობა აწარმოებდა.

სანამ არსებითად ბიუჯეტის განხილვას შეუდგებოდე, მე მოვალედ ვრაცხ ჩემს თავს, როგორც საბიუჯეტო კომისიის მომხსენებელი, ზოგიერთი საბიუჯეტო დებულება წამოვაყენო; ისეთი დებულებები, რომელნიც ერთის მხრივ შეეხებიან ჩვენი ბიუჯეტის ტეხნიკურ მხარეს, მეორე მხრით მის ასრულებას.

ბიუჯეტი არის სახელმწიფოს მეურნეობის გეგმა.

ეს გეგმა დამყარებული არის კანონიერებაზე, ე.ი. ყოველ ხარჯს, რომელიც გაიცემა, უნდა ჰქონდეს კანონიერი საფუძველი. ამ საერთო გეგმაში უნდა იყოს აღნიშნული წყაროები შემოსავლისა, რომელიც სახელმწიფოს განკარგულებაში არის.

ეს გეგმა არის დროებითი, ეს არის კანონი, გამოცემული დროებით, ერთი, ორი ან სამი წლის ვადით.

დღეს ჩვენ ვიხილავთ 1919-1920 წლის ბიუჯეტს. ამ მხრივ ჩვენი ბიუჯეტის განხილვა დაგვიანებულია, მაგრამ ამ დაგვიანებას თავისი მიზეზები აქვს. მე არ შევუდგები იმ შინაურ და საერთაშორისო ცხოვრების აღწერას, რომელიც ამ წლის განმავლობაში იყო განვლილი, როდესაც ჩვენ შიგნით ვებრძოდით დამრღვევ ელემენტებს და იმავე დროს თავს ვიცავდით გარეშე მტრებისაგან. უმთავრესი მიზეზი ჩვენი ბიუჯეტის განხილვის დაგვიანებისა ჩვენი საერთაშორისო და შინაური მდგომარეობა იყო.

მე ამ მდგომარეობას ხაზს ვუსვამ იმიტომ, რომ არა თუ ისეთ არანორმალურ მდგომარეობაში, როდესაც სახელმწიფო ახლად წარმოიშვა და იმავე დროს თავს იცავს სხვა და სხვა დამრღვევ ელემენტებისაგან შიგნით და გარედ, არამედ იმ სახელმწიფოებშიაც, სადაც აპარატი არა თუ მოწყობილია, არამედ ასი წლობის ისტორიაც აქვს, იმ სახელმწიფოებშიაც ბიუჯეტის განხილვა ძალიან ხშირად გვიანდება.

თეორიულად მეცნიერებაში და პრაქტიკულად საკანონმდებლო წესით წინაგანსაზღვრულია ისეთი მდგომარეობა, როდესაც ბიუჯეტი გვიანდება. ამ შემთხვევისათვის მიღებულია განსაზღვრული წესი, თუ როგორ უნდა იარსებოს სახელმწიფომ, რადგან სახელმწიფოს არ შეუძლიან ერთ წუთსაც იარსებოს, თუ მას არა აქვს განკარგულებაში განსაზღვრული თანხა სხვა და სხვა მოთხოვნილებათა დასაკმაყოფილებლად. დამფუძ. კრებას ქონდა შემთხვევა დაგვეკანონებინა წესი ბიუჯეტით სარგებლობისა ასეთ შემთხვევაში. ჩვენ არა ერთხელ მივიღეთ დეკრეტი იმის შესახებ, რომ მთავრობას ჰქონდეს უფლება ისარგებლოს ბიუჯეტის ფარგლებში რამდენიმე (ერთი, ორი, სამი თუ ოთხი) თვის განმავლობაში თვიურად 1/12. ასეთი შემთხვევა შეიძლება შემდეგშიაც იქნეს და ჩვენ უნდა მივიღოთ შემდეგი დებულება: როდესაც ბიუჯეტი დამტკიცებული არ არის, როდესაც საკანონმდებლო დაწესებულება ვერ ასწრებს მის განხილვას, მთავრობას უნდა ჰქონდეს საშვალება უწინდელ ბიუჯეტის თანახმად 1/12-ით თვეში დააკმაყოფილოს სახელმწიფოს მოთხოვნილებები, მხოლოდ იმ პირობით, რომ ეს იყოს დადასტურებული საკანონმდებლო დაწესებულების მიერ.

ჩვენ ამას წინად მივიღეთ დეკრეტი, რომლითაც მთავრობას მივეცით უფლება ხარჯოს სახელმწიფოს მოთხოვნილებათა დასაკმაყოფილებლად არა 1919-1920 წლის ბიუჯეტის მიხედვით, არამედ იმ ბიუჯეტის მიხედვით, რომელსაც მთავრობა იმუშავებს და უნდა წარმოუდგინოს დამფუძნებელ კრებას.

მაგრამ არაჩვეულებრივ მდგომარეობაში, როგორც არის დღეს ეკონომიურ და ფინანსიურ სფეროში, როდესაც ყოვლად შეუძლებელია ვისარგებლოთ ბიუჯეტით იმ ფარგლებში, რომელიც იყო 1919-1920 წლის განმავლობაში, ჩვენ რომ მთავრობისათვის ეს უფლება არ მიგვეცა, ეს იქნებოდა მთავრობის უბიუჯეტოდ, უსაშუალებოდ დატოვება. ამიტომ მივიღეთ, რომ მთავრობას მიეცეს უფლება 1920-1921 წლის ნავარაუდევ ბიუჯეტის ერთ მეთორმეტედ ნაწილში გასწიოს ხარჯი თვიურად. აი ეს პირველი დებულება, რომელიც დამფუძნებელ კრებისათვის მინდოდა წამომეყენებინა.

გარდა ამისა, როდესაც ჩვენ საბიუჯეტო კომისიაში იმ ბიუჯეტის განხილვას შევუდექით, რომელიც ფინანსთა უწყების მიერ იყო წარმოდგენილი, აშკარად დავინახეთ, რომ ახალი შტატები, ახალი მომატებანი, ახალი ორგანიზაციები, რომელიც ჩვენში თან და თან იქნება, ესენი ამ ბიუჯეტში, რომელიც ფინანსთა მინისტრმა წარმოადგინა, რამდენიმე თვის შემდეგ დაძველდა და მასში აღარ იყო დაცული ბიუჯეტის აუცილებელი თვისება, ე.ი. ბიუჯეტის მთლიანობა.

როდესაც ფინანსთა მინისტრი ამ ბიუჯეტს ადგენდა, მას შემდეგ ბევრი ახალი ორგანიზაცია სახელმწიფო დაწესებულების სახით იყო ჩვენ მიერ მიღებული; ამ დაწესებულებათა ხარჯი ფინანსთა მინისტრის ბიუჯეტში ვერ შევიდოდა. საფინანსო კომისია შეეცადა მთლიანობა ბიუჯეტისა დაეცვა იმ მხრივ, რომ ბიუჯეტში ყოფილიყო ყოველი წყარო შემოსავლისა აღნიშნული და აგრეთვე ყოველი გასავალი.

ამ მხრივ რამოდენიმედ მიზანს მივაღწიეთ, მაგრამ მაინც ამ ბიუჯეტში არ შედის ერთი უწყების, მომარაგების სამინისტროს ხარჯთ-აღრიცხვა. ამის შესახებ საბიუჯეტო კომისიამ იქონია მიწერ-მოწერა მომარაგების სამინისტროსთან და მიიღო განმარტება, რომ ამ სამინისტროს, როგორც ახალ ორგანიზაციას, რომელიც თან და თან ეხლა იქმნება, არ შეეძლო ხარჯთ-აღრიცხვა წარმოედგინა მაშინ, როცა ბიუჯეტი იბეჭდებოდა. მაგრამ სანამ დამფუძნებელი კრება სავსებით ბიუჯეტს დაადასტურებდეს, ე.ი. სანამ იქნება ბიუჯეტის მუხლების და პარაგრაფების განხილვა და მიღება, მანამ ის ეცდება ეს ხარჯთ-აღრიცხვა წარმოადგინოს.

მაგრამ მომარაგების სამინისტრომ მოაწოდა კომისიას ცნობები თავის ოპერაციების შესახებ და ამ ცნობებს თავის დროზე მოგახსენებთ.

დღეს თუ მთლიანობა ბიუჯეტისა ვერ არის დაცული, ეს იმიტომ, რომ მომარაგების სამინისტრომ, როგორც ახალმა ორგანომ, ვერ შესძლო შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის წარმოდგენა. მე მოგახსენებთ, რომ არა თუ მომარაგების სამინისტრომ, სხვა სამინისტროებმაც ვერ შესძლეს დროზე წარმოედგინათ საბოლოო შტატები, რადგანაც იმათაც მოუხდათ შტატის შეცვლა, რადგან ცხოვრების პირობები იცვლებოდა და ახლაც იცვლება. და თუ ეხლა ვერ შევსძელით სავსებით დაგვეცვა ბიუჯეტის მთლიანობა, შემდეგში უნდა შევავსოთ ეს ნაკლი. აუცილებელია, რომ გვქონდეს მთლიანი ბიუჯეტი, რომ მასში შედიოდეს ყველა უწყების ხარჯი და შემოსავალი.

გარდა ამისა, იმ არანორმალურ პირობებში, რომლებშიაც საფინანსო კომისია მუშაობდა, ყოვლად შეუძლებელი შეიქნა ერთხანს ბიუჯეტის შედგენა. და ეს მარტო ჩვენში არ არის. ასეა ყველგან დღეს. ცხოვრება ყოველთვის წინ უსწრებდა იმ ციფრებს, რომლებიც დაწერილი გვქონდა. ორი თვის განმავლობაში ცხოვრებაში სულ სხვა გვარი პირობები და მდგომარეობა დგებოდა, დამფუძნებელი კრება ახალ მომატებებს იღებდა და სამინისტროები ახალ შტატს გვიდგენდა. ამიტომ საფინანსო კომისიამ, რომ გამოემუშავებინა ტეხნიკური მხარე, რომ ბიუჯეტი შეედგინა და ჩამოეყალიბებინა, გადასწყვიტა შეჩერებულიყო ერთ ხანაზე, ერთ დატაზე და ამ დატად ამოირჩია 1 იანვარი 1920 წ. მიღებულ იქმნა მხედველობაში ის მომატებანი და შტატები, რომელიც ამ ხნის განმავლობაში მიღებულ იქმნა დამფუძნებელ კრების მიერ. ყოველივე ეს მომატებანი შეტანილ იქმნა ხარჯთ-აღრიცხვაში და ამ ნორმების კვალობაზე დანარჩენ 5 თვის განმავლობაში შედგენილ იქმნა ბიუჯეტი.

ამგვარად, პირველ ნაწილს ჩვენი ბიუჯეტისა აქვს აღსრულებითი ხასიათი, ხოლო მეორე ნაწილს - ნამდვილი ბიუჯეტის. ამას იმიტომ მოგახსენებთ, რომ ერთის მხრით, გასაგები იქმნეს ის ციფრები, რომლებიც აქ არის, ე.ი. მიღებული არ არის მხედველობაში 5 თვის განმავლობაში მომატებანი და ცვლილებანი; მეორეს მხრით იმისთვის, რომ გამოეთქვა დებულება, რომ არ არის სასურველი, რომ ბიუჯეტს ქონდეს აღსრულებითი ხასიათი. ბიუჯეტი არის წინასწარი გეგმა, ვარაუდი და აღსრულება მისი უნდა წარმოადგინოს სახელმწიფო კონტროლმა.

შემდეგში უნდა ვეცადოთ, რომ ბიუჯეტი სწრაფად განვიხილოთ, რომ ეს ნაკლი მას აღარ ქონდეს. ეს შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, თუ საფინანსო კომისია დროზე მიიღებს ბიუჯეტს და არ დააყოვნებს მის განხილვას. გარდა ამისა, ზოგიერთ სახელმწიფოში ბიუჯეტი განიყოფება ჩვეულებრივ და არა ჩვეულებრივ ხარჯების და ჩვეულებრივ და არა ჩვეულებრივ შემოსავლის მიხედვით. ჩვენს ბიუჯეტში არ არის ასეთი დაყოფა, იმიტომ რომ დღევანდელ პირობებში, რომელშიაც ჩვენ ვცხოვრობთ, შეუძლებელია დაყოფა ჩვეულებრივ და არა ჩვეულებრივ ხარჯებისა. ასეთი ხაზის გავლება ძალიან ძნელია განსაკუთრებით მაშინ, როცა ახალი სახელმწიფო შენდება. როდესაც ნორმალური პირობები დადგება შიგნით და გარეთ; როდესაც დაშოშმინდება ცხოვრება, მაშინ მიზან-შეწონილად მიაჩნია კომისიას, რომ ჩვენს ბიუჯეტში იყოს ეს განყოფილება - ჩვეულებრივ და არა ჩვეულებრივ შემოსავალ-გასავლისა. ეს მისაღებია, რადგან უფრო ნამდვილ სურათს იძლევა ჩვენი გეგმისა და მოქმედებისა, მაგრამ დღევანდელ პირობებში ეს შეუძლებელია. შეიძლება მეორე ბიუჯეტის განხილვის დროს იქნეს ასეთი მდგომარეობა. მაგრამ დღეს, მიუხედავად იმისა, რომ საფინანსო კომისიას ქონდა ასეთი სურვილი, ყოვლად შეუძლებელი გახდა ამის ცხოვრებაში გატარება. გარდა ამისა, ზოგიერთ სახელმწიფოს ბიუჯეტში არის ერთი ნაწილი, რომელიც დაზღვეული არის და რომელსაც საკანონმდებლო დაწესებულება არ განიხილავს.

მე მგონია, რომ ასეთი დაზღვეული ნაწილი ჩვენს ბიუჯეტში არ უნდა იყოს და ყოველ შემოსავალ-გასავალს საკანონმდებლო დაწესებულება უნდა განიხილავდეს და დასტურს აძლევდეს.

გარდა ამისა, ბიუჯეტი არის გეგმა, კანონი და მეორის მხრით, იგი არის დამყარებული კანონიერ საფუძველზე. არის ერთი ელემენტი, რომელიც დასდევს თან ყოველ ბიუჯეტს - ეს არის ის, რომ ბიუჯეტის აღსრულება ბევრად დამოკიდებულია ობიექტურ პირობებზე და ხშირად არ არის დამოკიდებული იმის სურვილზე, ვისაც ეს სისრულეში მოყავს.

აქ შესაძლებელია, რომ აღსრულება ბიუჯეტისა ვერ მოეწყვეს ისე, როგორც ეს განზრახული იყო. საკანონმდებლო დაწესებულებას სრული უფლევა აქვს, რომ განხილვის დროს ან დაამტკიცოს, ან არ დაამტკიცოს ბიუჯეტი. და ეხლაც, როდესაც ამ ბიუჯეტს იხილავს ჩვენი საკანონმდებლო დაწესებულება, შეუძლია, უფლება აქვს ან მიიღოს, ან უარყოს სრულიად და ან შესწორება შეიტანოს . მე ხაზს უსვამ იმას, რომ ჩვენ საკანონმდებლო დაწესებულებას აქვს უფლება მთელი ბიუჯეტის უარყოფისა იმიტომ, რომ ეს უფლება უარყოფისა საკამათოდ არის გამხდარი საკანონმდებლო აქტებში და ფინანსიურ-იურიდიულ ლიტერატურაში. არიან ისეთი ფინანსისტები, რომლებიც ამტკიცებენ, რომ საკანონმდებლო დაწესებულებას არ აქვს უფლება ბიუჯეტის უარყოფისა, რადგან ეს იქნებოდა რევოლიუციონური მდგომარეობა. ეს იმას ნიშნავს, რომ სახელმწიფოს არ მივცეთ არც ერთი გროში და ყოველ წელს კენჭი უყაროთ მის არსებობას. არის მეორე - ფრანგულ-ბელგიური შეხედულება, რომელსაც იზიარებენ საფრანგეთის და ბელგიის მეცნიერები. ეს არის უფლება ბიუჯეტის უარყოფისა. თუმცა მჭრელი და მახვილი იარაღია ეს უფლება საკანონმდებლო დაწესებულების ხელში, მაგრამ მას ხელს ვერ გაუშვებს საკანონმდებლო დაწესებულება. მაგრამ კონფლიქტები ამ შემთხვევაში იშვიათ მოსალოდნელია, რადგან პარლამენტარულ სისტემის დროს მთავრობა ეყრდნობა პარლამენტის უმეტესობას.

ამგვარად, მე ვამბობ, რომ საკანონმდებლო დაწესებულებას აქვს უფლება არა მარტო შესწორების შეტანისა, არამედ ბიუჯეტის სრული უარყოფისა.

ეხლა ნება მიბოძეთ, ორიოდე სიტყვით მოგახსენოთ, თუ თვით მთავრობას რა უფლებები უნდა მიეცეს ბიუჯეტის აღსრულების დროს.

მე მოგახსენებთ, რომ ყოველი ბიუჯეტი არის ერთგვარი ვარაუდი; მისი აღსრულება შეიძლება სხვა და სხვა გარემოებებში მოხდეს და ამას ანგარიში უნდა გაუწიოს მთავრობამ ყოველ გროშისათვის საკანონმდებლო დაწესებულებას და მეორე მხრით, დიდათ დააბრკოლებდა მთავრობის მოქმედებას და მართვა-გამგებლობის საქმეს; ამიტომ საკანონმდებლო აქტებში განზრახული არის, თუ რა უფლებები უნდა ქონდეს მთავრობას ბიუჯეტის აღსრულებაში. ბიუჯეტს აქვს პარაგრაფები და ამ პარაგრაფებს - მუხლები. კომისიის აზრით, უნდა დავაკანონოთ ის პრაქტიკა, რომელიც დღემდე არსებობდა, ე.ი. მთავრობას ამა თუ იმ უწყების წარმომადგენელს უფლება უნდა ჰქონდეს, რომ პარაგრაფის ფარგლებში ესა თუ ის კრედიტი გამოიყენოს, მხოლოდ პარაგრაფის ფარგლებს არ უნდა გადასცდეს. შეიძლება მას აქვს კრედიტი ერთი მუხლისათვის და საჭიროება კი აქვს მეორე მუხლის დაკმაყოფილებისა. მას შეუძლია ეს კრედიტი ისესხოს ამ მუხლიდან და მოახმაროს მეორე მუხლს, როცა ამას აუცილებელი საჭიროება და მდგომარეობა მოითხოვს და შემდეგ ეს კრედიტი უნდა შეავსოს იმ მუხლის კრედიტიდან, რომელსაც მოახმარა. ეს ჩვენის მხრით, განსაკუთრებით საჭიროა დღევანდელ პირობებში. ნორმალურ ბიუჯეტში ყველა საკანონმდებლო ბიუჯეტში არის ლტოლვილება, რომ შეკვეცონ მთავრობის უფლებები, ე. ი. უჩვენონ, რომ ამა და ამ ფარგლებში გაქვს უფლება მოქმედებისა, გაქვთ ესა და ეს განსაზღვრული თანხა.

მაგრამ ჯერ-ჯერობით არ არსებობს ისეთი ბიუჯეტი, რომ ეს გატარებული იყოს. სპეციალიზაცია ტარდება, მაგრამ არა სავსებით. დღეს ჩვენ ისეთი მდგომარეობა გვაქვს, როცა მნიშვნელობა აქვს კვირას და დღეს კი არა, საათს. და აი ასეთი შემთხვევისათვის, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საკანონმდებლო დაწესებულება არ მუშაობს. როცა მას ვაკაციები აქვს, საკანონმდებლო დაწესებულებამ უნდა უზრუნველყოს მთავრობა, რადგან ხშირად ხდება, რომ ის თანხები, რომლებიც მუხლებში და პარაგრაფებში არის გამოხატული, მას არ ყოფნის და არც უნდა იტრიალოს ამ პარაგრაფებს და მუხლებს შორის, არ შეუძლიან ესა თუ ის მოთხოვნილება დააკმაყოფილოს, რადგან შეიძლება, რომ საკანონმდებლო დაწესებულებამ ესა თუ ის მოთხოვნილება ვერ გაითვალისწინოს ბიუჯეტში. ამიტომ უნდა მიეცეს მთავრობას საშუალება დააკმაყოფილოს ეს მოულოდნელი მოთხოვნილებები. ჩვენ ასეთი პრაქტიკა უკვე გვქონდა. ჩვენ გავიღებდით მთავრობის განკარგულებაში განსაკუთრებულ თანხას, ე.წ. ფონდს. არა ჩვეულებრივ საჭიროებისათვის მთავრობის განკარგულებაში უნდა იყოს ასეთი თანხა. მხოლოდ იმ აუცილებელ პირობით, რომ თუ ვაკაციები არის და ამ ფონდიდან მთავრობამ გაიღო ხარჯი, რომელიც არ იყო გათვალისწინებული ბიუჯეტის მიერ, მთავრობამ პირველ სხდომაზე, რომელიც მოხდა ვაკაციების შემდეგ, უნდა მოახსენოს საკანონმდებლო დაწესებულებას, თუ რისთვის დაიხარჯა ეს თანხა. და თუ საკანონმდებლო დაწესებულების მუშაობა სწარმოებს და დრო გამოშვებით აქვს სხდომები - ერთხელ ან ორხელ კვირაში და ამ სხდომებს შორის მთავრობამ ამ ფონდიდან ხარჯი გაიღო, მან შემდეგ სხდომაზევე უნდა მოახსენოს საკანონმდებლო დაწესებულებას, რომ ფონდიდან ამა და ამ საჭიროებისათვის მან გაიღო განსაზღვრული თანხა.

აი, ბატონებო, საბიუჯეტო დებულებანი, რომელიც მე მინდოდა, სანამ ბიუჯეტის განხილვას შეუდგებოდეთ, თქვენთვის მომეხსენებია.

ეს ბიუჯეტი, როგორც მოგეხსენებათ, არის პროექტი 1919-1920 წ. ეს წელიწადი ჩვენ გავიარეთ, მაგრამ საჭირო არის გადავათვალიეროთ დახარჯული ციფრები და თანხები და აქედან ერთგვარი დასკვნა გამოვიტანოთ: რა არის ჩვენი გეზი, საით მივდივართ, რა პერსპექტივები უნდა გვქონდეს?

მთელი გასავალი ჩვენი ბიუჯეტისა შეადგენს 1.960.490.798 მანეთს, შესავალი კი გამოიხატება 1.163.564.485 მანეთში. მაშასადამე, შემოსავალს და გასავალს შორის არის განსხვავება 796.926.313 მანეთი. ეს განსხვავება იფარება მთავრობის სამეურნეო ოპერაციებით. იმ ბიუჯეტში, რომელიც საფინანსო კომისიამ შეიმუშავა, არის განსხვავება.

კომისიამ მიიღო მხედველობაში ის მომატებანი, რომელიც 1-ლი იანვრიდან იყო, ხოლო არ მიუღია, რომელიც იანვრის შემდეგ იყო. მთელი განსხვავება ამ ორ პროექტს შორის პროცენტულად გამოიხატება 150 პროც.

თქვენ შეიძლება ეს ძალიან გადამეტებულად გეჩვენებათ. რასაკვირველია, გადამეტება არის საგრძნობი, მაგრამ მაინც და მაინც დიდი არ არის.

რუსეთში 1918 წელს უკვე მოხდა ბიუჯეტის 200 პროც. გადიდება 1917 წელთან შედარებით; ჩვენ კი გვაქვს 1919-1920 წელში ნაკლები პროცენტული ზრდა. უტყუარია ჩვენი ბიუჯეტის რაოდენობა, მომავალში კიდევ უფრო გაიზრდება. ჩვენ უნდა გამოვძებნოთ საშვალება, რომლითაც ეს გასავალი დაიფაროს. აი საგანი ჩვენი ყურადღებისა. ჩვენი ყურადღება იქით უნდა იქნეს მიქცეული, რომ გამოძებნოს ის წყარო, რომელსაც შეუძლიან დაფაროს ეს განსხვავება და ეს ხარჯები, რომ შეიძლება სახელმწიფოს აღორძინების სწორ და უტყუარ გზაზე დაყენება.

მე შევეხები ჯერ გასავალს.

არ არის მე მგონია საჭირო შევუდგე იმის განხილვას, თუ რამ გამოიწვია ჩვენი ბიუჯეტის გადიდება. ეს ყველასათვის ცხადია. მე უნდა მოგაგონოთ თავდაცვის საქმე, შინაური მდგომარეობა და სხვ., რომელსაც ჩვენ განვიცდით. ჩვენი დამოუკიდებლობის დასაცავად ჩვენ დაგვატყდა თავს დიდი და დიდი ხარჯები. არ შეუდგები იმის აღნუსხვას, რა დიდი ხარჯები იყო მიღებული სახელმწიფოს მიერ სხვა და სხვა ახალი ორგანიზაციების, ახალი დაწესებულებების სააღმშენებლო მდგომარეობისათვის, რომელსაც ის აწარმოებდა. არ შეუდგები იმის განხილვას, რომ ამ ბიუჯეტის გადიდება გამოიწვია უმთავრესად იმ სიძვირემ, რომელიც მთელ დედამიწის ზურგზედ არის გამეფებული და სწრაფად იზრდება. მე მგონია, რომ ეს ბიუჯეტი 150 პროცენტით კი არა, 300 პროცენტით გადიდდებოდა, რომ არ უზრუნველგვეყო მუშა-მოსამსახურენი და სახელმწიფო მოხელენი იაფ-ფასიანი პურით. ამ ზომამ საშინლად შეაჩერა ფასების ზრდა და მოგვცა ჩვენ საშვალება ვიყოთ რამდენიმედ ნორმალურ პირობებში. მაშასადამე, არავისთვის არ უნდა იყოს გასაკვირველი ზრდა ბიუჯეტისა იმ მდგომარეობაში, რომელიც არსებობს საერთო ფინანსიური მდგომარეობის მიხედვით.

ჩვენი ქვეყანა არ შეიძლება გამოეთიშოს ამ მდგომარეობას და სავსებით ცალკე დადგეს.

რომ ავიღოთ მთელი ჩვენი ბიუჯეტი უწყებების მიხედვით, ჩვენ დავინახავთ შემდეგს: ყველაზედ მეტი იხარჯება თავდაცვის საქმეზედ.

და ეს პროცენტიულად გამოიხატება: 27 1/2 პროც., მეორე ადგილი უჭირავს გზათა უწყებას - 22,2 პროც., შინაგან საქმეთა სამინისტროს - 10 1/2 პროც., სახალხო განათლების სამინისტროს - 7 პროც., მიწად-მოქმედების სამინისტროს - 4 1/4 პროც., იუსტიციის სამინისტროს - 2 4/7 პროც., ფინანსთა და ვაჭრობა-მრეწველობის უწყებები - 2,1 პროც., გარეშე საქმეთა - 1 4/5 პროც., დამფუძნებელი კრებისა - 1/2 პროც., სახელმწიფო კონტროლი - 1/2 პროც., მთავრობისა - 0,10 პროც., შრომის სამინისტრო - 0.07 პროც.

ამგვარად, უდიდესი ხარჯები მიდის სამხედრო უწყებაზე, მაგრამ ეს არ არის უდიდესი ხარჯები, თუ განვიხილავთ ბიუჯეტს და შევისწავლით მას იმ საგნების მიხედვით, რომელსაც ის აკმაყოფილებს.

თავდაცვისათვის ჩვენ ვერაფერს დავზოგავთ. როდესაც დგება ისეთი წუთები, როცა განსაცდელი მოელის ჩვენს დამოუკიდებლობას და თავისუფლებას, ხარჯს ვერ დავერიდებით როგორც ამდენ ხანს, ისე აწი. საფინანსო კომისია არ არის მომხრე ბიუჯეტის მილიტარიზაციისა, რომ უმეტესი ნაწილი ხარჯებისა თავდაცვისათვის გადაიდოს. მაგრამ როდესაც ამას მდგომარეობა მოითხოვს, როდესაც თავს გვესხმიან, ჩვენ ვალდებულნი ვართ თავი დავიცვათ. ჩვენ ვაწარმოებთ არა თავდასხმას, არამედ თავდაცვას. სამხედრო ხარჯი შეუწყნარებელია მაშინ, როდესაც სახელმწიფო აწარმოებს აგრესიულ პოლიტიკას, როდესაც თავს არ იცავს და ესხმება სხვას. მაშინ, რასაკვირველია, ეს ყოვლად შეუწყნარებელია. თქვენ მოგეხსენებათ, რომ როგორც მთავრობა, ისე საფინანსო კომისია და აგრეთვე დამფუძნებელი კრების სამხედრო კომისია შეეცადა, რომ ის ხარჯები, რომელიც სამხედრო უწყებაზე იხარჯებოდა, შეემცირებინა. ამ მიზნით მოხდა რეორგანიზაცია სახალხო გვარდიისა და ჯარისა. მაგრამ ცხოვრებამ ისეთი პირობები დაგვიყენა, რომ ჩვენ იძულებული ვიყავით არა ჩვეულებრივი ზომებისათვის მიგვემართნა და სამხედრო უწყების ხარჯები თითქმის შეუმცირებელი დარჩა.

ჩვენი ფინანსიური მდგომარეობა მოითხოვს, რომ როდესაც ნორმალური პირობები შეიქმნება, აუცილებლად საჭიროა გადავიდეთ მილიციურ სისტემაზე. სასურველია უფრო ნაკლები ხარჯების გაწევა, ნაკლები ენერგიის დახარჯვა როგორც ფიზიკური, ისე ინტელექტუალური. მე ვამბობ, ეს შესაძლებელი იქნება, როდესაც შესაფერისი პირობები დაგვიდგება. შესაძლებელია ეს მალე მოხდეს, თუ ჩვენი დამოუკიდებლობა იურიდიულად მალე იცვნეს. თუ ის უმთავრესი დებულება, რომელიც ჩვენ წამოვაყენეთ, ჩვენი ნეიტრალობა უზრუნველყოფილი იქნება, მაშინ ამ სისტემაზე გადავალთ.

ამისათვის უნდა შევემზადნეთ და საფინანსო კომისიას საჭიროდ მიაჩნია, რომ მთავრობის მიერ შესაფერისი ზომები და ნაბიჯები იქნეს მიღებული. საჭიროა ამ სისტემის შესასწავლად სახელმწიფომ სახალხო გვარდიას და ჯარის ნაწილებიდან გაგზავნოს საზღვარ გარეთ რამდენიმე კაცი, რომ ჩვენ მომზადებული პირები გვყავდეს ამ საქმისთვის იმ დროს, როდესაც ეს შესაძლებელი იქნება.

საფინანსო კომისიის სახელით ვალდებული ვარ განვაცხადო, რომ ის დიდი თანხა, რომელიც დაიხარჯა სამხედრო საქმისათვის, ტყუილად არ დახარჯულა.

ჩვენი ჯარი და სახალხო გვარდია პირნათლად აასრულებს თავდაცვის საქმეს მიუხედავად იმისა, რომ დიდი ცდა იყო და დღესაც არის ამ სამხედრო ნაწილებში დეზორგანიზაციის შეტანისა. მაგრამ ეს შეიარაღებული ძალა მტკიცედ დგას თავის პოზიციაზედ და იმედი გვაქვს, რომ სავსებით და პირნათლად შეასრულებს თავის მოვალეობას.

თუ საგნობრივად განვიხილავთ ბიუჯეტს შემდეგ თავდაცვისა, უნდა განვიხილოთ ის ნაწილი ჩვენი ბიუჯეტისა, რომელიც ხმარდება კულტურის საამშენებლო სამრეწველო საქმეს. როდესაც ამ მხრივ განვიხილავთ ბიუჯეტს, ჩვენ დავინახავთ, რომ თავდაცვის საქმეს უჭირავს მეორე ადგილი.

პირველ ადგილს არის სააღმშენებლო, სამრეწველო და კულტურული ხარჯები. ამას მოწმობს ციფრები: ჩვენ გაგვიღია 180 მილიონი ერთხელ და 215 მილიონი მეორედ მთავრობის ოპერაციებისათვის და სავალიუტო საქონლის შესაძენად.

მე დამავიწყდა და უნდა აღვნიშნო, რომ ჩვენი ბიუჯეტის მთავრობის მმართველობის პარაგრაფში არის აღნიშნული 181 მილიონი მან. ამაში შედის ეს 180 მილიონი ოპერაციებისათვის. ფინანსთა მინისტრის ხარჯთ-აღრიცხვაში გატარებული არის 250 მილ. სავალიუტო საქონლისათვის. ასე რომ, როდესაც თქვენ დააყენებთ საკითხს, თუ თვითეულ უწყებაზე რამდენი იხარჯება, ეს თანხები მხედველობაში უნდა მიიღოთ.

გარდა ამისა, მთელი რიგი კულტურულ საქმეებისათვის, რომლებსაც ჩვენ ვაწარმოებთ: სამკურნალოების ქსელების შექმნა მთელს რესპუბლიკაში, საბეითლო ნაწილი, ფოსტა-ტელეგრაფი, წიგნთსაცავების ორგანიზაცია, საერობო დაწესებულებები, რომლებიც ჯერ ერობაზე არ არის გადაცემული.

თუ მივიღებთ მხედველობაში სახალხო განათლების ხარჯებს, თუ მიიღებთ მხედველობაში იმ ხარჯებს, რომელსაც მიწად-მოქმედების სამინისტრო ეწევა ნაციონალურ მამულების დამუშავებაზე და მთელ რიგ სოციალურ რეფორმების გატარებაზე, თუ მიიღებთ მხედველობაში იმ ხარჯებს, რომლებიც გზათა უწყების მიერ არის გაწეული, აქედგან დაინახავთ, რომ მთელი ნახევარი ბიუჯეტისა ხმარდება ამ სააღმშენებლო, საკულტურო და სამრეწველო საქმეს. აგრეთვე, თუ მივიღებთ მხედველობაში იმ დახმარებას სესხის თუ სხვა სახით, რომელსაც ჩვენ უწევდით ახლად შექმნილ თვითმმართველობებს, ერობებს და ქალაქებს, - თუ ყველა ამას მიიღებთ მხედველობაში, დაინახავთ, რომ უმთავრესი ხარჯები ჩვენი ბიუჯეტისა, აი ამ მხარეზე არის მიქცეული და პირველ რიგშია კულტურული, სააღმშენებლო და სამრეწველო ხარჯები: ამ საქმეზე იხარჯება 50 პროც. ჩვენი ბიუჯეტისა.

ჩვენ ეხლა სახელმწიფოს აშენების პროცესში ვართ.

ბიუჯეტის ციფრები ნამდვილად ამ მდგომარეობას შეეფერება: ეს არის ის მდგომარეობა, როდესაც სახელმწიფოს აპარატი თან და თან ეწყობა ნელა, მაგრამ მტკიცე ნაბიჯით მიდის წინ სახელმწიფოს სააღმშენებლო საქმე.

აი ნამდვილი ჩვენი სახელმწიფოს ისტორიული ხანა, რომელსაც ჩვენ განვიცდით. მომავალში, ვინც შეისწავლის ჩვენს ბიუჯეტს, ამ გარემოებას მიაქცევს ყურადღებას, იტყვის, რომ ჩვენ ვაწარმოებდით სააღმშენებლო მუშაობას.

ჩვენი ბიუჯეტის შემდეგი საგანი, რომელზედაც მინდა თქვენი ყურადღება მივაქციო, არის მართვა-გამგეობის საქმე. რა იხარჯება მართვა-გამგეობაზე: მთავრობა, შინაგან-საქმეთა სამინისტრო, გარეშე-საქმეთა სამინისტრო, საფინანსო, იუსტიციის, სახელმწიფო კონტროლი და სხვა სახელმწიფო დაწესებულებები, რომლებიც მართვა-გამგეობას შეადგენენ, გვიჯდება არა უმეტეს 15 პროცენტისა, დანარჩენი 8 პროცენტი კი იხარჯება სხვა და სხვა არა ჩვეულებრივ მოვლენებზე.

საგნობრივად ჩვენი ბიუჯეტი ამგვარ სურათს წარმოადგენს. დამფუძნებელი კრების მოვალეობაა, რომ შემოსავალი და გასავალი ერთმანეთს დაუახლოვოს: ხარჯები შევამციროთ, მართვა-გამგეობა გავამარტივოთ. ეს დებულება ყველას უნდა გვახსოვდეს და ვცდილობდეთ ამის განხორციელებას.

ის ხარჯები, რომლებიც ჩვენ გავწიეთ 1919-1920 წელს, არის ისეთი ხარჯები, რომლების გვერდის ახვევა ყოვლად შეუძლებელი იყო.

ეხლა, როდესაც მე თქვენ მოგახსენეთ მთელი ხარჯების რაოდენობა და საგნობრივი დახასიათება, თქვენ თავის-თავად დასვამთ საკითხს იმის შესახებ, თუ რას ემსახურებოდენ ეს ხარჯები, რა პოლიტიკა იყო ჩვენი შინაური და გარეშე პოლიტიკა. მე მსურს ამ საკითხზე ორიოდე სიტყვით შევჩერდე.

სახელმწიფო მართვა-გამგეობის ყოველ დარგში, რა დარგიც უნდა იყოს ის, შინაგან-საქმეთა უწყება, გზათა, იუსტიციის, მიწად-მოქმედების თუ სხვა, იყო ერთი აშკარა და გარკვეული ხაზი და დამფუძნებელ კრებას არა ერთხელ დაუდასტურებია ის. ეს არის ხაზი - რომ შეიქმნას ძლიერი მართვა-გამგეობა, ე.ი. შეიქნას ისეთი მართვა-გამგეობა, ისეთი სახელმწიფო და საზოგადოებრივი დაწესებულებები, რომლებიც გამტარებლები იქნებიან ჩვენი დემოკრატიული წყობილების პრინციპებისა და ამავე დროს დამცველები იქნებიან ამ დემოკრატიული პრინციპებისა, როდესაც მას საშიშროება მოელის, - მუნიციპალური, თვითმმართველობების ორგანიზაციების გამაგრება და ამ ორგანიზაციებზე დამყარება, ზოგიერთ სახელმწიფოებრივი ფუნქციების დავალება თვითმმართველობის ორგანიზაციებისადმი - შეადგენს ერთ შტრიხს ამ საერთო პოლიტიკური ხაზისას.

უზრუნველყოფა მშრომელ გლეხობისა მიწით ისე, რომ რაც ხალხის სიმდიდრეს შეადგენს, იყოს ხალხის ხელში და არ დანაწილდეს, დაქუცმაცდეს.

შრომა, სადაც არ უნდა მოქმედებდეს ის, იყოს უზრუნველყოფილი.

მთელ ამ პოლიტიკას დაცვა უნდა, და როდესაც ამ პოლიტიკას მოელის შიგნიდან ან გარედან რაიმე საფრთხე, ყოველი სასტიკი ზომებით დაცვა შინაური წყობილებისა.

აი, ეს იყო ჩვენი შინაური ცხოვრების საერთო ხაზი.

მოქალაქენო, დამფუძნებელი კრების წევრნო! მე უკვე მოგახსენეთ, რომ ბევრი ამ საერთო ხაზიდან განხორციელებული არის, ბევრი გაკეთებული არის, მაგრამ ჩვენ კიდევ ბევრი გვაქვს გასაკეთებელი, ბევრი გვაქვს გამოსასწორებელი. არ შეიძლება იმის თქმა, რომ ორგანიზაციას, მართვა-გამგეობას იმ სახელმწიფოს, რომელსაც საფუძველი ეხლა ჩაეყარა, წარმოების გზაზე სდგას, თანდათან ღონიერდება, არ შეიძლება, რომ ასეთ ცოცხალ, მმოძრავ ორგანიზმს არ ჰქონდეს დეფექტები. სახელმწიფო ამა თუ იმ მოქალაქეს აკისრებს განსაზღვრულ მოვალეობას. ეს მოვალეობა ხშირად პირნათლად ვერ სრულდება. ამ მხრივ, როგორც დამფუძნებელ კრებას და მთავრობას, ისე მცირე კომისიებს ბევრი მუშაობა დაგვჭირდება, რადგანაც ბევრი მოქალაქე ცენტრში თუ პროვინციაში ვერ ასრულებს თავის მოვალეობას პირნათლად. მე უნდა მოგახსენოთ, როგორც თავმჯდომარემ საფინანსო კომისიისა და აგრეთვე თავმჯდომარემ საფინანსო მცირე კომისიისა, რომ საფინანსო კომისიის ძველმა შემადგენლობამ გადმოსცა ახალ შემადგენლობას ის მასალები, რომლებიც მან შეკრიბა ამა თუ იმ უწყებაში და რომლებშიც არის აღნიშნული როგორც ღირსებები, ისე დეფექტები ამა თუ იმ უწყებისა. ეს კომისია უკვე შეუდგა ამ ოქმების შესწავლას, ნაწილი უკვე შეისწავლა და გადასცა მცირე კომისიის ერთ წევრს მოხსენების შესადგენად და კომისია ეცდება ამ მასალას მიეცეს შესაფერისი მსვლელობა. ჩვენ აგრეთვე მცირე კომისიაში განვიხილეთ უკანასკნელი აქტები, რომლებიც შედგენილნი არიან სახელმწიფო ხაზინის და ექსპედიციის რევიზიის გამო. დღეს თუ ხვალ ყველა ამას გადავცემთ პრეზიდიუმს და აქ შეიძლება ამ აქტების გაცნობა. მე ამით ის მინდა ვსთქვა, რომ დეფექტები არის და ჩვენ უნდა ვეცადოთ ხელიხელ ჩაკიდებულნი მთავრობასთან ერთად, რომ ეს დეფექტი გამოვასწოროთ, რომ ადგილი არ ჰქონდეს მათ და ეს უტყუარი ხაზი, რომელიც ჩვენ გვაქვს აღებული, უფრო ნაკლები დეფექტებით გატარდეს.

ეს საერთო ხაზი ჩვენი შინაური ცხოვრებისა - მაგარი, ძლიერი მართვაგამგეობის შექმნა - მე მგონი გამოვსთქვამ არა მარტო საბიუჯეტო კომისიის აზრს, არამედ გამოვსთქვამ მთელი დამფუძნებელი კრების აზრს, თუ ვიტყვი, რომ ეს ხაზი არის ერთი საფუძველთაგანი, რომელზედაც დამყარებული არის ჩვენი საერთაშორისო გამარჯვება, რომელსაც - საერთაშორისო გამარჯვებას - ჩვენ ძნელად, მაგრამ მტკიცედ ვაღწევთ. ეს უმთავრესად დამყარებული არის შინაურ მართვა-გამგეობის სიმტკიცეზე. ასე რომ არ იყოს, შეუძლებელი იქნებოდა ჩვენი არსებობა.

ამ საერთაშორისო მდგომარეობაზე და დამოკიდებულებაზე უნდა მოგახსენოთ, რომ ჩვენ მტკიცედ ვდგევართ ჩვენი დამოუკიდებლობის ორიენტაციაზე, ვიცავთ იმას უკიდურესი ზომებით, სხვის საქმეებში არ ვერევით და სხვასაც ჩვენს საქმეში არ ვირევთ, არავის არ ვესხმით, მხოლოდ თავს ვიცავთ. ამ ხაზის გამარჯვება როგორც შინაურ, ისე საგარეო პოლიტიკაში მოწმობს იმას, რომ ჩვენ ვაწარმოებთ უტყუარ, საღს, ნამდვილ პოლიტიკას. საღი პოლიტიკა, კარგი პოლიტიკა კი არის ერთი საფუძველი კარგი ფინანსიური პოლიტიკისა.

ეხლა ნება მიბოძეთ, გადავიდე ჩემი მოხსენების შემდეგ ნაწილზე - შემოსავალზე. სისტემა ჩვენი შემოსავლის წყაროებისა არ არის ახალი. ეს ძველი სისტემა არის პირდაპირი გადასახადი, არაპირდაპირი გადასახადი, ბაჟები და სხ. ეს აიხსნება იმ გარემოებით კი არა, რომ საფინანსო კომისია მომხრე არის ასეთ ძველი სისტემის, არამედ მით, რომ შეცვლა ძველი სისტემისა ახალზე ძალიან ძნელი და სათუთი საქმეა. ამ შემთხვევაში თუ სახელმწიფომ გადადგა აჩქარებული ნაბიჯი, შეიძლება შეიქნას ისეთი მდგომარეობა, რომ სახელმწიფო უსახსროდ დარჩეს. აქ დიდი სიფრთხილე, მომზადება და თანდათანობაა საჭირო.

ჩვენ არ ვართ არა პირდაპირი გადასახადის მომხრე. ეს გადასახადი ბრმა, ყრუ და მუნჯია.

ჩვენ უნდა ვეცადოთ, რომ გადასახადი დავაწესოთ შემოსავლის კვალობაზე და ის სავსებით გავატაროთ ცხოვრებაში, მაგრამ ამის ცხოვრებაში სავსებით გატარება ადვილი საქმე არ არის: საზომის მონახვა, რომელიც სავსებით განსაზღვრავს შემოსავლის რაოდენობას, ძნელი საქმეა.

ჩვენ ამ გზაზე უკვე შემდგარი ვართ, ჩვენ გვაქვს გადასახადი შემოსავლის კვალობაზე და უნდა ვეცადოთ ამ გადასახადის გაფართოებას. წყაროები შემოსავლისა ვცდილობდით გაგვედიდებინა, - ჩვენ არა ერთი დეკრეტი ან კანონ-პროექტი მივიღეთ არსებული გადასახადების გასადიდებლად იმ პირობით, რომ იგი პირველ მოთხოვნილების საგნებზე რაც შეიძლება ნაკლებად გავრცელებულიყო. ჩვენ მივიღეთ პროპორციონალური გადასახადი, ე.ი. მთავრობას მივეცით უფლება გაადიდოს პროპორციონალურად გადასახადი იმის და მიხედვით, რამდენად იზრდება საქონლის ფასი ბაზარზე, ხოლო ამ კანონ-პროექტში აღვნიშნეთ, რომ პირველ მოთხოვნილების საგნები ამ გადასახადისაგან თავისუფალია.

შემოსავლის წყაროები ჩვენს ბიუჯეტში განაწილებულია ამნაირად: სახაზინო ქონების და თანხების შემოსავალი - 744 მილ. მანეთი.

შემდეგი ადგილი უჭირავს არა პირდაპირ გადასახადებს, რომლებიც შეიცავენ 170 მილ. მან., შემდეგ, პირდაპირი გადასახადი, რომელიც შეიცავს 108 მილ., ბაჟები - 40 მილ. აქვე უნდა აღვნიშნო, რომ ეს 747 მილ., რომელიც ბიუჯეტში განსაზღვრული არის, შეიძლება ერთ ნაწილში არ გამართლდეს; შეიძლება კი არა, აშკარაა, არ გამართლდება. ეს პარაგრაფი გულისხმობს იმ თანხას - 250 მილიონს, რომელიც ხაზინაში უნდა შემოვიდეს საფონდო მიწების გადაცემიდან. მაგრამ ეს ოპერაცია ჯერ არ არის დამთავრებული.

საფინანსო კომისიამ მოისმინა მიწად-მოქმედების სამინისტროს წარმომადგენელი, რომელმაც განაცხადა, რომ ეს ოპერაციები ამ ერთი წლის განმავლობაში ვერ დასრულდება, - მაშასადამე, ხაზინა სავსებით ვერ მიიღებს ამ შემოსავალს.

მაგრამ საერთო შემოსავალი სახაზინო ქონებიდან, რომელიც არის აღნიშნული ჩვენს ბიუჯეტში, მოსალოდნელია სავსებით გამართლდეს.

რაც შეეხება არა პირდაპირ და სხვა გადასახადებს, იმ ციფრების მიხედვით, რომლებიც გვაქვს, უნდა ითქვას, რომ ფაქტიურად შემოსავალი გადააჭარბებს იმ თანხას, რომელიც ბიუჯეტში არის ნავარაუდევი. ეს ზრდა შემოსავლისა აშკარად ეტყობა პირველ წლის საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების დროიდან. 1918 წ. 1 ივნისამდე შემოსავალი იყო 27 მილ., 1919 წ. ივნისიდან-31 მაისის 1919 წლამდის - 87 მილ. მანეთი. და აი, ეხლა ციფრები იმის დასამტკიცებლად, რამდენად იზრდება შემოსავალი: 1919 წელს შემოსულა ივნისში 22 მილიონი (მრგვალი ციფრები), ივლისში - 18 მილ., აგვისტოში - 16 მილ., ენკენისთვეში - 23 მილ., ოქტომბერში - 35 მილ., ნოემბერში - 30 მილ., დეკემბერში - 45 მილ. და უკანასკნელ თვეში - მაისში შემოსავალი იყო 52 მილ. აქედან აშკარაა, რომ შემოსავალი იზრდება, მაგრამ რასაკვირველია, ხარჯებიც იზრდებოდა. საიდუმლოება იმაშია, თუ სად არის შესაძლებლობა, რომ გასავალმა არ გაუსწროს წინ შემოსავალს, რომ დეფიციტი არ გვქონდეს.

აუცილებლად საჭიროა, რომ სახელმწიფოში დაცულ იქნეს ერთი კასის სისტემა. არიან უწყებები, რომლებიც სამეურნეო ოპერაციებს აწარმოებენ. საჭიროა, რომ ამათ წინ და წინ გამოითხოვონ საკანონმდებლო დაწესებულებიდან საოპერაციო თანხა, ხოლო რაც უწყებაში შემოდის, ეს უნდა შევიდეს ხაზინაში და არა რჩებოდეს იმავ უწყებაში საოპერაციო ხარჯების მოსახმარებლად. ეს აუცილებლად საჭირო არის და ეს წესი სწრაფად და დაბეჯითებით უნდა გატარდეს ცხოვრებაში.

აი, ბატონებო, მთელი შემოსავალი და გასავალი ჩვენი ბიუჯეტისა. მე მოგახსენეთ ის განსხვავება, რომელიც ჩვენს ბიუჯეტში არის შემოსავალსა და გასავალს შორის. განზრახული არის, რომ ეს განსხვავება დაიფაროს სამეურნეო ოპერაციებით. საბიუჯეტო კომისია ამ შემთხვევაში იმ ცნობებს ემყარებოდა, რომელიც მომარაგების სამინისტრომ წარმოგვიდგინა. ის თანხა, რომელიც მთავრობის განკარგულებაში იყო, გადაეცა მომარაგების სამინისტროს სამეურნეო ოპერაციების საწარმოებლად.

მომარაგების სამინისტროს ხუთი თვის ოპერაციების მდგომარეობა კომისიამ განიხილა და აღმოჩნდა, რომ მთელი პასივი მომარაგების სამინისტროსი უდრიდა 450 მილიონს.

მომარაგების სამინისტრომ მიიღო 150 მილიონი მანეთი ერთხელ, 150 მილიონი მან. მეორეთ, კიდევ 44 მილ. მან. და საქონელი მთავარი რწმუნებულისაგან, - ასე რომ მთავრობისაგან მას აქვს სულ მიღებული 350 მილ. მანეთი, დანარჩენი თანხა კი სხვა და სხვა ოპერაციებიდან არის შემოსული; და მთელი თანხა, რომელსაც ის პირველ აპრილამდე ატრიალებდა, იყო 450 მილ. მანეთი. ხოლო ამ თანხის ტრიალიდან მომარაგების სამინისტროს აქტივს შეადგენს 685 მილ. მან. აქედან 244 მილ. მან. არის წმინდა შემოსავალი. აი ეს ოპერაციები, რომელიც მომარაგების სამინისტრომ უნდა ჩაატაროს, მოწმობენ იმას, რომ ეს განსხვავება შემოსავალს და გასავალს შორის დაიფარება ამ წყაროთი.

ამასთანავე უნდა მივიღოთ მხედველობაში, რომ თანხა, რომელიც საოპერაციოდ არის გაცემული, არ შეიძლება ჩაითვალოს გასავალად. ეს თანხა უბრუნდება ხაზინას და თან იძლევა მოგებას.

აქედან მე ის დასკვნა მინდა გამოვიყვანო, ბატონებო, რომ შემოსავალმა, რომელიც ჩვენ გვაქვს, რაც უნდა გავადიდოთ, ძალიან ძნელი იქნება, რომ დღევანდელ პირობებში გასავალი დაფაროს. შეუძლებელია ის დიდი საქმეები, რომელნიც ჩვენ გვაქვს გასაკეთებელი, პოლიტიკურ და სოციალურ ცხოვრებაში გავატაროთ, თუ ამ შემთხვევაში სახელმწიფო არ დაადგება იმ გზას, რომელზედაც ყოველი სახელმწიფო სდგას დღეს. სახელმწიფო უნდა ჩაერიოს სამეურნეო საქმეებში, აღებ-მიცემობაში. სახელმწიფომ, მე ვამბობ, რამდენადაც ეს შესაძლებელია, თვით უნდა აიღოს ხელში წარმოება. მისი პატრონობა არ არის ადვილი საქმე, განსაკუთრებით ახალ ორგანიზაციისათვის. როგორც ჩვენი სახელმწიფო არის, ამისათვის საჭიროა დიდი მომზადება, მაგრამ უნდა ვეცადნეთ, სადაც შესაძლებელია, წარმოება ხელში ავიღოთ. ჩვენ მივიღეთ მონოპოლიები, მაგრამ ამავე დროს მთავრობას უფლება მივეცით, განახორციელოს ეს მონოპოლიები უშუამავლოდ, ან ამა თუ იმ ორგანიზაციის, ან მწარმოებელთა კავშირების საშუალებით.

და ჩვენ ვიცით, მთავრობამ ამრიგად განახორციელა მონოპოლია მარგანეცის წარმოებაში, თავი მოუყარა მრეწველებს, შეაკავშირა და მარგანეცის ექსპორტს, ე.ი. გატანას, მთავრობა აწარმოებს ამ საზოგადოებასთან ერთად.

საჭიროა ხელი შეუწყოთ თვითმმართველ ორგანიზაციათა წარმოებას, საერთოდ მუნიციპალური წარმოების განვითარებას. ეს გზა, რომელზედაც ჩვენ უკვე შევდექით, ეს გზა მტკიცედ უნდა დავიცვათ.

ეს გზა ფართოდ უნდა გატარდეს ცხოვრებაში, მაგრამ აქ ერთი რამ უნდა აღვნიშნო: რაც უფრო ფართოდ დააყენებს სახელმწიფო წარმოებას, მით უფრო უნდა ეცადოს, რომ მოგება არ გასცილდეს საშუალო მოგების ზომას. ეს ზომა ჩვენ მოგვცემს საშუალებას საზოგადო წარმოება უფრო ფართო ნიადაგზე დავაყენოთ, გავავრცელოთ მისი საქმიანობა არა მარტო სამონოპოლიო საქონელზე. ჩვენ პრინციპი უნდა მივიღოთ ის, რომ სახელმწიფო არ შეიძლება ჩაებას იმ ფერხულში, რომელსაც სპეკულიაცია ეწოდება. მისი მოგება არ უნდა გასცილდეს საშუალო მოგებას.

თქვენ კარგად მოგეხსენებათ, დღეს კერძო კაპიტალი ვერ თამაშობს სათანადო როლს, ის ვერ აკეთებს საფუძვლიან საქმეს. ის დღეს მხოლოდ დიდ პროცენტს იღებს და სწორედ ეს აიძულებს სახელმწიფოს, რომ ამ საქმეში ჩაერიოს ერთი მხრივ სპეკულიაციის საწინააღმდეგოდ, ხოლო მეორე მხრით თვით გამოიყენოს მოგება, რომელსაც წარმოება მისცემს სახელმწიფოს.

თქვენ მოგეხსენებათ, რომ დღეს მსოფლიო ბაზარზე ოქროს ფული არ მოიპოვება, რომ დაირღვა თანასწორობა ოქროს და ქაღალდის ფულს შორის. დღეს აშკარაა ის დებულება, რომ ხალხის სიმდიდრე სრულიად არ შეიცავს რამეს, გარდა მისი ნაყოფიერი შრომისა და წარმოებისა. და სწორედ იქ, სადაც ნაყოფიერია შრომა, სადაც ჯეროვანად არის დაყენებული წარმოება, მართალია, განუვითარებელია, არც ოქრო გვაქვს, მაგრამ სამაგიეროდ ჩვენ გვაქვს ისეთი რამ, რაც ოქროზედ უფრო ძვირია: ეს არის ჩვენი სავალიუტო საქონელი, ნედლი მასალა, რომელიც მთელ ევროპას და კაცობრიობას ესაჭიროება და რომელიც საკმაოდ მოგვეპოვება. ამას უნდა მივაქციო ყურადღება, რომ ეს ნედლი მასალა გამოვიყენოთ ისე, რომ ჩვენი სავაჭრო ბალანსი შეიქნეს აქტიური ერთის მხრივ და მეორე მხრივ, რომ ჩვენი სახელმწიფო არ გადაიქცეს საწველ ფურად, ნედლი მასალის მიმწოდებელ ქვეყნად. ამასთანავე ჩვენ უნდა შევეცადოთ, რომ ეს ნედლი მასალა შეერთებული საშუალებით სახელმწიფომ, თვითმმართველობებმა, კოოპერატივებმა, რამდენადაც ეს შესაძლებელი იქნება, დავამუშავოთ.

ჩვენი ვაჭრობა შემდეგ სურათს წარმოადგენს: 1919 წ. პირველი იანვრიდან 1920 წ. პირველ იანვრამდე, ე. ი. ერთი წლის განმავლობაში ჩვენ ნახევრად პასიური სავაჭრო ბალანსი გვქონდა იმისდა მიხედვით, თუ რამდენი ღირებულების საქონელი ჩვენს ქვეყანაში შემოდიოდა და რამდენი ჩვენი ქვეყნიდან გადიოდა. თუ ავიღებთ სხვა ხანას: პირველი მაისიდან პირველ მაისამდე, ე.ი. იმ ხანას, როდესაც სახელმწიფო შედგა მონოპოლიის გზაზე, როდესაც მან გადასწყვიტა ამ საქმის ხელში აღება, სადაც შესაძლებელიიქნებოდა, - თქვენ დაინახავთ, რომ ჩვენი სავაჭრო პასიური ბალანსი უკვე ერთ მესამედს უდრის.

აქედან ის დასკვნა მინდა გამოვიყვანო, რომ როდესაც სახელმწიფო თვით დაეპატრონება სავალიუტო საქონელს, ხელში აიღებს წარმოებას და ამა თუ იმ სახით მოინდომებს მსოფლიო ბაზარზე როგორც მწარმოებელი გამოვიდეს, მაშინ ეს განძი აღარ გაიფლანგება, აღარ ჩაუვარდება კერძო პირებს ხელში და ჩვენი სავაჭრო ბალანსი აქტიური ხდება. ამით, რასაკვირველია, ჩვენი ფინანსიური და ეკონომიური პოლიტიკა, ჩვენი ბონების კურსი მტკიცე ნიადაგზე დგება.

მე მოგაწოდებთ ცნობებს: ივნისის განმავლობაში მომარაგების სამინისტროს გაუცია სავალიუტო საქონლის საზღვარ გარეთ გატანისათვის ნებართვები 368.016.650 მან. ღირებულებისა.

სამინისტრო ამა თუ იმ სახით მონაწილეა ამ ოპერაციებში.

7 თვის განმავლობაში მომარაგების სამინისტრომ უცხოეთში გატანის ნებართვა მისცა 151,478 ფუთ თამბაქოზე. აქედან ფაქტიურად გატანილი არის 125,082 ფუთი თამბაქო.

აგრეთვე სამინისტროს საშვალებით გატანილი იყო საზღვარ გარეთ 160 ათასი კილო ხმელი პარკი, რომელმაც საზღვარ გარეთ დიდი ბაზარი მოიპოვა და მომარაგების სამინისტროს მისცა დიდი შემოსავალი.

მარგანეცი საზღვარ გარეთ საზოგადოება „ჩემოს“ 7 თვის განმავლობაში 4.500.000 ფუთი გაუტანია. აქედან აშკარაა, ჩვენი სავაჭრო ბალანსი გამოკეთდება, თუ კი ის ორგანიზაცია, რომელიც ამ მონოპოლიას ემსახურება, ჯეროვან ნიადაგზე იქნება დაყენებული და ეს პრინციპები მონოპოლიისა მიზანშეწონილად გატარდება ცხოვრებაში. სახელმწიფომ ხელში უნდა აიღოს ექსპორტი, სადაც ეს შესაძლებელი არის, ხოლო უადგილოდ გადადგმული ნაბიჯები ზიანის მეტს არაფერს არ მოიტანს. როდესაც ჩვენ სავაჭრო ბალანსს ვიხილავთ, ერთ რამეს უნდა მივაქციოთ ყურადღება.

მე წავიკითხე ერთი მოხსენება მომარაგების მინისტრის ამხანაგის მიერ მოწერილი, რომელიც მან მთავრობას წარუდგინა. იქ არის გატარებული ერთი აზრი, რომელიც სავსებით მისაღები არის და აუცილებლად ცხოვრებაში გასატარებელი. ეს აზრი არის შემდეგი: რომ ის სავალიუტო საქონელში, რომელიც ჩვენ გვაქვს და რომელიც უცხო ბაზარზე გაგვაქვს, უნდა მოვითხოვოთ ანგარიშის გასწორება არა უცხო ვალიუტით, არამედ ჩვენი ბონებით. როდესაც უცხოელ ვალიუტით მოვითხოვთ ანგარიშის გასწორებას, ჩვენი ბონები დაეცემა და საზღვარ გარეთელი ვალიუტა აიწევა. მაგრამ თუ ჩვენ მოვითხოვეთ ანგარიშის გასწორება ჩვენი ბონებით, მაშინ მყიდველები იძულებულნი იქნებიან თავიანთი ფული დაახურდაონ ჩვენს ბონზე. ამგვარად, ჩვენი ბონების კურსი აიწევს და ჩვენ ამ გზით უცხო ვალიუტას შევიძენთ, რადგან დახურდავება უნდა იყოს მარტო სახელმწიფო ბანკის ხელში.

ეს აზრი არის მომარაგების მინისტრის ამხანაგისა და სავსებით მისაღები აზრი არის. ეს ერთი იმ ზომათაგანია, რომლითაც შეიძლება ჩვენი ვალიუტა გამოვასწოროთ.

ბოლოს მე მსურს მივაქციო თქვენი ყურადღება ერთ გარემოებას: ერთხელ, როდესაც რუსეთის ბიუჯეტი ირჩეოდა, მგონი შინგარიოვმა სთქვა, რომ ჩვენი საუკეთესო ფინანსთა მინისტრი ჩვენი მოსავალი არისო. ჩვენზე ეს ზედ გამოჭრილია. ჩვენ უნდა მივაქციოთ დიდი ყურადღება იმას, რომ ჩვენ სურსათის მხრივ არ ვიყოთ დამოკიდებული სხვაზე. ამ მხრივ ჩვენი მეურნეობის ინტენსიობას უნდა მივაქციოთ დიდი და უმთავრესი ყურადღება. როდესაც ჩვენ არ ვიქნებით სურსათის მხრივ, როგორც იტყვიან, პურით და მჭადით დამოკიდებულნი სხვა სახელმწიფოზე, ჩვენი მდგომარეობა იქნება უფრო მტკიცე და შეურყეველი როგორც ეკონომიურად, ისე ფინანსიურად.

დღეს ყველა სახელმწიფო დიდ საქონელს ეზიდება თავის ქვეყანაში, ჩვენც ვეზიდებით, მაგრამ ერთი განსხვავებით: ჩვენ სახელმწიფოში ვეზიდებით უფრო ფუფუნების საგნებს, ვიდრე პირველ მოთხოვნილების. უნდა დიდი ყურადღება მივაქციოთ ამას. მართალია, ჩვენ სათანადო ნაბიჯი უკვე გადავდგით, მივიღეთ დიდი ბაჟები, ურომლისოდაც აკრძალულია ფუფუნების საგნების შემოტანა, მაგრამ მე ვფიქრობ, რომ ფუფუნების საგნების შემოტანა სავსებით უნდა აიკრძალოს. რატომ არ უნდა შემოვიდეს ჩვენში ფუფუნების საგნების მაგივრად პირველი მოთხოვნილების საგნები და რატომ მთელი ჩვენი ენერგია ამაზე არ უნდა დავხარჯოთ?!

თუ აიღებთ საფრანგეთს, თქვენ დაინახავთ, რომ 1919 წელს საფრანგეთში სასურსათო საგნები არის შემოტანილი 6 მილიონი მანეთისა, პირველი მოთხოვნილების საგნები - 8 მილ. მან. და ფაბრიკატები - 5 მილ. მანეთისა. ინგლისში შემოტანილია სასურსათო საგნები 524 მილიონის, პირველი მოთხოვნილების საგნები - 449 მილ. მან., ხოლო ფაბრიკატები - 188 მილიონი მანეთი. ეს იმას მოწმობს, რომ მთელი კაცობრიობის ყურადღებას იპყრობს სურსათი, პირველი მოთხოვნილების საგნები და შემდეგ სხვა... ჩვენც ამ საგნების შემოზიდვას უნდა მივაქციოთ უპირველესი ყურადღება, ფუფუნების საგნების შემოზიდვა კი უნდა უარვყოთ.

მეურნეობის გაფართოებისათვის, მისი ინტენსიურად წაყვანისათვის აუცილებლად საჭირო არის ხალხს მივცეთ საშუალება ისარგებლოს წვრილი კრედიტით. თქვენ მოგეხსენებათ, რომ წვრილი საკრედიტო დაწესებულებები ჩვენში არსებობდენ, დღეს ისინი დანგრეულია. რაკი ჩვენ სახელმწიფო ბანკი გვაქვს, წვრილი კრედიტის ორგანიზაცია მან უნდა იკისროს და მისცეს ფართო ასპარეზი.

ჩვენ უნდა ვეცადოთ, რომ ის წვრილი მწარმოებლები, რომელნიც განცალკევებულნი არიან, შევაკავშიროთ ერობების, ქალაქების, კოოპერატივების და სახელმწიფო ორგანიზაციების საშუალებით; რომ ის ნაწარმოები, რომელსაც ეს პატარა მწარმოებელი შექმნის, მომხმარებელს უშუამავლოდ მიეწოდოს. ეს ჩვენს ეკონომიურ და ფინანსიურ მდგომარეობას დიდად გააუმჯობესებს.

არა თუ მარტო ექსპორტის საქმე, უნდა მივაქციოთ ყურადღება აგრეთვე იმპორტის საქმესაც - ე.ი. საქონელი, რომელიც ჩვენში შემოდის, შემოიტანოს თვით სახელმწიფომ. თუ ამ შემოტანაში არ იქნებიან ჩარეული შუამავლები, რომლებიც მოგებას იღებენ და საქონელს აძვირებენ, ეს დიდად დასცემს საქონლის ფასს. თუ სახელმწიფო აიღებს ხელში იმპორტს - საქონლის შემოზიდვას ერობების, კოოპერატივების და ქალაქების საშუალებით, რომლებიც დაინტერესებულნი არიან არა პირადი მოგებით, არამედ სახელმწიფოებრივი და საზოგადოებრივი მიზნით, ამით დიდათ შევამსუბუქებთ დღევანდელ მძიმე პირობებს და სამსახურს გაუწევთ თანდათანობით შრომის განსაზოგადოებას.

აი, ბატონებო, ჩემი მოსაზრებანი, რომელნიც მე მინდოდა ბიუჯეტის შესახებ დამფუძნებელ კრებისთვის გამეზიარებინა.

ეხლა ფინანსიურათ და ეკონომიურათ, როგორც პოლიტიკურათ საქართველოს ისტორიაში ახალი ხანა იწყება. ეს გახლავთ ბათომის შემოერთება.

თუ ამდენ ხანს საქართველოს კარები დახშული ქონდა, დღეს ჩვენ პირდაპირი კავშირი გვაქ ზღვასთან და მაშასადამე, ევროპასთან; დღეს ჩვენი ეკონომიური და ფინანსიური პოლიტიკის საკითხი უფრო მტკიცე ნიადაგზე მყარდება.

ჩვენ უნდა ვისარგებლოთ ამ მდგომარეობით, შექმნილი პირობით: მთავრობა უნდა შეეცადოს ისეთი გეგმა შექმნას ჩვენი ეკონომიური და ფინანსიური საქმიანობისა, რომელიც შეეფერება ჩვენს დღევანდელ მდგომარეობას და იმავე დროს, ეს გეგმა არ იქნეს მოკლებული ჩვენ შორეულ პერსპექტივებს და მიზნებს (ტაში).

თავმჯდომარე: თანახმად ჩვენი რეგლამენტისა, გადავდივართ შეკითხვაზე. უკვე ორი საათი არის. სიტყვა ეკუთვნის ცინცაბაძეს.

ცინცაბაძე (ს.-დ.): მოქალაქენო, სოც. რევოლიუციონერების შეკითხვის გამო მინდა ორიოდე სიტყვა მოგახსენოთ. შეკითხვა სამი მუხლისაგან შესდგება: ერთი შეეხება ბორჩალოს მაზრის ადმინისტრაციის ბოროტმოქმედებას, მეორე - გენერალ-გუბერნატორის მიერ ერობის ყრილობის დახურვას და მესამე - წალკის სოციალ-დემოკრატიულ ბიუროს ჩარევას ადმინისტრაციის საქმეებში. საერთოდ, როდესაც სოც.-რევოლიუციონერებს შემოაქვთ რაიმე შეკითხვა, ყოველთვის შეკითხვა დაუსაბუთებელია და ამიტომ ედებიან ცას და ბარს, აზვიადებენ პატარა რამეს და უნდა შექმნან ისეთი შთაბეჭდილება, თითქოს ამა თუ იმ მაზრის ადმინისტრაციის დეფექტებით მთელი რესპუბლიკის ადმინისტრაციის მოღვაწეობა ფასდებოდეს. ასე მოიქცენ ახლაც. შეკითხვა ეხებოდა ბორჩალოს მაზრის ადმინისტრაციის ბოროტ-მოქმედებას. მათ არ დაინდეს მთელი რესპუბლიკის ადმინისტრაცია, მის უწყების მეთაურს ბოროტ-მოქმედების მეთაური უწოდეს. ილაპარაკეს ყველაფერზე, დაროშეს ყველაფერი, რაც კი პირზე მოადგათ. ყოველი დეპუტატის მოვალეობა არის უწყების მეთაურს მიუთითოს ამა თუ იმ დეფექტებზე და თუ ეს ადმინისტრაციას ეხება, მის გაჯანსაღებაზე დაეხმაროს და არა ასეთი უმზგავსო შეკითხვებით ბრუნდსა და მართალს ჩირქი მოსცხონ და ის მიწასთან გაასწორონ. მოქალაქენო! თქვენ იცით, რომ ჩვენი ადმინისტრაცია ახალი არის ისევე, როგორც ჩვენი სახელმწიფო. ამ მოკლე ხანში მთავრობას არ შეეძლო შეექმნა სრულიად ჯანსაღი ადმინისტრაცია. მას აქვს უეჭველია ნაკლი და მის გამოსასწორებლად და გასაუმჯობესებლად ყოველი ზომებია მიღებული, დღესაც არის და იქნება შემდეგშიაც, სანამდის ადმინისტრაცია არ დადგება სათანადო სიმაღლეზე. ჩვენი რესპუბლიკის ადმინისტრაცია ჩვენი რესპუბლიკის მოქალაქეებისაგან შესდგება და რაც შეიძლება შერჩეულია, ძველების გამონაკლისთა. ვინც ჩვენი ადმინისტრაციის მოღვაწეობას თვალყურს ადევნებს, მას არ შეუძლია, თუ ის გულწრფელობას გამოიჩენს, არ აღნიშნოს მის ნაკლთან შედარებით წინა წლებთან მისი გაუმჯობესება და რომ ახლო მომავალში მთელს რესპუბლიკაში იგი საუკეთესო იქნება.

ბორჩალოს მაზრაში უეჭველია დეფექტებს ექნება ადგილი, მაგრამ ბორჩალოს მაზრა მაინც გამონაკლისს შეადგენს ამ მხრით. ეს მეტად ჩამორჩენილი კუთხეა და შეიძლება, რაც უნდა კარგი იყოს ადმინისტრაცია იქ, მაინც ჰქონდეს მას ნაკლი. ბატონმა მინისტრმა უკვე მოგახსენათ თქვენ, თუ რანაირი შემადგენლობა არის ბორჩალოს მაზრის მცხოვრებთა შორის. ორი მთავარი ერით არის დასახლებული ეს მაზრა - სომხებით და თათრებით, რომლებიც მტრულად არიან ურთიერთ შორის განწყობილნი და არ ინდობენ ერთმანეთს. თვითეული მათგანი ცდილობს, რომ ადმინისტრაცია მის მხარეზე იყოს, მეტადრე მათში თათრობა, უფრო ჩამორჩენილი, ცდილობს ფეშქაშებით და სხვა პატივისცემით მოიმადლიეროს ადმინისტრაცია. ასე ყოფილა ძველად. დღეს თუმცა შემცირებულია, მაგრამ მაინც აქვს ადგილი ამ სამწუხარო ფაქტს.

ცხადია, ასეთ მაზრაში, სადაც მცხოვრებლები ორ მხარედ არიან გაყოფილნი, ასეთ ადგილას ადმინისტრაციას შეიძლება ჰქონდეს ნაკლი. ამას არც შინაგან-საქმეთა მინისტრი უარყოფს და არც არავინ მას ხელს არ აფარებს. ყოველთვის მიუღიათ ზომები დათხოვნით, გადაყენებით, დატუსაღებით როგორც სასამართლოთი, ისე ადმინისტრაციული ზომებით. მაგრამ მიუხედავად ამისა, მაინც ეკითხებიან, იცის თუ არა მთავრობამ, და თუ იცის, რა ზომებს ღებულობსო! შეკითხვის ავტორებმა ეს იმიტომ გააზვიადეს, რომ მათ არ აინტერესებთ ადმინისტრაციის გაჯანსაღების საქმე. რომ მათ მართლა საქმე აინტერესებდეთ, მივიდოდნენ შინაგან-საქმეთა სამინისტროში და გაიგებდნენ, - რამდენი კომისარი იყო დათხოვნილი იმ ხნის განმავლობაში და რამდენი სხვა ადმინისტრატიული პირი პასუხისგებაში მიცემული (შენგელაია: წარმატება მიიღეს, უკეთეს ადგილზე არიან!). შემკითხველები ამბობენ, წალკის სოც.-დემოკრატიული ბიურო ერეოდა ადმინისტრაციის საქმეებშიო. თუ ეს იყო, არ არის კარგი. მაგრამ ამის შესახებ ჩვენ ხელმძღვანელ ორგანიზაციებს მრავალჯერ გაუფრთხილებია ამხანაგები, ეს მიიღო პირველმა და მეორე ყრილობამაც და ცირკულიარით ეცნობა ყველას და არც ერთ პატარა ასეთ შემთხვევებსაც არ სტოვებს უყურადღებოდ ჩვენი გაზეთები. რომ უყურადღებოდ ეს ფაქტი არავის დაუტოვებია, ეს იქიდანაც სჩანს, რომ გაზეთ „ბორბა“-ში და „ერთობა“-შიც არის აღნიშნული, სადაც გაფრთხილებულია ყველა ორგანიზაციები. ეს აქ წაიკითხა ბატონმა შენგელაიამ და ისე დაბრმავებულა, რომ ვერც კი ამჩნევს. ამ გაზეთებში სწერენ ჩვენი ამხანაგები და უთითებენ მაზე, რომ არ არის სასურველი ადმინისტრაციის საქმეებში ჩარევაო. ეს საბუთები ჩვენს სასარგებლოდ ლაპარაკობენ და ცხვირში სცემს თვითონ შემკითხველებს.

თუ ვინ უფრო ერეოდა, სოც.-დემოკრატები თუ სოც.-რევოლიუციონერები ადმინისტრაციულ საქმეებში, ამაზე ეხლავე მოგახსენებთ. ესერების პარტია სოციალ-დემოკრატებთან შედარებით წვეთია ზღვაში და ამ პატარა ჯგუფის ჩარევა და მისი გავლენა ადმინისტრაციის და მმართველობის საქმეში მეტად სჩანს, ვინემ სოც.-დემოკრატიისა.

აფხაზეთი ერთად-ერთი ადგილი იყო, სადაც დროებით და შემთხვევით გაბატონდა ესერების პარტია ივანე ლორთქიფანიძის მეთაურობით. თუ ვინმეს დასჭირდეს ესერების წინააღმდეგ რაიმე მასალები, მე მას ურჩევ საკმარისია წავიდეს აფხაზეთში და ნახოს ის ბოროტ-მოქმედებანი, რომლებიც ბ. ივანე ლორთქიფანიძის იქ ყოფნის დროს არის ჩადენილი. გასულ წელს მან ისარგებლა მით, რომ აფხაზეთის კომისარიატის თავმჯდომარე, ამხანაგი ემუხვარი აქ იყო გამოწვეული და თავმჯდომარეობა ლორთქიფანიძეს ჩააბარა და ორი თანამდებობა ლორთქიფანიძემ ისე გამოიყენა, რომ გააძლიერა პარტიული მუშაობა, გაზარდა თვისი პარტია, გახსნა მკვდარი საავადმყოფოები, რომლის შესახებ მინისტრმაც მოგახსენათ და სხვა. არც ერთი დანაშაული ადმინისტრაციისა არ შეედრება იმას, რაც ლორთქიფანიძემ იქ ჩაიდინა.

თქვენ, ბატონო ესერებო, პასუხის მგებლები არა ხართ არც მთავრობაში და არც დამფუძნებელ კრებაში, და როცა პასუხის მგებლობას არ ეწევით, მაშინ ადვილია ცარიელი სიტყვების რახა-რუხი. როდესაც მთავრობაში აქ ერთ დროს თქვენი ორი პასუხის-მგებელი პირი იყო, მათ ბევრი დეფექტები ქონდათ... (გრ. ვეშაპელი ადგილიდან: რატომ არ მიეცით სამართალში?). თითონ გაისამართლა თავი. და როდესაც ეს თქვენი ორი წარმომადგენელი, პასუხის-მგებელი პირები წავიდენ და გაბატონდნენ აფხაზეთში, იქ უფრო უდიდესი ბოროტება ჩაიდინეს (შენგელაია ადგილიდან: დაგვისახელეთ!). 900 ათასი, ერთ მილიონამდე გაფლანგა თქვენმა ამხანაგმა ბერულავამ, ეს დამტკიცებულია, მას არავითარი საბუთი არ წარმოუდგენია (ხმა სასამართლოში: რატომ არ აძლევთ?). დიახ, სასამართლოში გადასცა კომისარიატმა და საქმე მიდის. მე ვამბობ, რომ ბ-ნ ივანე ლორთქიფანიძის სოხუმის ოლქში ყოფნის დროს, უმთავრესად სამურზაყანოს მიდამოებში, დიდ ბოროტ-მოქმედებას ქონდა ადგილი, როცა აფიცერ ცინცაძის მეთაურობით სამურზაყანოში ყაჩაღებს და სხვა ბოროტ-მომქმედებს სდევნიდნენ. მაშინ ციხიდან იქნა განთავისუფლებული რამდენიმე ცნობილი ყაჩაღები იმ მოსაზრებით, რომ ვითომც ისინი გამოიყვანდნენ მრავლად გადავარდნილ ყაჩაღებს. ამას ესერებმა დაუჯერეს. ამ ყაჩაღებმა, ნაცვლად დახმარებისა, რასაკვირველია, მიიღეს დიდი უფლებები და უარესად დაძარცვეს ხალხი. მოგახსენებენ, რომ ხსენებულ ყაჩაღებმა ბევრჯელ დაპირდენ დაპირების ასრულებას ექსპედიციის მეთაურ ცინცაძეს, მარა ყოველთვის მშრალზე რჩებოდა. ერთ დღეს მართლაც გამოუყვანიათ ათამდე ყაჩაღი. დანიშნულ ადგილას ყოფილა ჩასაფრებული ბ-ნი ცინცაძე მათ შესაპყრობად. მაგრამ ამ თავდებ ქვეშ გაშობილ პატიოსან ყაჩაღებს თავისი ამხანაგები გაუფრთხილებია და მარტო იმ დღეს კიდე გაძარცული კაცის ქონება, ფული და სხვა ერთად წაუღიათ და სამშვიდობოს გასდგომიან. ამ ექსპედიციის დროს ბევრი უდანაშაულო მშრომელი ხალხი დასაჯა. ეკზეკუცია, ცემა-ტყეპა, ცხენების რეკვიზიცია, ქეიფობა და დროს ტარება სოფლის ხარჯზე იყო და იყო. ერთი სიტყვით, ეს თვეზე მეტი გაგრძელებულა და ამის შესახებ საიმედო კომისიის მიერ შეგროვილი მასალები ინახება კომისარიატში. მიბრძანდით და ნახეთ.

ამ ექსპედიციის შემდეგაც დიდ ხანს ითარეშეს ყაჩაღებმა ხსენებულ მაზრაში და მათი გაწმენდა მხოლოდ სამურზაყანოს გვარდიამ შესძლო, მრავალი მათგან ამოსწყვიტა კიდეც აფხაზეთში და მეტადრე სამურზაყანოში. ბ. ივ. ლორთქიფანიძის ორ საპასუხისმგებლო ადგილზე ყოფნის დროს გაიზარდა ესერების პარტია. ვინაიდან ყველა ყოფილმა ბოლშევიკებმა ესერებად გამოაცხადეს თავი, მათაც დიდი სიხარულით მიიღეს პარტიაში და ზოგ გავლენიანებს ადგილებიც მისცენ. ამიტომ დასჭირდათ მკვდარი საავადმყოფოები და ზოგისთვის ხელის დაფარება.

ბატონი შენგელაია და ლორთქიფანიძე მისი კომპანიით ცხარობენ; არ ვიცი, რისთვის ცხარობენ. სოხუმის ოლქს თუ შევეხე, ეს მათი სურვილი იყო. თუ მათი შეკითხვა უსაფუძვლოა, ეს ჩემი ბრალი არ არის. არავინ არ უარყოფს, რომ ადმინისტრაციას აქვს ნაკლი, არც იმას, რომ მაზრაში არ ყოფილა ბოროტ-მოქმედება, მარა ყოფილა ზომები მიღებული, მანამ ამას ესერები გაიგებენ. ბ. ივ. ლორთქიფანიძეს ალბათ მისი დამფუძნებელ კრებაში შემოსვლა უნდოდა რითიმე აღენიშნა, წავიდა ყველაზე უფრო ჩამორჩენილ მაზრაში, გაიგო, იქ რაღაც მომხდარა იქაურ მის ამხანაგებთან, დაუჯერა ყველაფერი მათ, არ იკითხა სამინისტროში არაფერი. მისმა ამხანაგებმა ესერებმა ფრაქცია შეცდომაში შეიყვანეს და ეხლა ჯავრს ჩვენზე ყრილობს. ეკითხებიან იმას, რაც სამინისტროს დროზე მიუქცევია ყურადღება და რათაც უკვე შეკითხვას მნიშვნელობა დაკარგული აქვს და ურომლითაც ბოროტ-მომქმედნი ზოგი დაუთხოვნიათ, ზოგი დაუსჯიათ და სხვა. ყრილობის დახურვა აქ არ ყოფილა. იყო ხმოსანთა ყრილობა და ეს ხმოსანთა ყრილობა შეჩერებულ იქნა გენერალ-გუბერნატორის განკარგულებით. რასაკვირველია, ეს რომ ნორმალურ პირობებში მომხდარიყო, მაშინ კიდევ შეიძლებოდა ამაზე შეკითხვის შემოტანა. მაგრამ როდესაც თვით თქვენმა ფრაქციამაც იცის, რომ ბორჩალოს მაზრა ბრძოლის ველს შეადგენდა იმ დროს და სამხედრო წესები იყო გამოცხადებული იქ, როდესაც მთელი ჩვენი ყურადღება ფრონტისკენ იყო მიქცეული, მთელ დემოკრატიას იქით ქონდა თვალები მიპყრობილი. თქვენ იცით, რომ ასეთ ჩამორჩენილ კუთხეში, მეტადრე ომის დროს, ჩვენი ქვეყნის დაუძინებელი მტერი, თავიანთი მოსყიდული აგენტებით, მილიონამდე ფულს ხარჯავენ, რათა ხალხში უკმაყოფილება გააძლიერონ, სისხლის ღვრას და არევ-დარევას შეუწყონ ხელი. სწორედ ამით აიხსნება ის გარემოება, რომ ბორჩალოს მაზრა განსაკუთრებულ პირობებში იყო და სამხედრო წესების ფარგალში შედიოდა. შეიძლება გენერალ-გუბერნატორი შეცდა ან შეცდომაში შეიყვანეს, მაგრამ ამისთანა დროს თქვენ მას დიდ ანგარიშს ვერ მოსთხოვთ. ჩვენ გვაქვს საბუთი იმისა, რომ იქ მაშინ მარტო შულავერში ათასამდე სომეხი დაშნაკელები გაბალშევიკდა და კომუნიზმით ეზიარენ. აი, ბატონებო, როგორ სასწაულ მოქმედებას ახდენენ ფულით ბოლშევიკების აგენტები. იგენმა დაანგრიეს რუსეთი და სისხლში ჩაახჩვეს აზერბაიჯანის თავისუფლება და განადგურება უნდოდათ ჩვენი რესპუბლიკისაც. აი ამისთვის რომ გამოეძია საქმის ვითარება, გენერალ-გუბერნატორმა გამოუძახა ყრილობის თავმჯდომარეს, მოელაპარაკა მათ და საქმის გამორკვევამდე ყრილობა იქნა შეჩერებული. როცა გენერალ-გუბერნატორმა გამოირკვია ყველაფერი, შემდეგ ამისა ხმოსანთა ყრილობის მუშაობა გაგრძელებულ იქნა და ამით არაფერი არ დაშავებულა. მე ვამბობ, რომ ამ შეკითხვის შემოტანა იმ დროს, როდესაც ასეთ კუთხეებში ამდენი მტერი გვყავს, რომელიც არ ერიდება არავითარ პროვოკაციას თავის მიზნების მისაღწევად, უდიდეს დანაშაულად უნდა ჩაითვალოს. ბატონებო! თქვენ წაიკითხეთ, რას სწერს ქართული და რუსული კომუნისტები. ყოველი მოქალაქე მოვალეა ასეთ დროს უფრო დაეხმაროს ჩვენს მთავრობას ჩვენი დამოუკიდებლობის განმტკიცებაში. თუ ეს ასეა, დეპუტატს განუსაზღვრელად აწევს ეს მოვალეობა. მათ თქვენ ასე არ იქცევით, მეტადრე მას შემდეგ, რაც ბოლშევიკები მოახლოვდნენ ჩვენ საზღვარს წითელი აზერბაიჯანის სახით, აქ ერთი ათად გაძლიერდა ჩვენ რესპუბლიკის წინააღმდეგ მუშაობა. არაფერს არ ერიდებიან ჯაშუშ-პროვოკატორები, სიტყვით და წერით საფრთხეს გვიმზადებენ. და როდესაც თქვენ, ბატონო ესერებო, ისევე იხსენიებთ ჩვენ მთავრობას და მის მოღვაწეობას კონტრ-რევოლიუციონურს და რეაქციონურს უწოდებთ, რით გაგარჩიოთ ჩვენი მტრებიდან. გარჩევა მხოლოდ იმაშია, რომ თქვენ აქედან თავს გვესხმით, ისინი იქიდან. თქვენ აქ პარლამენტში ბოროტათ სარგებლობთ იმ განუსაზღვრელი თავისუფლებით, რომელიც ჩვენში არის და თქვენ ამით მათ წისქვილზე წყალს ასხამთ, მათ ჩვენ წინააღმდეგ ზურგს უმაგრებთ, ეხმარებით. კარგი, რომ ჩვენ უთქვენოდაც ძლიერი ვართ და ჩვენი მტრები თქვენის დახმარებით ვერას დაგვაკლებს.

ეს ასე გვესმის ჩვენ და ამის სხვანაირად გაგება არც შეიძლება. თქვენი ასეთი მოქმედებით თქვენ საუკეთესო მასალას აძლევთ მტრებს. და დამფუძნებელი კრების წევრისთვის ეს არ არის მისატევებელი (რეპლიკა: გაურკვევლად ისმის!). ეგ თქვენი სიყალბეა, ბ. შენგელაია. სიყალბე მაშინ იქნებოდა, რომ თქვენი შეკითხვის რომელიმე მუხლი მართალი იყოს და არ სტყუოდეს. თქვენი შეკითხვა მხოლოდ ცარიელი სიტყვების რახა-რუხია და სინამდვილეს ახლოს კავშირიც არა აქვს. თქვენ გინდოდათ რაღაც შეგექმნათ, მაგრამ არაფერი არ გამოგივიდათ. ასეთ დროს, როდესაც მრავალი საქმე გვაქვს გასაკეთებელი, მე მგონი, თქვენი შეკითხვის მოსმენა ტყულათ დროს დაკარგვაა და მეტი არაფერი. რაც შეეხება ჩვენი პარტიული ბიუროს მოღვაწეობას, რამდენათაც იგი ერეოდა ადმინისტრატიულ საქმეებში, თავის დროზე დაგმობილი იყო.

სოხუმის ოლქში ბ. ლორთქიფანიძე უკვე გაგაცანით, როგორც პარტიული და ადმინისტრატიული მოღვაწე (ვეშაპელი: კიდევ თავიდან დაიწყე?). ახლა გაგაცნობთ, როგორც ერობის მოღვაწეს. მკვდარი საავადმყოფოები, რომ ხალხი მოემადლიერებიათ და თავიანთი პარტიის გავლენის ქვეშ დაეყენებიათ, მარტო სამურზაყანოში გახსნეს 5 საავადმყოფო, რასაკვირველია, ქაღალდზე. და როდესაც ჩვენი ამხანაგები მათ ეკითხებოდენ, რას ნიშნავს ეს, თუ არა ხალხის მოტყუებას, როდესაც არც მედიკამენტები, არც საამისო პერსონალი არა თუ ხუთის, ერთისაც არა გვაქვსო? და მართლაც, მთელი მაზრისთვის ერთი საავადმყოფოც ვერ მოუწყვიათ რიგიანად და ხალხს კი ხუთს პირდებიან. ჩვენების აზრი იყო, მოეწყოთ ჯერჯერობით ერთი ცენტრალური საავადმყოფო, თუ შესძლებდენ, და განზრახულ ხუთის მაგიერ მოეწყოთ ხუთი თუ შვიდი საფერშლო პუნქტები. როდესაც ხალხმა ეს დაინახა, მაშინ ესერები ეუბნებოდენ: ჩვენ ყველაფერი კაი გვინდოდა, მარა მენშევიკები არ გვანებებენო, მთავრობა მათი არის და სხვ. ხალხს იმადლიერებდენ ცარიელი სიტყვებით და შემდეგ ჩვენი გინებით იოლად გამოდიოდენ. აი, მაგ., ბარღების საავადმყოფო: ექიმად ითვლება ბ. ჩხ-ლარი, ჯამაგირსაც ღებულობს, იქ კი საფერშლო პუნქტიც არაა. ასეთივე იყო მათი საერობო მოღვაწეობაც. ჯერ იყო და ხომ ბატონმა ბერულავამ მილიონამდე მთავრობის ფული გაფლანგა სასურსათო მინისტრობის დროს და შემდეგ, როცა ანგარიში მოსთხოვეს, გაიქცა და სოჭაში დადგა იმავე თანამდებობაზე. თუ რამეს მომარაგების მინისტრიდან უგზავნიდენ აფხაზეთის კომისარიატს, ისინი ამას არიგებდენ, როგორც თავისი პარტიის შეძენილს. მაგალითად, სპიჩკა, საპონი, ნარმა, ლურსმანი როცა დაარიგეს, წინ და წინ ესერების პარტია აფრთხილებდა ხალხს. ასევე იქცეოდენ მიწის საკითხის და საერთოდ, გადასახადების აკრეფის დროს. მიწა უფასოდ უნდა იყოს და არც არავითარი გადასახადი არ უნდა გადაიხადოთ. ეს მდიდრების საქმეა, მათ და მენშევიკებმა იტეხონ თავიო. თითქმის ყველა დეზერტირებმა მათ პარტიას შეაფარეს თავი. და აი გაიზარდა ესერების პარტია აფხაზეთში. ახლა ბ. ივ. ლორთქიფანიძემ თავის მოღვაწეობა აქეთ გადმოიტანა და ბორჩალოს მაზრა, სადაც ახლო ამდენი ჩვენი მტრებიც მუშაობენ და ხალხი მათ ბრმათ წარმოუდგენიათ, იქ უნდა მანაც თავისი დროშა ააფრიალოს, სარგებლობს ხალხის სიბნელით და ჩამორჩენილობით. ამას ხომ, ბატონებო, ბოლშევიკებიც სჩადიან - ეს ხომ მათი აღმოსავლეთური პოლიტიკაა, თქვენ რას სწყრებით?..

აი, ბატონებო, სადამდის შეგიძლიათ თქვენ მიხვიდეთ თქვენი შეკითხვებით. თქვენ ამით ჩვენს მთავრობას, ხალხს და სახელმწიფოს დიდ ზიანს მოუტანთ და მეტს არაფერს. თქვენ ამბობთ, წალკის მასწავლებლები სპეკულიანტებიაო. ჩვენ კი ვამბობთ, რომ იქაურ მასწავლებლებში ესერები მეტია, ადმინისტრაციის ბოროტ-მოქმედებას არ სდევნითო. ჩვენ ვიცით, ერობის ყრილობაზე ესერების ხმოსნების კოლექტიური განცხადება, რომ ყოფილი ბაშკიჩეთის რაიონის კომისარი რახმანოვი, რომელიც მრავალი ბოროტ-მოქმედებისთვის და მექრთამეობისთვის არის დათხოვნილი და პასუხისგებაში მიცემული, თხოულობენ მის უკანვე მიღებას და ახლა უფრო შემოსავლიან კაჩოვკის კომისრად დანიშვნას. აი, თქვენი სიმართლე: მთავრობა დამნაშავეს სჯის, თქვენ კი მას მფარველობთ და უკეთეს ადგილს აძლევთ.

ბატონებო, თქვენ მოიყვანეთ გაზეთი „ბორბა“ და „ერთობა“. ეს ყველა ჩვენ სასარგებლოდ ლაპარაკობს. ეს იმას ნიშნავს, რომ ჩვენი პარტია თავის სათანადო სიმაღლეზე სდგას, არავის არ ზოგავს. როცა თქვენ გასამართლებელ საბუთებს ჩვენ გაზეთებში ეძებთ, ეს არის თქვენი სისუსტე და უნიადაგობა. მე ვათავებ, ბატონებო, თქვენ შეკითხვაზე ჩემ სიტყვას და გამომყავს შემდეგი დასკვნა: ბორჩალოს მაზრაში ადმინისტრაციის მოქმედებაში ყოფილა ნაკლი და სამინისტროს ერთი წლის განმავლობაში 17 კომისარი და 30-მდე მილიციონერები დაუთხოვია და პასუხის გებაში მიუცია. ეს რომ იქ გაგეგოთ, სადაც ადგილია, შეკითხვაც არ იყო საჭირო. პარტიული ბიუროს ჩარევა უფრო პარტიის საქმე იყო და ამის პასუხს, თუ თქვენ იგი გაინტერესებდათ, ჩვენს პარტიულ ცეკას მიმართავდით და ან გაზეთ „ბორბას“ და „ერთობას“ შეკითხვის შემოტანამდის წაიკითხავდით. ხმოსანთა ყრილობის დახურვის შესახებ გენერალ-გუბერნატორთან და შინაგან-საქმეთა სამინისტროში გაიგებდით, რომ ყოველივე განსაკუთრებული მდგომარეობით იყო გამოწვეული. მაშასადამე, გამოდის, რომ მთელი თქვენი შეკითხვა უსაფუძვლოა და არავითარი გასამართლებელი საბუთი არ არის. ჩვენი მთავრობა და პარტია მთელ სახელმწიფოს მესაჭეობას ეწევა და რა გასაკვირალია, თუ მას ამ მძიმე მოვალეობის დროს შეცდომებიც ექნებოდა, დეფექტები, რომელსაც ხელს არავინ აფარებს. თქვენი პარტიის პატარა ხნის მოღვაწეობაც კი აფხაზეთში სავსეა ბოროტ-მოქმედებით და მრავალი დეფექტებით. და თუ ეს პატარა კუთხეში სულ მოკლე ხანში განუსაზღვრელი დანაშაული ჩაიდინეთ, ნუღარ ოცნებობთ მთელი რესპუბლიკის მართვაზე. თქვენ თქვენი ძალებით ერთი მაზრის მართვაც არ შეგიძლიათ, არა თუ მთელი სახელმწიფოსი.

თავმჯდომარე: უკვე სამი საათი გახლავთ. წინადადება არის შემოსული სოც.-დემ. ბიუროსაგან, რომ რადგან უკვე გვიან არის, კრება შესწყდეს. ვის სურს სიტყვა? სიტყვა ბატონ შენგელაიას ეკუთვნის.

ლეო შენგელაია (ს.-რ.): ბატონებო! მე მგონია, რომ ჯერ-ჯერობით იმდენად გვიანი არ არის, რომ საჭირო იყოს კრების გადადება. მე მესმის იყოს 4-5 საათი, მაშინ დაღლილები ვიქნებოდით და გადადება მართლაც საჭირო იქნებოდა, მაგრამ ასეთი მდგომარეობა არ არის. ჩვენ მოვისმინეთ მოხსენება ბიუჯეტის შესახებ და შემდეგ ამ შეკითხვაზე გადავედით. ეხლა დახურვა კრებისა სასარგებლო არის სოციალ-დემოკრატებისათვის, რადგან უკანასკნელად წარმოთქმული იყო სიტყვა, აღსავსე დემაგოგიით და ამ შთაბეჭდილების ქვეშ უნდათ დახურონ სხდომა. ეს ნიშნავს გაქცევას ბრძოლის ველიდან.

თავმჯდომარე: სიტყვა ეკუთვნის თევზაიას.

ვ. თევზაია (ს.-დ.): ჩვენ შევიტანეთ ჩვეულებრივი წინადადება - 3 საათზე ყოველთვის იხურება სხდომა (ხმა ადგილიდან: არა!). თუ არა, განსაკუთრებული მიზეზით. თუ განსაკუთრებული მიზეზია, შეიძლება სხდომა გაგრძელდეს, მაგრამ არ ვხედავ ამ განსაკუთრებულ მიზეზს. ერთად-ერთი მიზეზი არის ცინცაბაძის სიტყვა. თუ ამნაირ სიტყვის შემდეგ დავხურეთ კრება ამ სიტყვის გავლენის ქვეშ, ეს დიდ გავლენას იქონიებს ხალხზეო. ეს იყო თქვენი მოსაზრება. ვინ გავა ამ შთაბეჭდილების ქვეშ? გარეშე დამსწრე ხალხი არ არის მოგროვილი და დამფუძნებელ კრების წევრები კი შთაბეჭდილების ქვეშ არ სწყვეტენ საკითხებს. მე მგონია, რომ თუ თქვენ ერთი კვირის შემდეგ იტყვით სიტყვას, დრო გექნებათ მოიფიქრებთ, ფაქტებს მოაგროვებთ და ისეთ პასუხს გასცემთ ცინცაბაძეს, რომ ეს სიტყვა შთაბეჭდილებას მოახდენს არა მარტო საქართველოში, არამედ მთელი დედამიწის ზურგზე (ლორთქიფანიძე ადგილიდან: გიჟია, სულით ავადმყოფია!).

თავმჯდომარე: გთხოვთ დაწყნარდეთ! მე კენჭს უყრი. ვინ არის მომხრე შეკითხვის შესახებ მსჯელობის გადადებისა? წინააღმდეგი? მსჯელობა გადადებულია მომავალ კვირამდე. შემდეგ არის სოც.-დემ. ბიუროს წინადადება, რომ ბიუჯეტის განხილვისათვის დაინიშნოს კრება ხუთშაბათს, 22 ივლისს. ამის შესახებ მოლაპარაკება ყოფილა ფრაქციებს შორის და შეთანხმება მომხდარა. გთხოთ მოისმინოთ შემდეგი კრების დღიური წესრიგი.

მდივანი კითხულობს შემდეგი კრების დღიურ წესრიგს.

თავმჯდომარე: ვის სურს სიტყვა? ვინ არის წინააღმდეგი? მიღებულია. სხდომა დახურული გახლავთ.

სხდომა იხურება 3 სთ. 25 წთ.

საქართველოს დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(34)

1920 წელი. ივლისის 20. ტფილისი. სასახლე.

შინაარსი:

1. საბოლოო ტექსტები.

2. დეკრეტი - ტელეგრაფ-ტელეფონის ქსელის გასავრცელებლად 35 მილ. მან. გადადებისა და იმავე საჭიროებისათვის 44.550 მან. ღირებული მასალის მიცემის შესახებ.

3. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა - შრომის ხელშეკრულების შესახებ.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის უფროსი ამხანაგი

ალექსანდრე ლომთათიძე.

მდივნობს დამფუძნებელი კრების მდივნის ამხანაგი

ქრ. შარაშიძის ასული.

პრეზიდიუმში არიან:

ექ. თაყაიშვილი,

კონ. ჯაფარიძე.

სხდომა იწყება 1 საათ. და 40 წუთზე.

თავმჯდომარე: სხდომა გახსნილი გახლავთ. მოისმინეთ დღიური წესრიგი

(მდივანი კითხულობს დღიურ წესრიგს).

დღიური წესრიგი:

1. საბოლოო ტექსტი კანონისა - შინაგან-საქმეთა სამინისტროს საექიმო-სასანიტარო განყოფილების საპროტეზო სახელოსნოს შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის შესახებ.

2. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა - ქ. ფოთში მდინარე რიონის ჩრდილოეთის ტოტზე ხიდის გასაკეთებლად 14.700.000 მან. გადადების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

3. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ახალციხის მაზრის სოფ. აწყურის და ადიგენის ამბულატორიის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

4. მეორე (მუხლობრივი) განხილვა კანონ-პროექტისა - საკლავ საქონელზე გადასახადის გადიდების შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

5. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - შრომის ხელშეკრულობის შესახებ. მომხსენებელია ი. ფირცხალაიშვილი.

6. დეკრეტი - ტელეგრაფ-ტელეფონის ქსელის გასავრცელებლად 35.600.000 მან. გადადებისა და ამავე საჭიროებისათვის 44.550 მან. ღირებული მასალის მიცემის შესახებ. მომხსენებელია ივ. გომართელი.

დამატება:

7. სახელმწიფო ბანკის მმართველის წინადადება გამგეობის მეორე წევრის თანამდებობაზე სამსონ კილაძის დამტკიცების შესახებ.

თავმჯდომარე: შემოსულია ერ. დემ. ფრაქციისაგან შემდეგი შესწორება: „მე-5 საკითხი, კანონ-პროექტი შრომის ხელშეკრულების შესახებ, დღიურ წესრიგის ბოლოში დაისვას“. წინააღმდეგი ხომ არავინ არის? მიღებულია. საბოლოო ტექსტებს მოგახსენებთ ივ. გომართელი.

ივ. გომართელი კითხულობს დღიურ წესრიგის 1 და 2 მუხლში აღნიშნულ კანონმდებლობითი აქტების საბოლოო ტექსტებს, რომელთაც დამფუძნებელი კრება შეუსწორებლივ იღებს.

ივ. გომართელი კითხულობს აგრეთვე: 1) მეორე მუხლობრივ განხილვას კანონ-პროექტისას ახალციხის მაზრის სოფ. აწყურისა და ადიგენის ამბულატორიის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის შესახებ და 2) მეორე მუხლობრივ განხილვას საკლავ საქონელზე გადასახადის გადიდების შესახებ, რომელთაც დამფუძნებელი კრება იღებს და აძლევს სარედაქციო კომისიას საბოლოო ტექსტის წარმოსადგენად.

თავმჯდომარე: შემდეგი საკითხისათვის სიტყვა ისევ ივ. გომართელს ეკუთვნის.

1. დეკრეტი ტელეგრაფ-ტელეფონის ქსელის გასავრცელებლად 35.000.000 მანეთის გადადებისა და იმავე საჭიროებისათვის 44.550 მან. ღირებული მასალის მიცემის შესახებ.

ივ. გომართელი (ს.-დ.): 1918 წელს, ოქტომბრის 29, პარლამენტმა

მიიღო კანონი. ამ კანონით ჩვენი რესპუბლიკის დაბა-ქალაქები უნდა მოფენილიყო ტელეფონის და ტელეგრაფის ქსელით. მაშინ ამ საჭიროებისათვის განსაზღვრული თანხა იყო გადადებული. აი იმ დღიდან აღნიშნული უწყება შეუდგა ამ საქმის განხორციელებას. რა გააკეთა დღემდე ამ დარგში უწყებამ, მოგახსენებთ.

გახსნილი გახლავთ 30 ახალი დაწესებულება და 217 ტელეფონის პუნქტი არის დაარსებული. როგორც მოგეხსენებათ, საკმაოდ დიდია გაკეთებული, მაგრამ დაახლოვებით ამდენია კიდევ გასაკეთებელი. საჭიროა კიდევ 317 ტელეფონის პუნქტი გაიხსნას. ეს რომ განხორციელდეს, მაშინ რესპუბლიკის ყველა სოფელი და ქალაქი დაკავშირებული იქნებიან ერთმანეთთან ტელეფონით. დამფუძნებელ კრებას კარგად მოეხსენება მნიშვნელობა ამ საქმისა ყოველ მხრივ როგორც ეკონომიურად, ისე პოლიტიკურად. თუ ეს თანხა არ იქნა გაღებული, უწყება იძულებული იქნება მუშაობა შეაჩეროს. თანხა, რომელიც გადადებული იყო, საქმეს არ ყოფნის. იგი სხვა და სხვა წყაროებიდან ფარავდა ხარჯს. დღეს ეს შეუძლებელია, ვინაიდან მასალა ძლიერ გაძვირდა. სულ ამ საქმის დასამთავრებლად საჭიროა 35.000.000 მან. აქ წარმოდგენილი გახლავთ ხარჯთ-აღრიცხვა, სადაც დაწვრილებით არის აღნიშნული, თუ რისთვის არის სახელდობრ საჭირო ეს თანხა.

ეს ხარჯთ-აღრიცხვა განიხილა საფინანსო კომისიამ და დაადგინა, იშუამდგომლოს დამფუძნებელი კრების წინაშე მის დასამტკიცებლად.

თავმჯდომარე: სიტყვა ხომ არავის ნებავს ზოგადი მსჯელობისათვის? არავის ნებავს. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე (მუხლობრივ განხილვის შემდეგ დეკრეტი მიღებულ იქნა დამფუძნებელი კრების მიერ და გადაეცემა სარედაქციო კომისიას).

თავმჯდომარე: სახელმწიფო ბანკის მმართველის მიერ ამავე ბანკის გამგეობის მეორე წევრის თანამდებობაზე დასამტკიცებლად წამოყენებულია ბ-ნი სამსონ კილაძე, რომლის კანდიდატურა დადასტურებულია ბანკის საბჭოსა და დამფუძნებელი კრების სარეკომენდაციო კომისიის მიერ. კენჭს უყრი წინადადებას. ს. კილაძის კანდიდატურა მიღებულია. შემდეგი საკითხისათვის სიტყვა ბ. ფირცხალაიშვილს ეკუთვნის.

1. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა შრომის ხელშეკრულების შესახებ.

ი. ფირცხალაიშვილი (ს.დ.): მოქალაქენო! მუშათა და მოსამსახურეთა შრომის დაცვის საქმემ ფართო ნიადაგი მოიპოვა. მუშათა კანონმდებლობის შექმნის საკითხმა საერთაშორისო ხასიათი მიიღო. დღეს მუშათა კანონმდებლობის შექმნაზე მსჯელობენ არა მარტო მუშათა და პროფესიონალურ კავშირთა წრეებში, არამედ ეს საკითხი უკვე რამდენჯერმე იყო დასმული მუშათა საერთაშორისო კონფერენციაზე.

სახელმწიფოს ჩარევა შრომის დაქირავების საკითხის დარგში სხვა და სხვა სახელმწიფოში დავას იწვევდა, მაგრამ დღეს თითქმის ყველა აშკარად აღიარებს სახელმწიფოს ჩარევის საჭიროებას ამ საქმეში.

ინგლისში, მაგალითად, მე-19 საუკუნის დასაწყისში კაპიტალისტები დიდ ბრძოლას აწარმოებდნენ სახელმწიფოს მიერ შრომის დარგში ჩარევის წინააღმდეგ საერთოდ და ხელშეკრულების, კერძოდ. ისინი ამბობდნენ, რომ მეურნეობაში და მრეწველობაში ჩარევა სახელმწიფოს მხრივ მრეწველობას დაანგრევსო. მაშინ მათ მიაღწიეს თავის მიზანს, მაგრამ ცხოვრებამ არ გაამართლა მათი შეხედულება. განა შეიძლება თავისუფალ შეთანხმებაზე ლაპარაკი მუშებსა და მოსამსახურეებს შორის?

თავისუფალ ხელშეკრულებაში შედიან თანასწორნი, ისეთი პირნი, რომელნიც დაახლოვებით ერთნაირ პირობებში არიან ჩაყენებულნი. ახლა კი ჩვენ ვხედავთ შრომის ბაზარზე ერთი მხრით მრეწველს და მეორე მხრით მუშას, და მათ მდგომარეობაში დიდი განსხვავება არის.

პირველი, ესე იგი კაპიტალისტი, ექსპლოატაციას ეწევა, ეძებს მოგებას, მუშა კი ეძებს არსებობის წყაროს.

მარქსმა სთქვა: „მუშა კაპიტალს ეკუთვნის, ვიდრე იმან თავის თავი კაპიტალისტს მიჰყიდაო“!

უკანასკნელს სრული საშუალება აქვს დაითანხმოს მუშა თავის პირობებზე. ეს კი ნიშნავს იმას, რომ მუშა მწარმოებლის მონად ხდება და სახელმწიფო, რომელიც თანასწორად იცავს ყოველ მოქალაქის ინტერესებს, როდესაც ბრძოლა სწარმოებს შრომასა და კაპიტალს შორის, მან სუსტის მხარე უნდა დაიჭიროს და დაიცვას მუშა კაპიტალისტის უსაზღვრო ექსპლოატაციისაგან და მის თვითნებობისაგან.

მოქალაქენო! დემოკრატიული სახელმწიფოს საფუძველს შეადგენს თანასწორობა და თავისუფლება და ეს მოითხოვს ჩვენგან კანონმდებლობას, დაცვას იმ პირებისას, ვინც ეკონომიურ პირობების გამო იძულებულია თავისი შრომა გაყიდოს და თავისი ნება სხვას დაუმორჩილოს. ეს არის უმთავრესი პოლიტიკური მხარე სახელმწიფოს ჩარევისა შრომის დარგში.

ეკონომიური მხარე მდგომარეობს იმაში, რომ ქვეყნის ძალთა განვითარებაში დაინტერესებულნი არიან არა მარტო მწარმოებლები, არამედ მთელი დემოკრატია, მთელი მუშათა ხალხი.

მოქალაქენო! ჩვენში მოქმედებს ის კანონმდებლობა, რომელიც შემუშავებულია ძველი რუსეთის მთავრობის მიერ. ამ კანონში საჭიროა ძირითად ცვლილებების შეტანა, საჭიროა მისი რეფორმა. პოლიტიკური პირობები ამისათვის ძლიერ ხელსაყრელია. რევოლიუციამ მუშათა საკითხი პირველ რიგში წამოაყენა. მაგრამ მიუხედავად იმისა, რომ პოლიტიკური პირობები ძლიერ ხელსაყრელია, ეკონომიური პირობები არ არის ხელსაყრელი, ვინაიდან ომმა ქვეყნის სახალხო მეურნეობა დაანგრია და საწარმოვო ძალები საგრძნობლად დაასუსტა.

ეს კანონპროექტი ამ მდგომარეობას, რასაკვირველია, ანგარიშს უწევს. ჩვენ ვიცით ისტორიიდან, რომ ყველა სახელმწიფოში, სადაც სწარმოებდა ბრძოლა კაპიტალსა და შრომას შორის, თითქმის ყოველთვის მთავრობა კაპიტალისტებს უჭერდა მხარს და თუ რამე გაკეთდა ამ დარგში, ეს არის მუშათა კლასის შრომის ნაყოფი. ჩვენი სახელმწიფო განსაკუთრებულ მდგომარეობაში იმყოფება, ჩვენს საკანონმდებლო ორგანოში დიდ უმრავლესობას მუშათა კლასის ინტერესების დამცველები შეადგენენ. ეს ჩვენგან მოითხოვს იმას, რომ მუშათა საკითხი პირველ რიგში წამოვაყენოთ. ეს ასე უნდა იყვეს და ეს ასეც ხდება.

მუშათა კანონმდებლობის განვითარება მჭიდროდ არის დაკავშირებული წარმოების განვითარებასთან. ამის მაგალითები ბევრი გვაქვს. თუ გადაავლებთ თვალს ინგლის-საფრანგეთს და გერმანიას, დავინახავთ, რომ ყველგან, სადაც წარმოება განვითარებულია ან ვითარდება, იმას თან მიყვება მუშათა კანონმდებლობის განვითარებაც. ამასთან მუშათა კანონმდებლობის განვითარებაზე დიდი გავლენა ქონდა და აქვს მუშათა მოძრაობას.

მოქალაქენო! შრომის დაქირავების დარგში რესპუბლიკაში მომქმედ კანონმდებლობის განხილვამ დაგვანახვა, რომ ეს კანონ-მდებლობა უვარგისია, რადგან რევოლიუციამდე არსებული კანონ-მდებლობა არ შეეფერება დღევანდელ სოციალურ ძალთა განწყობილებას; ის კანონ-მდებლობაც, რომელიც შეიქმნა რევოლიუციის შემდეგ, არ შეეფერება ჩვენი ქვეყნის ეკონომიურ განვითარებას. მაშასადამე, როდესაც ჩვენ დემოკრატიულ რესპუბლიკას ვაშენებთ, უარი უნდა ვსთქვათ არა მარტო ძველ კონკრეტიულ კანონ-მდებლობაზე, არამედ იმ საკანონმდებლო ექსპერიმენტებზედაც, რომელთაც ადგილი ჰქონდათ რევოლიუციის პირველ ხანებში.

ამ კანონს ექვემდებარება შრომის ყოველი ხელშეკრულება, რომლითაც ერთი პირი დამქირავებელი სამუშაოს აძლევს მეორე პირს დაქირავებულს განსაზღვრულ, ან განუსაზღვრელ ვადაში და ამაში პირველი ღებულობს განსაზღვრულ ჯილდოს. ამაზე არის ლაპარაკი პირველ მუხლში. ამ პირველ მუხლს თან ახლავს შენიშვნა. შრომის კომისია ფიქრობს, რომ შრომის კანონით დაცული უნდა იყოს ყოველი მუშა-მოსამსახურის შრომა, ფიზიკური იქნება ეს თუ ინტელექტუალური.

შრომის კომისიამ მიიღო, რომ ხელშეკრულების პირველი მუხლები გავრცელდეს სახელმწიფო დაწესებულებებზე. შეიძლება ამის პრაქტიკულად განხორციელებამ გამოიწვიოს ზოგიერთი უხერხულობა, მაგრამ ის პრინციპი, რომ ყველას შრომა უნდა იქნეს დაცული, ეს უნდა იქნეს მიღებული, როგორც პრინციპი. რაიცა შეეხება გამონაკლისს, ეს სხვა საკითხია და ამის შესახებ შეიძლება იქნეს ლაპარაკი, როცა მუხლობრივ განხილვაზე გადავალთ.

მოქალაქენო! დიდ ლაპარაკს იწვევდა და შეიძლება აქაც გამოიწვიოს მუშების მიღების საკითხმა. ამის შესახებ უნდა მოგახსენოთ, რომ მუშების მიღების საკითხს კანონი უყურებს საერთო სამეურნეო თვალსაზრისით. როცა ორივე ჯგუფის ინტერესი ერთმანეთს შეეჯახა-შეეტაკა, დამქირავებლის და დაქირავებულის, კაპიტალისტის და მუშის, როცა მათ შორის ბრძოლა სწარმოებს, ამ შემთხვევაში უპირატესობა უნდა მიეცეს წარმოების განვითარების ინტერესს. თუ ამას უდავოდ მივიღებთ, რომ წარმოების განვითარება ყველაზე უფრო მაღლა უნდა იქნეს დაყენებული, იმ შემთხვევაში უნდა უარვყოთ ის წესი, რომელიც კაპიტალისტს აძლევდა საშვალებას უკანტროლოდ მიიღოს მუშა ადგილზე. ამავე დროს ჩვენ არ შეგვიძლია დავაკანონოთ ის პრაქტიკა, რომელსაც ადგილი ჰქონდა და აქვს ჩვენს ცხოვრებაში. ეს არის, რომ პროფესიონალური კავშირები მუშა-მოსამსახურეთა სამსახურში დაყენებას მხოლოდ თავის უფლებად სთვლიდენ.

ჩვენ ვფიქრობთ, რომ ასეთი წესის დაკანონება ყოვლად შეუძლებელია. მწარმოებელსაც ვერ მივცემთ ამ უფლებას, რადგანაც საერთო ძალთა განწყობილება ისეთია, რომ თუ მათ მივცემთ ამ უფლებას, ეს გამოიწვევს მუშების მხრივ წარმოებაში ჩარევას, კონტროლის გაწევას და თუ ეს მოხდა, ის წარმოება, რომელიც უნდა განვითარდეს, დაინგრევა. ამავე დროს არ შეიძლება ეს უფლება მივსცეთ მუშათა ორგანიზაციებს, რადგან ჩვენს ქვეყანაში, როგორც ვიცით, მრეწველობა სუსტად არის განვითარებული და ამ შემთხვევაში არ შეგვიძლია კერძო ინიციატივას დაუხშოთ ადგილი, არ შეგვიძლია უცხო კაპიტალს დაუშალოთ, რომ ის შემოვიდეს ჩვენს ქვეყანაში, და როდესაც კაპიტალისტებს ეკუთვნის კაპიტალი და ინიციატივა ამ საქმეში, არ შეიძლება, რომ მუშების მიღების უფლება სავსებით მივანიჭოთ მუშათა ორგანიზაციებს. ჩვენ ვფიქრობთ, რომ მუშათა მიღების საქმე უნდა მიენდოს ისეთ ორგანიზაციას, რომელშიაც ორივე მხარე მიიღებს მონაწილეობას თანასწორი უფლებით. ეს არის ბირჟები. მუშა-მოსამსახურეთა მიღება უნდა სწარმოებდეს ამ ბირჟების საშვალებით. ეს ბირჟები უნდა იყონ აგებულნი პარიტეტულ ნიადაგზე.

მუშის დათხოვნა შეიძლება მაშინ, თუ ამისთვის საკმაო საფუძველი

არის, და კანონპროექტში ჩამოთვლილია საფუძველი. ეს არის 73-ე მუხლში, სადაც აღნიშნულია, როდის და რა შემთხვევაში შეიძლება მუშის დათხოვნა.

რაც შეეხება შინაგან წესრიგის შედგენას, ეს ეკუთვნის თვით მწარმოებელს. მან უნდა შეიმუშავოს წესრიგი, თუ როგორ მოეწყობა მუშაობა წარმოებაში. მაგრამ იგი ვალდებულია, ეს შინაგანი წესრიგი გამოაქვეყნოს ორი კვირით წინ, გამოაკრას თვალსაჩინო ადგილს და ერთი ეგზემპლიარი გაუგზავნოს იმას, ვინც თვალყურს ადევნებს შრომის კანონის წესიერად დაცვას. მუშას, თუ რომელიმე მუხლს არ ეთანხმება, ნება ეძლევა ამის შესახებ განუცხადოს თანამდებობის პირს, და ის ან შესწორებას შეიტანს, ან დაამტკიცებს ისე, როგორც არის. შინაური წესრიგის შემოღება, ბატონებო, ახალი არ არის. გერმანიაში, მაგალითად, ოთხი კვირის წინ უნდა გამოაქვეყნოს ქარხნის პატრონმა. მუშებს ნება აქვს თავისი აზრი გამოსთქვან, და მხოლოდ ამის შემდეგ მტკიცდება ადმინისტრაციისაგან.

თუ შრომის ხელშეკრულება დარღვეულ იქმნა მწარმოებლის მიერ, ის პასუხს აგებს.

ეს არის შინაარსი იმ კანონ-პროექტისა, რომელიც წარმოგედგინათ თქვენ დასამტკიცებლად. ეს კანონ-პროექტი უნდა დაედვას საფუძვლად ჩვენი ქვეყნის შრომის კანონმდებლობას.

ჩვენი აზრით, მუშათა კანონმდებლობა უნდა იყვეს აშენებული ორ პრინციპზე: პირველი, მან უნდა შექმნას საუკეთესო პირობები ქვეყნის ყველა საწარმოო ძალთა განვითარებისათვის და მეორე, უნდა შექმნას ისეთი ნორმები და ინსტიტუტი, რომელიც უზრუნველყოფს მშრომელთა მასსას.

ეს ორი პრინციპი ერთმანეთთან შეფარდებული უნდა იყვეს. თუ შევაფარდეთ, მაშინ მუშათა კანონმდებლობა გადაიქცევა რეალურ ფაქტად. სახელმწიფო, რომელიც დარაჯად უდგას მრეწველობის განვითარებას და მუშათა ინტერესების დაცვას, ანგარიშს უნდა უწევდეს ორივე ამ პრინციპს. ჩვენი აზრით, ეს კანონ-პროექტი, რომელიც წარმოდგენილია თქვენ განსახილველად, შეეფერება რესპუბლიკის თანამედროვე ეკონომიურ მდგომარეობას, მტკიცე საფუძველს უყრის ქვეყნის ყველა საწარმოვო ძალთა განვითარებას და იცავს მშრომელი მასის ინტერესებს.

მოქალაქენო! საქართველოს მუშათა კლასი ეკუთვნის მსოფლიო მუშათა კლასის მოწინავე ნაწილს თავისი პოლიტიკური აღზრდით და შეგნებით. ეს გვაძლევს რწმენას, რომ მუშათა კლასი, რომლისთვისაც ვქმნით ამ კანონ-პროექტს, ხელს შეუწყობს ქვეყნის საწარმოვო ძალთა განვითარებას, ვინაიდან იცის, რომ მხოლოდ წარმოების აყვავება-განვითარება მისცემს საშვალებას, განახორციელოს სოციალური მისწრაფებანი, რომლისთვისაც ის იბრძვის (ტაში).

თავმჯდომარე: სიტყვა ბ-ნ შენგელაიას ეკუთვნის.

ლ. შენგელაია (ს.-რ.): ბატონებო! წარმოდგენილი კანონ-პროექტი ჩვენ ცხოვრებაში დიდი მოვლენა არის. ის შეეხება რევოლიუციის ავანგარდის სასიცოცხლო ინტერესებს. ის არ არის ჩვეულებრივი კანონი, რომლის მიღებაც ჩვენ სხვათა შორის შეგვეძლოს. ეს არის შრომის კონსტიტუცია, რომელმაც უნდა განსაზღვროს ურთიერთობა შრომასა და კაპიტალს შორის. მან ჩვენში წარმოება ერთნაირ პირობებში უნდა ჩააყენოს. აქედან ცხადია, თუ რამდენად მნიშვნელოვანია ეს საკითხი და რამდენად ვალდებული ვართ ყოველ მუხლისგანხილვის დროს ობიექტური ვიყოთ, ყოველ მხრით ავწონ-დავწონოთ და შემდეგ მივიღოთ იგი.

ჩვენი ქვეყნის სათავეში სდგას, როგორც მოგეხსენებათ, პარტია, რომელიც თავის-თავს მუშათა პარტიას უწოდებს. მოსალოდნელი იყო გვეფიქრა, რომ იმ ქვეყანაში, სადაც ძალა-უფლება მუშათა ხელში არის, იქ უფრო მოწესრიგებული და განვითარებული უნდა ყოფილიყო მუშათა კანონ-მდებლობა. მაგრამ ეს ასე არ არის. ყველაზე უფრო ჩამორჩენილი საკითხი ჩვენ ცხოვრებაში - ეს არის მუშათა კანონმდებლობა.

ორი წელიწადი მუშაობს დამფუძნებელი კრება და ამ ხნის განმავლობაში ჩვენ არც ერთი სერიოზული კანონი არ მიგვიღია. ამ მხრივ რევოლიუციის პირველ ხანაში, კომისარიატის დროს მეტი გაკეთდა, ვიდრე ამ ორი წლის განმავლობაში. ამაში მე მგონია დანაშაული მიუძღვის შრომის სამინისტროს, რომელსაც არავითარი უნარი და ინიციატივა არ გამოუჩენია. იმდენად უუნარო გამოდგა ეს სამინისტრო, რომ ერთი წლის განმავლობაში თარგმნიდა რუსულიდან ამ კანონ-პროექტს. არ ვიცი, რით აიხსნება ეს. ალბად იმით, რომ ის ვაჭრობაში უფრო არის გართული, ყოველ შემთხვევაში, ეს ფაქტი არის, ეს არის მიზეზი დაგვიანებისა.

ბატონებო! კოლექტიური ხელშეკრულება არის ახალი დროის მოვლენა. საშუალო საუკუნოებში მას არ იცნობდენ. იგი არის შედეგი კაპიტალისტურ ხანისა, გამწვავებულ კლასთა ბრძოლისა. ვიდრე მუშები ცალკე იდგენ, ვიდრე ისინი საკუთარი ძალის ამარა იყვენ კაპიტალისტების წინ, ისინი არ იყვნენ დარწმუნებულნი, რომ გამარჯვებულნი გამოვიდოდენ. მუშა თანდათან რწმუნდება, რომ ძალა ერთობაშია, რომ იგი გაიმარჯვებს, თუ შეკავშირებულია, თუ აქვს კავშირი ამხანაგებთან. ამ ნიადაგზე წარმოიშვა პროფესიონალური კავშირები და ამ კავშირების გამუდმებული ბრძოლის ნაყოფი არის კოლექტიური ხელშეკრულება.

ინგლისში მუშების ცხრა მეათედს განსაზღვრული აქვს შრომის პირობები შრომის ხელშეკრულების ძალით. კოლექტიური ხელშეკრულების ისტორიამ განვლო რამდენიმე საფეხური. პირველი საფეხური, - როდესაც ერთ მხარეზე მუშა იდგა და მეორე მხარეზე კი კაპიტალისტი, ერთმანეთს ებრძოდენ და მოლაპარაკებას სეპარატიულად აწარმოებდენ. შემდეგ სცენაზე გამოდის ორგანიზაცია და სეკრეტარიატი.

ინგლისში კოლექტიური თავისუფლება წარსულ საუკუნეში იქნა აღიარებული. რაც შეეხება დეტალურ მხარეებს ამ თავისუფლებისას, ესე იგი საწევრო გადასახადის რაოდენობის განსაზღვრას და სხვა ასეთ შეთანხმებას, იურიდიული ძალა არ ჰქონდა. ამ ნიადაგზე დიდი ბრძოლა იყო და ეს ბრძოლა იქამდე მივიდა, რომ ინგლისის ბურჟუაზიამ ისეთი იერიში მიიტანა, რომ თუ რაიმე გაფიცვა გამოცხადდებოდა, ამაში პასუხს აგებინებდენ კავშირებს. ეს იწვევდა მუშების მხრით წინააღმდეგობას. ამ ნიადაგზე გაჩაღდა ბრძოლა, რომელიც 1906 წელს მუშების გამარჯვებით გათავდა.

კოლექტიური ხელშეკრულების მხრივ პირველი ადგილი ინგლისს უჭირავს; მეორე ადგილი უნდა დაეთმოს ამერიკას, სადაც ცოტა სხვანაირი ორგანიზაცია არის. მაგალითად, იქ არის სამედიატორო სასამართლო, რომელიც საქმეს შეთანხმებით სწყვეტს; მესამე ადგილი უნდა მიეკუთვნოს გერმანიას, სადაც კოლექტიური ხელშეკრულება უფრო ხელს უწყობს იმ წარმოებას, რომელსაც აქვს ხასიათი ხელოსნობისა.

რომ ავიღოთ ისეთი ხელშეკრულება, რომელიც ბურჟუაზიულ ევროპაში არის ცნობილი და შევადაროთ ჩვენ ხელშეკრულებას, დიდ განსხვავებას დავინახავთ. პირველ ყოვლისა, არც ერთ ქვეყანაში არ ვიცნობთ ისეთ ხელშეკრულებას, რომელიც ეხებოდეს ყველა დარგებს და მთელ სახელმწიფოზე ვრცელდებოდეს. რაც შეეხება ჩვენ ხელშეკრულებას, შეიძლება ის იყოს უნიკუმი. იგი ეხება წარმოების ყოველ დარგს. მაგრამ არის მეორე დიდი განსხვავება. ყველგან, სადაც მიღებული იყო შრომის ხელშეკრულება, იქ ბურჟუაზია იყო გაბატონებული. ის, რასაკვირველია, თავის დაღს ასვამდა მას. ჩვენში კი, თუ მივიღებთ მხედველობაში, რომ ბურჟუაზია ფორმალურად მაინც არ არის გაბატონებული და ამბობენ, მუშების დიქტატურა არისო, სულ ახალი მდგომარეობა იქმნება.

თქვენ იცით, კოლექტიური ხელშეკრულება არის ერთნაირი ზავი კაპიტალსა და შრომას შორის. როგორც ყოველი ზავი, ის დამოკიდებულია იმაზე, თუ ვინ უკარნახებს მას. თუ გამარჯვებული ბურჟუაზია უკარნახებს, პირობები ერთნაირია; თუ გამარჯვებული მუშათა კლასი - პირობები სხვანაირია. ამ მხრივ უნდა ითქვას, რომ ეს ხელშეკრულება პირდაპირ მენშევიკურია. აქ ვერ გაიგებთ, ვინ არის მოკარნახე, ვინ არის გამარჯვებული. მთელი ხელშეკრულება აგებულია ორ მოწინააღმდეგე პრინციპზე. იგი ეკლექტიკურია. ერთი მხრით ის ცდილობს დაიცვას მუშები, მეორე მხრით კი იგი ცდილობს არ შეუშალოს ხელი კაპიტალისტურ განვითარებას. ეს კი შეუძლებელია. ამას მე მგონია, მტკიცება არ ჭირდება, რადგანაც ვიცით, რომ შეუძლებელია კაპიტალის და შრომის შერიგება (ხმა: მართალია!). თუ მართალია, ეს ხელშეკრულება უნდა უარჰყოთ, ან არსებითად შეასწოროთ. რომ ეს ეკლექტიკურია და ვერ დააკმაყოფილებს ვერც ბურჟუაზიას და ვერც მუშათა კლასს, ამას დავინახავთ შემდეგ მუხლებში. ხელშეკრულების ძალით, ძალაში რჩება ის უპირატესობა, რომელიც დღემდე ამა თუ იმ დარგში გატარებული იყო - ეს 8 საათის სამუშაო დღე. ეს მისაღებია, მაგრამ რამდენად მისაღებია ეს კაპიტალისტებისათვის? ერთ დარგში შეიძლება 6 საათის სამუშაო დღე არის შემოღებული, მეორეში - 8 საათისა. ახლა გეკითხებით თქვენ: ეს კაპიტალისტებისათვის არის ხელსაყრელი? რასაკვირველია, არა. ეს ჩვენთვის მისაღებია, მაგრამ კაპიტალიზმის განვითარების თვალსაზრისით არ არის მისაღები. ასეთივეა მდგომარეობა სხვა საკითხებში, მაგალითად, მუშების არჩევაში. თუ გნებავთ განავითაროთ ჩვენში კაპიტალიზმი, მაშინ ბევრი მუხლი უნდა ამოიშალოს ამ ხელშეკრულებიდან.

ხელშეკრულება აწესებს საშინელ პასუხისმგებლობას, რომელიც ევალება საქმის გამგეებს. ისინი ხშირად ისჯებიან ჯარიმებით და ციხეებით. ეს კარგი, ამაზე ორ ხელს ავსწევთ, მაგრამ გეკითხებით: ვინ უნდა დადგეს მაშინ გამგედ, თუ მას ასეთი საშინელი პასუხისმგებლობა დასჭირდება? (თევზაია: გადმოგვცენ ჩვენ!). არავინ დადგება! ახლა ვნახოთ, თუ რამდენად არის ეს მისაღები თვით მუშებისათვის. აქ არის მთელი რიგი მოთხოვნილებათა და მე მინდა შევეხო ზოგიერთ მუხლებს. აი, მაგალითად, დათხოვნის საკითხში. რევოლიუციის დროს მიღებულ კანონმდებლობის მიხედვით ასეთი იოლი არ იყო მუშათა დათხოვნა, მაშინ ეს უფრო ძნელი იყო. ახლა კი ეს უფრო ადვილია. ყოველ შემთხვევაში, თუ დაითხოვს მწარმოებელი დაქირავებულს, ის არ არის ვალდებული უკანვე მიიღოს. ეს კი ეწინააღმდეგება მუშათა ინტერესებს. არის კიდევ ერთი მოთხოვნილება - ნარდი მუშაობა. ეს ისეთი რამ არის, რომ მისი მიღება ყოვლად შეუძლებელია. სოციალისტები ნარდათ მუშაობას ყოველთვის ებრძოდენ! აქ მოგახსენებენ შინაურ წესრიგის შესახებ. ეს თითქმის პატარა საკითხია. ეს მიენდოს კაპიტალისტებსო, მორჩა და გათავდა. მაგრამ მე მოგახსენებთ, რომ დღევანდელ პირობებში ყოვლად შეუძლებელია ისე გადაწყდეს ეს საკითხი, როგორც აქ არის წამოყენებული. წარმოუდგენელია, რომ მუშებს არაფერი არ ეკითხებოდეს ამ საკითხში. მათ არავითარი უფლება არა აქვსთ ამ საკითხში. მე თქვენ გეკითხებით: შეიძლება ეს თუ არა დღევანდელ პირობებში, როცა დადგა ხანა სოციალური გარდაქმნის?! შეიძლება ასეთ პირობებში ამოშალოთ მუშები და უთხრათ, თქვენ აქ ხმა არ გაქვსთ, გაჩუმდითო? არის აქ კიდევ მუხლი, რომელიც ლაპარაკობს მუშაობის დაწესების შესახებ. თუ 1/2 საათი დააგვიანდა მუშას, მას აღარ დაუშვებენ სამუშაოზე, მან მთელი დღე უნდა დაჰკარგოს და მაშასადამე, უნდა დაჰკარგოს დღის ჯამაგირიც. მე გეკითხებით: ეს იცავს მუშათა კლასის ინტერესებს თუ არა? არა-და, ამისთანა ბევრი არის. ეს თქვენი ცდა, რომ შეართოთ ორი მოწინააღმდეგე პრინციპი, გვაძლევს ისეთ ხელშეკრულებას, რომელიც, გარდა თქვენი ჟინისა, ვერავის ვერ დააკმაყოფილებს.

არის აქ კიდევ საკითხი, რომელმაც დიდი დავა გამოიწვია კომისიაში. ეს არის, თუ ვისზე უნდა ვრცელდებოდეს ეს კანონი. აქ ჩამოთვლილია, ვისზე არ ვრცელდება. იყო სახელმწიფო დაწესებულებანი. არის მთელი კატეგორია გამონაკლისთა, რომლებზედაც არ ვრცელდება. ე.ი. თუ სახელმწიფო ან საზოგადო დაწესებულებაში მსახურებს მუშა-მოსამსახურე, მასზე არ ვრცელდება. აქ თავი იჩინა იმ დუალიზმმა და ეკლექტიზმმა, რომელზედაც არის აგებული თქვენი კანონმდებლობა. რადგან თქვენ ხართ სათავეში, თქვენ ამბობთ: მუშებმა უნდა დაივიწყონ კლასიური ინტერესებიო!

თქვენი უმრავლესობა არ არის მომხრე, რომ ეს კანონი გავრცელდეს სახელმწიფო მოსამსახურეებზე (თევზაია: მომხრეა!). თუ მომხრეა, დავინახავთ. ისტორია ამ მუხლისა ასეთია: შრომის კომისიამ იქონია ამ მუხლის შესახებ მსჯელობა და ბოლოს ამოშალა იგი. შემდეგ ის გადავიდა ცეკაში, იყო ყრილობაზეც. იქაც არაფერი გამოირკვა და როგორც სჩანს, არ არის იგი არც მუშებისთვის და არც შრომის კომისიისთვის სასურველი. თქვენ შეგიძლიათ ისეთი შესწორება შეიტანოთ, რომელიც გააუქმებს იმას, რაც უნდა შრომის კომისიას. ის წინააღმდეგია ამ გამონაკლისების.

ვიდრე არსებობს დაქირავებული და დამქირავებელი, მათ შორის წინააღმდეგობა და კოლიზია იქნება. ვიდრე ჩვენში სოციალისტური სახელმწიფო არ არის, ეს არ იქნება. არ შეგვიძლია, რომ ერთი კატეგორია მუშებისა დავიცვათ და მეორისთვის კი შევქმნათ გამონაკლისი. მე დარწმუნებული ვარ, რომ სხვა მიმართულება იყოს სათავეში, თქვენ არ დაიცავდით ამ გამონაკლისს. მოკლედ, ჩვენი აზრი არის: შედარებით იმასთან, რაც დღეს არის ჩვენში, ეს არის ერთგვარი ნაბიჯი, გადადგმული წინ; მაგრამ იმასთან შედარებით, რაც შეიძლება იყოს და გვქონდეს იმ ძალთა განწყობილების მიხედვით, რომელიც ჩვენში არის, ეს არის ნაბიჯი, გადადგმული უკან - ეს არის ნამდვილი რეგრესი!

თავმჯდომარე: სიტყვა ბ. ღლონტს ეკუთვნის.

თ. ღლონტი (ს.-ფ.): მოქალაქენო! უეჭველია, შრომის ხელშეკრულება, რომელსაც ეხლა გამოვსცემთ საქართველოში, უნდა ჩაითვალოს დიდ ისტორიულ აქტად. მე მგონია, რომ ეს ისტორიული აქტი - ისტორიული მოვლენა არ იქნება ისტორიული იმ დღიდან, როდესაც ამ მოვლენას შევისწავლით, კვალიფიკაციას გაუკეთებთ.

ფრიად საინტერესო და დამახასიათებელია ამ კანონმდებლობისათვის ის გარემოება, რომ დამფუძნებელ კრებაში მეტის მეტად სუსტია მუშათა კლასის წარმომადგენლები, რომელთაც ეხება ეს კანონმდებლობა. ევროპაში და ყველგან, სადაც წყვეტენ ასეთ დიდ საკითხებს, რომელსაც განსაკუთრებით დიდი მნიშვნელობა აქვს მუშათა კლასისთვის, არ შეიძლება ასეთი ინდიფერენტიზმი გამოიჩინოს მუშათა კლასმა ასე დიდი საკითხის გადაწყვეტის დროს. სხვა საკითხის გადაწყვეტის დროს დამფუძნებელი კრება და მისი ადგილები დატვირთულია ხალხით. დღეს კი, როდესაც ასეთ დიდ საკითხს ვწყვეტთ, არ არიან აქ მუშათა კლასის წარმომადგენელნი, მუშები არ მოვიდენ (რეპლიკა: არ იცოდენ). დიახ, არ იცოდენ. არც პრესა აქცევდა ყურადღებას იმას, რომ სახელმწიფო ქმნის ახალ წესებს. სხვაგან ეს იწვევს ხმაურობას, კრებებს და იგებს მუშათა მასა ყველაფერს. რა არის მიზეზი, რომ ეს საკითხი არ იწვევს წინასწარ კამათს. ეს საკითხი უნდა გადაწყდეს დღეს (ხმაურობა, რეპლიკა არ ისმის). დიახ! დამფუძნებელ კრებასა და ქუჩას შორის უნდა იყოს კონტაქტი, ეს არის სიმპტომატიური მოვლენა იმისა, რომ ეს კანონი არ წარმოადგენს სულსა და გულს მუშათა კლასისას (ხმაურობა). ცხადია, ხასიათი ამ კანონ-პროექტისა არის წმინდა ბურჟუაზიული. ამაზე უფრო ბურჟუაზიული კანონის შექმნა თანამედროვე პირობებში არ შეიძლება. რომ ეს კანონი არის ბურჟუაზიული და ვერ დაიცავს მუშათა კლასის ინტერესებს, მიტომ არის ის ინდიფერენტიზმი, რომელმაც თავი იჩინა მუშათა წრეებში. თქვენ გგონიათ, რომ წინასწარ კრებაზე ეს კანონი იწვევდა კმაყოფილებას და მიიღებდა მუშათა კლასის დასტურს? სრულიადაც არა. მოწინავე ელემენტები მუშებისა ამ კანონის წინააღმდეგნი იყვნენ, - იმ საშუალო პოლიტიკისა, რომელსაც ჩვენ ვატარებთ თითქმის... (ასათიანი: ნამდვილი მუშები?). დიახ, ნამდვილი მუშები, რომელთაც ესმით მუშათა კლასის ინტერესი.

ახლა მე მინდა აღვნუსხო, თუ რამდენად არ შეეფერება ჩვენს ეკონომიურ და სოციალისტურ პირობებს ეს ხელშეკრულება და კანონი.

ბ. მომხსენებელმა განაცხადა, რომ ჩვენ ერთი მთავარი დებულება გვაქვს, რომ დემოკრატიულმა რესპუბლიკამ უნდა დაიცვას მუშების შრომის ინტერესები. ეს არის მთავარი და მას შემდეგ რაც მოხდება, ეს არ არის საინტერესო საქმეო. ლეიტ-მოტივია: შრომის უფლება დაცულ იქნეს. ეს მშვენიერი დებულებაა, მაგრამ მე მინდა მომხსენებელს მოვაგონო ერთი გარემოება, რომ ხშირად ამ ლამაზი დეკლარაციებით ბურჟუაზიული ელემენტები სრულიად არ აკეთებენ მუშების საქმეს. მოგეხსენებათ, რომ საფრანგეთის რევოლიუციის დროს, როცა მოქალაქემ მოიპოვა დიდი უფლება დეკლარაციების სახით, აქ ამბობდნენ, რომ ყოვლად შეუძლებელია, რომ ინდივიდუმი შევზღუდოთ რაიმე კანონითო. იქ მუშათა წრეებში დაიბადა აზრი, რომ კოლექტიური ხელშეკრულება დაიცავს მუშათა უფლებასო. იქაურმა საკანონმდებლო ორგანიზაციამ გამოაცხადა, რომ შეუძლებელია პიროვნება ისე შევზღუდოთ, რომ უფლება არ მივსცეთ კავშირებში შესვლისო. ეს წმინდა წყლის ბურჟუაზიული იდეოლოგია არის. განვითარებული ბურჟუაზია ამას ვერ წარმოადგენდა, რადგან ის თითონ მოექცეოდა ორგანიზაციის ფორმებში.

ამ გვარად კავშირები და კავშირებში მუშათა ბატონობა ქვაკუთხედი გახლავთ თანამედროვე კულტურისა. მაგრამ როგორ სჭრის კავშირებში და კოლექტიურ ხელშეკრულების საკითხს მენშევიკების მიერ შეზავებული კანონ-პროექტი? მენშევიკების პროექტი თანამედროვე ბურჟუაზიის სულია, მენშევიკები ბურჟუაზიას ანიჭებენ ისეთს და იმდენ უფლებას, რამდენსაც მუშათა კლასს. ეგრედწოდებული პარიტეტული პრინციპი - აი, ზღუდე, რომელზედაც აგებულია წინამდებარე კანონ-პროექტი. და რაიმე დადებითი შეიძლება ითქვას ევროპის ბურჟუაზიაზე. ყველას უნდა მოეხსენებოდეს, რომ დადებითად კრინტის დაძვრაც არ შეიძლება საქართველოს ბურჟუაზიაზე, რომელმაც ლამის არის ჩაახრჩოს და მოსპოს სახელმწიფოს არსებობის ზღუდეები. ჩვენი ბურჟუაზია ყოვლად უარყოფითი ანტისაზოგადოებრივი მოვლენაა. მას არ აქვს ეროვნული ალღო, მრეწველობას გაურბის და შეძენილი საქონელით გარბის უცხოეთში, გვაცლის ხელიდან საქონელს, რომელზედაც ჩვენში პირდაპირი შიმშილია (რეპლიკა მარცხნიდან: ჩვენი ბურჟუაზია იმპერიალისტურია!). ბატონებო, იმპერიალისტები კი არა, სპეკულიანტურია! ბატონებო, მაგალითად, რას აკეთებს კავკასია-სპარსეთის საზოგადოება? მას ფულები აქვს და ამით სარგებლობს, შემოაქვს უცხოეთის საქონელი და გააქვს სპარსეთ-აზერბაიჯანში. ამით თავდება და ამით იწყება ამ „ქართულ-საეკონომიო“ დაწესებულების მუშაობა. ჩვენ გვაქვს ტყეები, აუარებელი მადანი და სხვა მრავალი ბუნებითი სიმდიდრე. კერძო პირებს ასპარეზი გაუხსენით მუშაობისა, ხელუხლებლად დავტოვეთ მათი კაპიტალი და განა შეიძლება მეტი ხელსაყრელი პირობების შექმნა? მაგრამ ისინი მაინც გაურბიან ამას. მათ უნდათ გაასაღონ ის, რაც უკვე შექმნილი აქვთ და ფული ჯიბეში ჩაიდონ. ისინი გზებს კი არ აკეთებენ და არ აფართოებენ წარმოებას, არამედ ატრიალებენ უცხოეთის ნაწარმოებს, ან და ეწაფიან მარგანეცს, რათა შეისყიდონ სტერლინგები, ხვალ ფრანკი და ხელოვნურად ასწიონ მათი ღირებულება. ასე რომ, ვერ წარმოიდგენთ, როგორ მდგომარეობაში აყენებენ ჩვენს წარმოებას და ეს დამანგრეველი ძალა თქვენ, ბატონო მენშევიკებო, მიგაჩნიათ მრეწველობის ამღორძინებელ ელემენტად. ეს დამცირებაა საქართველოს მუშათა კლასისა. ამ კაპიტალისტებს რომ პარიტეტულ ნიადაგზე ისეთი უფლებები მიეცეს, როგორც მუშათა კლასს, ეს საქართველოს მუშათა კლასის აბუჩად აგდება იქნება. შემდეგ ბ-ნი ფირცხალაიშვილი ამბობს, რომ მთელი რიგი დაწესებულებებისა ასეთ მდგომარეობაშია, რომ უპირატესობა უნდა მიენიჭოს შინაურ ძალთა განწყობილებას, მრეწველებს და მათ მეპატრონეებსო. ჩვენში გავრცელებულია ერთი აფორიზმი: „საქართველო თუ იარსებებს, იქნება მხოლოდ სოციალ-დემოკრატიული საქართველო“. ვსთქვათ, ეს მისაღებია, მაგრამ არ ახორციელებენ. თუ მართლა საქართველო მუშა-გლეხების ქვეყანა არის, მაშინ ჩვენ უნდა მივიღოთ ერთი რამ: უნდა სავსებით ვენდოთ ამ მუშა კლასს და მე მგონია, რომ საზოგადოება სრულიად არაფერს წააგებს. თუ ეს ასე მოხდება, თუ მუშათა კლასს (თევზაია: გლეხები? იმათმა რა დააშავეს?) მე ვფიქრობ და დარწმუნებული ვარ, რომ ჩვენი მუშათა კლასი სანდო ელემენტია. მე, როგორც დამფუძნებელი კრების წევრს, მქონია საჭიროება მევლოს მუშებში (ხმა: სად?). თუ გნებავთ, რკინის გზის უწყებაში. იქ ყველგან ვხვდებოდი, რომ მუშა დიდ ინტერესს იჩენს იმისას, რომ როგორმე მუშაობა იყოს ნაყოფიერი. ჩვენი მუშები არ თაღლითობენ. აქ შეგნებული ელემენტები მუშებისა ამბობენ, რომ შეგვიქენით ცხოვრების ელემენტარული პირობები მაინც, რომ ვიმუშაოთო.

მაგალითად, ბათომის მუშები ამბობდენ, რომ ეს ნაწილი მუშებისა შესაფერად ვერ გვეხმარებიან. დღეს შრომის ინტენსივობა, ენერგია ისეთია, რომ მათ სურთ სახელმწიფოს სააღმშენებლო საქმეში საღი როლი ითამაშონ და მინდობილობა მიიღონ. თქვენ კი ამბობთ, რომ საჭიროა დავეხმაროთ ბურჟუაზიას, გსურთ მათი ორგანიზაციები შექმნათ, გააძლიეროთ კაპიტალისტები, ესე იგი, პირდაპირ შექმნათ ჩვენში ახალი კლასი.

ეხლა რაც შეეხება სახელმწიფოებრივ ორგანიზაციებს, მე უნდა მოგახსენოთ, რომ საზოგადოდ მთავრობის წრეებში გაბატონებულია ის აზრი, რომ სახელმწიფო ორგანიზაციების მოსამსახურეებს ჩვენ ვერ მივსცემთ იმ უფლებებს, როგორც კერძო დაწესებულებების მუშებსო. ასეთი შეხედულება იყო საერთოდ, რომ სახელმწიფოს, ერობების, ქალაქების მუშები უნდა ჩაყენებულ იქმნეს იდეალურ პირობებში; იგინი უნდა იყვნენ მაგალითად საჩვენებელი დანარჩენ საზოგადოებისთვის; რომ კერძო კაპიტალისტების მუშებს მეტი უფლებები ქონდეს, ვიდრე სახელმწიფო ორგანიზაციებისას. შეუძლებელია, უბრალო პოლიტიკური სიწმინდე მოითხოვს, რომ დავიმახსოვროთ ეს დებულება, რომელიც ჩვენი სინდისის საგანძურს ეკუთვნის. დღეს შეიძლება თქვენ სხვა სთქვათ, ხვალ კიდევ სხვა, მაგრამ რას გვეტყვის ბურჟუაზია, თუ როდესმე გაბატონდა, თუ სახელმწიფო ორგანიზაციებს არ ვაძლევთ იმას, რაც კერძო კაპიტალისტურ ორგანიზაციებმა უნდა გაიღოს. რასაკვირველია, გვეტყვიან: ჩვენ სოციალისტების მიმდევარი ვართ, იმას ვაკეთებთ, რასაც თქვენ აკეთებდითო.

დიახ, ამაში უნდა დაინტერესებული იყოს სახელმწიფო, მაგრამ თუ ეს არ შეადგენს ჩვენს სახელმწიფოებრივ ინტერესს, მაშინ ჩვენ, პრინციპის გამო საღალატო ნაბიჯი არ უნდა გადავდგათ. თვით სახელმწიფო თავის ორგანიზაციებით უნდა იყოს მაჩვენებელი იდეალურ ორგანიზაციების შექმნისა და არა კერძო ორგანიზაციები. თქვენ გსურთ, რომ შრომის ხელშეკრულება შექმნათ, მაგრამ ეს ვის უნდა შეეხოს? რასაკვირველია, მასას. თქვენ გინდათ, რომ იგი ეხებოდეს მხოლოდ ნაწილს პროლეტარიატისას. მაშ თქვით, რომ ეს არის უბრალო დეკლარაცია, თვალის ახვევა, ესე იგი, ის დეკლარაცია, რომელმაც უნდა იმოქმედოს ხალხის ფსიქიკაზე.

მე მგონია, რომ დამფუძნებელ კრებას არ აქვს ასეთი აზრი, რომ შეეხოს მუშათა კლასის მხოლოდ ელემენტს და არა მთელ მასას. მე ვკითხულობ: მაშინ, როდესაც მრეწველობის და მეურნეობის მთელ საქმეს ხელში აიღებენ მუნიციპალური და ერობების ერთეულები, მაშინ უმრავლესობა მუშებისა იქნებიან სახელმწიფო ორგანიზაციების ხელში თუ კერძო კაპიტალისტების ხელში? მე გარწმუნებთ, რომ მუშების უმრავლესობა არის ქალაქების, კოოპერატივების, ერობების და სხვა სახელმწიფო დაწესებულებებში და ჩვენ მათ არ დავიცავთ და არ მივსცემთ უფლებებს, მაშინ ეს დეკლარაცია შეეხება მუშათა უმცირესობას და ჩვენ გეკითხებით: თქვენ უმცირესობის უფლების დაცვა გინდათ? იმ უმცირესობის, რომელიც კერძო დაწესებულებებში მსახურებენ, თუ იმ უმრავლესობის, რომელიც სახელმწიფო დაწესებულების მუშებს შეადგენენ (თევზაია: ყველასი!). ჩვენ ინტერესებს შეადგენს, რომ ეს იქნეს ყველა მუშათათვის. უპირველეს ყოვლისა, ეს უნდა გავრცელდეს სახელმწიფო და საზოგადოებრივ დაწესებულებათა მუშებზე და მოსამსახურეებზე. მაშასადამე, ჩვენი მოთხოვნილება არის, რომ საქართველოს დღევანდელი ჩვენი ეკონომიური მდგომარეობა, რომელიც დღეს დაცემულია, მოუწყობელია, აკლია ტეხნიკური და ეკონომიური საღი ნიადაგი, ის აღორძინდება ბურჟუაზიის გარეშე. ამის აღორძინებას სახელმწიფო მოახერხებს, ერობები, კოოპერატივები, საზოგადო და სახელმწიფო დაწესებულებანი, რომლის ორგანიზაციები ქმნიან ეკონომიურ კულტურას და დაინტერესებული არიან სახელმწიფოსათვის მტკიცე ნიადაგის შექმნაში. ერთად ერთი ელემენტი, დამცველი ამ მიზნისა, მუშათა კლასია და ეს პრინციპი უნდა იქმნეს გატარებული დაუყონებლივ საკანონმდებლო აქტებში. მე არ ვამბობ, რომ ბურჟუაზიას არ უნდა ქონდეს არავითარი უფლებებიო, იმათ საზოგადოებრივ ასპარეზზე დაუტოვოთ კერძო ინიციატივა, თუ ისინი მოიხმარებენ და შეეგუებიან იმ პირობებს, რომელსაც ჩვენი ინტერესები მოითხოვენ. მაგრამ მათთვის უფლებების მიცემა პარტიულ ნიადაგზე შეუძლებელია, ამის ღირსი ისინი არც ობიექტურად და არც პერსონალურად არ არიან, ეს უფლებები მათ გარეშე უნდა განვახორციელოთ. ამას გარდა, კანონ-პროექტი გამომდინარეობს ქალაქთა მუშების ინტერესებისაგან. ქალაქის მუშების მოძრაობა არის პროფესიონალური მოძრაობა.

თქვენ მოგეხსენებათ, რომ ეხლა სოფლადაც არის ეს მოძრაობა, როცა 1902-1903 წლებში მენშევიკების პარტია ძლიერი არ იყო და სჭირდებოდათ ბრძოლა. და როდესაც მათ ეუბნებოდენ აქ პროლეტარიატი არ არის, ისინი უპასუხებდენ, როგორ არ არის, ეს ელემენტი არა მარტო ქალაქში, სოფლადაც არისო და ჩვენ გვინდა ის გავაფართოვოთო. და მე უნდა მოგახსენოთ, რომ მე ხშირად ვყოფილვარ სოფლად, პრაქტიკულად ხშირად ანგარიში გამიწევია სოფლის მდგომარეობისთვის და მე ვხედავდი, რომ სოფლად არის ნამდვილი პროლეტარული ელემენტი, რომელსაც არც აქვს მიწა და იარაღი და არც იმედი დარჩენია, რომ მიწას ხელში ჩაიგდებს. მე ამა წლის აპრილში და მარტში დავესწარი მიწის მუშათა ყრილობებს სოფლად, სადაც განდევნილი იყო კაპიტალისტური ელემენტი და მხოლოდ მიწის მუშები იყვნენ. ისინი ამბობდენ, რომ ჩვენ შრომის უფლება გვინდა დავიცვათო, ჩვენ უნდა განვსაზღვროთ დრო და ქირა მუშაობისაო (კედია: ცუდად რომ განსაზღვრონ?). აი, ეს პრინციპები, რომელიც ქალაქის მუშებმა წამოაყენეს, სოფლადაც არის გატარებული. მაგრამ როგორ უყურებს ამას მთავრობა? აი, ბ. ხომერიკმა ბრძანა, რომ ეს არის ანარქიაო, მათ სახელმწიფოებრივი ინტერესების დაცვა არ აინტერესებთო (კედია: აგრეც იყო!). ეს, რასაკვირველია, თქვენ მოგეწონებათ, ბ-ნო კედია. ისინი ამბობდენ შემდეგს: მამულებში რჩება დაუმუშავებელი ადგილებიო. ჩვენ გვინდა ეს ადგილები დავამუშაოთო. არის დადებითი თუ არა, რომ ეს ადგილები დამუშავებულ იქმნეს? - დადებითია. მათ უნდათ განსაზღვრონ მუშის ხელფასი. დადებითია ეს თუ არა? - დადებითია. მათ უნდათ 8 საათის სამუშევარი დღე. მათ უნდათ სოფლად გაატარონ ის, რაც ევროპაში დიდი ხანია გატარებულია. თქვენ მათ ამ უფლებებს არ აძლევთ. ეს დიდი მოთხოვნილება არ არის, მაგრამ თქვენ მაინც არ აძლევთ (კედია: თქვენ კეთილი ბრძანდებით და მიეცით!). ჩვენ უნდა ვიდგეთ შრომის ხელშეკრულების თვალსაზრისზე. ეს არის დღევანდელი პრობლემა. ნუ შექმნით იმ კომბინაციებს შრომისა და ვაჭრობისას იმიტომ, რომ აქ არსებითად როლს თამაშობს შრომა და მე ვამბობ, რომ ეს შრომის ხელშეკრულება დიდ სარგებლობას მისცემს სახელმწიფოს, თუ ეს მართლაც შრომის ხელშეკრულება იქმნება და თუ იქ უმთავრეს როლს ითამაშებს მშრომელი ხალხი და არა ბურჟუაზია.

მენშევიკების ხელშეკრულების თვით აქტი მიაჩნიათ უდიდეს ისტორიულ მოვლენად. თქვენ მოიგონეთ, ბატონებო, ბურჟუაზიული და იუნკრული გერმანია. 1899 წელს მთელ რიგ დაწესებულებებში იქნა შრომის ხელშეკრულება გატარებული (თევზაია: არსად, არც რკინის გზაზე, არც ფოსტა-ტელეგრაფში!). რაც შეეხება ფოსტა-ტელეგრაფსა და რკინის გზას, მე მოგახსენებთ. 1884 წელს საფრანგეთის ბურჟუაზიულმა პარლამენტმა პრინციპიალურად აღიარა, რომ საჭიროა ეს შრომის ხელშეკრულება გავრცელდეს სახელმწიფო დაწესებულებებზე. ახლა კი უწყებას დაგისახელებთ. იმავე საფრანგეთში, განათლების სამინისტროში - მთელმა რიგმა მოსამსახურეებისამ დიდი ბრძოლით მიაღწიეს უფლებებს და გამოიწვიეს სამინისტროს კრიზისიც (თევზაია: არც ერთში!). ბატონო, საფრანგეთზე მოგახსენებთ! ჩემთვის ძლიერ დიდი იარაღი არის კალამი. ბატონო თევზაია, თქვენ ამხანაგებს გაზეთ „ერთობიდან“ ვეკამათებოდი ამ საგანზე და ისინი დამეთანხმენ. თქვენც გამობრძანდით და დამიმტკიცეთ, ან იქ დასწერეთ, ან აქ ბრძანეთ (უჩვენებს ტრიბუნაზე). ისე კი, მაგისთანა განცხადებებს მნიშვნელობა არა აქვს (თევზაია: საბუთები!). სამწუხაროდ, მე არ ვარ მიჩვეული, რომ ვილაპარაკო ისე, რომ საბუთები არ მოვიყვანო. მაგრამ მე არ შემიძლია, რომ წიგნი მოგიტანო და შიგ ჩაგახედო განათლების სამინისტროში, მე-19 საუკუნის მიწურულში (თევზაია: მასწავლებლებზე ვრცელდებოდა შრომის ბირჟის ხელშეკრულება!). შემდეგ კიდევ მეტი: საზღვაო სამინისტროში, მთელი რიგი ამ უფლებათა გავრცელებული იყო მუშა-მოსამსახურეებზე. 1894 წ. პარლამენტმა აღიარა, რომ ეს დებულება გავრცელებულიყო ყველა დაწესებულებებზე (კედია: ეგ მართალია!. ასათიანი: იქნება ეს პროექტი იყო! კედია: არა, ეს მართალია!). მე დადგენილებაზე მოგახსენებთ. თქვენ არ მიგაჩნიათ სახელმძღვანელოდ დადგენილება, ეს თქვენი საქმეა. მე თქვენ ბ. ბიქტორ ჟუოს მაგალითი მოგიყვანეთ (თევზაია: ჟუო სინდიკალისტია!). სინდიკალიზმი აქ არაფერ შუაშია. არც ერთი პროფესიონალური ორგანიზაცია ამის წინააღმდეგი არ ყოფილა. ახლა თქვენ ბრძანეთ, ვინ იყო ამის წინააღმდეგი. თქვენ გამონაკლისზე ბრძანებთ, იმიტომ რომ წარმოდგენილი გაქვთ ბურჟუაზიული ეკონომიკა არა იმ შეგნების მიხედვით, რომელიც ჩვენში არსებობს, არამედ იმ პრაქტიკის მიხედვით, რომელიც დააკანონა ბურჟუაზიამ. ეს კი სრულიად არ შეეფერება საქართველოს რესპუბლიკის მდგომარეობას.

მე მინდა მოგახსენოთ, შეეფერება თუ არა ეს პრინციპი ჩვენს ეკონომიურ ცხოვრებას (ჯაფარიძე სერგო: შეეფერება!). სერგო ჯაფარიძე ამბობს, რომ ეს კანონი ჩვენს მდგომარეობას განამტკიცებს. მე ვამბობ, რომ ეკონომიური ცხოვრების განმტკიცება იმაშია, რომ ის უნდა განვითარდეს. იქნება ეს საშინაო თუ საგარეო კაპიტალი, ის უნდა ავამოძრაოთ. და აქ საჭიროა როგორც შრომის მონაწილეობა, ისე კაპიტალის წარმომადგენელთა მონაწილეობა (თევზაია: თქვენ ამბობთ ამას?). მე თქვენ დებულებას ვითვალისწინებ და ისე ვაწარმოებ მსჯელობას. მე მინდა თქვენ დებულებას გავუკეთო კვალიფიკაცია და ისე ვაწარმოვო მსჯელობა.

მე ჯერ ერთი აღვნუსხე, რომ ობიექტურად არ შეიძლება მივსცეთ ჩვენ ბურჟუაზიას ის უფლება, რომელიც აქვს ევროპაში. ამისთვის არის საჭირო სხვა პირობები. ჩვენ გვაქვს - მუშათა კლასს აქვს 8 საათის სამუშაო დღე. ეს 8 საათის დრო ახალი ამბავი არ არის, ის 40-50 წლის წინად არსებობდა ევროპაში. არის ისეთი დაწესებულება, სადაც 7-6 საათის სამუშაო დროა, მაგრამ ეს ახალი არ არის, ეს ნოველა არ არის. ჩვენთვის - საქართველოსთვის ამას მეტი მნიშვნელობა აქვს და მე ვამბობ, შეიძლება თუ არა, რომ კერძო მრეწველებმა მიიღონ ეს 8 საათის სამუშაო დრო? ევროპაში ბურჟუაზიამ კიდევაც მიიღო, მაგრამ ჩვენი ბურჟუაზია ვერც მიიღებს და ვერც შეეგუება მას (მგელაძე: მიიღო!). გაგება უნდა მსჯელობასაც. მე მაინტერესებს, თუ რანაირი კლასიური მდგომარეობა შეიქნება.

ბოლოს და ბოლოს თქვენ გგონიათ, რომ ესენი იყვენ ბურჟუაზიის წარმომადგენლები. არა, ისინი (უჩვენებს ჩვენი ბურჟუაზიის წარმომადგენლებს) არიან გაკოტრებული თავად-აზნაურობის ინტელიგენცია (კედია: თქვენ კი პროლეტარები ნამდვილი ხართ?). ჩვენ აქ ბურჟუაზია არა გვყავს, მისი იდეოლოგები გარედ არიან. მე ვამბობ, რომ ჩვენი ბურჟუაზია მრეწველობის თვალსაზრისით იმდენად სუსტია, რომ ის ვერ შეეგუება ამ 8 საათის სამუშაო დღეს, 8 საათის სამუშაო პროცესში ვერ შექმნის ახალ ორგანიზაციას, არც შეუძლია და არც ქმნის (თევზაია: რატომ?). იმიტომ რომ, როცა კაპიტალისტების თაოსნობით სჭრიდენ და ქმნიდენ ცხოვრების ახალ წესებს, ისინი ამუშავებდნენ მუშას 18-16 საათი და მხოლოდ ამ საზღაპრო ექსპლოატაციის პროცესში ჩნდებოდა ბურჟუაზიის ვითომდა ძალა, ნიჭი და უნარი. დასკვნა შემდეგია: ბურჟუაზია თავის თაოსნობაზე სახელმწიფოს აშენებაში მაშინ იჩენს, როცა მას აქვს ხელსაყრელი პირობები ექსპლოატაციის, როცა ის ტყავს აძრობს მუშას, ამ სიტყვის სრული მნიშვნელობით. ჩვენში არ შეიძლება ბურჟუაზიამ ისეთი გავლენა მოახდინოს მუშათა კლასზე, როგორც იქ ახდენდა ევროპაში ძველად.

ევროპაში თან და თან ხდება დიდი ცვლილებები. კავშირების უფლება არის აღიარებული ინგლისში 1829 წელს, საფრანგეთში - 1848 წელს, ასევე გერმანიაში.

ბურჟუაზია იჩენს დიდ ინიციატივას, როცა მთელი სახელმწიფოს აპარატი არის მის ხელში, როცა მას შეუძლია 15 საათი ამუშაოს მუშები. მაგრამ ეს დრო წავიდა და მას ვეღარ დავაბრუნებთ (კედია: ლენინს ჰკითხეთ!).

ჩვენში, სადაც ბურჟუაზია არარაობას წარმოადგენს, სადაც ბურჟუაზია ახლად უნდა შეიქმნას, შეუძლებელია აქ ეს პრინციპი გატარდეს. იქ იძულებული არიან იმავე კანონის მიხედვით შეეგუონ წესწყობილებას. ეს მდგომარეობა არ არის საქართველოში და ამას ანგარიში უნდა გაუწიოთ. ამიტომ ვამბობ, რომ ბურჟუაზია აქტიური იყო განსაკუთრებულ დროს და განსაკუთრებულ პირობებში. ახლა კი ასეთი იგი არ არის.

გილფერდინგი ამბობს, რომ ეხლა ახალი სახელმწიფო რომ აღორძინდეს, ამისთვის მხოლოდ და მხოლოდ სახელმწიფო ორგანოების და მუშათა კლასის ძალთა გამოყენებაა საჭიროო. ეს კაცი უბრალო პროპაგანდისტი კი არ არის, ის დიდი ეკონომისტი არის, რომლის შესახებ კაუცკი ამბობდა, რომ მარქსის შემდეგ უკეთესი ეკონომისტი არ გვინახავსო (ასათიანი: ფანტაზიორი არის! თევზაია: მართლაც დიდი კაცია!) ვერ დაასახელებთ ვერც ერთ ეკონომისტს, რომელიც ამბობდეს, რომ ის დიდი ეკონომისტი არ არისო. თეორია არის ის, რაც ექიმისთვის მედიცინა. ექიმი დიაგნოზისთვის მიმართავს თავის თეორიას. ეკონომიურ ცხოვრებაშიც ჩვენ გვაქვს ჩვენი თეორია და ამ თეორიას ჩვენ ანგარიში უნდა გავუწიოთ. მხოლოდ ეკონომიურ ცხოვრების აღორძინებას ბურჟუაზიას ვერ მივანდობთ. იგი არ არის მრეწველი ელემენტი. საქართველომ სამი წლის განმავლობაში მას შეუქმნა ხელსაყრელი პირობები, მაგრამ ის გარბოდა. სად გაგონილა, რომ სოციალისტური ელემენტები იყონ და იმაზე მეტი შეექმნათ, რაც არის საქართველოში შექმნილი ამ მხრივ? მას შეუძლია თვით ააშენოს ქარხნები, მას აქვს ყოველგვარი თავისუფლება მრეწველობისა. აი ბატონი ვარაზაშვილი და მის სპარსეთ-კავკასიის საზოგადოება ამის კლასიკურ მაგალითს იძლევა.

შემდეგ, ბატონებო, მომხსენებელი ილია ფირცხალაიშვილი, წარმომადგენელი შრომის კომისიისა, ამბობს: ჩვენ გვინდა შრომის უფლებები დაცული იყოს (სერგი ჯაფარიძე: ეს დამოუკიდებლობის ძირის გამოთხრაა! ხმაურობა, რეპლიკები). ბატონო სერგი ჯაფარიძე, მე მოგახსენებთ, რომ არავინ არ მოიპოვება ამ დამფუძნებელ კრებაში ისეთი, რომ მოსურნე, მომხრე იყოს სახელმწიფოს დანგრევისა (ხმაურობა). ბევრი ლაპარაკი არ ნიშნავს იმას, რომ თქვენ მიაგენით იმ გასაღებს, რომელიც იხსნის სახელმწიფოს დანგრევისაგან (კედია: არა, მაინცა და მაინც თქვენ გიდევთ ჯიბეში ეგ გასაღები, არა?) ჩვენ, ბატონებო, ფაქტები გვაქვს, რომელთა უარყოფა შეუძლებელია. ჩვენ უკვე სამი წელიწადი ვარსებობთ და ამ სამი წლის განმავლობაში ჩვენ დავინახეთ ბიუჯეტის განხილვის დროს, რომ ჩვენში არავითარი ხარჯთ-აღრიცხვა, ნომენკლატურა არ არსებობს. არ ვიცით, რა ვართ ან რა ვიქნებით (ასათიანი: ესეც ბურჟუაზიის ბრალია?) ამას ვამბობთ არა მარტო ჩვენ, ამას ამბობენ თქვენი უწყებათა წარმომადგენლებიც. თვით ბიუჯეტში არ არის ისეთი გარკვეული ადგილი, სადაც ერთი მუხლი მაინც იყოს მუდმივი. თქვენ რომ სახელმწიფოს სიმტკიცე შეგექმნათ, ის გამოიხატებოდა იმ ციფრებში და ცხრილებში, რომელიც აღნიშნულია საბიუჯეტო ხარჯთ-აღრიცხვაში. მე თქვენ გეუბნებით, როცა თქვენ აყენებთ პრინციპს კაპიტალიზმის განვითარება-დაცვისას და ამ პრინციპს მხარს უჭერთ, ჩვენ გეუბნებით, რომ ეს არის წმინდა უტოპიური გზა, რომელიც თქვენ დღემდე ვერ დაიცავით, თუმც მასზედ ბევრს ქადაგებთ. ვერც ერთი პრინციპი სახელმწიფოებრივი აღმაშენებლობისა (თევზაია: აბა, რომელი?). თქვენ თუ გინდათ რესპუბლიკის ეკონომიურ მდგომარეობის გაუმჯობესება, რაში გამოხატეთ ეს? ამ სამი წლის განმავლობაში თქვენ ერთი ნაბიჯიც არ გადაგიდგამთ საქართველოს მრეწველობის გაუმჯობესებისათვის. ჩვენი ქვეყნის ეკონომიური ტემპი ამ სამი წლის განმავლობაში არა თუ არ აჩქარებულა, პირიქით, იგი უფრო შენელდა შედარებით იმ ხანასთან, როდესაც რუსეთის ხელში ვიყავით. მაშინდელი წესი პირდაპირ ხელს უშლიდა წარმოებას (ასათიანი: თქვენ ხელში მთლად დაინგრეოდა!). ჩვენ ხელში დაინგრეოდა თუ არა, ამაზე შემდეგ მოგახსენებთ. მე მოგახსენებთ, რომ თქვენ მუშის ინტერესები მიგაქვთ მსხვერპლად, მაგრამ ეს დიდი მსხვერპლიც ვერ შექმნის იმ მტკიცე პირობებს, რომელიც საჭიროა მრეწველობის აღორძინებისათვის.

მთელი ეს კანონ-პროექტი არის აგებული პარიტეტულ პრინციპის ნიადაგზე. ილიკო ფირცხალაიშვილი მუდამ ევროპის მოგონებაშია, როგორც ყველა მენშევიკს სჩვევიათ (ხმა: თქვენ აზიას იგონებთ, არა? აზიისაკენ იყურებით?). ისინი ამბობენ ბირჟებზე, შრომის ხელშეკრულობაზე და კაპიტალის შექმნაზე, რომ სხვა და სხვა სახელმწიფოში ასეაო. მაგრამ ამის შესახებ მე უნდა მოგახსენოთ, რომ ჩვენ, რასაკვირველია, ევროპას დიდი ყურადღება უნდა მივაქციოთ, შევისწავლოთ რაც კარგია და მისაღები და გადმოვნერგოთ საქართველოში. ეს ასეა. მაგრამ ჩვენ თუ არ მივიღეთ მხედველობაში ჩვენი სოციალური და ეკონომიური, პოლიტიკური მდგომარეობა და ამის მიხედვით არ განვახორციელეთ ჩვენი ეკონომიური პროგრამა, მაშინ ჩვენ ამ ბრმა პოლიტიკას გადავყვებით და უტოპისტები ვიქნებით.

რაში გამოიხატება ევროპის ბირჟები? ევროპის ბირჟები და მათთან ერთად შრომის და ვაჭრობა-მრეწველობის სამინისტროები? აქ არამც თუ ეს ბირჟები, სხვა დაწესებულებებიც კი პარიტეტულ ნიადაგზე არიან აგებული. რისთვის არ მოხდა დანგრევა და უკუგდება ამ პარიტეტულ პრინციპისა? იმიტომ რომ იქ პოლიტიკურ მოსაზრების გამო მთელი ძალა-უფლება ბურჟუაზიის ხელშია და აშკარაა, რომ ამ შემთხვევაში პარიტეტულ პრინციპის დარღვევა სრულიად შეუძლებელია. იქ ბურჟუაზიის ალაგმვა შეუძლებელი გახდა იმიტომ, რომ იქ ბურჟუაზია წარმოადგენს ტეხნიკურ და ინტელექტუალურ ძალას. იქ ვერ ეტყვის სახელმწიფო კაპიტალისტს, წადიო; ვერც ინგლისი, ვერც გერმანია და ამერიკა ვერ ეტყვის კაპიტალისტებს, ჩამოგვშორდიო, იმიტომ რომ იქაური კაპიტალისტები რომ ერთბაშად ჩამოსცილდენ სახელმწიფოს, ეს დიდ კრიზისს გამოიწვევს მრეწველობაში. მაგრამ როდესაც ეს პრინციპი გადმოაქვთ საქართველოში, მე გეკითხებით: რა ძალას წარმოადგენს ბურჟუაზია ჩვენში? არავითარ ძალას. მაშასადამე, როდესაც თქვენ აქ აძლევთ ბურჟუაზიას რაიმე უფლებებს, ჩვენ ვამბობთ, რომ ეს არის დასამარება მუშათა კლასისა. ბურჟუაზია ჩვენში არ წარმოადგენს არც ფიზიკურ, არც ინტელექტუალურ, არც ტეხნიკურ ძალას. თუ აქ მუშათა კლასი ქმნის თავის რესპუბლიკას თავის სისხლით და სიყვარულით, ამას ვერ ვიტყოდით ჩვენ საქართველოს ბურჟუაზიაზე. თუ მან ჩაიგდო რამდენიმე გროში, რომ ჩაიგდებს, ამაში დამეთანხმეთ, ამასაც სპეკულიაციაში იხმარს. როდესაც თქვენ ევროპის ძალთა განწყობილებაზე მოგახსენებთ, მე მოვითხოვ ყველასგან, როგორც მომხსენებლისაგან, ისე ყველა მიუდგომელ მოღვაწისაგან დაამტკიცოთ: შეიძლება თუ არა შეადაროთ ჩვენი კაპიტალის და ბურჟუაზიის ძალა ევროპის ძალებს? ქმნის თუ არა რამეს ჩვენი ბურჟუაზია? გარდა ამისა, რომ აწარმოებს სპეკულიაციას და ახდენს არეულობას ჩვენ ეკონომიურ ცხოვრებაში, ისინი მხოლოდ ანგრევენ ქვეყანას (ხმა: მართალია!). თუ ეს მართალია, მაშინ კანონ-პროექტში პრინციპიალურად უნდა აღნიშნოთ, განავითაროთ, რომ შეუძლებელია შრომის ხელშეკრულების დადების დროს ისეთივე უფლება მივსცეთ კაპიტალისტს, როგორც მუშას. გაზომეთ თქვენ თქვენი ბურჟუაზიის ძალა ფიზიკურ თვალსაზრისით, რომელიც მას აქვს თავის სამშობლოსადმი. ბურჟუაზიას ყველგან კოსმოპოლიტიკური განწყობილება აქვს სამშობლოსადმი. მე გეტყვით, რომ არა თუ ჩვენი, თვით ის ინგლისის დიდი სამრეწველო ბურჟუაზია, რომელიც მიჩნეულა დადებით მოვლენად, დამტკიცებულია, რომ ისინიც ეკონომიურ ცხოვრების დამანგრეველნი იყვნენ. თქვენ ალბათ იცით, რომ ინგლისის ბურჟუაზია მოგებისათვის ხელოვნურად ქმნიდა სურსათის კრიზისს, რომ ამით ფული მოეგო. და თუ ამას ჩადიოდა განვითარებული ინგლისის ბურჟუაზია, რას იზამს აქ ჩვენი? (ხმა: შემდეგ). შემდეგ სხვას მოგახსენებთ.

ბ. ფირცხალაიშვილმა აქ კლასიფიკაცია გააკეთა. მან შენიშნა, რომ შეიძლება სახელმწიფოში დარჩეს ისეთი მუშებიცო, რომლებიც იქნებიან ამ კანონის გარეშეო და ეს უფლებები მათზე არ გავრცელდესო. ამას მოგახსენებთ, ერთგვარი მნიშვნელობა აქვს ამ საკითხში განსაკუთრებულ ზოგიერთ მუშა მენშევიკს. დამფუძნებელ კრების წევრნი და წარმოიდგინეთ ისინი იყვნენ ამ პრინციპების დამცველნი, რომლის წინააღმდეგაც მთელი კრება გაილაშქრა. აქ აქტიური მონაწილე დამფუძნებელ კრების წევრთა დებულებანი არც ერთი არ იყო გაზიარებულ მუშისგან. იქ გახლდნენ ბ-ნი ბადრიძე, კირილე ნინიძე და სხვები. მათმა რეზოლიუციამ მხოლოდ სამი ხმა მიიღო და ამ სამ ხმას დასჭირდა ამ სამი დამფუძნებელი კრების წევრის მუშაობა ამ ყრილობაზე. ამ პროცესში ინიციატივა ეკუთვნოდა იმ წევრებს დამფუძნებელი კრებისას, რომელნიც მუშათა სახელს ატარებენ და მენშევიკების ბანაკიდან გამოდიან (ჯაფარიძე: გაბედვა შესწევთ!). მე არ მესმის, რისი გაბედვაა აქ? თქვენ არ აძლევთ სახელმწიფო და საზოგადო დაწესებულებებში მუშებს კოლექტიურ ხელშეკრულების უფლებას. ახლა გეკითხებით: როგორ გადავსჭრათ ეს საკითხი? ვეკითხები იმ `გამბედავ~ მუშა დეპუტატებს, რომლებიც იცავდენ იმას, რომ მათ არ მიეცეს ეს უფლებები. ეს სასარგებლო იქნება რესპუბლიკისათვის. რასაკვირველია, თუ იმ პარტიულ თვალსაზრისიდან გამოვალთ, რომელნიც გვიკარნახებს იმას, რომ ყოველი საკითხი უნდა გადაწყვიტოს პარტიათა ორგანიზაციამ, და თუ ეს პრინციპი მივიღეთ, თუ არსებობს ისეთი ძალთა განწყობილება, ობიექტური პირობები, მაშინ უნდა ვსთქვათ, რომ მუშა სრულიად აიცრუვებს გულს და თუ დღესაც არ მოდიან და თვალყურს არ ადევნებენ მთავრობას, ეს მხოლოდ იმიტომ, რომ ვერ ხედავენ მათში იმ ძალას, რომელიც მათ აინტერესებთ.

ჩვენ გვაქვს პირველ ყოვლისა ტრადიცია ეგრედწოდებულ სოციალიზმისა. ჩვენ კი ვაშენებთ ბურჟუაზიულ სახელმწიფოს და ამავე დროს მწერლობაში და კონგრესებზე ვლაპარაკობთ, რომ ჩვენ სოციალისტები ვართ და ამ სოციალურ პრინციპებს უპირატესობას ვაძლევთო, მაგრამ ყოველივე ეს არის ლამაზი სიტყვისათვის ჩვეულებრივი მასალა. საქმე სხვაა, სასარგებლო ბურჟუაზიის, საზარალო მუშათა კლასის და ამ საქმეს სჩადის ჩვენში ის პარტია, რომელსაც მუდამ თავი მოჰქონდა პროლეტარიატის ინტერესების დაცვით.

დიახ, მთავრობის სიტკბოებამ მენშევიკებს დაავიწყებია კლასიური სიფაქიზე. ისტორიულ პროცესში ისინი სავსებით გაკოტრდენ და გაკოტრებულთა იდეოლოგიით გამოდიან აქ და გვიქმნიან მუშათა კლასისათვის ახალი მონობის და მორჩილების კანონს.

თავმჯდომარე: უკვე სამი საათია. როგორ ინებებთ, განაგრძობთ სხდომას კიდევ? ასათიანის წინადადება არის შემოსული სხდომის გაგრძელების შესახებ. კენჭს უყრი. ვინ არის მომხრე კრების გაგრძელებისა? უარყოფილია. გთხოვთ მოისმინოთ მოსალოცი დეპეშა (მდივანი კითხულობს დეპეშას): „ელინთა ეროვნული საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტი გულწრფელ სალამს უძღვნის საქართველოს დამფუძნებელ კრებას სამუსლიმანო საქართველოს დედა სამშობლოსთან შემოერთების გამო და უსურვებს წარმატებას და აღორძინებას მომავალში საქართველოს დემოკრატიასა და მისი ხალხის წარმომადგენელთ. საქართველოს ელინები ბათომის ოლქს მუდამ აზროვნობდენ საქართველოს განუყოფელ ნაწილად და ამის გამო ბათომის ოლქის ელინთ მუდამ ჰყავდათ თავისი წარმომადგენლობა“. დამფუძნებელი კრება ამ მოლოცვას ტაშით ეგებება. მდივანი კითხულობს შემდეგი სხდომის დღიურ წესრიგს.

სხდომა 3 საათზე იხურება.

საქართველოს დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(35)

1920 წელი. ივლისის 22. ტფილისი. სასახლე.

შ ი ნ ა ა რ ს ი:

1. დეკრეტი - სამონოპოლიო საქონლის მწარმოებელთათვის 100.000.000 მან. სესხის მიცემის შესახებ.

2. განგრძობა მსჯელობისა - სახელმწიფოს 1919-1920 წ. ბიუჯეტის შესახებ.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის უფროსი ამხანაგი

ალ. ლომთათიძე.

მდივნობს დამფუძნებელი კრების მდივანი

კ. ჯაფარიძე.

პრეზიდიუმში არის

ქრ. შარაშიძის ასული.

სხდომა იწყება 12 საათ. და 40 წუთზე.

თავმჯდომარე: სხდომას გახსნილად ვაცხადებ. გთხოვთ მოისმინოთ დღიური წესრიგი.

მდივანი (კითხულობს დღიურ წესრიგს).

დღიური წესრიგი:

1. განგრძობა მსჯელობისა - სახელმწიფოს 1919-1920 წლის ბიუჯეტის შესახებ.

დ ა მ ა ტ ე ბ ა.

2. დეკრეტი - სამონოპოლიო საქონლის მწარმოებელთათვის ასი მილიონის მანეთის მიცემისა.

თავმჯდომარე: დღიური წესრიგის შესახებ წინადადება გახლავთ, რომ დამატებითი საკითხები პირველ რიგში იქნეს შეტანილი. წინააღმდეგი თუ არის ვინმე? წინააღმდეგი არავინ არის, მიღებულია. ეხლა გთხოვთ მოისმინოთ რეგლამენტი. ბიუჯეტის განხილვის შესახებ რეგლამენტში განსაკუთრებული წესი არის, ცნობათ მოგახსენებთ მდივანი ორ მუხლათ.

(მდივანი კითხულობს რეგლამენტის მუხლებს).

თავმჯდომარე: შემდეგი საკითხისათვის ბ. თევზაიას ეკუთვნის სიტყვა.

1. დეკრეტი - სამონოპოლიო საქონლის მწარმოებელთათვის ასი მილიონი მანეთის სესხის მიცემისა.

ვ. თევზაია (მომხსენებელი): ბატონებო, მთავრობა თხოულობს 100 მილიონ მანეთს სამონოპოლიო საქონლის მწარმოებელთათვის სესხის მისაცემად. თქვენ მოგეხსენებათ, რომ ჩვენ მივიღეთ რამდენიმე დეკრეტი მონოპოლიის შესახებ და სხვათა შორის მონოპოლიისა თამბაქოზედ და მატყლზედ. უნდა მოგახსენოთ, რომ საფინანსო კომისიამ ეს კითხვა არსებითად გაარჩია და მიიღო ზოგიერთი ცნობები და მე ამ ცნობებს მოგახსენებთ. დღეს თამბაქოს წარმოების სფეროში უკვე მოწყობილი არის ორგანიზაცია მწარმოებლებისა და მთავრობას საქმე აქვს პირდაპირ ამ თამბაქოს მწარმოებლებთან და ამნაირად ის ხალხი, რომელიც ერთნაირად შუამავლობას სწევდნენ მწარმოებელთა და ბაზრის შუა, ეს ხალხი ამ საქმიდან გამორიცხულნი არიან (კედია: ექსორია ყოფილა!). უმთავრესი მიზანი მონოპოლიისა ის არის, რომ ის ხალხი, რომელიც წარმოებას არ ეწევა, არამედ შუამავალის როლს თამაშობს, აი, ამ ხალხის მდგომარეობა ასე თუ ისე შეკვეცილი იქნება ამ სფეროში. და ამ მხრივ მთავრობას მიუხწევია ერთი დიდი მიზნისათვის - შეუკრავს კავშირი მწარმოებლებთან, იმ ხალხთან, რომელიც ადგას ამ წარმოების საქმეს და მათთან პირდაპირი კავშირი დაუჭერია.

1919 წ. ამ კავშირის საწყობებში მიღებულია 100.000 ფუთამდე თამბაქო და მისაღები არის კავშირის ცნობით კიდევ 100.000 ფუთი. ჩვენ მაშინაც, როდესაც ვარჩევდით მონოპოლიის საკითხს, ერთ მიზანს ვაქცევდით ყურადღებას. ეს იყო ის, რომ თუ შუამავლები განდევნილნი იქნებიან ეკონომიურ ცხოვრებიდან, მათი უფლება შეკვეცილი იქნება და მწარმოებელთა უფლება სრულიად უნდა იყოს დაცული, რომ მათი ეკონომიური მდგომარეობა გაუმჯობესდეს იმ მხრივ, რომ საშუალება მიეცეთ მათ თავიანთი კულტურული მუშაობისათვის ჰქონდეთ თანხა და მთავრობა შუამდგომლობს, რომ მიეცეს მათ იმ თამბაქოს გასატანად, რომელიც საწყობებში უწყვიათ, სესხის სახით მიეცეს მათ 100.000.000 მანეთი. გაყიდულ თამბაქოდან 10 პროც. მოგებისა მიდის საერთო კულტურულ ხარჯებისათვის, 45 პროც. წმინდა მოგებიანად ეძლევა მწარმოებელს, დანარჩენ 45 პროცენტს ღებულობს სახელმწიფო. ამნაირად, ბოლოს და ბოლოს დაახლოვებით სახელმწიფო ღებულობს იმაზე ნაკლებს, რასაც ღებულობდა შუამავალი მოგების სახით, რომელიც თვით წარმოებაში არ იყო ჩაბმული.

როგორც ვიცით, ამ უკანასკნელ ხანების ეკონომიურ პრაქტიკიდან ევროპაში ეს არის საუკეთესო საშუალება, რომ მწარმოებელი არ დაიჩაგროს და იმავე დროს სახელმწიფოს ჰქონდეს განსაზღვრული თანხა, რომელსაც ღებულობს საერთო ბიუჯეტისათვის. უნდა მოგახსენოთ ცნობები თამბაქოს მონოპოლიის შესახებ. თქვენ იცით, რომ ბოლო დროს, ეს უკვე ცნობილი ფაქტია, რომ საერთოდ სანოვაგის ფასი დაეცა, განსაკუთრებით იმ ქვეყნებში, რომელნიც არ იყვნენ დამარცხებულთა რიცხვში. ინგლისში, საფრანგეთში ზოგიერთ საგნებზედ ფასი დაეცა. ყველა საგნებზე ეს არ შეიძლება ითქვას, მაგრამ ზოგიერთ საგნებზედ, სხვათა შორის, თამბაქოს ფასიც დაეცა.

სხვათა შორის ამის მიზეზი არის ის, რომ ჯარის დემობილიზაციის დროს ეს ხალხი, რომელიც მოშორებული იყო წარმოებას, დაუბრუნდა თავის წარმოებას, შეუდგა საქონლის დამზადებას და მაშასადამე, მწარმოებელთა რიცხვი გაიზარდა, მაშასადამე, მეტი საქონელი უნდა გამოსულიყო ბაზარზედ (კედია: ინგლისში, ველიკობრიტანიაში მოგყავთ თამბაქო?). სპირიდონს არ სცოდნია, რომ ინგლისში მოჰყავთ თამბაქო (კედია: ეგ არ ვიცოდი!). ინგლისში უწინ არ მოჰყავდათ, რასაკვირველია, და თვით ინგლისში შეუდგნენ თამბაქოს მოყვანას... (ლორთქიფანიძე: ჩვენში?). და ის ხალხი, რომელიც არ ეწეოდა წინად, იძულებული გახდა ეს ეწარმოებინა (კედია: ეგ არ ვიცოდი!). რასაკვირველია, ამ მხრივ უნდა მივიღოთ მხედველობაში ის, რომ ბაზარზე არის თავისი საკმარისი საქონელი, ეს სულ ახალი მოვლენა არის... (ქარუმიძე: ინგლისში თამბაქო?). დიახ! დიახ! თქვენ ინგლისს ანაწილებთ და მე ვამბობ ინგლისზედ, როგორც ეკონომიურ მთლიანზედ. იქ წარმოება აქამდის არ იყო, დღეს ჩაღდება და მაშასადამე, ეს ქვეყნები, რომელნიც არ ეწეოდნენ ამ წარმოებას, ეხლა იწყებენ, დღეს კი არა, შარშანდლიდან. ამას დიდი გავლენა აქვს ბაზარზე (ხმაურობა. ზარი). შემდეგ უნდა მივიღოთ მხედველობაში ერთი გარემოება, რომელმაც იქონია თავისებური გავლენა ბაზარზე. ეს იყო ის, რომ დენიკინის ჯარების დამარცხების შემდეგ დენიკინის რაზმებმა და განსაკუთრებით შკუროს რაზმებმა აუარებელი თამბაქო გაიტანეს ყირიმიდან და შავი ზღვის გუბერნიებიდან და თქვენ იცით, რომ ამ საქმემ მიიღო საერთაშორისო ხასიათი, იმიტომ რომ ზოგიერთი დაინტერესებული წრეები წინ აღუდგნენ ამას, მაგრამ მათ მაინც გაიტანეს. ჩვენ ვიცით, რომ შკუროს რაზმები არ ხელმძღვანელობდნენ საერთო რაიმე ფინანსიური მოსაზრებით, საერთოდ ექსპროპრიაცია მოახდინეს, თუმცა ეკუთვნოდენ ბურჟუაზიულ პარტიას და ბურჟუაზიული პარტია დამცველია უდიდესი კერძო საკუთრებისა და ბურჟუაზიულ წყობილებისა. მაგრამ რუსეთის იმპერიაში, როდესაც საქმე მიდგა სარგებლობაზედ, ექსპროპრიაცია მოახდინეს (კედია: თქვენთვის მოუბაძნიათ!). მე მგონია, შკურომ მოახდინა ისეთი ექსპროპრიაცია, რომლის მზგავსი ჯერ არ ყოფილა, ყველაზე დიდი ექსპროპრიაცია მოახდინა, თუმცა ის შვრებოდა ამ ექსპროპრიაციას ვითომ საერთო ორგანიზაციისათვის, მაგრამ ის სჩადიოდა ამას თავისი თავისათვის. ალექსანდრე ასათიანმა იცის ეს. კერძო საკუთრების იდეოლოგებს სწყინდათ ეს, მაგრამ ეს საქონელი, რომელიც სულ უბრალოდ ჩაუვარდა მას, არ გაყიდა ისე, როგორც შესაძლებელი იყო. და მაინცა და მაინც ანგარიში არ გაუწევია იმ მდგომარეობას, რომელიც იყო რუსეთში. ამას დიდი გავლენა ჰქონდა დღევანდელ პირობებში, განსაკუთრებით ჩვენ თამბაქოს ფასებზე უსათუოდ იქონია გავლენა კიდევ ერთმა გარემოებამ. არ შეიძლება ამის უარყოფა, რომ ჩვენ სახელმწიფო აპარატის ორგანიზაციაში იყო ერთგვარი დეფექტები.

ამ საქმის მოწყობის დროს სახელმწიფო ორგანოებს ჰქონდა დიდი დეფექტები ყველა დარგში... (შენგელაია: მართალია!). ზოგში სავსებით გამოსწორდა, ზოგში კი სწორდება. როდესაც ლეო შენგელაია ქუთაისის ჯარის-კაცთა საბჭოში, მაშინ მახსოვს და საერთო მდგომარეობის გამო რკინის გზაზედ მუშაობა შეფერხებული იყო და მე არ ვიცი ლეო შენგელაია როგორ ისტუმრებდა უბილეთო მგზავრებს (სიცილი, ხმაურობა), ეს თავის თავად ცხადია, რომ როდესაც რკინის გზა ჩვენს ხელთ გადმოვიდა, გამოსწორდა, მაგრამ მისი მოწყობა მეტის მეტად ძნელი იყო. თქვენც ამ არეულობაში ერთნაირ კადრილს თამაშობდით. ასე იყო ჯარების ორგანიზაციაში. ვინც წარმოიდგენს დღევანდელ მდგომარეობას, ის აუცილებლად დაინახავს, რომ დიდი განსხვავება არის. ეს აუცილებელი დებულება არის, რომ გარდამავალ ხანაში ეს ხდება, ეს ხდება ყოველ გარდამავალ ხანაში (რეპლიკა: ესერების არ ისმის). უკრაინაში ყოველ სფეროში ასეთი მდგომარეობა იყო, როდესაც ესერები იყვნენ სათავეში, ისეთ სფეროშიაც, რომელსაც არ უნდა გამოეწვია დიდი დეფექტები. ყველა სფეროში ასე იყო. დიდი დეფექტები ზოგიერთ დარგში დღესაც დარჩა. მონოპოლიის საქმე ახალი საქმეა. ეს არის ახალი ორგანიზაცია და აქაც ერთნაირი დეფექტები იყო და არის და ამას ჰქონდა საზოგადოთ გავლენა თამბაქოს რეალიზაციაზედ. არ შეიძლება ამის უარყოფა აქედან, რომ ჩვენ ამის გამო პრინციპიალურად წინააღმდეგ წავიდეთ მონოპოლიის. ამის თანახმა არ არის საფინანსო კომისია, როგორც არ გადაგვიცია რკინის გზები კერძო პირებისათვის, როდესაც იქ საქმე არეული იყო. ეს იქნებოდა ის, რომ დაგვეხურა შკოლები, მოგვესპო რკინის გზები და სხვა.

ეს ასე არ არის. ჩვენ სხვანაირად შეუდექით ამ საქმეს (ასათიანი: გააჯანსაღეთ, არა?) დიახ, გავაჯანსაღეთ, როგორც ექიმები ამბობენ და თქვენც, ბატონო ასათიანო, მგონი ნახევრათ ექიმობაში ხართ. ჩვენ ვამბობთ, რომ ზომებია მიღებული, რომელიც ამტკიცებენ იმას, რომ ეს საქმე უნდა დადგეს მკვიდრ ნიადაგზე და ამის საბუთია ის, რომ სახელმწიფომ მოაწყო ორგანიზაცია მწარმოებელთა, რომლებიც ჩაუდგენ ამ საქმეს სათავეში. ეს არის უდიდესი ორგანიზაცია დემოკრატიული თვალსაზრისით, რომლის მოწყობაც ბევრ მოწინავე ქვეყნებში ვერ მოახერხეს რიგიანად. რა მდგომარეობაშია დღევანდელი ჩვენი კულტურა? გამოირკვა, რომ ზოგიერთ რაიონებში კულტურა (ასათიანი: აყვავებულა!). არა, არ არის აყვავებული, მაგრამ თქვენ ბურჟუაზიულ ორგანიზაციას იმის საშვალებაც არა აქვს, რომ გამოსცეს თქვენი დამცველი ორგანო, რომ ხალხმა წაიკითხოს (კედია: ერთობაც იმას ლაპარაკობს, რისი თქმაც ჩვენ გვინდა; რაღა საჭიროა ჩვენი ორგანო?). სრულებითაც არა. მაგალითად, თქვენ მონოპოლიის საკითხი არ გაკმაყოფილებთ, უნდა დასწეროთ თქვენს გაზეთში. ეს არ ვარგა, აი ასე სჯობიაო. კონსტიტუციის განხილვის დროსაც კიდევ მოგემატებათ სალაპარაკო. მე თქვენ მოგახსენებთ, რომ დღევანდელი სახელმწიფო ორგანიზაცია აუცილებლათ უფრო უკეთესია, ვიდრე თქვენი, მაგრამ შესაძლებელია ჩვენსასაც ბევრი ნაკლი ქონდეს; ხალხი ჯერ არ არის ჯეროვნად გაწვრთნილი, მაგრამ ასე რომ წავიდეთ მსჯელობაში, მაშინ ჩვენც ხომ არ ვიტყვით გაწვრთნილი სახელმწიფო ამშენებლობაში, მაგრამ ხომ ხდება რაციონალური მუშაობა.

რაც შეეხება თამბაქოს გაშენებას, ეს დარგი განსაკუთრებულად დაეცა იმ რაიონებში, რომელიც გაგრას თან ახლავს. ამას ბევრი რთული მიზეზები აქვს, მაგრამ მათი ჩამოთვლა ზედმეტია. სხვათა შორის, აქ მწარმოებელს ხელს უშლიდა წინეთ დენიკინის ჯარი, შემდეგ ბოლშევიკები, ასე რომ იქ კულტურის გულდასმით მოვლა მეტად ძნელი იყო. ყველასათვის ცხადია, რომ ომის დროს მოწინავე ფრონტი, რომელიც მტრის ჯართან ახლოს არის, დაზარალებულია.

შემდეგ, ცნობებიდან სჩანს, რომ ბევრი უცხო მწარმოებლები, რომლებიც აწარმოებდენ აქ თამბაქოს, წასულან, მიუტოვებიათ ეს მხარე და გადაბარგებულან ზოგი თავის სამშობლოში, ზოგი კი ბათუმში, მათთვის მაშინ ბათუმი უცხოეთი იყო, ისინი იქ მოელოდენ შესაფერ დროს. უმთავრესი გავლენა იქ ჰქონდათ შუამავლებს და ამას მიეცა დღევანდელ პირობებში სპეკულიაციის ხასიათი, როგორც ასათიანმა სთქვა. ამათ გარდა იყვნენ პოლიტიკური სპეკულიანტებიც (შენგელაია: თქვენი მოწაფეები ყოფილან!). არა, თქვენი, და არა ჩვენი. აი იყვნენ ჩვენში ისეთი პოლიტიკური სპეკულიანტები, რომლებიც ფიქრობდენ ჩვენში დაეცათ სახელმწიფოებრივი წარმოება და ამ მიზნით მონოპოლიის წინააღმდეგ ილაშქრებდენ. უნდოდათ ჩვენი ორგანიზაცია შეებოჭათ და ჩვენი ეკონომიისათვის ლახვარი ჩაეცათ. რამდენად მიახწიეს თავის მიზანს ამ ვაჟბატონებმა, არ ვიცი, ჩემის აზრით, ვერ მიახწიეს. მათ მწარმოებლებს უთხრეს, თქვენ გაქვთ თქვენი ტერიტორია, წადით და იქ გააჩაღეთ თქვენი წარმოებაო. მაგრამ დღეს ყველა წასული მწარმოებელი ისევ უკან დაბრუნებას თხოულობს.

ამ კულტურულ საქმეს ჩვენში ახალი ხალხი ჩაუდგა და ამანაც იქონია გავლენა. ეს იყო პოლიტიკური მიზეზი, ამასთანავე უნდა ვსთქვა - საერთაშორისო ბაზარზედაც. მე წავიკითხე გაზეთ `ბოსფორში~ და ეს გაზეთი ბერძნების უნდა იყოს. ამ გაზეთში მოთავსებულია წერილი ჩვენი წარმომადგენელის, რცხილაძის მიმართ, რომელშიაც სწერია, რომ მონოპოლია უნდა გაუქმდეს საქართველოში, ვინაიდან ის აფერხებს წარმოების განვითარებასო (ს. კედია: ისინი თავის ქვეყანაში რად არ სპობენ მონოპოლიას?). დიახ, სპირიდონ, ეს ისეთი ხალხია, რომ იქ, თავის ქვეყანაში, არ აუქმებენ, აქ კი გვეუბნებიან: მოსპეთ, არ შეიძლება მონოპოლიის წარმოებაო. ისინი ამბობენ: ინგლისში ეს საქმე სხვანაირადაა მოწყობილი, იქ ერთგვარი წესია შემოღებული და რაც შეეხება თქვენს ქვეყანას - ის, მათი აზრით, კოლონიის პირობებში უნდა იყოს ჩაყენებულიო. ამათ გასწიეს აგიტაცია, მათ ჰქონდათ კავშირი უცხო ფირმებთან და გავლენაც იქონიეს.

ყველა ეს ახდენდა გავლენას თამბაქოს ფასებზე და ჩვენი თამბაქოს ფასებიც დაეცა. დეფექტები, რასაკვირველია, იყო, მაგრამ გამოსწორება შეიძლებოდა და ამათ შესახებ სათანადო ზომებია მიღებული. ყოველივე ეს საფინანსო კომისიამ განიხილა, მიიღო მხედველობაში და დაადგინა, რომ დეფექტები ახლო მომავალში გამოსწორებული იქმნეს. კომისია დარწმუნებულია იმაშიაც, რომ მონოპოლია ისე გატარდეს, რომ ერთის მხრივ არ შეჩერდეს წარმოება, არ დაეცეს იგი; ამას გაინაწილებს დამფუძნებელი კრებაც და მიღებული იქნება ყოველივე ზომები ამისათვის; და მეორე მხრივ - მწარმოებელი არ შევიწროვდეს. ეს ორი მიზანი თუ განხორციელდა, ეს იქნება მონოპოლიის სავსებით მიზანს მიხწევა. რაც შეეხება საერთაშორისო ბაზარს, ეს დროებითი მოვლენაა და თუ თქვენ იტყვით, რომ ეს მუდმივიაო, მაშინ მუდმივია ისიც, რომ ფასი ყოველისფერზედ ეცემა. ჩვენ გვინდა შემოვიტანოთ საქონელი და თუ ჩვენ დაკლებულ ფასებში ვყიდით, მაშინ ჩვენც იაფად ვიყიდით. ამ შემთხვევაში წაგებაში არ ვიქნებით.

ეს ასი მილიონი ისეთი თანხაა, რომ შეიძლება წარმოების მოთხოვნილებას არც ეყოს. მაგრამ ჩემის აზრით, იმედი გვაქვს, გაყიდიან თამბაქოს და მოაწვდიან მწარმოებელს იმ თანხას, რომელიც მისი წარმატებისათვის აუცილებელია. თამბაქოს ნაწილი აგრეთვე დატოვებულია ჩვენს განკარგულებაში. ამიტომ ჩემის აზრით უდავოა ის, რომ დამფუძნებელი კრება მიიღებს და დაადასტურებს კომისიის მიერ წამოყენებულ კანონ-პროექტს.

თავმჯდომარე: სიტყვა ლორთქიფანიძეს ეკუთვნის.

ივ. ლორთქიფანიძე (ს.-რ.): ბატონებო! საკითხი, რომელიც ეხლა მოგახსენათ ბ. თევზაიამ, ფრიად მნიშვნელოვან საქმეს ეხება: ეს გახლავთ თამბაქოს მონოპოლია. ჩვენ პრინციპიალურად საერთოდ მონოპოლიების და კერძო თამბაქოს მონოპოლიის მომხრენი გახლავართ, მაგრამ ვფიქრობთ, ცოტა რამ მოგახსენოთ სესხის გაცემაზედ და იმ დეფექტების შესახებ, რომელთაც ბატონი ვიქტორ თევზაია შეეხო. მონოპოლიის წინააღმდეგ გარკვეულად გამოილაშქრა ჩვენში ზოგიერთმა ვაჭრულ-ბურჟაზიულმა ჯგუფებმა, იმას იცავდა ბურჟუაზიული წრეები პოლიტიკური და ეკონომიური თვალსაზრისით და ეს ჯგუფები ეწეოდენ აგიტაციას მონოპოლიის წინააღმდეგ და შეიძლება ხელიც შეუშალეს. დეფექტები, მოგეხსენებათ, ყოველ საქმეში არის, მაგრამ იმის თქმა, რომ მხოლოდ აგიტაცია ამ წრეების იყო მიზეზი ამ დეფექტებისაო, შეუძლებელია. დეფექტები ყველგან არის, მაგრამ ეს დეფექტები თუ დედა აზრს ეხება და იგი დაუყონებლივ არ გამოვასწორეთ, მაშინ მთელი თავისი მნიშვნელობა ეკარგება საქმეს. ბ. თევზაიამ მოგახსენათ, რომ ფასები საერთოდ ყველა ნაწარმოებზე ეცემა, განსაკუთრებით იმ ქვეყნებში, სადაც თქვენ თამბაქო გაგზავნეთო; აგრეთვე ის, რომ თამბაქო იქაც მოყავთ, სადაც წინეთ არ მოყავდათო; ჯარისკაცები დაბრუნდენ და თამბაქოს გაშენებას მიყვეს ხელიო და ამით აიხსნება ის, რომ ფასები დაეცაო. მაგრამ ამას გარდა უმეტესად უნდა მივაქციოთ ყურადღება იმას, რომ ყველა სავალიუტო საქონლის გატანა, რომელიც ჩვენი ქვეყნიდან გააქვთ, ამას ვერც სამინისტრო უარყოფს. მას შემდეგ, რაც მონოპოლია შემოვიღეთ და დავიწყეთ საზღვარ გარეთ გატანა, ისეთ ფორმებში წარმოებდა წესრიგი გატანისა, რომ თუ ასე გაგრძელდა, შეიძლება სრულიად დავკარგოთ ბაზარი. ბატონებო, შეიძლება სამინისტროს არა ჰყავს სპეციალისტები, ან ეგებ იმ ხალხს, რომელიც ამ თამბაქოს მოყვება საზღვარ გარეთ, წარმოდგენაც არა აქვს იმაზე, თუ სად რა თამბაქო წაიღოს და ჩვენ საუბედუროთ, ეს ასე არის. ბაზრის სპეციალისტებმა კარგათ იციან, რომ ლონდონში, მაგალითად, შეუძლებელია წაღება ჩვენი მდარე ხასიათის თამბაქოსი, რომელიც ბლომათ სოხუმში მოდის; როტერდამში კი მაგალითად პირიქით, მაღალი ხარისხის თამბაქო არ სჭირდებათ, ჩვენში სულ სხვანაირად მოხდა. ჩვენებს მიაქვს სხვა და სხვა არეული თამბაქო და გზავნიან ასეთს ლონდონში, სადაც მას არავინ არ ყიდულობს. ამის დამამტკიცებელია ის, რომ გემები რამდენიმე კვირა და უკვე თვეები დგანან ნავთსადგურში და არ იქნა, ვერ გაასაღეს ეს თამბაქო. მართალი იყო, როცა ბ. ვიქტორი ამბობდა, რომ ჩვენ მეთამბაქოებს საწინააღმდეგო საზღვარ გარეთ წარმოებულ აგიტაციამ გავლენა იქონიაო, მაგრამ აშკარაა ისიც, რომ მყიდველს კაი საქონელს მიუტანთ, ის იყიდის მას, და ამას ყურადღება უნდა მიაქციოს სამინისტრომ. ეს არის უმთავრესი დეფექტი, რომ საქონელს არა აქვს სათანადო მოვლა. ვინც სოხუმში ყოფილა, ის იტყვის, რომ ის ნაკლი, რომელიც ახლა ჩვენ მიერ დაგროვილ თამბაქოს აქვს, არასოდეს წინეთ არ ქონია. ამასთანავე საბოტაჟს აწარმოებენ ყოფილი მეპატრონეები და ახალმა ადმინისტრაციამ ეს არ იცის. ამ აღნიშნულ მიზეზებს დიდი გავლენა აქვთ და თუ დროზე არ გამოვასწორეთ, შეიძლება ეს საქმე სულ დაგვეღუპოს. ამბობენ, დენიკინელებმა წაიღეს დიდი ნაწილი თამბაქოსიო. ამაზე, ჩემის აზრით, ლაპარაკი ზედმეტია. იმათ თავის თავი ძლივს მოატანეს. თუ ქუდ მოგლეჯილი მორბოდენ ორიოლიდან და კურსკიდან და 400 ათას ფუთ თამბაქოს წაღებას როგორ მოახერხებდენ, არ ვიცი, მაგრამ ამას დიდი მნიშვნელობა არა აქვს. ჩვენ ყურადღება უნდა მივაქციოთ იმ დეფექტებს, რომელიც წარმოებაში არის. თუ ეს ისეთ ხალხს ჩავაბარეთ, რომელთაც წარმოდგენა არა აქვთ წარმოებაზე, შეუძლებელია. იქ იყო ერთი პირი, რომლის წინააღმდეგ თუმც დიდი ბრძოლა წარმოებდა, ისინი, ვინც მონოპოლიის წინააღმდეგიც იყვნენ, მან საქმე იცოდა, მაგრამ იგი სოხუმში აღარ დარჩა, მას დიდი ადგილი მისცეს ტფილისში. და იქ დარჩა ადამიანი, რომელსაც არავითარი წარმოდგენა არა აქვს წარმოებაზე და მონოპოლიაზედ და პიროვნულათ ყოვლად შეუძლებელია რამე საქმის მეთაურობა. მე არ შევეხები მის პირადობას, თუმც ამასაც დიდი გავლენა აქვს საქმისთვის.

გარდა ამისა, მე მინდა თქვენი ყურადღება მივაქციო ერთ გარემოებას. აქ გაკვრით იყო ლაპარაკი ჯანმრთელობის დეპარტამენტის შესახებ, რომ ჩვენს მმართველობაში არავითარი სისტემა არა გვაქვს. რა შუაშია, მაგალითად, ამ საქმის მოგვარებაში ფინანსთა მინისტრი, რომელსაც ჩვენ ვაძლევთ 100 მილიონს?! რა შუაშია ფინანსთა ან მომარაგების სამინისტრო, როდესაც ეს პირველი მოვალეობაა მიწად-მოქმედების სამინისტროსი?! ჩვენ ხშირად ვხედავთ ისეთ უცნაურ მოვლენებს, რომ მიწად-მოქმედების სამინისტროს, რომელსაც არავითარი საქმე არა აქვს სწავლა-განათლების, თეთრი ნახშირის და სხვა ამ გვარ საქმეებთან, ამ სამინისტროს ხელშია ყველა შედეგიც. ვიცით, იმას, რაც სამინისტროს საზრუნავი საქმეა, ის ვერ უვლის რიგიანად და ამის გამო ნადგურდება მთელი დარგები სახალხო მეურნეობის. აი, ამით აიხსნება ის, რომ სოხუმში არსებობს იშვიათი სასარგებლო დაწესებულება «Опытная табачная станція» თუ «подъ станція», დიდი სადგური. მაგრამ რადგანაც ეს ფუნქციები არეული არის და ამ საქმეს ყურს უგდებს სხვა სამინისტრო, ეს საქმე დაღუპულია იმიტომ, რომ იქ არის მხოლოდ ერთი სპეციალისტი ჩიკინი და მადლობა უნდა უთხრათ, რომ არ გაიპარა. ის ვერავითარ სამუშაოს ვერ აწარმოებს, რადგან არავითარი სახსარი არ გააჩნია. მას პატრონი არა ყავს. თუ გვინდა ეს საქმე მოვაწესრიგოთ, რომ დარჩეს ის კულტურა, რომელიც შექმნილი იყო მთელი ათეულ წლების განმავლობაში მშრომელ გლეხების მიერ, ეს უნდა განახორციელოს მიწად-მოქმედების სამინისტრომ. სხვა პატრონი მას არ უნდა ჰყავდეს და ვერ ეყოლება. ამიტომ ჩვენ ვფიქრობთ, რომ ამის შესახებ მთავრობამ უნდა მიიღოს რაიმე ზომა ფრიად საჩქაროდ. მომხსენებელი ამბობს, რომ ჩვენში თამბაქოს კულტურა ჰყვავისო. მაგრამ ეს მართალი არ არის, ციფრები სულ სხვას გვეუბნება ამის შესახებ. აი, ციფრები: აქამდის სოხუმის ოლქში თამბაქოს მოსავალი 425 ათასი ფუთი იყო წლიურათ და უკანასკნელ წლებში კი 740 ათასი ფუთი. 1914 წელს, როდესაც უმრავლესობა შავი მუშებისა იყო ობლოეები, ისინი ან გააძევეს, ან თვით წავიდნენ სამშობლოში. მოსავალმა ცოტათი იკლო 475 ათას ფუთამდე. შემდეგ ომი იყო, რევოლიუცია იყო და თან და თან ქვევით იწევდა თამბაქოს მოსავალი. 1918 წელს უკვე იყო 400.000 ფუთი. მაგრამ რა მოხდა 1919 წელს? ამ წელს შემოვიდა 125.000 ფუთი თამბაქო, მეტი არ შემოსულა და წელს მე გამიკვირდა ოფიციალური მომხსენებლის განცხადება. ასეთი მოხსენების გაკეთება აქ არ შეიძლება: თითქოს იქ, სადაც ფრონტი არის, იქ მოსავალი არ არის და სხვაგან კი არისო. ჯერ ერთი, გაგრის რაიონში საერთოდ ძალიან ცოტა თამბაქო მოდიოდა და თუ მოდიოდა, მდინარე მეხადირის იქით, რომელიც ჩვენს რაიონში არ არის, ჩვენ არ გვეკუთვნის და იმის თამბაქოს ჩვენ ვინ მოგვცემდა. ასევე იყო გუდაუთის რაიონში. 3/4 მოსავლისა მოდიოდა გუმისტის მაზრაში. ჩიკოვი თავის პატარა მოხსენებაში ამბობს, რომ შარშან 130.000 ფუთი მოვიდაო, წელს შედარებით 40 ათასი ფუთი თამბაქო. ასე რომ, მთელს სოხუმის ოლქში უნდა ვიანგარიშოთ მახიმუმ 40.000 ფუთი თამბაქო. ეს ისეთი დაცემა იქნება თამბაქოს კულტურისა, რომ შეიძლება გაისად არაფერი გვექნეს (ალ. ასათიანი ადგილიდან: ეს შკუროს ბრალია!) არ ვიცი, ვისი ბრალია, მაგრამ აქ მართლაც იყო ერთი გარემოება, რომელზედაც გაკვრით სთქვა მომხსენებელმა ვ. თევზაიამ. საქმე შემდეგშია: გუმისტის რაიონში თამბაქოს კულტურას ეწეოდნენ ბერძნები, ბოლოს დროს, ნაწილობრივ სომხები, მეგრელები და აბხაზები. მაგრამ სამწუხაროდ ბოლო დროს მოხდა ის, რომ ის ელემენტები, რომელმაც გააჩაღა ეს კულტურა, ეხლა მიდის აქედან. და ჩვენ ვფიქრობთ, ეს საკითხი მარტო პოლიტიკური საკითხი არ არის. ჩვენ უნდა გამოვიკვლიოთ მიზეზები ამ გადასახლებისა, თუმცა მართალია ბ. თევზაია, როდესაც ამბობს, რომ ზოგიერთ წრეების მუშაობას ჰქონდა აქ ადგილიო. მაგრამ ყველაფერი ის, რაც ჰქმნის იმ გარემოებას, რომ უცხო, არა ქართველი ელემენტები ადვილად მიჰყვება ყველა პროვოკატორულ ჩურჩულს, ხდება იმიტომ, რომ მათ საქართველო მიაჩნიათ არა დედად, არამედ დედინაცვლად. ამას უნდა მიაქციოთ განსაკუთრებული ყურადღება. ისინი მიდიოდნენ ბათუმში კი არა, ისინი მიდიოდნენ საბერძნეთში. მაგრამ ისინი ხედავენ, რომ იქ წასვლა შეუძლებელია, რადგან კონსტანტინოპოლში ომია, ფრაკიაში ომია და ამიტომ ითხოვენ უკან დაბრუნებას. და ამ მოვლენის ახსნა არ შეიძლება მარტო ისე, როგორც რუსის ძველი მთავრობა, ძველი ბიუროკრატია ხსნიდა, „კრამოლა“ არისო და მორჩა და გათავდა.

ალბად არის რაიმე ძირითადი მიზეზი და ეს უნდა გამოვიკვლიოთ.

გარდა ამისა უნდა მოგახსენოთ კოოპერატივების შესახებ. თქვენ იცით, რა დიდი მნიშვნელობა აქვს ამ კოოპერატივებს და განსაკუთრებით მწარმოებელ კოოპერატივებს ყველა ბურჟუაზიულ და არა ბურჟუაზიულ ქვეყნებში, თვით სოციალისტურ, თუნდაც ბრჩხილებში, რუსეთში. და მე ვფიქრობ, ასეთ დაწესებულებას, რომელსაც, ჩემის ღრმა რწმენით, ერობასთან და ქალაქებთან ერთად შეუძლიანთ არა კაპიტალისტური, არა ბურჟუაზიული ახალი წარმოების შექმნა, ერთად-ერთი, რომელიც შესაძლებელია დღევანდელ პირობების მიხედვით, სახელმწიფომ დიდი დახმარება უნდა აღმოუჩინოს.

შემდეგ აქ მომხსენებელმა სთქვა, რომ ჩვენ ჩამოვიშორეთ შუამავლები «перекупщикъ»-ებიო. ეს მართალი არ არის. ყველა იმ ვაჟბატონებმა, რომელნიც მოკლებულნი არიან საშუალებას გროშებად იყიდონ და მოატყუილონ მწარმოებელნი, ეხლა კოოპერატივებში მოიკალათეს. ალბად თქვენ იცით პერსონალური შემადგენლობა როგორც სოხუმის, ისე კოდორის კოოპერატივების გამგეობათა (ხმა ადგილიდან: ისინი დანიშნულნი არ არიან!). მართალია, ისინი დანიშნულნი არ არიან, მაგრამ არჩევნები ისეთი წესით იყო, რომ (გაურკვეველი რეპლიკა) უნდა მოგახსენოთ, ბ. სპირიდონ, რომ თქვენ ამხანაგებსა და მენშევიკებს შორის იქ ბრძოლა არ მომხდარა, პირიქით, შეთანხმება მოხდა. თავმჯდომარედ მენშევიკი აირჩიეს, რომელსაც დაუნიშნეს კარგი ჯამაგირი. მართალია, 10.000 მან. დიდი თანხა არ არის, მაგრამ მოხელისთვის, რომელიც სხვაგანაც მსახურობს, როგორც არის მაგალითად დ. ცხაკაია, რომელიც არის რესპუბლიკის მოხელე და ამავე დროს იღებს ჯამაგირს მეორე ქალაქში არსებულ დაწესებულებაში, როგორც რწმუნებული თამბაქოს მონოპოლიის გასატარებლად, ძალიან კარგია ეს «сторонный Заработокъ» (ხმა: თქვენები?). ჩვენები არ იყვნენ, თუმცა ძალთა განწყობილების მიხედვით უნდა ყოფილიყვნენ. თქვენ იცით, რა დაგემართათ არჩევნებში აფხაზეთში. აი, სწორედ გამგეობაში ეს „პერეკუპშჩიკები“ მოხვდენ. მე გვარებს არ დაგისახელებთ, იმედია, ისე დამიჯერებთ. საჭიროა, რომ ის ხალხი, რომელიც დაინტერესებულია, რომ დაღუპოს და მოსპოს კოოპერაცია, უნდა ჩამოვაშოროთ ამ საქმეს, უნდა მოხდეს ახალი არჩევნები და კოოპერაციაში ჩაურიოთ ფართო მასა, მივცეთ მას საშუალება აირჩიონ სანდო ხალხი (ალ. ასათიანი: წმინდა სოციალისტები!). შეიძლება წმინდა სოციალისტები არ ავირჩიოთ, მე ამის მომხრე არა ვარ, რომ უსათუოდ სოციალისტები იყვნენ არჩეულნი, მხოლოდ უნდა იყვნენ პატიოსანი და მცოდნე პირები დაკისრებულ საქმისა. ქარუმიძე არ არის წმინდა სოციალისტი, მაგრამ (ხმა: არც წმინდაა და არც არა წმინდა!) როგორც ინტელიგენტი, ის მეცხვარეთა კავშირში მუშაობს და როგორც ამბობენ, კარგად, სოციალისტ ცისკარაშვილთან ერთად. ყველა სპეციალისტ ინტელიგენტს შეუძლიან მუშაობა ამ დარგში. ჩვენ არ ვიზიარებთ მენშევიკების აზრს, რომ მარტო მენშევიკებმა იმუშაონ ამა თუ იმ დარგში და მენშევიკს შეუძლია როგორც მინისტრობა, ისე მილიციონერობა. ჩვენ ვფიქრობთ, რომ ყველა სპეციალისტები და საქმის მცოდნენი შევლენ სათანადო საქმეში, ჩვენ არაფერი საწინააღმდეგო არა გვაქვს; მაგრამ თუ ვაჭრები შევლენ, რომლებიც გუშინ ატყუებდენ ხალხს და ხალხის ნაოფლარით სუქდებოდენ - ეს არ შეიძლება და ამას უნდა მივაქციოთ ყურადღება.

როგორც კომისიის მომხსენებელმა მოგახსენათ, 38 მილ. აქვთ მიცემული სესხის სახით და ეს ფული უნდა იყოს უკვე დარიგებული მწარმოებელთა შორის. მაგრამ ჩვენ სხვა ცნობები გვაქვს: გლეხებს-პლანტატორებს ჯერ ფული არ მიუღიათ. გამგეობის წევრები მოგახსენებენ, რომ ნახევარი მუშაობისა შესრულებული აქვთ თამბაქოს მოსაყვანად და ერთი კაპეიკი არ აქვთ გლეხებს მიღებული დახმარებაში. სად წავიდა ეს ფული, არ ვიცი. ეს ფული ნაცნობებმა მიიღო, რომლებიც ძველად აწარმოებდენ ამ საქმეს. არის ცნობები, რომ ზოგიერთი პირები ამას შვრებიან. უნდა მოგახსენოთ ისიც, რომ ეს დასაჩქარებელი საქმეა იმიტომ, რომ ხელფასი მუშისა ძვირია, დახმარება არის საჭირო და თუ დროზე არ იქნა დახმარება, ეს წარმოება დაეცემა (ა. ასათიანი: გვიან არის!). გარდა ამისა, ყურადღება უნდა მივაქციოთ მეორე გარემოებას: რაც უნდა ბევრი დაურიგოთ, 200 მილიონიც რომ მისცეთ, სავსებით ვერ დააკმაყოფილებს. კანაფი, რომელიც აუცილებელ საჭიროებას წარმოადგენს, 1 ფუთი ღირს 12 ათასი მან. დაპირება იყო, რომ სამინისტრო დაკლებულ ფასებში გაუგზავნის, თუ აქვს რამე. თუ ეს გაგზავნილი არ არის, ეხლა დაგვიანებულია და ეს ძალიან ცუდ შედეგს მოიტანს. ჩვენი ფრაქცია ამ მონოპოლიის თვალსაზრისს ადგას. იგი აღიარებს მის საჭიროებას, მხოლოდ მიუთითებს ამ დეფექტებზე და მოითხოვს მის გამოსწორებას. ვფიქრობთ, რომ თუ საქმე ჰქონდა მინდობილი მომარაგების სამინისტროს, უნდა დაუყოვნებლივ გადაეცეს მიწად-მოქმედების სამინისტროს და მან უნდა მოაწესრიგოს ეს საქმე სპეციალისტების დახმარებით, თორემ ეს კულტურა დაიღუპება.

თავმჯდომარე: სიტყვა ასათიანს ეკუთვნის.

ა. ასათიანი (ერ.-დემ.): მონოპოლიის შესახებ დამფუძნებელს კრებაში არ ყოფილა აზრთა სხვა და სხვაობა. წინეთ აქ უკვე აღნიშნული იყო, რომ თვით იდეა თამბაქოსი და აგრეთვე ზოგიერთს კიდევ საქონელზე მონოპოლიის გამოცხადებისა არ ეკუთვნის არც ერთს აქ არსებულს სოციალისტურს თუ არა სოციალისტურ ფრაქციას. პირველად ეს საკითხი აღძრა საქართველოს სავაჭრო-სამრეწველო პალატამ და ამ პალატამ მოითხოვა მონოპოლიის სასწრაფოდ შემოღება. ერთის შეხედვით თითქოს გასაკვირველია, რომ ჩვენი ვაჭრობა-მრეწველობის წარმომადგენლები იზიარებენ ამ მონოპოლიის საჭიროებას. მაგრამ თუ საქმეს დაუკვირდებით, აქ გასაკვირველი არაფერია. ჩვენ იმ ჟამად ისეთ ეკონომიურ მდგომარეობაში ვიყავით, რომ მონოპოლიის გამოცხადება აუცილებელ საჭიროებას წარმოადგენდა. მონოპოლიის გამოცხადებას მოვითხოვდით არა იმიტომ, რომ რომელიმე კლასს შეენარჩუნებინა თავისი სიმდიდრე, არამედ მისთვის, რომ სახელმწიფოს, ერს შეენარჩუნებია ის ეროვნული დოვლათი, რომელიც ნიავდებოდა. მაშინ თამბაქოს უცხოელები აქ 500 მანეთად ყიდულობდენ და საზღვარ გარედ კი ის ათჯერ ძვირად ფასობდა და ამნაირად ჩვენ მეათედსაც ვერ ვიღებდით და დიდი ნაწილი ეროვნულ სიმდიდრისა გვეკარგებოდა. და სწორედ ამის გამო აღიძრა საკითხი მონოპოლიის გამოცხადების შესახებ. ჩვენ შემდეგი სახით გვქონდა წარმოდგენილი მონოპოლია: მთავრობამ უნდა გააერთიანოს მწარმოებლები და მათთან შეთანხმებით გაიტანოს ეს საქონელი უცხოეთის ბაზარზე, სადაც ეს უნდა გასაღებულიყო მაქსიმალურს ფასებში. აღებულს უცხო ვალიუტას მთავრობა მიიღებდა და ამ ფულით ისეთს საქონელს შეიძენდა უცხოეთში, რაც ჩვენს ხალხს ესაჭიროებოდა, თამბაქოს მეპატრონეთ კი თამბაქოს ფასი და მოგება ჩვენი ფულით მიეცემოდათ. თამბაქოს გაყიდვამდის, მთავრობისა და მეთამბაქოების ერთმანეთთან შეთანხმებით დაწესებული იქნებოდა თამბაქოს ადგილობრივი თვით ღირებული ფასი. ამას ზევით რაც აიღებოდა ხარჯების გამოკლებით, ეს იქნებოდა საექსპორტო მოგება, რომელიც უნდა გაეყოთ მთავრობას და თამბაქოს მეპატრონეთ წინასწარ შეთანხმებით. მაშასადამე, ჩვენი მიზანი იყო საქართველოს მეურნეობის ნაყოფი რაც შეიძება უფრო ძვირად გაგვესაღებინა უცხოეთის ბაზარზე და ამავე დროს თვით ხაზინისთვისაც შემოსავლის წყარო აღმოგვეჩინა. მეთამბაქოების ხელში დიდი თანხები დატრიალდებოდა და მით ეს სასარგებლო, უკანასკნელ წლებში მეტად შეფერხებული მრეწველობა ხელახლა გაიფურჩქნებოდა. ხაზინა დიდძალ უცხოურ ვალიუტას მიიღებდა და ამასთანავე დიდძალ მოგებასაც. სამწუხაროდ, ეს მარტივი და ამასთანავე ყოველმხრივ, როგორც სახალხო მეურნეობისათვის, ისე ხაზინისათვის სასარგებლო წესი, მიღებულ არ იქნა მმართველი პარტიის მიერ.

თქვენ გადაწყვიტეთ მონოპოლიის გაფართოება, გამოაცხადეთ მონოპოლია არა მარტო ექსპორტისა და უცხოეთში გასაღების, არამედ რესპუბლიკის საზღვარში საქონლის გადატანა, თავისუფალი მოძრაობა და თვით თავისუფალი მისი წარმოშობაც აღკრძალეთ. ერთი სიტყვით, მოინდომეთ ამ სამეურნეო დარგის თანდათანი გასახელმწიფოებრივება.

ამას შემდეგ დიდი ხანი არ გასულა, მაგრამ საკმაო საბუთები ვიხილეთ იმისა, თუ რამდენად შემცდარი იყო თქვენი პოლიტიკა და რამდენად ძნელი განსახორციელებელი გამოდგა ის.

თქვენ გახსოვთ, რომ როდესაც მონოპოლიის პროექტი შემოვიდა დამფუძნებელ კრებაში, ფინანსთა მინისტრის ამხანაგმა ბ. ავალიანმა ეს საქმე მეტად მარტივად გამოაცხადა. მან გვითხრა: ეს საკითხი მეტად მარტივი საკითხია. საჭიროა მეთამბაქოებს დაბალ ფასებში ჩამოვართვათ საქონელი, შემდგომ ის უცხოეთში გავყიდოთ, იქვე ვიყიდოთ ჩვენთვის საჭირო საქონელი და ეს საქონელიც იაფად დაგვიჯდება და მით ცხოვრება გაიაფდებაო. ასე მარტივად გქონდათ წარმოდგენილი ეს მონოპოლიის საქმე, მაგრამ სამწუხაროდ ვხედავთ, რომ ეს ოპტიმისტური აზრები არ გამართლდა და მონოპოლიის საქმეც ასე მარტივი და იოლი არ გამოდგა. ჩვენს გაფრთხილებას თქვენ ანგარიში არ გაუწიეთ: ჩვენ მოვითხოვდით, რომ თვით მეურნეობისთვის ხელი არ გვეხლო, ვინაიდან ვიცოდით, თუ როგორი სათუთი საქმეა ეს მეურნეობა და რა ცუდი შედეგების გამოწვევა შეეძლო მასში ძალდატანებით შეჭრას და საქონლის ჩვენს საზღვრებში თავისუფალ მოძრაობის და ყიდვა-გაყიდვის აღკრძალვას და საქონლის დაბალს ფასებში ჩამორთმევას. დიდი პოლიტიკური სიბრძნე არ იყო საჭირო გასათვალისწინებლად იმისა, თუ რა ცუდ შედეგებს გამოიღებდა უხეში ბიუროკრატიული ზომებით სახელმწიფოს ამ მეურნეობაში შეჭრა. თქვენ ყოველივე ამას ანგარიში არ გაუწიეთ. მეთამბქოები სრულიად ჩამოაშორეთ საქმეს. რთული საქმე ჩაუგდეთ ხელში ამ საქმის სრულიად არ მცოდნე, უვიც მოხელეთ. შემოიღეთ ძალდატანებით თამბაქოს ჩამორთმევა მეტად დაბალ ფასებში, როდესაც იმ წესით რომ გეწარმოებინათ მონოპოლია, როგორც ჩვენ ვამბობდით, მეთამბაქოენი სრულიად ნისიად გაძლევდენ თამბაქოს მის გასაღებამდე. დაბალ ფასებში წართმევამ, თქვენ ხედავთ, როგორ დააფრთხო მეთამბაქოენი. ამის შედეგი თქვენ იცით. მეთამბაქოობა, რომელიც უკანასკნელ წელს შემცირებული იყო იმ მიზეზით, რომ ამ საქონლის გაზიდვა არ ხერხდებოდა და მაშასადამე, რიგიანს ფასებში არ საღდებოდა, თქვენი მონოპოლიის შემდგომ ეს მეურნეობა კიდევ უფრო შემცირდა, თუმცა ბაზრის გზები უკვე გახსნილი იყო და ბაზარიც მეტად დამშეულია ამ საქონლით.

ეხლა თვით ამ მონოპოლიის ავტორნი არ მალავენ, რომ მათი პოლიტიკა ამ საკითხში სრულიად დამარცხდა, რომ ამ პოლიტიკამ სრულიად საწინააღმდეგო შედეგები გამოიღო. მაგრამ ეს უთუოდ შემცდარი პოლიტიკაც არ იქნებოდა ისე სამძიმო თავისი შედეგებით, როგორც ეხლაა, ის რომ ერთგვარის სიფრთხილით და გონიერებით გატარებულიყო.

მონოპოლიის გატარების შესახებ შეკითხვა იყო შემოტანილი დამფუძნებელ კრებაში. სამწუხაროდ შემკითხველმა ბ. ვეშაპელმა სრულიად ვერ დაასურათა ის მართლაც და განსაცვიფრებელი სისტემა მონოპოლიის განხორციელებისა, რომელსაც ადგილი ჰქონდა სოხუმის ოლქში. მომარაგების მინისტრის ამხანაგი კი გვარწმუნებდა მაშინ, რომ იქ მონოპოლია სრულიად წესიერად ტარდებოდა, რომ იქ მხოლოდ სისრულეში მოჰყავდათ ის დეკრეტი, როგორიც დამფუძნებელმა კრებამ მიიღო, მონოპოლიის გამტარებელნი სრულიად კანონიერს ნიადაგზე დგანანო. სამწუხაროდ, ეს ასე არ იყო. მონოპოლიის გატარებაში სამინისტროს რწმუნებულს თვის მოქმედებისათვის არავითარი ნორმები არ დაუდეს საფუძვლად და იქცეოდა ის არა როგორც სახელმწიფოს წარმომადგენელი და მისი დადგენილების გამტარებელი, არამედ როგორც სრულიად უპასუხისმგებლო პიროვნება. ინსტრუქცია, რომელიც სამინისტრომ შეიმუშავა, აშკარად ამბობდა, რომ ხდებოდა მხოლოდ აღწერა საქონლის. როგორც კი მთავრობა საჭიროდ დაინახავს ამ საქონლის უცხოეთში წასაღებად პატრონის საწყობიდან გადატანას, ეს ოპერაცია ხდებოდა, როგორც ინსტრუქცია ამბობდა, уплачивая ихъ владѣльцамъ полную стоимость табака наличными. ბ-ნი კიასოვი კი ძალდატანებით ართმევდა მეპატრონეთ ხელწერილს, რომ ისინი მათ თამბაქოს იბარებდენ შესანახად და სამოქალაქო და სისხლის სამართლის წესით პასუხს აგებენ თამბაქოს ხელუხლებლობაში. ამასთანავე თამბაქო გამოჰქონდა საწყობიდან ანგარიშის გაუსწორებლივ. მეპატრონეთ მრავალ თვეების შემდგომაც არ აქვთ გასწორებული ეს ანგარიში. ამნაირად თამბაქოში ბ. კიასოვი იმ მცირედ ფასსაც არ აძლევს მეპატრონეთ, რომელიც ზეპირად იყო დაწესებული, თან აიძულებს მეთამბაქოეთ, რომ მათ თავის ხარჯით დაიქირავონ მცველები და დარაჯები, რომ დაიცვან თამბაქო, ვინაიდან თუ თამბაქოს მოაკლდა, მეპატრონეთ სისხლის სამართლის პასუხისგებით ემუქრება. როდესაც ზოგიერთებმა ასეთი უკანონო ხელწერილების მიცემაზე უარი განაცხადეს, მათ იჭერენ კიდეც, სცემენ და ციხეში ამწყვდევენ.

მინისტრის ამხანაგი ჩვენ აქ გვარწმუნებდა: მეთამბაქოენი კანონს აუმხედრდენ, მათ თამბაქოს მოცემაზე უარი განაცხადესო. ეს სიმართლეს სრულიად არ შეეფერება. არც ერთს მეთამბაქოეს არ უთქვამს უარი თამბაქოს მთავრობაზე მიცემისა, ხოლო ზოგიერთმა უარი უთხრა კიასოვს ბარათის მიცემაზე იმის შესახებ, რომ ისინი სისხლის სამართლით პასუხს აგებენ თამბაქოს მოვლა-შენახვაში და სხ., და ეს მიუხედავად იმისა, რომ მათ თამბაქოს ართმევდენ კანონიერ წესის გარეშე, სასყიდლის მიუცემლად. იმ დროს სოხუმში რამოდენიმე დამფუძნებელი კრების წევრი ვიყავით და ყოველივე ეს ადგილობრივ გამოვარკვიეთ.

ადვილი წარმოსადგენია, თუ როგორს პანიკას შექმნიდა მეთამბაქოეთა წრეებში სამეურნეო საქმეების მოგვარება ასეთი უხეში, პოლიციური ზომებით. ასეთმა ზომებმა სოხუმის ოლქში სამართლიანი უკმაყოფილება გამოიწვია. შესაძლებელი იყო კიდევ საქმის გამოსწორება. ამისთვის საჭირო იქნებოდა მონოპოლიის გატარების წესების შეცვლა, უვიც მოხელეთა ჩამოშორება და ამ საქმის მთავრობისა და მეთამბაქოეთაგან შემდგარ ორგანოსთვის გადაცემა, როგორც ეს მარგანეცის შესახებ ხდება. როდესაც ამის შესახებ სოხუმიდან მთავრობას დეპეშა გამოუგზავნე, მინისტრის ამხანაგი აქ დიდის რიხით მისაყვედურებდა: დიდი გამბედაობა უნდა ჰქონდეს ადამიანს, რომ ასეთი წინადადება მისცეს მთავრობას, როდესაც მონოპოლია ხალხისათვის ასე სასარგებლოდ ეწყობა და მით მხოლოდ სპეკულიანტები არიან უკმაყოფილონიო. თქვენ ეხლა ხედავთ, რომ ეს გამბედაობა ჩვენ შეგვრჩა, ვინაიდან ჩვენი წინადადება იყო სასარგებლო და მისაღები, ხოლო ბ. მინისტრის ამხანაგი უკვე ვეღარ ლაპარაკობს ძველის რიხით, ვინაიდან მისი სამონოპოლიო გეგმა სრულიად გაკოტრდა.

მე არ ვიცი რით ხელმძღვანელობდნენ თქვენი წარმომადგენელნი, რომლებიც ნიშნავდნენ ამა თუ იმ პირს ისეთს საპასუხისმგებლო თანამდებობაზე, როგორიცაა თამბაქოს მონოპოლიის ცხოვრებაში გატარების მეთაურობა. მარგანეცი და თამბაქო ერთი უდიდესი წყაროა სიმდიდრისა, რომელზედაც დიდ იმედს ვამყარებთ, რომელსაც ჩვენთვის ვალიუტა უნდა შეექმნა და რომლის შესახებ გვეუბნებოდნენ, რომ თუ ამ საქონელს გავზიდავთ ბაზარზე, ჩვენ შევიძენთ სანოვაგეს გაცილებით იაფ ფასებში და მით ცხოვრებას გავაიაფებთო. დიდი იმედები გვქონდა დამყარებული ამ საქმეზე, და როდესაც ამ საქმეს ვიწყობდით, ჩვენ უნდა გამოგვეკვლია შესაბამება და შეეფერება თუ არა ამ საქმეს ის რწმუნებული, რომელსაც ჩვენ ამ უდიდეს საქმეს ვაბარებდით. მე ამ პირის წარსულ მოღვაწეობას არ ვიცნობ, ხოლო ვიცი, რომ მას თამბაქოს საქმესთან არავითარი დაბრკოლება არ ჰქონია. ეს აქ თქვენმა წარმომადგენელმა განაცხადა. რკინის გზის ტეხნიკი ყოფილა და მარგანეცის საქმეშიც უმუშავნია, პოლიტიკურად კიდევ ცნობილი ბოლშევიკი ყოფილა ჯერ კიდევ დანიშვნის წინა თვეებში. მე მიკვირს, რა მოსაზრებით უნდა მიგეცათ ამ პირისთვის ეს უდიდესი თანამდებობა. ინსტრუქციები, რომელსაც ის სცემს, მოწმობს რათა მას თამბაქოს მოვლა-მოყვანის შესახებ სულ უბრალო, ელემენტარული ცოდნაც არ აქვს. ვისთვის იყო საჭირო, რომ ასეთი პირი აღეჭურვათ შეუზღუდავი უფლებებით და მისთვის ასეთი რთული საქმე ჩაგებარათ?

ეხლა როგორ ვასაღებთ იმ საქონელს, რომელსაც ძალდატანებით და სულ დაბალ ფასებში ვართმევთ მეპატრონეთ? ჩვენს სამინისტროს ასეთი წესი ჰქონდა შემუშავებული: თუ რომელიმე უცხოეთის გემი გაიარდა აფხაზეთის სანაპიროზედ, ეცემოდენ და მას თამბაქოთ აავსებდენ. გზავნიდენ ევროპისაკენ, თან ატანდნენ წარმომადგენლებს და აგენტებს, ისევე დახელოვნებულს ვაჭრობის საქმეში, როგორც სხვა რწმუნებულნი იყვნენ. ასე წავიდა უცხოეთში მრავალი გემი თამბაქოთი დატვირთული. ჩვენს იმედებს საზღვარი არ ჰქონდა. ჩვენ ვიცოდით, რომ ევროპის ბაზარზე თამბაქო 8-9 სტერლინგი ფასობდა. აქ მეპატრონეთათვის სტერლინგიც არ გვქონდა მიცემული. დიდი მოგება უნდა გვენახა. მალე გამოირკვა, რომ ჩვენს იმედებს ფრთები ეკეცებოდა. გავიგეთ, რომ უცხოეთის ნავთსადგურები ავსილა ჩვენი თამბაქოთი და მას მყიდველი ახლოც არ ეკარება. 8 სტერლინგიდან ფასი 2 სტერლინგზე ჩამოსულა ეხლა და უკვე ამ ფასშიაც არავის მიაქვსო. რა იყო ამის მიზეზი? მომარაგების მინისტრის ამხანაგი გვარწმუნებს - ამის მიზეზი ის იყო, რომ ომის გათავების შემდგომ ჯარების დემობილიზაცია მოხდა ევროპის ქვეყნებში და ჯარის კაცები თამბაქოს მოყვანას შეუდგენო. ეს ასე არ გახლავთ. ზამთარში და ისიც ორ-სამ თვეში ასეთი რამ ვერ მოხდებოდა. მიზეზი შემდეგია: ჩვენს მომარაგების სამინისტროს ალბათ ეგონა, რომ თამბაქო მარტო ჩვენში მოდის. მთელი წელიწადი მოუნდით პროექტების თხზვას და თამბაქო არ გაუშვით. შემდგომ დავიწყეთ ამ საქმის ჩინოვნიკურად წარმოება. ამ ხანში კი მსოფლიო სავაჭრო გზები გაიხსნა, ტონაჟი თანდათან განთავისუფლდა საომარ ტვირთებისაგან და ევროპაშიც დაიწყეს თამბაქოს შემოტანა უფრო შორეულ ქვეყნებიდან. ჩვენ აქ მეთამბაქოების დაჭერით და დასჯით ვიყავით გართული, სხვები კი საქმეს აკეთებდენ. ჩვენ რომ მეთამბაქოებთან ვყოფილიყავით შეთანხმებული, ეს არ დაგვემართებოდა. მათ ყოველივე ბაზრის თვისებები კარგად იცოდნენ. და ისინი არც დაივიწყებენ სოხუმის სანაპიროებზე გემების ლოდინს თვეობით და ერთბაშათ არ გაზიდავდენ მთელს საქონელს. გაზიდავდენ მხოლოდ ნიმუშებს. გაასაღებდენ საქონელს და შემდგომ დაიწყებდენ მის გაზიდვას. ყოველი გონიერი ვაჭარი ასე მოიქცეოდა. ჩვენ კი დავგზავნეთ აუარებელი გემები და მათ გავატანეთ აუარებელი აგენტები, რომლებიც უცხოეთის ბაზარზე ერთმანეთს ეჯიბრებიან, მყიდველს ერთმანეთს ხელიდან სტაცებენ და მით საქონლის ფასს სცემენ.

მონოპოლიის ერთნაირი თვისებაა, რომ სამონოპოლიო საქონელს ერთი პატრონი, ერთი მყიდველი და გამყიდველი ჰყავს. ჩვენ ესეც ვერ მოვაწყეთ. მრავალი პირი და ორგანიზაცია იყო მისი აქ მყიდველი და ასევე გამყიდველიც.

ეს კიდევ ცოტაა. ჩვენ თამბაქოს ვგზავნიდით, როგორც ჩალას, დომხალივით არეულს, ამ საქმის მთელი სირთულე კი მის ხარისხებად დანაწილებაშია. უნდა იცოდე, რომელ ქვეყნის ბაზარს როგორი ჯიშებისა და როგორი შერჩევის თამბაქო უნდა. ჩვენ კი ჩავყარეთ თამბაქო გემებში, როგორც ბზე. თამბაქოს ხარისხებად დასანაწილებლად მეთამბაქოეთ დიდი ხელოვნების სპეციალისტები ჰყავთ. ჩვენ რწმუნებულს კი ამ საქმისთვის დაქირავებული ჰყავდა რამოდენიმე ახალგაზრდა, სტუდენტები, რომელთაც ამ საქმეზე შორეული წარმოდგენაც არ ჰქონიათ. ასეთი სორტიროვკით გაგზავნილი თამბაქო, ცხადია, ევროპის ბაზარზე, სხვა მიზეზების გარეშე, ფასდაკარგული იქნებოდა.

ამ რიგად: თამბაქოს ბაზარი დამშეული იყო მთელს ევროპაში, გვქონდა საშვალება გაგვეტანა ჩვენი თამბაქო, მისთვის ბაზარი მოგვეპოვებინა მომავლისთვის და თან რიგიან ფასებში გაგვესაღებინა. ეს ააყვავებდა ჩვენს მეთამბაქობას და დიდ სარგებლობასაც მისცემდა ხაზინასაც; ამისთვის საკმარისი დრო გვქონდა და საშუალებაც. მეთამბაქოეთა კავშირი დასაბუთებულ წინადადებას იძლეოდა: ინებეთ ჩვენი საქონელი ნისიად, გამოიყენეთ ჩვენი ცოდნა, გამოცდილება, ჩვენი საწყობები, ყოველგვარი ინვენტარი და სავაჭრო აპარატი. მხოლოდ წილი დაგვიდევით მოგებაში, რომ მით ეს მეურნეობა უფრო გავაფართოვოთო. ჩვენ ეს არ ვქენით, ეს სათუთი საქმე უვიცთ ჩავაბარეთ და მით გავანადგურეთ ეს მრეწველობა მრავალ წლით და ამასთანავე დავკარგეთ თითქმის სრულიად ის თამბაქო, რომელიც სამი-ოთხი წლის განმავლობაში დაგვიგროვდა. როგორც კი დაბალ ფასებში თამბაქოს ჩამორთმევა დაიწყეს, დიდი ნაწილი კარგი ჯიშისა და ხარისხების თამბაქოებისა სადღაც გაქრა და ამის შემდგომ ის ნელ-ნელა კონტრაბანდით იგზავნება აფხაზეთიდან, ხოლო უკანასკნელი ხარისხები უვარდება ხელში ჩვენს მთავრობას და მისი სპეციალისტები ხშირად მას გზავნიან უცხოეთის ბაზარზე, როგორც პირველი ხარისხის საქონელს. ამით ჩვენ სრულიად სახელი გაუტეხეთ ჩვენს საქონელს უცხოეთის ბაზარზე. ეხლა ჩვენი თამბაქო სასაცილოდ არის აღებული. მაზე მოთხოვნილება სულ არ იქნება მახლობელს მომავალში (თევზაია: მარტო ჩვენზე?). დიახ, განსაკუთრებით ჩვენზე, ვინაიდან ჩვენს თამბაქოს ევროპა წინეთ ნაკლებად იცნობდა, ეხლა კი ის ასე ცუდათ გავაცანით.

უცხოეთში თავის დროზე და წესიერად გატანა თუ ვერ შევძელით ჩვენი საქონლის, აქაც გვქონდა ფრიად საყურადღებო წინადადებები. იყო სერიოზული წინადადება. მთელს თამბაქოს იძენდნენ და 4 ნახ. სტერლინგს იძლეოდენ ფუთში ადგილობრივ. ეს ჩვენს მომარაგების სამინისტროს მცირე ფასად მოეჩვენა. მე კი ვფიქრობ, რომ ასეთი საკითხების გადაჭრაში დიდი გავლენა ჰქონდა ზოგიერთი მოხელის სურვილს, რომ ყველა ეს მილიარდების საქონელი მათ ხელში გაეარა და ბოლოს თუნდაც მთლად დაკარგოდა სახელმწიფოს. უცხოეთში რომ თამბაქოს ფასი ძალზე დაეცა, ჩვენს სამინისტროს თავის წესები მაინც არ შეუცვლია, სულ უკანასკნელ დრომდე სამს სტერლინგს მარტო გასაზიდავ ბაჟს სთხოვდენ. რასაკვირველია, ასეთ პირობებში არავინ წაიღებდა. როდესაც მომარაგების კომისია მივიდა სამინისტროში მონოპოლიის საქმეების გასაცნობათ, მინისტრის ამხანაგმა დიდის რიხით გვითხრა: ამ ჟამად თამბაქოს აქვე ადგილობრივ უფრო ძვირათ ვაფასებთ, ვინემ ის ღირს ლონდონის ბირჟაზეო. როდესაც მე უთხარი: ეს კარგია, თუ კი ყიდვის მსურველები გყავთო. ჯერ-ჯერობით არ არიან, მაგრამო... და სხ. (კედია: სოხუმში დარჩენილი თამბაქო როგორ მდგომარეობაშია?). სამწუხაროდ ძლიერ ცუდ მდგომარეობაში. თამბაქოს შენახვასაც ცოდნა სჭირვებია. ჩვენი მოხელეების ხელში თამბაქოს საწყობებში გაუჩნდა რაღაც სენი, ჭია. შიშობენ, ვაი თუ ისეთი საშინელი გადამდები სენი აღმოჩნდეს, რომ არამც თუ თამბაქოს, არამედ მთელი რაიონების და სოფლების სრულად დაწვა დაგვჭირდეს, როგორც ამას კუბის კუნძულზე ქონდა ადგილი გასული საუკუნის დამლევს.

ასე რომ, ბატონებო, რაც ჩვენ გვქონდა და რაზედაც ჩვენ ამდენს იმედს ვამყარებდით, ამას ჩვენ ჯვარი უნდა დაუსვათ. ბოლოს და ბოლოს შეიძლება აღებული ფულით გავასწოროთ ის, რაც მცირე ფასი მივეცით მეპატრონეთ და გაზიდვის ხარჯები, თუმცა ვეჭვობ, რომ ფრახტი, იქ შენახვა და განსაკუთრებით ჩვენი აუარებელი აგენტების ხარჯები მან გაასწოროს. ხაზინის გამდიდრება, ცხოვრების გაიაფება და სხ. ეს ყოველივე ცარიელ ოცნებად რჩება.

ასეთს მდგომარეობაშია დამზადებული თამბაქოს რეალიზაცია. მაგრამ მის შემდეგ, რაც ამ საგნებით ვაჭრობას შევუდექით, ჩვენმა რწმუნებულმა და უწყებამ თამბაქოს წარმოების გეგმა შეიმუშავეს. ეს გეგმაც ფრიად მარტივი იყო გარეგნულად: ჩამოვიშოროთ სრულიად ის პირები, რომლებიც ამ ჟამად თამბაქოს ყიდვა-გაყიდვას აწარმოებს და ამ საქმისათვის სათანადო აპარატი აქვს შექმნილი 30 წლის განმავლობაში. ეს პირები ავანსებს აძლევდენ თამბაქოს მთესველებს, პლანტატორებს, შემდგომ საჭირო მასალას თამბაქოს დასამზადებლად და ამის შემდგომ ღებულობდენ მათგან თამბაქოს და უცხოეთში აგზავნიდენ. ყოველივე ეს ჩვენ მოვახდინოთ, რად გვინდა შუამავლები, სთქვა სამინისტრომ. იდეა ფრიად კარგია, მაგრამ ჩვენ მაინც ვაფრთხილებდით მთავრობას: ძნელია ერთბაშად, ისიც დღევანდელს პირობებში, ამ საქმის ერთიანად გადატრიალება. მთავრობა ვერ მოაგვარებს ამ რთულს საქმეს. ჩინოვნიკური წესებით ეს რთული სამეურნეო საქმე არ მოეწყობა-თქო. რასაკვირველია, აქაც არ დაგვიჯერეს. მთავრობის რწმუნებული სამს თვეს ადგენდა პლანტატორებისათვის რაღაც კოოპერატიულ წესდებას. სამწუხაროდ აქაც გამართლდა ჩვენი ეჭვები. პლანტატორებისათვის ავანსებად გავიღეთ 50 მილიონი. მხოლოდ ეს მოხდა აპრილში, როდესაც თამბაქო უკვე დათესილი უნდა ყოფილიყო. პლანტატორები დაშინებული იყვენ მონოპოლიით და დაბალი ფასებით და ძლიერ ცოტა დათესეს. 1913-1916 წლებში თუ სოხუმის ოლქში საშუალოდ 400-500 ათასი ფუთი და კიდევ მეტი მოჰყავდათ, მიმდინარე წელს 30-40 ათასზე მეტს არ მოელიან. ჩვენმა რწმუნებულებმა პლანტატორთა ყრილობა რომ მოახდინეს მონოპოლიის დასადასტურებლად, ეს უკვე იქ გამოირკვა. პლანტატორები კითხულობდენ: გვითხარით, როგორი იქნება ფასები ჩვენს თამბაქოზე; თქვენს ჭკუაზე ზეპირად დაადგენთ ფასებს, თუ გაუწევთ ანგარიშს წარმოების პირობებს და უცხოეთის ბაზარსო. მთავრობის წარმომადგენლები უპასუხებდენ: ჩვენ არ ვიცით, როგორი ფასები იქნება დაწესებული, ხოლო მტკიცე ფასები კი იქნება შემოღებული მთავრობის მიერო.

ნუ თუ ცხადი არ უნდა ყოფილიყო, რომ ასეთს პირობებში ძლიერ ბევრი პლანტატორი დაანებებდა თავს თამბაქოს მოყვანას და სხვა საქმეს მოჰკიდებდა ხელს? პლანტატორი ხედავდა, რომ მას თამბაქოს ართმევდენ ჩალის ფასად. მას აძლევდენ 400-700 მანეთს მაშინ, როცა უცხოეთში ის იყიდებოდა თითქმის ათჯერ მეტად. მას ართმევდენ თამბაქოს სიმინდის ფასში, როდესაც მისი თამბაქო ყოველთვის სიმინდზე ათჯერ და თხუთმეტჯერ მეტი ღირდა.

აქ ამტკიცებდენ: თამბაქოს წარმოება მარტო ეხლა კი არ ეცემა, არამედ 1917 წლიდან დაიწყო მისი დაცემა და ეს აიხსნება იმით, რომ ხორბლის ფასებმა აიწია გაცილებით მეტად, ვინემ სხვა საქონლისაო. ხორბლის გაძვირებას უთუოდ ჰქონდა მნიშვნელობა, მაგრამ ეს არ იყო მიზეზი იმის, რომ 1917 წელს გაცილებით ნაკლები დაითესა წარსულ წლებთან შედარებით. 1917 წლამდე თამბაქოს მთავარი ბაზარი - რუსეთი - ღია იყო. 1917 წელს ეს ბაზარი თანდათან იკეტება და ევროპასთან სავაჭრო დამოკიდებულებაც ვერ მყარდება. დაგროვილი თამბაქო ვერ საღდებოდა. ცხადია, უნდა შემცირებულიყო მისი მოყვანა. წარსულ წელს კი, როდესაც მსოფლიო სავაჭრო გზები გაიხსნა და მთელი ევროპა დამშეული იყო თამბაქოთი, თამბაქოს მოყვანა უნდა გაცხოველებულიყო. თუ მოხდა წინააღმდეგ ამისა, უმთავრესი ამის მიზეზია ის პანიკა, რომელიც გაამეფა მეთამბაქოეთა შორის დაბალ ფასებში ძალდატანებით საქონლის ჩამორთმევამ და ძველს წლებში დაგროვილი თამბაქოს გასაღების მოუწყობლობამ.

ასეა თუ ისე, მთავრობა შეუდგა კერძო მწარმოებელთა მაგიერობის გაწევას თამბაქოს საქმეში. ავანსი გვიან გამოითხოვა, დარიგება ხომ კიდევ უფრო დააგვიანა. ეხლა მეთამბაქოეთ სჭირიათ მრავალი მასალა, ბაწარი და სხვა. სასოწარკვეთილების დეპეშებს გზავნიან, მაგრამ ჩვენ ეს მათთვის ვერ მიგვიწოდებია თავის დროზე.

მთავრობა ეხლა თხოულობს 600 მილიონს ამ საქმეებისათვის. პრინციპიალურად აბა ვინ იქნება ამის წინააღმდეგი? რამდენს მეტს დავეხმარებით მწარმოებელთ, უკეთესია. ვშიშობთ მხოლოდ, რომ ეს ბიუროკრატიული დახმარება რიგიანად ვერ მოეწყობა და მიზანს ვერ მიაღწევს.

ჩვენ აქ შევეხებით ცუდათ დაწვრილებულ მონოპოლის პოლიტიკურ მხარეს. თქვენ კარგათ მოგეხსენებათ ის გამწვავება, რომელიც გამოიწვია მან ჩვენსა და ევროპის სახელმწიფოთა შორის განწყობილებაში. აქაც დამარცხდა ჩვენი პოლიტიკა. იძულებული ვიყავით უცხოელებისთვის ყველგან დაგვეთმო ამ საკითხში, ტყუილათ გავიტეხეთ სახელი და გამოვედით მათ წინაშე ნახევრად ბოლშევიკურ სახელმწიფოდ.

მე ვფიქრობ, რომ დრო არის მონოპოლიის საკითხები გადავსინჯოთ. ნაჩქარევად მივიღეთ ერთგვარი წესები. ცხოვრებამ უარყო ისინი და მათი უვარგისობა გამოააშკარავა. ეხლა მაინც უნდა შევცვალოთ ეს წესები, თორემ მეთამბაქოებას ჩვენში ძირ-ფესვიანად ამოვაგდებთ. სანამ თქვენ ამ საქმეს მოჰკიდებდით ხელს, გვქონდა მრავალ მილიარდის საფასური თამბაქო და მისი კარგ ფასებში განაღდების შესაძლებლობა. გვყავდა რამოდენიმე ათასი ოჯახი გამოცდილი პლანტატორებისა, რომელიც ამ საქმეს ემსახურებოდენ. ეხლა არ გვაქვს არც ერთი, არც მეორე და პლანტატორები გარბიან აფხაზეთიდან. ნუ თუ ამ შემდგომაც, თავს დავიკმაყოფილებთ დემაგოგიური საბუთებით და ანგარიშს არ გაუწევთ მწარე სინამდვილის მოთხოვნილებას? საჭიროა საერთო ძალით შეუდგეთ წამხდარი საქმის გამოსწორებას, თორემ ჩვენი მეურნეობის ამ უმნიშვნელოვანეს დარგს სამუდამოთ დავღუპავთ. თუ გინდა მომავლისთვის მაინც საქმის ოდნავად გამოსწორება, ჩვენ უნდა დაუბრუნდეთ მონოპოლიის იმ წესს, რომელიც ჩვენ წარმოვადგინეთ, ან და სრულიად უარვყოთ ყოველივე მონოპოლიური წესები და თამბაქოს უცხოეთში გაზიდვის საქმეც ისეთსავე პირობებში ჩავაყენოთ, როგორც სხვა საქონლისა. რაც მალე დავადგებით ამ გზას, მით უფრო ადვილად მოვახდენთ ცუდათ წარმოებულ მონოპოლიით გამოწვეულ კრიზისის ლიკვიდაციას.

თავმჯდომარე: სიტყვა ეკუთვნის მომარაგების მინისტრს, ამხანაგ ჭავჭანიძეს.

ივ. ჭავჭანიძე (მომარაგების მინისტრის ამხანაგი): ბატონებო! აქ ლორთქიფანიძე და ასათიანი შეეცადენ მიეთითებიათ იმ დეფექტებზე, რომელიც არსებობს თურმე ამ მონოპოლიის გატარების საქმეში. მე უნდა განვაცხადო, რომ დეფექტები ყველა ახალ საქმესთან ახლავს და არც შეიძლება, რომ ახალ საქმეში დეფექტები არ იქნეს. მაგრამ ის, რაც აქ აღნიშნა ბ. ლორთქიფანიძემ, უბრალო დეფექტად არ შეიძლება ჩაითვალოს. თუ ის მართალია, მაშინ ცხადია, ამ მონოპოლიის საქმე გლახად ყოფილა დაწყებული: რომ ან სავსებით უნდა გაუქმდეს, ან რადიკალურად უნდა შეიცვალოს ამ მონოპოლიის გატარების საქმე. მე კი ვფიქრობ, რომ ეს ასე არ არის. ორმა ორატორმა ორად გაჰყვეს საკითხი: ერთია - ჩვენს შინაურ ცხოვრებაში მონოპოლიის გატარება, ხოლო მეორე - საქონლის საზღვარ გარედ გაზიდვა. თუ მათ დაუჯერებთ, ამ თამბაქოს მონოპოლიის გატარება ისეთ უვიცთა ხელში ყოფილა, რომელთაც არავითარი წარმოდგენაც კი არ ჰქონიათ ამ საქმეზე. აშკარაა, ასეთი ხალხი მონოპოლიას ვერ გაატარებს; ის აშკარად ვერ ამოსწურავს იმ სარგებლობას, რომელიც მიღებულია მხედველობაში მონოპოლიის გატარების დროს. ეს ასე არ გახლავს. მე წინადაც განმიცხადებია და ახლაც უნდა განვაცხადო, რომ ერთი არის მეთაური - ხელმძღვანელი და მეორე არის ის ხალხი, რომელიც ამ ხელმძღვანელს ჰყავს - სპეციალისტები. შეიძლება სათავეში იყოს არა სპეციალისტი, მაგრამ მას სპეციალისტები ჰყავდეს და მათი საშუალებით ატარებდეს ამ საქმეს. ასეა ჩვენშიც. ჩვენი რწმუნებული, მართალია, ბავშვობიდან თამბაქოსთან არ დაბადებულა, მაგრამ მას ამ საქმეში ჰყავს სპეციალისტები, რომლებიც პირველ ექსპერტად ითვლებიან ამ თამბაქოს საქმეში. მაგალ. ჩვენ გვყავს მოწვეული გოკიელი, რომელიც ჩვენს რწმუნებულთან ერთად მუშაობს (ასათიანი: გვიან მოიწვიეთ!). არა, კარგი ხანია. პირველად ის იყო, როგორც მრჩეველი, ბოლოს კი ოფიციალურად მოვიწვიეთ და ჯამაგირსაც ვაძლევთ (კედია: აპრილში იყო!). მე მოგახსენებთ, რომ აპრილიდან მას ჯამაგირს ვაძლევთ, ხოლო ისე ის მანამდისაც იყო ჩვენ მრჩევლად. ასე რომ, არც ისეა საქმე, რომ სათავეში უდგეს ამ მონოპოლიის საქმეს ისეთი ხალხი, რომელსაც არავითარი წარმოდგენა არ ქონდეს მასზე. რაიცა შეეხება იმ ბრალდებას, რომელიც წამოაყენა ასათიანმა, თითქოს რწმუნებული ატუსაღებდეს და არბევდეს მწარმოებელს, ამ ბრალდებას მე ვუპასუხე, როცა ამის შესახებ იყო შეკითხვა შემოტანილი და დამფუძნებელმა კრებამ ის ბრალდება იცნო გაბათილებულად. ამიტომ მე მას აღარ დაუბრუნდები. იყო კიდეც მითითებული დიდ ნაკლზე: იქ იყო სადგური, საცდელი მინდორიო, ამას ყურადღება უნდა მიექცესო, მაგრამ არ ექცევა, და სხვა.

მე უნდა განვაცხადო, რომ მართალია იმ შემთხვევაში, როდესაც კრედიტზე მიდგება საქმე მის გასატარებლად, კრედიტისათვის შემოდის ფინანსთა ან მომარაგების სამინისტრო, მაგრამ ყოველი ისეთი საკითხი, რომელიც სამონოპოლიო საქონლის კულტურას შეეხება, წყდება არა მომარაგების სამინისტროს მიერ, არამედ მიწად-მოქმედების სამინისტროს მიერ, და ამ შემთხვევაში ორივე სამინისტრო - მომარაგების და მიწად-მოქმედების - კონტრაქტით მუშაობს. არ ყოფილა საკითხი, რომელიც შეეხებოდა წარმოების აყვავებას და მის კარგ ნიადაგზე დაყენებას, რომ პირველი სიტყვა მიწად-მოქმედების სამინისტროს არ ეთქვას. მიწად-მოქმედების სამინისტროს ჰყავს თავისი სპეციალისტები, იქიდან ვიღებთ რჩევას და იმ ზომებს ვატარებთ ცხოვრებაში, რომელსაც საჭიროდ დაინახავენ. ისე რომ, ჩვენ ვცდილობთ, რამდენადაც ეს შესაძლებელია დღევანდელ პირობებში, კულტურის ხელის შეწყობას, რომ მომავალში ეს წამოება არ დაეცეს. ეხლა მე მინდა მოგახსენოთ გარეშე, ევროპის ბაზრის შესახებ. მომხსენებელმა აღნიშნა ის ობიექტური მიზეზები, რომლის წყალობით თამბაქოზე ფასები დაეცა ექსპორტის ბაზარზე, ხოლო ორივე მოწინააღმდეგემ ხაზი გაუსვეს იმ მდგომარეობას, რომ არა იმ მიზეზით, რომ მოიყვანა მომხსენებელმა, არამედ სულ სხვა მიზეზებით მოხდა ეს ფასების დაცემაო. ე. ი. მიზეზი ის ყოფილა, რომ ჩვენგან თამბაქო გასულა გლახად განაწილებული და ხარისხებად დაყოფილი, თითქოს ამაში დამნაშავე იყოს მთავრობა ან მომარაგების სამინისტრო (ალ. ასათიანი: მაშ ვინ?). რა თქმა უნდა, თამბაქოს ბაზარი დაეკარგება, თუ ცუდი თამბაქო გაქვთ, თუ ის არ იქნება დანაწილებული და სხვა. მაგრამ ერთი უნდა მოგახსენოთ: ის თამბაქო, რომელიც ევროპაში იყო გაგზავნილი, იყო დანაწილებული უმთავრესად არა მომარაგების სამინისტროს მიერ, არამედ იმ შუამავლების, перекупщик-ების მიერ, რომელთაც ჩვენ ჩამოვართვით თამბაქო. მათ უკვე დაგროვილი და ხარისხებად დანაწილებული ქონდათ ეს თამბაქო და რომ მონოპოლია არ გამოგვეცხადებინა, ამ სახითვე წავიდოდა უცხოეთში. ასე რომ, აქ დანაშაული მომარაგების სამინისტროს არ მიუძღვის და ჩვენ ნუ გვისაყვედურებთ, რომ მონოპოლია არ გამოგვეცხადებინა, თამბაქო ხარისხებად უფრო კარგად განაწილებული წავიდოდა ევროპაში და ფასები არ დაეცემოდაო. რა თქმა უნდა, ესეც უწყობდა ხელს თამბაქოს ფასის დაცემას, მაგრამ თამბაქოს ფასი ევროპის ბაზარზე საზოგადოდ დაეცა. უნდა მოგახსენოთ, რომ სწორედ გუშინ მივიღეთ ფინანსთა მინისტრის, კანდელაკისაგან ბარათი. ის იწერება, რომ თამბაქოს ფასების დაცემის მიზეზი არის ის, რომ ბაზარზე ძალიან ბევრი თამბაქო არის და განსაკუთრებით ყირიმის თამბაქო. ჩვენ ვიცით, რომ ყირიმის თამბაქო ხუთჯერ მეტია, ვიდრე აქედან გასული თამბაქო. მომარაგების სამინისტრო იძულებული იყო რეალიზაცია მოეხდინა იმ ხელშეკრულებისათვის, რომელიც მემკვიდრეობით გადმოგვცეს. ასეთი ორი თუ სამი ხელშეკრულება იყო და მას შემდეგ მომარაგების სამინისტრომ ერთხელ „კოსმოსთან“ შეთანხმებით გაგზავნა თამბაქო. მე უნდა მოგახსენოთ, რომ საზოგადოება „კოსმოსთან“ ყოველი ანგარიში გასწორებული გვაქვს და ყველაფერი, რაც გვერგებოდა, მივიღეთ. ამის გარდა გაიგზავნა თამბაქო ერთ მწარმოებელთან საზიაროდ. ჩვენ ჩამოვართვით თამბაქო მტკიცე ფასებში და უთხარით: თუ ჩვენ ეხლავე არ მივიღებთ ამ თამბაქოს საფასურს, მაშინ მოგებაში წილი გექნებათ, მიიღებთ მოგების 25 პროცენტს. ის ამ წინადადებამ დააკმაყოფილა, დათანხმდა და უცხოეთში გაიტანა ეს თამბაქო. თქვენ იცით, რომ წინასწარ გაგზავნა საქონლისა სახიფათოა, რადგანაც, როგორც კი დაინახავენ გატანილ საქონელს, ისინი ცდილობენ, რაც შეიძლება იაფად ჩაიგდონ ხელში ეს საქონელი. ანგარიშს უწევენ იმ გარემოებას, რომ თამბაქოს დიდ ხანს ვერ შეინახავენ, საწყობში ვერ დააწყობენ, რადგანაც ეს დიდ ხარჯებს ითხოვს, ერთი ადგილიდან მეორეზე ვერ გადაიტანენ, ფრახტი ძვირია და ამიტომ ფიქრობენ იქაური ვაჭრები, თუ კი ხელს მოუჭერთ, თავად ჩავიგდებთ ხელშიო. ამიტომ ჩვენ არ ვცდილობთ საერთოდ წინასწარ გავიტანოთ თამბაქო, მაგრამ ჩვენ იძულებული ვიყავით გაგვეგზავნა ერთი ნაწილი, რადგან თქვენ გახსოვთ, ჩვენ საშინელ სასურსათო კრიზისს განვიცდიდით. ევროპაში ხალხი გავგზავნეთ ხორბლეულის შესაძენად. ჩვენი ბონებით იქ ვერაფერს ვერ ვიყიდიდით, უცხოეთის ვალიუტა არ გვქონდა და ამიტომ საჭირო იყო ისეთი საქონლის გაგზავნა, რომელიც რაიმე ღირებულებას წარმოადგენდა. ასეთი საქონელი იყო თამბაქო და ვთქვით, თუ ამ საქონელს ევროპაში ვერ გავყიდით, მაშინ გასაღდება როგორც დასაგირავებელი საქონელი, რომელშიაც მოგვცემენ ხორბლეულობას.

მაგრამ გაიგებდით, ჯერ მგონი არც კი გასულა გემი სოხუმიდან, ჩვენ იძულებული ვიყავით გაგვეგზავნა 34.000 ფუთი თამბაქო და აი რატომ: ჩვენ ამას წინათ შევიძინეთ ხორბალი, იმის გამოსასყიდად დაგვჭირდა თანხა და იძულებული ვიყავით დაგვეგირავებინა თამბაქო იტალო-კავკასიურ ბანკისთვის. ჩვენ მივიღთ 68.000 გირვანქა სტერლინგი და ეს ფული ჩვენ მოვიხმარეთ ხორბალში. იტალო-კავკასიური ბანკის უმთავრესმა გამგეობამ მოითხოვა, რომ ეს თამბაქო არ დარჩენილიყო აქ. შეიძლება პოლიტიკური მოსაზრება ჰქონდათ, ბოლშევიკების მოახლოვებამ დააშინა, მე ეს არ ვიცი. ყოველ შემთხვევაში, ჩვენ იძულებული ვიყავით დავთანხმებოდით, რადგან თამბაქო დაგირავებული იყო. მეტი თამბაქო ჩვენ არ გაგვიტანია. არის კიდევ გატანილი თამბაქო ხოშტარიას მიერ. ეს იყო გადაწყვეტილი მაშინ, როდესაც მთავარი სამმართველო არსებობდა და მომარაგების სამინისტრო ფაქტის წინაშე იდგა.

ბაზარი არ გაუფუჭებია ჩვენს თამბაქოს. ბაზარი გააფუჭა იმ აუარებელმა თამბაქომ, რომელიც სხვა და სხვა ქვეყნებიდან მოაწყდა ევროპის ბაზარს, მაგ. სამსუნის თამბაქო და სხვ. სანამ ოსმალეთი საომარ მდგომარეობაში იყო, მანამ თამბაქო ევროპაში არ გადიოდა. მაგრამ ეხლა ოსმალეთის თამბაქო გადის, თამბაქო გადის აგრეთვე ყირიმიდან. ამასთანავე თქვენი ყურადღება ერთ გარემოებას უნდა მივაქციო: აქამდის ინგლისში სრულიად აკრძალული იყო თამბაქოს თესვა, მაგრამ 1918 წლის ივნისში მთავრობამ ნება დართო თამბაქო დაეთესათ. ასე რომ, იქ წელს თამბაქოს საკუთარი მოსავალი ექნებათ.

მე უკვე მოგახსენეთ: უმთავრესი მიზეზი თამბაქოზე ფასების დაწევისა არის არა ის, რომ ჩვენი თამბაქო ბევრია გატანილი, არამედ ის, რომ სხვა და სხვა ქვეყნებიდან ბევრი თამბაქო შევიდა ევროპაში. მარტო ჩვენს თამბაქოს არ შეეძლო დიდი გავლენა მოეხდინა ბაზარზე.

რაც შეეხება თამბაქოს შეკონვას და ხარისხებად დანაწილებას, ეს ეკუთვნის არა მომარაგების სამინისტროს, არამედ იმ შუამავლებს, რომელთაც ბ-ნი ასათიანი ხშირად მხარს უჭერს (ასათიანი: რატომ თქვენ თვითონ არ დაანაწილეთ და ბაზარზე ისე არ გაიტანეთ?). თამბაქო დანაწილებული იყო კიდეც და სხვა და სხვა საწყობებში ეწყო (ივ. ლორთქიფანიძე: ერთ გემში რად ჩაყარეთ არეულად?). ჩვენი თამბაქო, რომელიც შეუკონელი და დაუნაწილებელი მივიღეთ, ნაწილდება ჩვენი რწმუნებულის, გოკიელოვის ზედამხედველობის ქვეშ, და მე ვფიქრობ, რომ ის თამბაქო, რომელსაც ჩვენ დავანაწილებთ და გავგზავნით, ისეთ მდგომარეობაში არ ჩავარდება, როგორც ის თამბაქო, რომელიც შუამავლების მიერ იყო დანაწილებული და შემდეგ ასე გაგზავნილი. ამ რიგად, ამ ბრალდებაში არავითარი წილი არ მიუძღვის მომარაგების სამინისტროს.

დეფექტები კი, რასაკვირველია, არის და მგონია, ახალ საქმეში არც შეიძლება, რომ დეფექტები არ იყოს. მაგრამ მიუხედავად ამ დეფექტებისა, ჩვენ გავაკეთეთ ის, რის გაკეთებაც ჩვენ შეგვიძლიან. მართალია, ჩვენ გეუბნებით, უვიცები ხართო და სხვა, მაგრამ ბოლოს დაინახავთ, რის გაკეთება შევძელით.

შემდეგ, აქ სთქვეს, რომ თამბაქოს რაღაც მატლი გაუჩნდაო. რა უყოთ ახლა, რომ გაუჩნდა. განა ეს ჩვენი ბრალია? ეს იმის ბრალია, რომ სოხუმის საწყობში ბევრი თამბაქო დაგროვდა ომის გამო. იქ ახლა თავი მოიყარა 1.000.000 ფუთმა თამბაქომ. ყველამ ამან ხელი შეუწყო ამ მატლის გაჩენას.

თავის დროზე ყურადღება იყო მიქცეული და მიწად-მოქმედების სამინისტროს სპეციალისტები ამ საქმეს იკვლევენ და სათანადო ზომებს იღებენ. აი საქმე ასეთ მდგომარეობაში არის.

დასასრულ, აქ არც ერთ მოწინააღმდეგეს არც ერთი სიტყვა არ უთქვამს თვით კრედიტის წინააღმდეგ. წინააღმდეგი რომ იყვნენ, ეს სასაცილო მდგომარეობაში ჩაგვაყენებდა. და მე დარწმუნებული ვარ, დამფუძნებელი კრება ამ სასაცილო მდგომარეობაში არ ჩაგვაყენებს, რადგან გამოვიდოდა, რომ ჩვენ მონოპოლიას ვაცხადებთ, ხოლო მის ცხოვრებაში გასატარებლად თანხას არ ვიღებთ. ამიტომ მე დარწმუნებული ვარ, ეს კრედიტი, რომელიც ამ საქმისთვის არის საჭირო, გაღებული იქნება.

თავმჯდომარე: სიტყვა ეკუთვნის დამფუძნებელი კრების წევრს, ბ. თევზაიას.*

ბ. თევზაია (მომხს.): მე უნდა ვსთქვა, რომ ყველაფერი ის, რაც განაცხადა აქ დამფუძნებელი კრების წევრმა ასათიანმა, ნათქვამი იყო კომისიის სახელით. ისინი ამბობენ, რომ დეფექტები იყოვო. მე დეფექტებს უარს არ ვყოფ, მე არ უარვყოფ, რომ ჩვენს თამბაქოზედ ფასი დაეცა. ბუნებრივად ევროპაშიაც თამბაქოზედ საერთოდ ფასი დაეცა, მაგრამ ჩვენს თამბაქოზედ განსაკუთრებით იმიტომ დაეცა ფასი, რომ მაზედ არ იყო განსაკუთრებული ყურადღება მიქცეული. ამასთან ჩვენ ვსთქვით, რომ ზოგიერთი წრეები ძალიან დაინტერესებულნი იყვნენ ამაში. ეს ეხება არა მარტო პროვოკატორებს, არამედ თვით საბერძნეთის მთავრობის მოქმედება იქით იყო მიმართული, რომ წაეყვანა ეს მწარმოებლები თავის სამშობლოში. თვით მთავრობა ღებულობდა მონაწილეობას, რომ თვით ჩვენში დაინტერესებული მწარმოებელი ეშოვნა, რომ თავისი ქვეშევრდომები გამოეხსნა და იქ გაეჩაღებინა წარმოება. ყოველი სახელმწიფო ცდილობს, რომ ააყვავოს თავისი მეურნეობა. საბერძნეთს არამც თუ ჩვენი დანგრევა უნდოდა, არამედ ის, რომ მწარმოებელი ეშოვა თავის ქვეყნისთვის და ამას ჰქონდა ერთნაირი გავლენა წარმოების დაცემაზედ. მეორე ორატორმა, ბ. ლორთქიფანიძემ ბრძანა, რომ „გუმისტანში“ დაეცა წარმოება და თვითონ სთქვა, რომ იქ ბერძნები იყვნენო და ბერძნები უცხოეთში წავიდნენო. მანვე განაცხადა, რომ ყირიმის თამბაქო უცხოეთში არ წასულავო. საბუთათ მოიყვანა ის რომანტული მოსაზრება, რომ მოხალისეები თავს იცავდნენ და ამიტომ თამბაქოსთვის არ ეცალათო. იქ კი ასე რომანტიულად არ იყო საქმე. იქ იდგა საკითხი: ჯერ თამბაქო და მერე ცოლ-შვილი. ასეთია ბურჟუაზიული ტაქტიკა და მუშაობა. თქვენ იცით, რომ ამ დებულების უარყოფა არ შეიძლება, ამას უნდა ყურადღება მივაქციოთ. მწარმოებლებს ჩვენ განსაკუთრებული ყურადღება მივაქციეთ, რადგან ისინი არიან ამ საქონლით დამზადებულნი ბურჯი ჩვენი წარმოების აღორძინებისა და დეფექტები, რომელიც არის, მომავალში გასწორებული უნდა იყოს ეს დეფექტები. და რაც შეეხება საერთაშორისო ბაზარს, დროებითი მოვლენა არის და თუ იქ დაეცა ფასი თამბაქოზედ, სხვა წარმოებაზეც დაეცა, ეს არ არის ისეთი მიზეზი, რომელიც განადგურებას უქადის ჩვენს წარმოებას. აქ მიზეზი მთავრობა არ არის (ლორთქიფანიძე: სტერლინგი რა ღირს?). დიდი ღირს, მაგრამ თამბაქოზე შედარებით ფასი დაეცა. მომავალში საქმე რაციონალურად უნდა მოვაწყოთ. იმედია ამ დებატების შემდეგ მიექცევა განსაკუთრებული ყურადღება დეფექტებს, რომელიც განადგურებას უქადის ჩვენს ქვეყანას და საქმე გამოსწორებული იქნება.

თავმჯდომარე: კამათი დასრულებული გახლავთ. ვინ არის წინააღმდეგი, მუხლობრივ განხილვაზედ გადავიდეთ. წინააღმდეგი არავინ არის. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე.

(მუხლობრივ განხილვის შემდეგ მიღებულ იქნა და გადაეცა სარედაქციო კომისიას).

2. განგრძობა მსჯელობისა სახელმწიფოს 1919-1920 წ. ბიუჯეტის შესახებ.

თავმჯდომარე: სიტყვა ბ. შენგელაიას ეკუთვნის.

ლეო შენგელაია (სოც.-რევ.): მოქალაქენო, დამფუძნებელი კრების წევრნო! როგორც იქნა დიდი ვაი-ვაგლახის შემდეგ მთავრობამ წარუდგინა დამფუძნებელ კრებას რაღაც ბიუჯეტის მაგვარი.

ამ სამი წლის განმავლობაში ეს არის პირველი შემთხვევა, როდესაც ჩვენ გვეძლევა საშუალება დავსვათ საკითხი რესპუბლიკის შემოსავალ-გასავალზე და ვიქონიოთ მსჯელობა მთავრობის საერთო პოლიტიკაზე. როგორც სჩანს, ამ სამი წლის განმავლობაში ჩვენ ბევრი ვსჭამეთ, ისე ბევრი, რომ მარტო ციფრების დაწერასა და გადაწერას ორი წელიწადი მოუნდა. ამიტომაც არის, რომ თვით მესამე წლის თავზედაც ჩვენ ვერ შევადგინეთ ნამდვილი ბიუჯეტი, ვინაიდან ის, რაც ჩვენ დღეს გვაქვს, არის არა ბიუჯეტი, არამედ უკეთეს შემთხვევაში უბრალო კონსპექტი არ არსებულ ძირითადი შრომისა, იგი არის უბრალო საბუხჰალტერო ანგარიში. მიუხედავად ამისა, უნდა ითქვას, სოციალ-დემოკრატიულ დამფუძნებელ კრებას ისტორიის წინაშე მაინც ერთგვარ დამსახურებად ჩაეთვლება ალბათ ის გარემოება, რომ ვიდრე ის დაიშლებოდა, დამფუძნებელი კრება დაამტკიცებს უკანა რიცხვით იმას მაინც, რასაც ბურჟუაზიული პარლამენტები ჩვეულებრივად წინა რიცხვით ამტკიცებდენ!

ეკონომისტების აზრით, ბიუჯეტი, საბიუჯეტო უფლება არის ის აღვირი, რომლის საშვალებითაც საკანონმდებლო ორგანოს ხელთ უჭირავს აღმასრულებელი ორგანოები, რომლის საშვალებითაც იგი განაგებს ქვეყანას და იმორჩილებს მთავრობას. როგორც ხედავთ, ამ სამი წლის განმავლობაში ეს აღვირი აღარ ჰქონია ჩვენს მთავრობას, ის მოქმედებდა სრულიად უპასუხისმგებლოდ, უკონტროლოდ. ის მხოლოდ დღეს მოდის აქ, მაგრამ მოდის არა იმისათვის, რომ დამფუძნებელ კრებას სთხოვოს ნამდვილი ბიუჯეტის, ნამდვილი ხარჯთ-აღრიცხვის დადასტურება, არა, მას მოაქვს ძველი ანგარიშები, გაუმართლებელი საბუთები, თითქოს ეს არის მძიმე კომანდიროვკიდან ახლად დაბრუნდაო! ის მოდის ძველი კვიტანციებით, შეჭმული ბიუჯეტი!.. ის მოითხოვს ჩვენგან ამ კვიტანციების დადასტურებას. რა თქმა უნდა, თუ ლაპარაკი, მსჯელობა არ არსებულ საგანზე მეტაფიზიკური და მომაბეზრებელია, მით უფრო ლაპარაკი, მსჯელობა უკვე „შეჭმულზე“ მეტად არა სასიამოვნოა. მაგრამ ვინაიდან აქ არის ლაპარაკი სახელმწიფოს მეურნეობაზე, ხალხის ნაშრომ-ნაოფლარზე, ჩვენ მოვალეთ ვრაცხთ ჩვენს თავს, როგორც ხალხის წარმომადგენელნი, განვიხილოთ ეს სუროგატი ბიუჯეტისა, მოკლეთ შევეხოთ მთავრობის პოლიტიკასა და ეკონომიკას და გამოვარკვიოთ, რათ არის მისი პოლიტიკა ასე მერყევი და საცოდავი!.. უპირველეს ყოვლისა უნდა მოგახსენოთ, რომ ჩვენი ბიუჯეტი არის მეტად თავისებური ბიუჯეტი, ან უკეთ რომ ვსთქვათ, ის არ არის სრულებით ბიუჯეტი. ბიუჯეტი ჰქვია, როგორც ვიცით, სახელმწიფოს მეურნეობის მომავალ გეგმას, აქ კი არავითარ მომავალზე არ არის ლაპარაკი და არც რაიმე გეგმა არ არის წარმოდგენილი.

გარდა ამისა, ჩვენი ბიუჯეტი არის საინტერესო იმ მხრით, რომ ის არის წარმოდგენილი „სოციალისტური მთავრობისა“ და სოციალისტური საბიუჯეტო კომისიისაგან. ეს არის სრულიად ახალი მომენტი. ეს გარემოება ჩვენ გვაძლევს სრულს უფლებას ამ ბიუჯეტის პროექტის ავტორებს მოვთხოვოთ ახალი პრინციპები, ახალი საფუძვლები, რომლებზედაც უნდა იყოს დამყარებული სოციალისტური ეკონომიკა და სოციალისტური ფინანსები. არის თუ არა რაიმე ამის მსგავსი ამ პროექტში?

აქ ჩამოთვლილია სხვა და სხვა პარაგრაფები, შემოსავლის წყაროები, გასავლის სტატიები; არის ლაპარაკი პირდაპირ და არაპირდაპირ გადასახადებზე, ბაჟებზე, მაგრამ თქვენ აქ ვერ ნახავთ ვერც ერთ წყაროს, რომელიც მოწმობდეს, რომ ჩვენში, ჩვენს ეკონომიურ ცხოვრებაში მოხდა რადიკალური ცვლილება, რომ მასში შეანათა ახალმა სხივმა.

სამაგიეროთ ამ პროექტში თქვენ ნახავთ მეტად კურიოზულ მუხლებს, ყოვლად მიუღებელ ხარჯებს, ანტიხალხურ სტატიებს. ასეთი კურიოზული არის ის გარემოება, რომ ჩვენი მთავრობა აგერ მესამე წელიწადია, რაც მილიონებს ხარჯავს ეკლესიის საჭიროებისათვის, იმ ეკლესიისა, რომელიც არამც თუ სოციალისტური, უბრალო დემოკრატიულ პროგრამების მიხედვითაც კი უნდა იყოს სახელმწიფოსაგან გამოყოფილი. ჩვენში ეს არ მოხდა. ნუ თუ ეს ისე ძნელი საქმე არის, რომ სამი წლის განმავლობაში მისი განხორციელება შეუძლებელი შეიქნა? მე მესმის, თქვენ შეგეძლოთ რაიმე გასამართლებელი საბუთი მოგეყვანათ, რომ ჩვენი სამღვდელოება იყოს ისე ძლიერი, როგორც არის, მაგ. პაპი იტალიაში, რომელიც მეფეებს ტახტიდან ჩამოგდებით ემუქრება, მარა ჩვენი სამღვდელოება თავის გავლენით უძლურია. იქნებ ჩვენი სამღვდელოება უფრო რევოლიუციონურია, ვიდრე სხვა ქვეყნებში? მაგრამ ამას ხომ ვერავინ იტყვის, განსაკუთრებით იმ უკანასკნელი ყრილობის შემდეგ, სადაც ჩვენი ეკლესიის წარმომადგენლებმა სავსებით გამოამჟღავნეს თავიანთი რეაქციონერობა!..

მაშ, რა არის მიზეზი, რომ ეს თავის-თავად უბრალო, მაგრამ მშრომელი ხალხისათვის მეტად საჭირო რეფორმა ეკლესიის გამოყოფის შესახებ თქვენ არ გაატარეთ? ამის ერთად ერთი მიზეზი არის მთავრობის უთაობა, უინიციატივობა.

ეკლესიის გამოყოფის საკითხი არის უფლებრივი რეფორმა, ხოლო მოგეხსენებათ, რომ ყოველი უფლებრივი რეფორმის გატარება დამოკიდებულია ძალთა განწყობილებაზე. თუ არსებული ძალთა განწყობილება ხელს უწყობს ამა თუ იმ რეფორმის გატარებას, მისი ცხოვრებაში გატარება შეიძლება 24 საათში!.. ასეთი ახირებული და ყოვლად მიუღებელი მუხლები კიდევ ბევრია წარმოდგენილი პროექტში. პროექტში არის ლაპარაკი მიწების გაყიდვაზე, ნავარაუდევია აქედან სამასი მილიონი. მთავრობა ფიქრობს, მიწებს გავყიდი და ფულები შემომივაო. მე გეკითხებით თქვენ: ნუ თუ იმ ქვეყანაში, სადაც გლეხობა მიწის შიმშილს განიცდის, სადაც მიწის ასეთი სივიწროვეა, ნუ თუ ასეთ ქვეყანაში სირცხვილი არ არის, რომ ეგრედწოდებულ სოციალისტურ მიწებს ბაზარზე ყიდიდენ?! (ხოჭოლავა: სად ყიდიან?). თქვენ იცით, სად ყიდიან; თუ არ იცით, კითხეთ თქვენს ამხანაგებს და ისინი გეტყვით. ბიუჯეტის პროექტში არის აგრეთვე ლაპარაკი არა პირდაპირ გადასახადებზე. განა ეს არ არის ოპოთეოზი უპრინციპობისა?. განა ეს იმას არ ნიშნავს, რომ სოციალ-დემოკრატია საბოლოოდ გაკოტრდა?!.

მაშასადამე, ეს ბიუჯეტი არ არის დამყარებული ახალ პრინციპებზე, ახალ საფუძვლებზე; ის სავსებით დამყარებულია ძველ საფუძვლებზე, ხოლო თუ რაიმე არის მასში ახალი, ყოვლად მიუღებელი და სამარცხვინოა!

ეს არ არის სოციალისტური, ეს არის ნამდვილი რეაქციონური ბიუჯეტი! (ასათიანი: მართალია!). მე ვფიქრობ, რომ იმ პარტიას, რომელიც დღეს სდგას ჩვენი ქვეყნის სათავეში, სხვანაირი უკეთესი ბიუჯეტის წარმოდგენა არ შეეძლო, თუ ის არ უღალატებდა თავის პრინციპებს, თავის ბუნებას და იმ პროგრამას, რომელსაც ის ჩვენში 25 წლის განმავლობაში იცავდა.

მოგეხსენებათ, რომ სოციალ-დემოკრატია იზიარებს ეგრედწოდებულ მონისტურ მსოფლმხედველობას. მისი პოლიტიკა, მისი ეკონომიკა გამომდინარეობს ამ მსოფლმხედველობიდან. ამ მხრივ ჩვენთვის მეტად საინტერესოა აღვადგინოთ ჩვენს მეხსიერებაში ის, თუ როგორ ჰქონდა სოციალ-დემოკრატიას წარმოდგენილი დღევანდელი ვითარება და როგორ ჰქონდა გაგებული მას საკუთარი როლი ამ პროცესში (ხმაურობა).

მაგ. ბატონი ნოე ჟორდანია აი როგორ ახასიათებდა მისი პარტიის მომავალ ტაქტიკას, მის როლსა და პერსპექტივას.

ბ. ნ. ჟორდანია ჯერ კიდევ 1905 წელს ხაზგასმით სწერდა: „სოციალ-დემოკრატიული მოღვაწეობა მოითხოვს ბურჟუაზიის პოლიტიკურ ბატონობასო“.

„სოციალ-დემოკრატია იღწვის ბურჟუაზიულ წყობილების დასამყარებლად, ბურჟუაზიულ რევოლიუციის მოსახდენადო“.

ასე სწერია ნ. ჟორდანიას წიგნაკში, რომელსაც სახელად ჰქვია: „სოციალ-დემოკრატია, დემოკრატია და სოციალისტ რევოლიუციონერები“.

დღეს სოციალისტ-დემოკრატები ენას არ მოაბრუნებენ ისე, რომ არ ახსენონ დემოკრატია, დემოკრატიული.

ბ. ნ. ჟორდანია აი რასა სწერდა დემოკრატიის შესახებ: „დემოკრატია არის ერის უმრავლესობის პოლიტიკური ბატონობა. არც ერთი პარტია არ არის მუშათა პარტიის ისეთი მტერი, როგორც დემოკრატია“.

ბ. ჟორდანია უფრო შორს მიდიოდა, ის პირდაპირ ამბობდა: „სოციალ-დემოკრატი მინისტრი - ეს ნიშნავს სოციალ-დემოკრატ გუბერნატორს, სოციალ-დემოკრატ პოლიციელს, სოციალ-დემოკრატ ჟანდარმსო“.

რას ნიშნავს ყოველივე ეს?

ეს ნიშნავს იმას, რომ სოციალ-დემოკრატია ფიქრობდა (ხმაურობა): ჩვენში მოხდება რევოლიუცია, მას სათავეში ჩაუდგება ბურჟუაზია, ჩვენ ვიქნებით უმცირესობაში და მთავრობას ოპოზიციაში ჩაუდგებითო.

ეს პროგნოზი, ისე როგორც სოციალ-დემოკრატიის ყველა პროგნოზები, არ გამართლდა. ჩვენი ქვეყნის სათავეში სოციალ-დემოკრატია მოექცა და აი აქედან იწყება მთელი ტრაღიზმი სოციალ-დემოკრატიისა, აქ არის წყარო მისი დაბნევისა.

ამ შემთხვევაში სოციალ-დემოკრატიას მოუვიდა ის, რაც ოდესღაც კოლუმბს, რომელმაც ამერიკა აღმოაჩინა.

როგორც ვიცით, კოლუმბი ინდოეთში მიდიოდა, ხოლო თავი ამოჰყო ამერიკაში.

ასევე დაემართა სოციალ-დემოკრატიას: ის მიდიოდა ბურჟუაზიის სამეფოში და თავი ამოჰყო სოციალ-დემოკრატიულ სახელმწიფოში.

სოციალ-დემოკრატიასა და კოლუმბს შორის, რა თქმა უნდა, არის განსხვავებაც: კოლუმბი, ვიდრე ის ამერიკას აღმოაჩენდა, ყაჩაღი იყო, ხოლო შემდეგ, ზნე გამოიცვალა, აშკარა ყაჩაღობაზე ხელი აიღო.

სოციალ-დემოკრატიამ ამ მხრივ ცოტა სხვანაირი ევოლიუცია განიცადა: რევოლიუციამდე ის იყო ასე თუ ისე რევოლიუციონური, მებრძოლი პარტია. რევოლიუციის შემდეგ იგი განაციონალ-დემოკრატდა და ბევრმა მის წრიდან ლეგალურ ყაჩაღობას მიჰყო ხელი (ხმები: რას ნიშნავს ლეგალური ყაჩაღობა?). და ეს არის უმთავრესი მიზეზი იმისა, რომ ისეთი ღარიბი ხალხის ბიუჯეტი, როგორიც ჩვენა ვართ, აღწევს ორ მილიარდამდე! (მთავრობის ადგილებიდან: რას ნიშნავს ლეგალური ყაჩაღობა?). მოითმინეთ, ბატონებო, და დოკუმენტებით დაგიმტკიცებთ, თუ რას ნიშნავს ლეგალური ყაჩაღობა (ხმაურობა).

რევოლიუციის შემდეგ სოციალ-დემოკრატიის წინაშე გადაიშალა სამი შესაძლებლობა, სამი შესაძლებელი გეზი, რომლითაც მას შეეძლო წარემართა ჩვენი პოლიტიკური და ეკონომიური ცხოვრება: ერთი იყო - ბურჟუაზიული ეკონომიკა და ბურჟუაზიული პოლიტიკა; მეორე - ალოგიური - ბურჟუაზიული ეკონომიკა და სოციალისტური პოლიტიკა; ხოლო მესამე შესაძლებლობა იყო - სოციალისტური ეკონომიკა და სოციალისტური პოლიტიკა.

ამ სამში სოციალ-დემოკრატებს შეეძლოთ რომელიმე ერთი აერჩიათ. როგორ მოიქცენ სოციალ-დემოკრატები, რომელ გზას დაადგენ ისინი?! თუ ჩვენ მხედველობაში მივიღებთ იმ გარემოებას, რომ ჩვენში რევოლიუციის შემდეგ ეკონომიურ ცხოვრებაში არავითარი ცვლილება არ მომხდარა; თუ მივიღებთ მხედველობაში, რომ კერძო საკუთრება საწარმოო იარაღებზე და საშვალებებზე ხელუხლებელია და თუ ამასთან დაუჯერებთ სოციალ-დემოკრატებს, რომლებიც ყოველ გზა ჯვარედინზე გაიძახიან, რომ მათი პოლიტიკა არის სოციალისტური, რომ ისინი ჩვენში სოციალისტურ პოლიტიკას აწარმოებენ, თუ ამას ყოველივეს მხედველობაში მივიღებთ, გამოდის, რომ ჩვენი მთავრობის ეკონომიკა არის ბურჟუაზიული, ხოლო მისი პოლიტიკა არის სოციალისტური. თუ ჩვენ მივაქცევთ ყურადღებას იმ სულიერ გარდატეხას, რომელიც თითქოს ემჩნევა სოციალ-დემოკრატიას, განსაკუთრებით რუსეთთან ზავის შემდეგ - მოიგონეთ ბ. ნ. ჟორდანიას დეპეშა ლენინთან, ან და მისი მოხსენება პარტიულ თათბირზე, მაშინ გამოდის, რომ ჩვენი ქვეყნის ეკონომიკაც სოციალისტურია და პოლიტიკაც სოციალისტური, მაგრამ თუ ჩვენ ანგარიშს არ გაუწევთ იმას, რასაც სოციალ-დემოკრატია ლაპარაკობს, რადგანაც ის იმისდამიხედვით ლაპარაკობს, თუ საიდან ჰქრის ქარი - არამედ თუ მივიღებთ მხედველობაში სოციალ-დემოკრატიის ყოველ დღიურ პრაქტიკას, მის საქმიანობას, მაშინ ჩვენ დავინახავთ, რომ სოციალ-დემოკრატიის პოლიტიკაც ბურჟუაზიულია და ეკონომიკაც ბურჟუაზიულია.

შეიძლება ეს იყოს ერთად ერთი შემთხვევა, როდესაც მართლდება მარქსიზმის ძირითადი დებულება, რომელიც ამბობს, რომ პოლიტიკა ეკონომიკის ზედნაშენიაო.

(ხმა: თქვენი პოლიტიკა როგორი იყო რუსეთში?). ჩვენს პოლიტიკაზე იმედია აქ გამობრძანდებით და ილაპარაკებთ. პასუხს მაშინ მიიღებთ! გადავიდეთ იმ წარმოებაზე, რომლის საშვალებით გაკეთებას გვპირდება მთავრობა და კერძოდ ფინანსთა უწყების წარმომადგენელი. აქ არის წამოყენებული სხვა და სხვა წყაროები, ნათქვამია, რომ სახაზინო მამულიდგან შემოვა 780 მილიონი მანეთი. ერთი შეხედვით ეს, რა თქმა უნდა, სასიამოვნო არის, მაგრამ, სამწუხაროდ, ეს არის სიყალბე, სიყალბე, ჩადენილი განზრახ, პოლიტიკური და პრაქტიკული მიზნებისთვის. ალბათ აქ მხედველობაში ჰქონდათ ის თანხა, რომელიც უნდა შემოვიდეს სახელმწიფო მიწების გაყიდვიდგან. ბ. ხომერიკი მეორე წელია უცდის ამ თანხას, მაგრამ ის არ შემოდის. თქვენ გაიძახით, რომ გლეხს აუარებელი ფული აქვს დამალული, ისინი ამ ფულს გაიღებენო და ამით ჩვენ შეძლება გვექნება ნაკლები ბონები გამოუშვათ და ასე გავაუმჯობესოთ ჩვენი ფინანსიური მდგომარეობაო, მაგრამ დღემდის არაფერი შემოსულა, და თვით მომხსენებელი ბ. გიორგაძე ბრძანებს, რომ დიდი იმედი იმისა, რომ ეს თანხა შემოვა, არ არისო. ეს დაწერილია იმისთვის, რომ ერთგვარი შთაბეჭდილება მოახდინოთ ხალხში. შეხედეთ, როგორ მიჰყავს მთავრობას საქმე, რა სასურველ ნიადაგზე არის დაყენებული სახელმწიფო მამულების ექსპლოატაცია და სხ. რომ თქვენ სწორედ ის გაქვთ მხედველობაში, ეს სჩანს იმ მოწინავე წერილიდგან, რომელიც „ერთობამ“ უძღვნა ბიუჯეტს. ლაპარაკია აგრეთვე მთავრობის რეგალიებზე. მე მგონია, რომ ეს ცნება რეგალიებისა არც ფინანსიური თვალსაზრისით მისაღები არ არის. ჩვენ ვიცით, რომ არა ერთი ეკონომისტი, ფინანსისტი ფიქრობს, რომ ეს არის დაძველებული კლასიფიკაცია, და მე ვერ გამიგია, რათ უნდა ჩავჭიდოთ ხელი მაინც და მაინც იმას, რაც დაძველებული არის და არა იმას, რაც სინამდვილესთან არის ახლო. რაც შეეხება მეორეს, პოლიტიკურ მხარეს - ამ მხრივაც მიუღებელია იმიტომ, რომ მთავრობის რეგალიებზე ლაპარაკი შეიძლებოდა მაშინ, როდესაც მთავრობასა და ხალხს შორის იყო ერთგვარი შინაური კედელი. ჩვენში, ფორმალურად მაინც, ეს არ არის; თუ არის, ეს შეუწყნარებელია. ჩვენს პირობებში ისე, როგორც შეუძლებელია მთავრობის ქონებაზე ლაპარაკი, შეუძლებელია აგრეთვე ლაპარაკი მთავრობის რეგალიებზე.

აქ აღნიშნული არის, რომ სახელმწიფოს უნდა შემოუვიდეს მთავრობის რეგალიებიდან სულ 43 მილიონი მანეთი. არ ვიცი, როგორ ესმის ჩვენს მთავრობას ან ფინანსთა მინისტრს ეს რეგალიები, რას გულისხმობს ის მასში, მაგრამ თუ ჩვენ მას გავიგებთ ისე, როგორც ეს ესმის პროფესორ იანჟელს, მაშინ მე ეს ციფრი ძლიერ ცოტად მიმაჩნია, რადგან ამ ცნებაში შედის მეტად მნიშვნელოვანი დარგები ჩვენი მეურნეობისა. აქედან 43 მილიონი არ იქნება სრულებით მაჩვენებელი ჩვენი პროდუქტიული მუშაობისა, ჩვენი უნარისა ამ დარგში. არის აქ ლაპარაკი არაპირდაპირ გადასახადებზეც. მე უხერხულად ვიგრძნობდი თავს, სოციალისტების წინაშე არაპირდაპირი გადასახადების წინააღმდეგ მელაპარაკა, მაგრამ როდესაც ჩვენ გვაქვს აქ ერთი მთლიანი ფრონტი ბურჟუაზიულ-დემოკრატიული, მაშინ მე იძულებული ვარ ვილაპარაკო არაპირდაპირ გადასახადებზედაც. ეს არის, როგორც ეს თავად მომხსენებელმა დაახასიათა - ბრმა გადასახადი. ეს გადასახადი არის ბრმა ყოველთვის. ამას შეიძლება მიმართონ მხოლოდ იქ, სადაც მთავრობასა და ხალხს შორის უფსკრული არის, სადაც პოლიტიკის საერთო მიმართულება არის: სიბნელეში იყოლიონ ფართო მასები. სოციალისტს არ შეუძლიან არაპირდაპირი გადასახადების დაცვა. ის არ არის მისაღები არც პოლიტიკურის, არც ეკონომიურის და არც მორალური თვალსაზრისით. ყველასთვის, ვინც იცნობს ფინანსიურ-ეკონომიურ მეცნიერებას, ცხადი გახდება, თუ რამდენად არა სასურველი არის ოდნავ მაინც მოწყობილ სახელმწიფოში ამ არაპირდაპირი გადასახადების გავრცელება და მათზე დამყარება. იგი არ არის პოლიტიკური თვალსაზრისით მისაღები: მას არამც თუ არ შეაქვს განვითარება ფართო მასაში და არ წრთვნის მოქალაქეს, არამედ ის აბრმავებს მას, აჩლუნგებს ინტერესს საზოგადოებრივი საქმეებისადმი. არ არის მისაღები არც მორალურად იმიტომ, რომ ვიცით, თუ რამდენი არა სასურველი კომბინაციები ხდება ამ ნიადაგზე. იგი აფერხებს წარმოებას. არც ამის უტყუარი ფაქტები იცის ფინანსიურმა მეცნიერებამ. მხოლოდ ის მთავრობა მიმართავს არა პირდაპირ გადასახადებს, რომელსაც არავითარი ძალა არა აქვს, რომელიც ეყრდნობა ხიშტებს, რომელმაც დაკარგა ფასი ფართო მასაში, დაკარგა ხალხის ნდობა. ასეთი მთავრობა დაიცავს ამ გადასახადებს არა ლოღიკის ძალით, რა თქმა უნდა, ამაზედ შიშველი, უხეში ძალით (ხმაურობა). აქ არის ლაპარაკი აგრეთვე პირდაპირ გადასახადებზე (თევზაია: ეს შეიძლება?) მოგახსენებთ, რა შეიძლება და რა არა. თუ ჩვენ გვინდა, რომ პირდაპირი გადასახადები ცხოვრებაში გატარდეს ისე, როგორც სასურველი არის, ამისთვის საჭიროა მთელი რიგი შესაფერ პირობებისა როგორც ეკონომიკაში, ისე პოლიტიკაშიც. აქ საჭიროა უპირველეს ყოვლის სისტემა ამ გადასახადებისა. გვაქვს თუ არა ეს სისტემა? არავითარი სისტემა ჩვენ არა გვაქვს და ეს თვით გიორგაძემ მოგახსენათ. მან აქ სთქვა: ჯერ-ჯერობით ის გადასახადიც ვერ გაგვიტარებია ცხოვრებაში, რომელიც შემოსავლის კვალობაზე გავაწერეთო. ეს პროგრესიული გადასახადი არის დემოკრატიული მინიმუმი ამ საკითხში! გარდა ამისა, საჭირო არის ამკრეფი აპარატი, მიზანშეწონილი, სერიოზული აპარატი. ასეთი აპარატი ჩვენ არა გვაქვს. ჩვენ არა ერთხელ მოგვისმენია უწყების წარმომადგენლის აზრი იმის შესახებ, რომ თუმცა ჩვენ არა გვაქვს ეს საქმე რიგიანად დაყენებული, მაგრამ მომავალში გამოვასწორებთო და სხვ. ჩვენი გადასახადის ინსპექტორები სრულიად არ სდგანან თავიანთ დანიშნულების სიმაღლეზე. ესენი მეტად ზერელედ უყურებენ საქმეს, ისინი დაბრძანდებიან თავიანთ სავარძელზე და ფიქრობენ, რომ მოქალაქე იმდენად შეგნებული არის, რომ თითონ შემოიტანს გადასახადსო. გარდა ამისა, პირდაპირი გადასახადი რომ ცხოვრებაში გავატაროთ, საჭიროა შეგნება მოვალეობისა სახელმწიფოს წინაშე. არის თუ არა ეს შეგნება მოვალეობის სახელმწიფოს წინაშე, შეგნება, რომ საერთო საქმისათვის ყველამ თავისი წვლილი შეიტანოს? მოგახსენეთ, რომ ეს შეგნება არ არის ფართო მასაში (ხმა: რა შუაშია ეს?) ეს იმ შუაში არის, რომ გაიგოთ, რომ ამ პირდაპირი გადასახადებით მთავრობა შორს ვერ წავა. ბოლოს და ბოლოს, ეს არ არის ის მთავარი საშვალება, რომლითაც შეიძლებოდეს შევებრძოლოთ ჩვენს ფინანსიურ კრიზისს. თქვენ კი მეტი არაფერი გაქვთ. მე მოგახსენებთ, რომ ეს შეგნება მოვალეობისა არ არის არამც თუ საშუალო მოქალაქეში; ჩვენ ყველანი პარტიის წევრები ვართ და ვიცით, როგორ იხდიან პარტიული წევრები პარტიულ გადასახადს. თქვენს ყრილობაზედაც იყო განცხადება და მსჯელობა იმაზე, რომ თქვენს პარტიულ წევრებს არ შემოაქვთ თქვენს კასაში საწევრო გადასახადი. და როგორ გინდათ, რომ საშვალო მოქალაქე გაიმსჭვალოს ისეთი სიყვარულით და ნდობით სახელმწიფოსადმი, რომ მან გაიღოს საჭირო თანხა.

ავიღოთ საშუალო გადამხდელი გლეხი, მუშა. ის დიდი ნდობით და სიყვარულით არ უყურებს სახელმწიფოს. ამის მიზეზი ის არის, რომ ძველ სახელმწიფოს ჟანდარმები და სტრაჟნიკები განაგებდენ. ესენი მხოლოდ ბატონებათ ევლინებოდენ მშრომელ ხალხს, ხოლო ახალ სახელმწიფოს მათთვის ჯერ არაფერი მიუცია სახეირო. აქედან შეიქმნა სახელმწიფოსადმი უნდობლობის ფსიქოლოგია. ვიდრე არ შეცვლილა მდგომარეობა, ეს ფსიქოლოგიური ნიადაგი, ძნელი არის, რომ ამ გადასახადების სისტემა თქვენ ცხოვრებაში გაატაროთ. ამ ფსიქოლოგიის შეცვლას უნდა ათეული წლები. ერთ შემთხვევაში შეიძლება, რომ გლეხმა ეს გადასახადი გადაიხადოს, სახელდობრ, თუ ის სამართლიან საფუძვლად შემოსავლის კვალობაზედ იქნება აღებული; თუ ჩვენი მუშა და გლეხი დარწმუნებული იქნება, რომ ყოველი კაპეიკი, რომელსაც ის იღებს, მოხმარდება მის საერთო საქმეს. თუ ის ამაში დარწმუნებული იქნება, ის არ დაიშურებს, ის მაშინ გაიღებს ფულს. მაგრამ ვიდრე ჩვენი ქვეყნის სათავეში იქნებიან ბბ. რამიშვილები, ხომერიკები, ავალიანები და ძმანი მათნი, მანამ მას ეს რწმენა არ ექნება. თქვენ დაგრჩათ მეორე გზა: თქვენ შეგიძლიანთ ეს გადასახადი გადაიტანოთ შეძლებულ კლასზე, დაბეგროთ ბურჟუაზია, ეს იქნებოდა სავსებით მისაღები სოციალისტებისათვის, მაგრამ ამას თქვენ როგორ იზამთ?! თუნდაც რომ ამ ზომას თქვენ მიმართოთ, თუ საერთო სისტემა არ შეიცვალა, ბურჟუაზია ამ გადასახადებს გადაიტანს მომხმარებელზედ. და ბოლოს და ბოლოს, პასუხს აგებს ისევ მომხმარებელი, ისევ მუშა, ისევ გლეხი!.. თქვენ შეგიძლიანთ მიმართოთ იძულებით ზომებს, მაგრამ თუ რეპრესიულ ზომებს მიმართავთ ბურჟუაზიის წინააღმდეგ, მაშინ თქვენ გააჩაღებთ სამოქალაქო ომს, რომლისაც თქვენ გეშინიათ, ხოლო თუ იძულებით ძალას მიმართავთ გლეხების, მშრომელი ხალხის წინააღმდეგ, მაშინ ყოველ სოფელში აჯანყებას მიიღებთ! (ჯუღელი: რას დემაგოგობთ?!). დიახ, ეს ასე იქნება! თუ რომელიმე საზოგადოებას არ უნდა გადასახადების გაღება, თქვენ გაგზავნით იქ დამსჯელ რაზმებს და აამოძრავებთ მთელს თქვენს იძულებით აპარატს, თქვენ ამით შექმნით ახალ ფორმებს. ასეც რომ იყოს, მე არ ვიცი, რამდენად მისაღებია დემოკრატიული მთავრობისათვის, რომ თქვენ გლეხებს მოსთხოვოთ ფული და თუ უარს იტყვიან ისინი, გაუგზავნოთ დამსჯელი რაზმები და გადასწვათ სოფლები, ხოლო შემდეგ მიადგეთ და უთხრათ მათ: ხმა მომეციო, გაატარებთ ამას ცხოვრებაში? (ხმა: რა შუაშია ეს?). თუ უნარი გაქვთ გაგებისა, მაშინ გაიგებთ, რა შუაშია... (ს. ჯაფარიძე: ეს არის აგიტაცია ბოლშევიკური, და დღევანდელ პირობებში ეს არის მათი აგენტობა!). მე ბიუჯეტის განხილვის დროს ანგარიშს ვუწევ ობიექტიურ პირობებს, თქვენ კი ყველგან ბოლშევიკები გელანდებათ! ამ ექსპედიციებზედ და რაზმებზედ უფრო მეტი ფული დაგჭირდებათ, ვიდრე ეს ყველა გადასახადები მოგცემენ.

ამნაირად, იქნება მოჯადოვებული წრე, რომლიდანაც არის ერთად ერთი გამოსავალი, - ეს არის თქვენი ისევ გასოციალისტება (სიცილი).

თავმჯდომარე: უკაცრავად, სამი საათი გახლავთ. როგორა გნებავთ, გავაგრძელოთ მსჯელობა თუ არა (გაათავოს, გაათავოს!). მაშ მივცეთ საშვალება, რომ გაათავოს? (გთხოვთ განაგრძოთ!).

შენგელაია: თქვენი გასოციალისტება შეუძლებელია. თქვენ ხელში გიჭირავთ მომავლის დროშა, ხოლო დაბრძანებულხართ წარსულის სკამზე და ვიდრე ეს გრძელდება, მენშევიკური ნაზარეთიდან ხეირი არ იქნება! პროექტში არ არის აღნიშნული ერთი მთავარი წყარო - ეს არის ბეჭვდვითი მანქანა, რომელიც ჩვენმა მთავრობამ მძლავრად აამოქმედა, რომ ყალბი ბონების გამოცემაც კი დაგჭირდათ. ბ. ავალიანმა და მასთან მთავრობამ ამაზე კისერი მოიტეხეს. უნდა ვიფიქროთ, აწი მაინც უფრო ფრთხილად იქნებით! ეს წყარო მოგეხსენებათ, ყველაზე უვარგისი არის. თქვენ იცით, რომ ქაღალდის ფული მეტად ხელს უწყობს ბიუჯეტის მერყეობას იმიტომ, რომ ის სწრაფად ეცემა და წონასწორობის დაცვა ბიუჯეტში შეუძლებელია. მე მგონია, რომ სოციალისტების ფინანსიური პოლიტიკა ბოლოს და ბოლოს უნდა მდგომარეობდეს იმაში, რომ ფინანსები სრულებით საჭირო არ იქნეს! ჩვენი ცხოვრება უნდა მოეწყოს ახალ სოციალისტურ საფუძველზედ (ასათიანი: როდის იქნება ეს ბედნიერება?). ამ ახალ გზაზედ რომ შევდგეთ, უნდა ერთიანად შევსცვალოთ ჩვენი დღევანდელი პოლიტიკა. რაში მდგომარეობს ეს პოლიტიკა? მთავრობის ეკონომიური პოლიტიკა დღემდის ასე იყო: პირველ ხანებში მთავრობა ემყარებოდა მხოლოდ კერძო ინიციატივას. ეკონომიურ ცხოვრებაში საზოგადო ორგანიზაციების ჩარევა მას სასაცილოდ მიაჩნდა, შემდეგ მთავრობა აიძულა სპეკულიაციამ, რომ მას მონაწილეობა მიეღო ეკონომიური ცხოვრების გაწესრიგებაში. დაიწყო ხანა ხელშეკრულებებისა და ნებართვებისა, მაგრამ აქედან არაფერი გამოვიდა სახეირო: მან გააძლიერა აჟიოტაჟი, გააძლიერა სპეკულიაცია. თქვენ შემოიღეთ სხვა და სხვა საქონელზე მონოპოლია, მაგრამ წარმოიდგინეთ, ისე უხეიროდ გაატარეთ ეს მონოპოლია, რომ არამც თუ ის არ გვაძლევს არავითარ მოგებას, პირიქით, საზიანო შეიქნა ჩვენი ხაზინისათვის, ჩვენი რესპუბლიკისათვის. გაზეთი „ბორბა“, ოფიციოზი სოციალ-დემოკრატიული პარტიისა, მონოპოლიის შესახებ სწერდა: «Наша политика Государственныхъ монополій на вывозъ въ томъ видѣ, какъ она въ настоящее время проводится, никуда не годится и приноситъ государству больше вреда, чѣмъ пользу».

აი, ბატონებო, ეს არის თქვენი მოწმობა, რომელიც ამტკიცებს იმას, რომ იმის მაგივრად, რომ გაგეუმჯობესებინათ ჩვენი ეკონომიური მდგომარეობა, ამის მაგივრად მოუტანეთ მას ზიანი. ეს არის დანაშაული, ბოროტ-მოქმედება სახელმწიფოს წინაშე! როგორც მოგეხსენებათ, ერთად-ერთი ეკონომიური პოლიტიკა, რომელსაც ობიექტური პირობები გვიკარნახებენ, ის არის, რომ ჩვენ შევაყენოთ ჩვენი მეურნეობა და ჩვენი ეკონომიური ცხოვრება სოციალისტურ რელსებზედ.

დღევანდელ პირობებში ან უნდა ვიყოთ ჩვენ ნამდვილი სოციალისტები, ან ნაციონალისტები, შუა გზა არ არის, ბატონებო. ჩვენ ვამბობთ, რომ იმ ქვეყანაში, სადაც არის ისეთი ძალთა განწყობილება, როგორც ჩვენს ქვეყანაში, ე.ი. რომლის სათავეში დგანან სოციალისტები - ერთი რამ აუცილებლად შეიძლება.

ჩვენ ვამბობთ, თვით სოციალიზმში არის თავისებური მინიმუმი და თავისებური მაქსიმუმი. მე არ მოგახსენებთ დემოკრატიულ მინიმუმზე და მაქსიმუმზე, მოგახსენებთ სოციალისტურ მინიმუმსა და სოციალისტურ მაქსიმუმზე: რომ ყოველმა მოქალაქემ ისარგებლოს მთელი იმ სიკეთით, რომელიც შეუმუშავებია კაცობრიობას, თანამედროვე ცივილიზაციას; რომ ყოველი მოქალაქე დღევანდელს პირობებში იყოს უაღრესად განვითარებული და ამაღლებული გონებრივად, ზნეობრივად და ფიზიკურად; რომ მას ყველაფერი ჰქონდეს და არაფერი აკლდეს - ეს არის მაქსიმუმი. მატერიალური კულტურის დღევანდელ დონეზე ეს შეუძლებელია, მაგრამ ჩვენ გეუბნებით: იმ ქვეყანაში, სადაც სოციალისტები არიან, ყოველთვის შესაძლებელია სოციალისტური მინიმუმი; შეიძლება ისე მოეწყოს ცხოვრება, რომ ადამიანი შიმშილით არ კვდებოდეს და მეორეს მხრივ, არ იყოს მუქთახორობა. ამისათვის საჭიროა ბურჟუაზიული საზოგადოების ერთიანად გარდაქმნა. ვინც ჯანმრთელია, ყველამ უნდა იმუშაოს, შექმნას რეალური ღირებულება. უნდა იქნეს შემოღებული შრომის საყოველთაო ბეგარა და სხვა. საჭიროა სახელმწიფოს აქტიურად ჩარევა ეკონომიურ ცხოვრებაში, ჩარევა არა მორცხვად, სანახევროდ, არამედ გაბედულად, მთელის არსებით. ეს ერთად ერთი გზაა, სხვა გზა არა გვაქვს.

იმაზე ლაპარაკი, რომ ბურჟუაზია განავითარებს საწარმოვო ძალებს, ზედმეტია. ევროპის ბურჟუაზია უკვე გამოიფიტა, მან დაჰკარგა შემოქმედების უნარი, თუ ოდესმე ჰქონდა იგი. რაც შეეხება ჩვენს ბურჟუაზიას, - ის გლახა მთვარეზეა დაბადებული. მას ჯერ კიდევ არ გაუვლია ის ხანა, რომელსაც მარქსი ეძახდა: «эпоха первоначальнаго накопленიя!» როდის იქნება, რომ იგი პოლიტიკურად ისე გაღონიერდება, ეკონომიურად ისე გამდიდრდება, რომ ჩაუდგება სათავეში ჩვენს ქვეყანას? ეს საშინელი უტოპიაა!

ბატონებო! ჩვენი შემოსავალ-გასავლის ჯამი თითქმის თანასწორია, ე.ი. ორი მილიარდი შემოსავალი გვაქვს და ორ მილიარდამდე გასავალი. მე ვაცხადებ, რომ იმ ფულების რაოდენობა, რომელიც ხაზინიდან არის დახარჯული, ფაქტიურად გაცილებით მეტია ამ ორ მილიარდზე, მაგრამ თქვენ მალავთ ციფრებს (თევზაია: მაგალითი?). აი, მაგალითად, სამხედრო უწყების ხარჯთ-აღრიცხვაში არის აღნიშნული სულ მცირე თანხა შედარებით იმასთან, რაც წაიღო თავდაცვის საბჭომ (ხმაურობა დარბაზში). მომარაგების სამინისტრომ რამდენი წაიღო? რაც შეეხება შემოსავალს (ხმაურობა), ერთი ნაწილი განგებ არის გაზვიადებული, მეორე კი შემოკლებულია. ამ შემთხვევაში დემოკრატიული მთავრობაც იმ გზას ადგია, რომელსაც ძველი ბურჟუაზიული მთავრობა ადგა (ხმაურობა, ზარი). მთავრობას ხარჯთ-აღრიცხვის იმ ნაწილში, სადაც დიდ შემოსავალს ელოდა, ნაკლები თანხა აქვს ნაჩვენები. ზოგან პოლიტიკური და სხვა მოსაზრებით გაზვიადებული თანხებია ნაჩვენები. ასეთია 800 მილიონი სახელმწიფო მამულებიდან. ჩვენ გვაქვს აგრეთვე ოფიციალური საბუთი, რომ თქვენ ამცირებთ შემოსავალს იმ დარგებიდან, სადაც მეტი შემოდის. როცა ჩვენ ვარჩევდით მიწად-მოქმედების სამინისტროს შტატებს, მე ვამტკიცებდი, რომ ჩვენი ეროვნული მამულები იძლევიან ცოტა შემოსავალს-მეთქი. მაშინ აქ ბატონი ხომერიკი გამობრძანდა და ორ სხდომაზე იმას ამტკიცებდა, რომ ნავარაუდევი იყო ამდენი და შემოსავალი კი 2-3-ჯერ მეტი მივიღეთო. ორ მილიარდზე მეტია დახარჯული, მაგრამ ასეც რომ იყოს, მაინცდამაინც ეს საშინელი თანხა არის ჩვენი პატარა სახელმწიფოსათვის. თქვენ შეიძლება სთქვათ: რა არის ორი მილიარდი, როცა ბონების კურსი ასე დაეცაო. მაგრამ ეს საბუთი არ არის იმიტომ, რომ თუ ბონების კურსი დაეცა, რა ზომები მიიღეთ თქვენ, რომ ეს ასე არ მომხდარიყო?! და თუ ეს ზომები არ მიიღეთ, ეს არის დანაშაული, ბოროტმოქმედება და ამ ბოროტმოქმედებით მეორე ბოროტმოქმედების გამართლება ყოვლად შეუძლებელია.

ჩვენ კარგად გვესმის, თუ რად იხარჯება ამდენი ფულები. ჩვენში არავითარი კონტროლი ფაქტიურად არ არსებობს, კონტროლი არის მხოლოდ ქაღალდზე, რადგანაც ის კონტროლიორი, რომელიც შეუდგება რევიზიას, აღმოაჩენს ბოროტმოქმედებას, მარა როცა ეტყვიან „ციც“-ო, გაჩუმდება, - ის კონტროლიორი არ არის!..

თუ კონტროლიორი მიმართავდა მინისტრს, მას არავითარ ანგარიშს არ აძლევდენ. ასე მოხდა ხომერიკის უწყებაში. მას მოსთხოვეს, თუ რა პირობებში იყო გაცემული ბორჯომის და კოჯორის მამულები, მაგრამ მინისტრმა არავითარი პასუხი არ მისცა (ხომერიკი: სტყუით!). რას ბრძანებთ? მე აქ ხელთა მაქვს კონტროლის მოხსენება, სადაც ეს პირდაპირ სწერია! თქვენ თვითონ სტყუით! კიდევ ერთი მიზეზი იმისა, რომ ჩვენში ბევრი იხარჯება, ის არის, რომ ჩვენში ყოველი სოციალისტ-დემოკრატი, თუ მას ცოტა სტაჟი მაინც აქვს და გავლენიანი პირია, ღებულობს ჯამაგირებს არა ერთს, არამედ 5-6 ადგილზედ (თევზაია: დაასახელე! ხმა: ეგ უკადრისი საქციელია!). დავასახელო? დიდი სიამოვნებით, ამ წუთში (გელეიშვილი: დაასახელეთ!). ბატონებო! მე მეუბნებიან, დაასახელეთო. მეც ვასახელებ: აი დამფუძნებელი კრების წევრი, სოციალ-დემოკრატი, ვინმე პაშალიდი, თუმცა ჯერ-ჯერობით აქ არც კი ყოფილა, მაგრამ იღებს 7.600 მან., როგორც დამფუძნებელი კრების წევრი; როგორც აფხაზეთის საბჭოს წევრი - 10.000 მან., მსახურობს საავადმყოფოში და იღებს იქაც 6.000 მან., სულ 23.000 მანეთს იღებს (დამფუძნებელი კრების წევრი არ იქნება!). დიახ, გახლავთ, მაგრამ თქვენ არც კი იცნობთ. აგრეთვე შერვაშიძე იღებს, როგორც დამფუძნებელი კრების წევრი - 7.600 მან.; როგორც თავმჯდომარე აფხაზეთის საბჭოსი - 12.000 მან., სამხედრო ლაზარეთში სამსახურისათვის - 6.000 მან. (ხმა: ერგება თუ მიიღო?). ღებულობს, ბატონო, ღებულობს. სულ ღებულობს 26.000 მანეთს (ღლონტი: ეს კი უკანონობაა!). გურჯუა ვასილი, როგორც დამფუძნებელი კრების წევრი - 7.000 მან.; როგორც აფხაზეთის საბჭოს წევრი - 10.000 მან.; როგორც მონოპოლიის გამტარებელი რწმუნებული - 15.000 მან. სულ გამოდის 32.000 მან. ისიდორე რამიშვილი (ხმაურობა) 7.600 მან., როგორც დამფუძნებელი კრების წევრი; როგორც სოხუმის საბჭოს წევრი - 10.000 მანეთს (თევზაია: ისიდორე, კაცო, ისიდორე?). დიახ, ბატონო, თქვენი ისიდორეც! (ხმა: ტყუილია!). მე ძლიერ გამიხარდებოდა, რომ ეს მართალი არ იყოს. მე პატივსა ვსცემ მას, როგორც ძველ მოღვაწეს და ვწუხვარ, რომ ეს სრული ჭეშმარიტებაა (კედია: სხვები?). მაშასადამე, ეს არის ერთი მიზეზი, რომ ჩვენ აუარებელი ფული გვეხარჯება. არის მეორე მიზეზიც: ეს არის სისტემატიური ცარცვა-გლეჯა, რომელიც გამეფებულია ყველა დაწესებულებებში. ამან ისეთი ხასიათი მიიღო, რომ ჩვენ სერიოზულად დავსვით საკითხი, თუ რით აიხსნება. მე ვფიქრობ, სოციალ-დემოკრატიას არ სწამს თვისი მდგომარეობის სიმტკიცე. მმართველ პარტიად გადაქცევა მისთვის მოულოდნელი იყო და აქედან წარმოიშვა ლოზუნგი: «Лови моментъ». ეს არის უმთავრესი მიზეზი ამ ზღაპრული ცარცვა-გლეჯისა! მე ვეყრდნობოდი ოფიციალურ დოკუმენტებს, ხელთა მაქვს სახელმწიფო კონტროლის მოხსენება და აქედგან მოგახსენებთ ზოგიერთ ადგილებს. კონტროლმა რევიზია გაუკეთა სამხედრო სამინისტროს და აი, როგორ შენიშვნებს უკეთებს მას. ეს აქვს საფინანსო კომისიას და ყველას, ვისაც აინტერესებს, შეუძლია ნახოს და გაეცნოს, რა სწერია იქ. სამხედრო მინისტრის ხარჯების შესახებ კანტროლი ამბობს (კითხულობს). „ხარჯთ-აღრიცხვაში შეტანილია ისეთი კრედიტები, რომელსაც მოითხოვენ სრულებით გაუთვალისწინებელ საჭიროებათა ხარჯების დასაფარავად - მარტოოდენ შიშველ ციფრებით რაიმე განმარტების ანუ გამოანგარიშების დაურთველადო“. შემდეგ კონტროლიორი განაგრძობს: „ხარჯთ-აღრიცხვაში შეტანილია ისეთ დაწესებულებათა ხარჯები, რომელნიც ამ მომქმედ კანონებით ან სრულებით გაუქმებულია, ან და გამოყოფილია სამხედრო უწყებიდანო“.

ე.ი. მთელი დაწესებულება არ არსებობს, გაუქმებულია, ან არ ეკუთვნის სამხედრო სამინისტროს, მაგრამ ბ. რამიშვილს მაინც გაქონდა უწყებისათვის ფულები! ამის შემდეგ კიდევ ყოფნის გამბედაობა ბბ. რამიშვილებს, ჩვენ გვისაყვედურა რაღაც ჭორები მკვდარ სკოლებზე და საავადმყოფოზე. კონტროლიორის დასკვნით, დაუსაბუთებლად სალიკვიდაციოდ მოთხოვნილია: 1) 675.000 მან.; 2) სალიკვიდაციო ჯილდო 22.200 მან.; 3) თოფხანის ხარჯები მოთხოვნილია 3. 960.000 მან., ე.ი. 2.475.000 მან. ზედმეტი! შტატების 2 მუხლი (პუნქტი 9) გატანილია სრულიად უსაფუძვლოდ 14.575.000 მანეთი. კონტროლიორი ამ ციფრების შემდეგ სწერს:

„მთელი მათი დასაბუთება გამოხატულია მხოლოდ ასეთი მოკლე და ბუნდოვანი განმარტებით: ამის და ამის შესაძენად ამდენი და ამდენი მანეთი“. ასე ახასიათებს თქვენს საბუთებს თვით ბ. კონტროლიორი! (ცინცაბაძე: აკი კონტროლიორი არ არისო?). თქვენდა საუბედუროდ მასაც წამოსცდება ხანდიხან სიმართლე! აი კიდევ რას ამბობს კონტროლიორი გვარდიის ხარჯების შესახებ. სამწუხაროდ აქ არ არის ბ. ჯუღელი. კარგი იქნებოდა, რომ ყოფილიყო. ბ. კონტროლიორი სწერს:

„თუ მივიღებთ მხედველობაში, რომ ჯამაგირები, კმაყოფა და საერთოდ ყველა ხარჯები არის გამოანგარიშებული ბაზრის უკანასკნელი ფასების მიხედვით და იმ გარემოებას, რომ საბიუჯეტო წლის დაწყებისას ფასები გაცილებით ნაკლები იყო, რეალური მოთხოვნილების საერთო ჯამი გაცილებით ნაკლები იქნება, ვიდრე ხარჯთ-აღრიცხვაში არის ნაჩვენებიო“. ასეთია კონტროლიორის აზრი. ე.ი. ხარჯების გასწორება წარმოებდა არა წინანდელი ფასების, არამედ დღევანდელი ფასების მიხედვით. ექვსი თვის წინედ თქვენ იყიდეთ საქონელი, ხოლო ადგენთ არა მაშინდელ ფასებს, არამედ ადგენთ დღევანდელ ფასებს, ე. ი. ზედმეტს. ეს არის აშკარა ქურდობა, თაღლითობა!.. (ხმაურობა).

თავმჯდომარე: ბატონო ორატორო, თქვენი დრო გავიდა.

შენგელაია: სამწუხაროდ, მე ვერ მოვასწარი ნახევარი იმის თქმა, რაც უნდა მეთქვა. მე ვსთხოვ დამფუძნებელ კრებას, რომ მომცეს საშვალება სიტყვა დავათაო.

თავმჯდომარე: უკაცრავად, წინადადება არის, რომ მივცეთ ორატორს საშუალება შემდეგ სხდომაზე დაასრულოს თავისი სიტყვა. წინააღმდეგი ხომ არავინ ბრძანდება? არავინ. მიღებული გახლავთ. ცოტა ხანს მოითმინეთ, ბატონებო, რომ მოისმინოთ საბოლოო ტექსტი დღეს მიღებულ დეკრეტისა. სიტყვა ეკუთვნის ივანე გომართელს.

ივანე გომართელი (კითხულობს და სხდომა უცვლელად იღებს საბოლოო ტექსტებს).

თავმჯდომარე: მოისმინეთ შემდეგი სხდომის დღის წესრიგი.

ჯაფარიძე: (კითხულობს).

თავმჯდომარე: ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. მიღებული გახლავთ. ამ რიგად, ხვალინდელი წესრიგი დამტკიცებული გახლავთ და ალბად ხვალ გადავწყვეტთ საკითხს, თუ როდის დავნიშნავთ მომავალ სხდომას ბიუჯეტის შესახებ. როდის გნებავთ? მე მესმის, რომ ხვალ დავნიშნოთო. წინააღმდეგი არავინ არის. სხდომა დახურული გახლავთ.

სხდომა 31/2 საათზე იხურება.

____________

* თევზაიას წინ მოლაპარაკე ბ-ნი ქარუმიძის სიტყვა რედაქციას არ მიუღია ორატორისაგან.

საქართველოს დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(36)

1920 წელი. ივლისის 23. ტფილისი. სასახლე.

შინაარსი:

1. საბოლოო ტექსტები.

2. დეკრეტი - სახელმწიფო ქაღალდების დამმზადებელი ექსპედიციის ძირითადი შტატის დამატებისა, დროებითი შტატის შემოღებისა და მუშამოსამსახურეთათვის ზედმეტი გასამრჯელოს მისაცემად სათანადო თანხის გადადებისა.

3. დეკრეტი - სახელმწიფო დაწესებულებათა მუშა-მოსამსახურეთათვის ერთდროული დახმარების აღმოჩენის შესახებ.

4. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა - შრომის ხელშეკრულების შესახებ.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის უფროსი ამხანაგი

ალექსანდრე ლომთათიძე.

მდივნობს დამფუძნებელი კრების მდივნის ამხანაგი

ქრისტინე შარაშიძის ასული.

პრეზიდიუმში არის

კონსტანტინე ჯაფარიძე.

სხდომა იწყება შუადღის 12 საათ. და 45 წუთზე.

თავმჯდომარე: სხდომა გახსნილი გახლავთ. მოისმინეთ დღიურ წესრიგი

(მდივანი კითხულობს დღიურ წესრიგს).

დღიური წესრიგი:

1. საბოლოო ტექსტი კანონისა - ახალციხის მაზრის სოფ. აწყურისა და ადიგენის ამბულატორიის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

2. საბოლოო ტექსტი კანონისა - საკლავ საქონელზე გადასახადის გადიდების შესახებ.

3. საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა - ტელეგრაფ-ტელეფონის ქსელის გასავრცელებლად 35.600.000 მან. გადადებისა და ამავე საჭიროებისათვის 44.550 მან. ღირებული მასალის მიცემის შესახებ.

4. განგრძობა მსჯელობისა - შრომის ხელშეკრულობის კანონ-პროექტის შესახებ.

5. დეკრეტი - სახელმწიფო ქაღალდების დამმზადებელ ექსპედიციის ძირითადი შტატის დამატებისა, დროებითი შტატის შემოღებისა და მუშამოსამსახურეთათვის ზედმეტი გასამრჯელოს მისაცემად სათანადო თანხის გადადებისა.

6. დეკრეტი - ტფილისის და სოხუმის დროებითი საგანგებო სასამართლოს გაუქმებისა.

7. განგრძობა მსჯელობისა - სოციალისტ-რევოლიუციონერთა ფრაქციის მიერ მთავრობისადმი ბორჩალოს მაზრის ადმინისტრაციის თვითნებობისა და უკანონო მოქმედების გამო შეკითხვის შესახებ.

დ ა მ ა ტ ე ბ ა:

8. დეკრეტი - სახელმწიფო დაწესებულებათა და მწარმოებელთა მუშამოსამსახურეთათვის ერთდროული დახმარების აღმოჩენის შესახებ.

9. დეკრეტი - დაბა ყაზბეგში გენერალ გიორგი ყაზბეგისაგან მამულისა, შენობებისა და ინვენტარის შესაძენად 1 მილ. მანეთის გადადებისა.

თავმჯდომარე: წინადადება გახლავთ მე-5 საკითხი განხილულ იქნეს მე4-ის ადგილზე, ხოლო მე-4 - მე-5-ის. ვინ არის წინააღმდეგი? წინააღმდეგი არავინაა. დღიური წესრიგი დამტკიცებულია, საბოლოო ტექსტებს მოგახსენებთ შარაშიძის ასული.

(შარაშიძის ასული კითხულობს დღიური წესრიგის 1, 2 და 3 მუხლებში აღნიშნულ საკანონმდებლო აქტების საბოლოო ტექსტებს, რომელთაც დამფუძნებელი კრება ამტკიცებს).

თავმჯდომარე: შემდეგი საკითხის შესახებ სიტყვა ბატონ ონიაშვილს ეკუთვნის.

1. დეკრეტი - სახელმწიფო ქაღალდების დამმზადებელი ექსპედიციის ძირითადი შტატის დამატებისა, დროებითი შტატის შემოღებისა და მუშა-მოსამსახურეთთვის ზედმეტი გასამრჯელოს მისაცემად სათანადო თანხის გადადებისა.

დ. ონიაშვილი (მომხს.): ბატონებო! მოგეხსენებათ, რომ სახელმწიფო ქაღალდების დამმზადებელი ექსპედიცია განსაკუთრებულ პირობებში იმყოფება. ის შრომა, რომელიც სწარმოებს ამ დაწესებულებაში, განსხვავდება სხვა დაწესებულებათა შრომისაგან. ამ ბოლო დროს ექსპედიციაში მუშაობა ისე გართულდა, რომ საჭიროა ეს მივიღოთ მხედველობაში, ანგარიში გაუწიოთ ამ გარემოებას და ღირსეულად დავაფასოთ მათი შრომა.

თუმცა თავის დროზე იყო შემოტანილი შტატები და მიღებული, მაგრამ ახლა ისეთი პირობები შეიქნა, რომ საჭიროა ამ შტატების გადათვალიერება და კორექტივების შეტანა.

ძირითადი შტატები უნდა გადიდდეს და მოემატოს 12 კაცი - ეს იქნება მუდმივი. შემდეგ ამას გარდა საჭიროა ექსპედიციის ნაყოფიერი მუშაობისათვის შეიქნეს დროებითი შტატი 34 კაცისაგან. ეს იქნება დროებითი იმიტომ, რომ ეს 34 კაცი მოწვეულია სამი მაისიდან და მათი მუშაობა გაგრძელდება 3 აგვისტომდე: 3 თვის განმავლობაში არიან ისინი მოწვეული და შემდეგ კი მოხდება მათი ლიკვიდაცია.

სახელმწიფო ქაღალდის დამმზადებელი ექსპედიცია განსაკუთრებულ მდგომარეობაშია. საჭიროა მუშების დაჯილდოვება და ამისათვის ფინანსთა უწყება ერთდროულ თანხას მოითხოვს.

არის მეორე ცვლილება: მოწვეული არიან მუშები, რომელნიც რიგს გარეშე მუშაობენ. ამისთვის კი საჭიროა გაღებულ იქნეს თანხა. თუ ვიანგარიშებთ ამ ციფრებს, მივიღებთ ერთიან თანხას, რომელიც არ არის დეკრეტში შეტანილი. საბიუჯეტო კომისიამ განიხილა ეს, დადებითად გადასწყვიტა იგი; არის აგრეთვე სახ. კონტროლის დადებითი დასკვნა.

თავმჯდომარე: ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? სიტყვის მსურველი არავინაა. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივი განხილვის? არავინ. გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე (დეკრეტი მიღებულია). საბოლოო ტექსტი დღესვე მოგხსენდებათ. შემდეგი საკითხის შესახებ სიტყვა ბ. თევზაიას ეკუთვნის.

2. დეკრეტი - სახელმწიფო დაწესებულებათა მუშა-მოსამსახურეთათვის ერთდროული დახმარების აღმოჩენის შესახებ.

ვ. თევზაია (მომხს.): ივნისის 5 დამფუძნებელმა კრებამ მიიღო დეკრეტი მუშა-მოსამსახურეთათვის ერთდროული დახმარების აღმოჩენის შესახებ. საფინანსო კომისიის სახელით ვშუამდგომლობ დამფუძნებელი კრების წინაშე, რომ იმავე ხასიათის დეკრეტი იქნეს მიღებული თქვენ მიერ. მდგომარეობა იმის შემდეგ არ შეცვლილა და როგორც მოგეხსენებათ, ეს არის გარდამავალი ხანა სურსათის მხრივ. ახალი სურსათი ჯერ არ შემოსულა, ფასები კი ყველაფერს მოემატა. იანვრის 60 პროც. მომატების შემდეგ მუშებს არაფერი არ მომატებია. უნდა ითქვას დამფ. კრების წინაშე, რომ მუშების მდგომარეობა აუტანელია. თუ შევადარებთ მშრომელთა სხვა კატეგორიებს, მათ მდგომარეობას და არ მივიღებთ მხედველობაში დამშეულ სოფლებს, უნდა ითქვას, რომ ისინი მართლაც უკიდურეს მდგომარეობაში იმყოფებიან. მაგრამ ჩვენი მუშა-მოსამსახურენი შეგნებულად იტანენ ამ მდგომარეობას და მსხვერპლად ეწირებიან დემოკრატიულ წყობილებას. ეს გვავალებს ჩვენ ასე თუ ისე მათი მდგომარეობა შევამსუბუქოთ. იმედი გვაქვს, რომ მომავალში ახალი მოსავლის შემდეგ გვექნება საშუალება დავსვათ მათი საკითხი მათი მდგომარეობის შესახებ და შეუფარდოთ მათი ჯამაგირები მათ მდგომარეობას. როგორც ამბობენ მცოდნე პირები, მოსავალს კარგი პირი უჩანს და საქართველო ამ მხრივ იქნება უზრუნველყოფილი და ბაზარზედაც შეღავათიანი პირობები იქნებაო.

მაშასადამე, ახლაც იმავე მოსაზრებით, რომელიც მოყვანილი იყო წინა დეკრეტის განხილვის დროს, საფინანსო კომისია გთხოვთ, ეს დეკრეტი მიიღოთ.

თავმჯდომარე: ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? სიტყვის მსურველი არავინაა. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვაზე გადასვლის? წინააღმდეგი არავინაა და გადავდივართ მუხლობრივ განხილვაზე (მუხლობრივი განხილვით დეკრეტი მიღებულ იქნა). საბოლოო ტექსტი დღესვე მოგხსენდებათ.

შემდეგი საკითხის შესახებ ისევ თქვენ გეკუთვნით სიტყვა, ბატონო ვიქტორ!

3. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა შრომის ხელშეკრულების შესახებ.

ვ. თევზაია (ს.-დ.): ბატონებო! კომისიის მიერ წარმოდგენილი პროექტის განხილვის დროს დამფუძნებელი კრების ზოგიერთ წევრებმა წარმოსთქვეს სიტყვები, რომელნიც ეხებოდა კანონ-პროექტს კი არა, არამედ ეხებოდა უფრო დიდ და პრინციპიალურ საკითხს. საერთოდ ჩვენ გვეგონა, რომ როდესაც არის საერთო მსჯელობა, ის ეხება დედა-აზრს კანონ-პროექტისას და იკვლევს მის ტენდენციებს. ხოლო რაც შეეხება მთელ სოციალისტურ პოლიტიკის ვითარებას, მის ტენდენციებს, მის მომავალს, ეს არის ისეთი საერთო მსჯელობის საკითხი, რომელიც არ უნდა ეხებოდეს კანონ-პროექტს.

თუ დამფუძნებელი კრების წევრი, ბატონი ლეო შენგელაია დარჩა ამ საერთო განხილვის ფარგლებში, სამაგიეროდ მეორე წევრი დამფ. კრებისა ბ. თედო სრულიად გასცილდა ამ ფარგლებს და ის შეუდგა საერთო მსჯელობას. სხვათა შორის მოთხოვნილი იყო, რომ თედო ღლონტი ერთ მუხლს მაინც შეხებოდა კანონ-პროექტისას. ის გაგულისდა და გვიპასუხა, თქვენ მწყრალად ხართ მუშათა კანონმდებლობაზე; ისე გამოდის, თითქოს ჩვენ არ ვიცნობთ ამ საკითხს. მე უნდა ვსთქვა, რომ ყოვლად შეუძლებელია კაცმა ყველა საკითხი იცოდეს ყოველ დარგში. მე რომ ვსთქვა, რომ ეს საკითხი ვიცი მთელი მასშტაბით, ეს შეცდომაში შეყვანა იქნება დამფუძნებელი კრების. მაგრამ თედოც შეცდა, როდესაც სთქვა, რომ მე არ ვიცნობ მის ნაწერებს. მე ძალიან გულდასმით ვკითხულობ წიგნებს და შეიძლება მე ერთი ვიყო დამფუძნებელი კრების წევრი, რომელიც თედოს ნაწერებს ვკითხულობდე, მაგრამ ყველაფრის ცოდნა ყოვლად შეუძლებელია. კოოპერატიული საკითხი, მუშათა კანონ-მდებლობის საკითხი, პროფესიონალური კითხვა, ფინანსიური კითხვა, ეკონომიური პოლიტიკა - ეს შეუძლებელია, და როცა შენიშვნა მომცა, მე ეს შენიშვნა მივიღე. ეს მისი ნებაა, თუ ჰგონია, რომ ყოველ საკითხზე კაცმა უნდა ილაპარაკოს ავტორიტეტულად. მე შევეხები თედო ღლონტის სიტყვას, მის ზოგიერთ დებულებებს. ერთი დებულება იყო, რომ ის კანონ-პროექტი, რომელიც წარმოდგენილია კომისიის მიერ, მეტისმეტად ჩამორჩენილია შედარებით იმ კანონთან, რომელიც არსებობს სხვა სახელმწიფოებში.

სამაგალითო მუშათა კანონმდებლობა შემოღებულია ახალ ზელანდიაში, მაგრამ იმასთან შედარებით ჩამორჩენილი არ არის ჩვენი კანონ-პროექტი. ის აუარებელი მასალები, რომელნიც წარმოადგინა ღლონტმა, არ შეეფერება სინამდვილეს. საფრანგეთში 10-15 წლის წინად ყველაფერი ეს უკეთესად იყო განხორციელებულიო. მაგრამ უნდა ვსთქვა, რომ მისი მეათედი საფრანგეთში ჯერ არ არის განხორციელებული... (ასათიანი: საფრანგეთი ჩამორჩენილია!). ჩამორჩენაზე არ ვლაპარაკობთ, ჩვენ ფაქტებზე ვამბობთ. იმან სთქვა შემდეგი, რომ იქ მასწავლებლებს ჰქონდათ უდიდესი უფლება. როგორც გამოდის მისი სიტყვებიდან, იქ შრომის ბირჟაზე ქირაობდნენ მასწავლებლებს. ასეთი სიტყვის თქმა თქვენი მხრივ შეუწყნარებელია იმიტომ, რომ დეპუტატს თუ დაავიწყდა მისი ნაწერები, მე მახსოვს და მოვაგონებ. იქ სწერია, რომ მასწავლებელთა ნაწილი ენერგიას ხარჯავდა არა იმიტომ, რომ შრომის ბირჟებს აეყვანა ისინი, არამედ იმიტომ, რომ მათ ჰქონოდათ სრული უფლება თავისუფლად შეკავშირებისა.

აქ საკითხი სდგას არა იმაზე, რომ მათ ჰქონდეთ გარანტია კანონიერი, რომ მათ კორპორაციაში ადგილის მიღება ან დათხოვნა მოხდება მათი რჩევით, რა ხასიათისაც უნდა იყოს ეს მათი რჩევა, არამედ საკითხი სდგას იმის შესახებ, რომ მათი ორგანიზაცია იყოს ლეგალური ორგანიზაცია. და თქმა იმისა, რომ ეს უფლება უკვე მოპოვებული აქვთ, ეს არის შეცდომაში შეყვანა დამფუძნებელ კრების წევრებისა, რაც მიზანს ვერ აღწევს, თავის თავად ცხადია, რადგან დამფუძნებელი კრების წევრებმა იციან ეს. მაგრამ ეს შეცდომაში შეყვანა არის იმ მკითხველებისა, რომლებიც ამას წაიკითხავენ შემდეგ, დამფუძნებელი კრების გარეშე. ეს ასე არის. ბ. თედო ღლონტი აქ ბრძანდება და გაჩუმებული არის და გაჩუმებული უნდა იყოს, იმიტომ რომ ეს ასე არის.

მაგრამ არც მისი მეორე დებულება არის მართალი და ის უნდა გაჩუმდეს, რადგან მან მოიყვანა ის, რაც სიმართლეს არ შეეფერება. მან ერთის მხრით აიღო ამ საკითხის სწორედ სუსტი მხარე. მან აიღო ერთის მხრით მასწავლებლები და მეორეს მხრით მეზღვაურები. საფრანგეთში იმავე მდგომარეობაში არიან მეზღვაურები. საფრანგეთში ამ მეზღვაურებს მთავრობის აზრით მათ, ვინც ემსახურება საზოგადოებრივ-სახელმწიფოებრივ საქმეს, თუნდაც ისინი კერძო ვაჭრების გემებზედაც იყვნენ, მთავრობის აზრით და საერთოდ ყველა ბურჟუაზიულ მთავრობების აზრით, ამ მეზღვაურებს არ უნდა ჰქონდეთ გაფიცვის უფლება. და ყველაზე დიდი გაფიცვები ამ უფლების მოსაპოვებლად ხდება სწორედ საფრანგეთში ამ ხალხის მიერ. თქვენ გახსოვთ, 5-6 თვეზე მეტი არ არის მას შემდეგ, რაც (რეპლიკები არ ისმის) დიახ, თედო ღლონტმა რაღაც გეოგრაფია არია. მან მოიყვანა ლიონი, მაგრამ ლიონში არამც თუ ზღვა, დიდი ტბაც არ არის, არც შეიძლება ეს იყოს და მაშასადამე, არც მეზღვაურები არიან. იქ არის საზღვაო ქალაქი, როგორც მარსელი, მაგრამ რაც შეეხება ლიონს, იქ არის გაფიცვები, მაგრამ არა მეზღვაურებისა და შეიძლება წამოსცდა მას, როდესაც იმან სთქვა, რომ იქ მეზღვაურები არიან გაფიცულნიო. ეს ისეთივე რამ არის, როგორც ქუთაისში მოხდეს მეზღვაურების გაფიცვა, რადგანაც რიონზედ მენავეები არიან და ისინი იფიცებიან აქ არა იმისთვის, რომ მოიპოვონ უფლება, რომ სიტყვა ეთქვათ მიღება-დათხოვნის დროს, არამედ იმისთვის, რომ ჰქონოდათ უფლება ლეგალური კავშირებისა, რომლებიც შეაერთებს ამ მეზღვაურებს. და სწორედ ამას ხელს უშლიდა საფრანგეთის მთავრობა, რომელიც ისე სვამს კითხვას: არის წარმოება და მას აქვს სახელმწიფოებრივი ხასიათი. და სადაც ეს არის, იქ თავისუფლება კავშირებისა არ უნდა იყოს (თ. ღლონტი: განათლების სამინისტრო აიღეთ!). თქვენ თუ გგონიათ, რომ საფრანგეთის განათლების სამინისტროს მოხელენი შეკავშირებულნი არიან და შედიან შრომის კონფედერაციაში ლეგალურად - მე თქვენ მოგახსენებთ უფლებებზე, კანონებზე - თუ თქვენ გგონიათ, რომ ისინი შედიან შრომის კონფედერაციაში, ეს არ შეეფერება სიმართლეს. რასაკვირველია, ამნაირი არგუმენტით ბრძოლა ამ კანონის წინააღმდეგ შესაძლებელი არის, მაგრამ მე ვამბობ, რომ ეს კანონი - რამდენადაც მე გაცნობილი ვარ მასთან, რამდენადაც მე ვიცი - უკეთესი არის, ვიდრე სხვა ქვეყნებში, უფრო კულტურულად მოწინავე ქვეყნებში.

ძირითადი დებულება, რომელიც წამოაყენა ღლონტმა, არის - ვისია ეს კანონი, ვისია კონსტიტუციაო. აქ უნდა შევეხო სოც.-ფედ. ფრაქციას. ამ სოც.-ფედ. ფრაქციის ორატორმა და მეორე ორატორმაც სთქვეს ამის საწინააღმდეგოდ შემდეგი: რომ ვისია ეს კონსტიტუცია, მუშისა თუ ბურჟუაზიისა. ასე დასვეს მათ საკითხი. როგორც იცით, ორატორი ფრაქციისა, პატივცემული თევდორე ღლონტი ოფიციალურად იცავს დღევანდელ არსებულ ჩვენ პოლიტიკურ წყობილებას (კედია: საბჭოთა რუსეთისას!). ასე გვგონია ჩვენ. და თქვენ ამბობთ: ვისია ეს კონსტიტუცია? ეს კონსტიტუცია არის ჩვენი ფრაქციისა, თქვენი ფრაქციისა და ამათი ფრაქციისა - მემარჯვენე ფრაქციისა. ეს არის დემოკრატიული კონსტიტუცია, რომელიც შეძლებას აძლევს ყველას, თავისი აზრი გამოსთქვას საფრანგეთის მეზღვაურებზედ, ლიონში ან სხვაგან. აქ წარმოსთქვა როგორც პირველმა ორატორმა, ისე მეორემ, რომელიც სრულებით წინააღმდეგ პოლიტიკურ ნიადაგზე სდგას, რომელიც წინააღმდეგ აზრს ემსახურება და რომელმაც მიიღო ის დებულება, რომ ეს მისაღები არის, - აი ამ დეპუტატს არა აქვს უფლება დასვას კითხვა ამ გეგმაზე, მის ცალმხრივობაზე. მას არა აქვს უფლება სთქვას რამე ამ კონსტიტუციაზე, რომელიც ყველას უფლებას აძლევს გამოსთქვას თავისი აზრი და მიიღოს მონაწილეობა სახელმწიფოს აშენებაში თავისი კლასის ინტერესების მიხედვით, ან და მიხედვით თავის პირად მსოფლ-მხედველობისა და იმავე დროს მოითხოვოს, რომ ეკონომიურ დარგში იყოს სხვა კონსტიტუცია. ეს შეუძლიან სთქვას ეკლექტიკს, რომელსაც ჰგონია მისაღები თავისი დემოკრატიული პროგრამმა და მიუღებელი ჰგონია ამავე დროს დაახლოვებით იმავე სახის კონსტიტუცია ეკონომიურ სფეროში. თავის თავად ცხადია, რომ აქ თედო ღლონტი აზიური სოციალისტი გამოდის, ე.ი. აზიურ პოლიტიკას ატარებს. თავის თავად ცხადია, რომ მას ვერ დაეთანხმება ვერც ერთი მოწინავე სოციალისტურ აზროვნების მატარებელი ევროპაში არა თუ მემარჯვენე - ამას თავი დავანებოთ, არ დაეთანხმება ის ხალხი, რომელიც დღის წესრიგში აყენებს ქვეყნის სოციალურ გარდაქმნას. ბ. თედო ღლონტმა აქ მოიყვანა გილფერდინგის, სხვა სოციალისტ თეორეტიკოსების წიგნები და ალბათ იცის, რომ არის ორი პროექტი სოციალისტურ გარდაქმნისა: ერთი ეკუთვნის სინდიკალისტს ჟუოს, რომელიც რასკვირველია, ანგარიშ გასაწევია განსაკუთრებით იმ ხალხისათვის, ვინც ვერ არჩევს სოციალიზმს სინდიკალიზმისაგან. მეორე აზრი ეკუთვნის ოტტო ბაუერს. და იმის კონსტიტუციაში არის ნათქვამი, რომ არა მარტო გარდამავალ ხანაში, არამედ მაშინაც, როდესაც დამყარდება სოციალისტური წესწყობილება, ეკონომიურ სფეროში მონაწილეობას ღებულობენ სამი საზოგადოებრივი ელემენტები. ჯერ ერთი, შედის სახელმწიფო, როგორც ერთეული - რომელიც წარმოადგენს მთელს ხალხს, მეორე - შედის მუშა, როგორც ერთეული და მესამე - ტეხნიკური ძალა, როგორც ერთეული. ეს ის სამი ძალა არის, რომელიც ხაზს აძლევს ამ ეკონომიურ მუშაობას, რომელიც უდგას მას სათავეში და ეს უნდა იყოს მაშინ, როდესაც კაცს შეუძლიან სთქვას, რომ სოციალისტური სახელმწიფო არის. და განა შეიძლება ამის შემდეგ სთქვათ, რომ მთელი ეს საქმე ერთ წრეს მიანდეო? ეს იმას ნიშნავს, რომ მოსპო პოლიტიკური დემოკრატიული კონსტიტუცია, რომელიც შეკავშირებულია ეკონომიურ კონსტიტუციასთან, ეკონომიურ ურთიერთობის განსაზღვრასთან. მე ყოველთვის მიყვარს ის ხალხი, რომელსაც ლოღიკისა არ ეშინიან. მაგრამ იმ კაცს, რომელიც ამას ამბობს, არ შეუძლიან იხელმძღვანელოს და ისარგებლოს ასეთ საკითხში, როგორც არის ეკონომიკა, ასეთი ურა პოლიტიკით. მერე რაშია საქმე? ნუ თუ ბ. ღლონტს ჰგონია, რომ ჟუოს პროექტი, რომელიც ახალი არ არის, არამედ 1916 წელს იყო წარმოდგენილი (ხმაურობა), მაშინ ჟუო ეკუთვნოდა პატრიოტ სოციალისტებს - ეს თვითონ ღლონტმა იცის და მის მიერ შემუშავებული პროექტი ალბერტ ტომას მიერ იყო წარმოდგენილი პარლამენტში. ეს პროექტი ეხებოდა რკინის გზების ნაციონალიზაციას. რა იყო იქ? ვის ხელში იყო მაშინ მუშების დათხოვა და მიღება? ალბერტ ტომა რაც უნდა იყოს, მცოდნე კაცია და რომ მთელი ეკონომიური პოლიტიკა უნდა იყოს მუშების ხელში - ეს მას არ უთქვამს. მაგრამ მან სთქვა, რომ მთელი ორგანიზაცია და ჯამაგირის დანიშვნა უნდა იყოს იმ სამი ელემენტების კავშირის ხელში, რომელზედაც მოგახსენებდით. ამ სამი დაწესებულების კავშირი ცენტრში, ერთი ნაწილი იქნებოდა მთავრობის წარმომადგენლებისგან, მეორე ნაწილი იქნებოდა ტეხნიკოსებისა და ინჟინრებისა და მესამე ნაწილი - მუშების წარმომადგენლობისა. აი ეს სამი ძალა, ეს ხალხი დაიცავს წარმოების წესრიგს და განსაზღვრავს მუშების ხელფასს. ასე იყო, ბ. ღლონტო, არა ეხლა, არამედ ჯერ კიდევ 1916 წელს ეს იყო შემოტანილი პარლამენტში. ამის შესახებ ვსთქვით არა იმისთვის, რომ თვით შეხედულება შემცდარი არის, არამედ იმისთვის, რომ მან დასვა კითხვა: ბურჟუაზია და მუშა.

ამას მისთვის შევეხე მე, რომ იმან დასვა კითხვა ასე. ღლონტი არის მომხრე მუნიციპალურ და სახელმწიფოებრივ წარმოებისა და ამას ჰქვიან საზოგადოებრივი წარმოება. პროექტში არის განსაზღვრული დამქირავებელი და დაქირავებული. ნეტა რას ფიქრობს თ. ღლონტი, - რომ დაუჯეროთ მუნიციპალი წარმოება გაფართოვდეს, მაშინ ვინ იქნება ჯამაგირების გამწესებელი და საერთოდ შრომის წესრიგის დამმყარებელი? ღლონტს ჰგონია, რომ უნდა იყოს მუშები ცალმხრივად. მუშამ უნდა დააწესოს ჯამაგირი და დაიმორჩილოს წარმოება და შეიმუშაოს წესრიგი წარმოებისა. ჩვენ კი გვგონია, რომ უნდა იყოს დამქირავებელი და დაქირავებული. დამქირავებელი აქ არის თვით ღლონტი, რამდენადაც ის დამფუძნებელი კრების წევრია და წარმოადგენს სახელმწიფოს უზენაეს უფლებების მატარებელ ძალას, ის წარმოადგენს დამქირავებელს. ჩვენ ვამბობთ, დამქირავებელს, ამ შემთხვევაში სახელმწიფოს, ჰქონდეს სიტყვა იმ საკითხში, რომელიც ეხება წარმოებას, როგორც მთლიანს, თუნდაც ეს იყოს ფორმალი კითხვა ჯამაგირებისა. ავიღოთ ორი დებულება: დამქირავებელიც და დაქირავებულიც თვით მუშები არიან. ეს რაღაც მეტაფიზიკური შეხედულებაა. თედოს გონია, რომ მართლაც ღმერთი ერთია და იმავე დროს სამპიროვანი... და ის არის ყველაფერი - დამქირავებელიც და დაქირავებულიც. ასეც რომ დავსვათ საკითხი, უნდა არსებობდეს შრომის კანონი და გეგმა. ვთქვათ, რომ მუშებმა აიღეს ხელში დიქტატურა, მაშინაც უნდა იყოს განსაზღვრული, რა უფლებებით სარგებლობს მთელი სახელმწიფო, რა არის ეკონომიური პოლიტიკა. და ამისთანა იარაღით აღიჭურვა ღლონტი, ამ კანონ-პროექტის განხილვის დროს, რომელიც დამქირავებელს და დაქირავებულს ეხება. ღლონტი ამბობს: არის ორი ძალა, ორი ორგანიზაცია. აქ შედიან ბურჟუაზია და მისი მოწინააღმდეგე ძალა. ბურჟუაზია თავის ინტერესებს იცავს, ბურჟუაზია ასი წლის განმავლობაში ამ პრინციპს ატარებს. ბურჟუაზია ჩვენში, როგორც მწარმოებელი, არა არის რაო. ჩვენში წარმოება არის სახელმწიფოს ხელში. თუ ასეა, ჩვენს წინაშე საკითხი, ნუთუ უნდა ჰქონდეს ერთ წრეს ხმა და საზოგადო წარმოებას არა? რუსეთმა დაამტკიცა, რომ მუშათა ერთმა ჯგუფმა შეიძლება თავის დროებითი ინტერესი მაღლა დააყენოს მუშათა კლასზე. ეს ხდება თითქმის ყველა სახელმწიფოში. აი, ჩვენი შენიშვნა თედოს სიტყვის გამო. შემდეგ ღლონტმა სთქვა, რომ ეს კანონ-პროექტი არ არის კანონ-პროექტი სამოქალაქო ომისა, იმან დიალექტიკურად დასვა საკითხი: თუ დამქირავებლებს თქვენ არ დაუთმობთ, მაშინ ხდება სამოქალაქო ომი; თუ დაუთმობთ, მაშინ სოციალისტები აღარა ხართო. ეს ეხება განსაკუთრებით 8 საათის სამუშაო დღეს. აქსიომა იყო ჩვენთვის, რომ 8 საათის სამუშაო დღე არის უდიდესი იარაღი საწარმოო ძალთა განვითარებისა (ასათიანი: ეს აქსიომა აღმოჩნდა შეცდომა!). მაგრამ თედო ღლონტის აზრით, რომელსაც ემხრობა ასათიანიც, ეს შემცდარი გამოდგა. მართალი არის ეს, თუ 8 საათის განმავლობაში ნამდვილად იმუშავა (რეპლიკა: ეს სხვა არის!), ჩვენ არა ვართ ფრაქცია ისეთი ხალხისა, რომელსაც მუშაობა არ უყვარს. ჩვენ ვართ ფრაქცია ისეთი ხალხისა, რომელიც ამბობს, რომ მუშები უნდა ისეთ პირობებში ჩავაყენოთ, რომ მათ იმუშაონ ინტენსიურად რვა საათი (შენგელაია: აკი ნოემ აქა სთქვა, რომ ცოტას ვაკეთებთ და ბევრსა ვჭამთო!). ეს ეხებოდა თქვენს ფრაქციას, რომელიც ბევრსა სჭამს და არაფერს აკეთებს. გთხოვთ ნუ შევიტანთ ამ კითხვაში იუმორისტულ მხარეს. 8 საათის სამუშაო დღეს იცავდენ იმიტომ, რომ მუშა გამხდარიყო მოქალაქე დღევანდელ პირობებში და შემდეგ ხელმძღვანელი სახელმწიფოში და ეს თვით წარმოებისთვინაც იყო ხელსაყრელი. აუარებელი ფაქტი უნდა ჰქონდეს ღლონტს, რომელიც სტატისტიკოსი არის, თუ რა ხდება ქარხნებში 8 საათის მუშაობის შემდეგ დაღლილობისა და იმის გამო, რომ მუშები რიგიანად ვერ მუშაობენ (დადიანი: რაშია საქმე? წინააღმდეგია ღლონტი 8 საათის მუშაობისა?). თედოს გონია, რომ თუ 8 საათის სამუშაო დღეს მივიღებთ, უნდა მივიღოთ საბჭოთა მთავრობა. თქვენ გუშინ ბრძანეთ, ამას ვერ უარყოფთ, რომ თუ მივიღეთ 8 საათის სამუშაო დღე, ბურჟუაზიული წრეები აჯანყდებიან და მაშინ თქვენ იძულებული იქნებით ჩამოართვათ და მოახდინოთ სოციალიზაცია მიწებისა და სხვა. ჩვენ კი გეუბნებით, რომ კითხვა ასე არ სდგას. ჩვენ უნდა ვსთქვათ, რომ დღეს სახელმწიფო არის თვით მწარმოებელი და თქვენ ბევრჯერ გითქვამთ, რომ სახელმწიფო, ერობები, კოოპერატივები არიან უდიდესი მწარმოებლები და როდის იყო, რომ კოოპერატივები აჯანყდენ, თუნდაც თქვენი კოოპერატივი, რომელიც ასე თუ ისე კაპიტალისტურ ნიადაგზე არის აშენებული, და როდის იყო, რომ კოოპერატივებში მიიღეთ 8 საათის სამუშაო დღე და ამით ის ააჯანყეთ. თქვენ სვამთ ასე კითხვას: თუ 8 საათის სამუშაო დრო მიიღეთ, მაშინ სამოქალაქო ომი მოხდებაო (დადიანი: რაშია საქმე?). დადიანი არ ყოფილა აქ და ახლა კითხულობს, რაშია საქმეო. წაიკითხეთ სტენოგრაფიული ანგარიშები და გაიგებთ, რაშია საქმე. მე ვეკამათები ღლონტს და იმან სთქვა ასე: თუ მიიღებთ 8 საათის სამუშაო დღეს, ეს ფიქცია არისო. მე ვამბობ, 8 საათის სამუშაო დრო მიღებულია ფაქტიურად, 8 საათი უნდა იმუშაოს მუშამ ნამდვილად. ეს არამც თუ დაანგრევს წარმოებას, არამედ ააყვავებს მას. ეს არ არის ისეთი მუხლი, რომელიც გამოიწვევს სამოქალაქო ომს მწარმოებელს და მუშათა შორის. აი, ასეთი იყო საერთო მსჯელობა ღლონტისა. შენგელაიაც თედო ღლონტს მიემხრო. ისინი სვამდნენ საკითხს ასე: თქვენ ხართ კაპიტალისტური წყობილების მომხრეო.

მარტში მოსკოვში გამოიცა პროკლამაცია ჩერნოვის მიერ, რომელიც მიმართული იყო საბჭოთა მთავრობის წინააღმდეგ (შენგელაია: ვერ გენდობით ზეპირად, წაიკითხეთ!). ხელთ არა გვაქვს, მაგრამ ამას თავს ვანებებ და სხვა საბუთს მოგიყვანთ. იყო კერენსკის მთავრობა და ჩერნოვიც იყო მინისტრი (შენგელაია: წერეთელიც იყო!). დიახ, წერეთელიც იყო და მე ვეკითხები შენგელაიას: როდესაც მთელ მიწად-მოქმედების სამინისტროში, რომელიც უდიდესი წარმოება იყო რუსეთში და მინისტრი, რომლის ხელში იყო 80 მილიონი გლეხობისა და პოლიტიკაში გამეფებული იყვნენ ესერები, ეკონომიურად ვინ ბატონობდნენ?

ყოველივე სოციალური ცვლილება ხდება იმის შემდეგ, როცა მებრძოლი კლასი იღებს ძალა-უფლებას ხელში. მაგრამ ეს არის ერთი წლის საქმე. შეიძლება ერთ დღეს აიღოთ ხელში ძალა-უფლება, ხოლო ეკონომიური გარდაქმნა ხდება 10 წლობით და საუკუნოებით. შენგელაიამ უნდა იცოდეს, რომ ყველაზე უდიდესი რევოლიუციონერი ბურჟუაზია იყო საფრანგეთის ბურჟუაზია. მან აიღო ძალა-უფლება ხელში, მაგრამ ბურჟუაზიამ თავისი პროგრამის ზოგიერთი მუხლები განახორციელა მე-19 საუკუნის ბოლოს (შენგელაია: ახლა თქვენ ახორციელებთ!). რასაკვირველია, ჩვენ უნდა გავაკეთოთ ეს. ასეთია მდგომარეობა. ის ხალხი, რომელიც იტყვის, რომ მთავრობა არის რომელიმე კლასის და მისი პროგრამა არ არის ჯერ გატარებული ცხოვრებაში, ძალიან შორს უნდა იყოს ეკონომიურ ცხოვრების შეგნებასთან. ზოგიერთს ჰგონია, რომ თუ ლეო შენგელაიამ აიღო ხელში მთავრობა, ორ-სამ დღეში აშენდება ჩვენი ქვეყანა. მე გეუბნებით, რომ არამც თუ ორ-სამ დღეში, რამდენიმე წელიწადშიაც კი ვერ შესძლებს ქვეყნის აშენებას, ვერ მოფენს ჩვენს ქვეყანას რკინის გზებით და ისიც საუბედუროდ ხელს ვერ აიღებს იმ ბონების ბეჭდვაზე, რომლის წინააღმდეგი არის. ის იძულებული იქნება ბეჭდოს ბონები. ასეთია ლოღიკა პოლიტიკურ ბრძოლისა და ეკონომიურ გარდაქმნისა და ამის უარყოფა არ შეიძლება.

ჩვენ გვისაყვედურებენ, რომ კაპიტალისტურ წეს-წყობილებას ვაშენებთ. თქვენ იცით, რომ ეს ძველი დავაა მარქსისტებსა და ნაროდნიკებს შორის. მას ხავსი აქვს მოკიდებული. ნაროდნიკები პატიოსანი, მაგრამ ჩამორჩენილი ხალხი იყო. მათ ეგონათ, რომ კაპიტალიზმს ამყარებენ მარქსისტები, დუქნებს ხსნიან. მათ არ უნდოდათ გაეგოთ, რა არის საწარმოო ძალთა განვითარება. ყოველი პარტიის ტაქტიკა იმაზე უნდა იყოს დამყარებული, რომ ესა თუ ის მოთხოვნა მისი ეთანხმება და ეგუება თუ არა საწარმოო ძალთა განვითარებას. და როცა ბ. თედო ღლონტი გამოდის და მოითხოვს კონსტიტუციის ცალმხრივობას იმ მოსაზრებით, რომ ჩვენში ბურჟუაზია არ არისო, ჩვენ ვიცით, რომ არის წვრილი ბურჟაზია. თვით თედო ღლონტი, რომელიც კოოპერატივში მუშაობს და ძალიან კარგი მომუშავეც არის, დამქირავებელია, მას ჰყავს დაქირავებული მუშები. ბოდიშს ვიხდი, მაგრამ როცა თქვენ ჰყიდით ბრინჯს, ასანთს და სხვ., ეს არის ვაჭრობა. ამხ. თედო ღლონტო, როცა ამას შვრებით, ეს არის ის, რის წინააღმდეგიც ხარ და რის წინააღმდეგაც იბრძვით. თქვენ ყიდულობთ და ყიდით, ე.ი. აკეთებთ იმას, რაც აუცილებელია ჩვენი ეკონომიური ცხოვრებისათვის ამ ხანაში. თედო ღლონტი ერთის მხრით ყიდულობს და მეორეს მხრით ყიდის და ვინც ამბობს, რომ ეს ვაჭრობა არ არისო, - ეს არის ერთნაირი აბერაცია (შენგელაია: გეყოფა ამდენი ფილოსოფია!). ბ. შენგელაიას გრძელ-გრძელი ლაპარაკი უყვარს, ამ მხრივ ყველას გადააჭარბებს; მაგრამ როცა ის ლაპარაკობს, ჩვენ არასოდეს არ გვითქვამს, გეყოფაო.

ჩვენ ვამბობთ: იყო თუ არა მოყვანილი ისეთი მუხლი, რომელიც იტყოდა, რომ ეს კანონ-პროექტი არ იცავს ერთის მხრით მუშათა ინტერესებს და მეორე მხრით, საწარმოო ძალთა განვითარების ინტერესებს, რომელიც საფუძველი არის მუშათა ინტერესებისა. ასეთი მუხლი არ ყოფილა მოყვანილი. თქვენ ბრძანეთ, როგორ დგას საკითხი სახელმწიფო მოსამსახურეების შესახებო. როცა მუხლობრივ განხილვას შეუდგებით, ამის შესახებ შემდეგ ვიტყვით. თქვენ წამოაყენეთ ერთი ფაქტი, რომლიდანაც შეუსაბამო დასკვნა გამოიყვანეთ. ეს შეეხება სახელმწიფო მოსამსახურეებს. თქვენ თქვით, რომ ამას გამოუწვევია დიდი დავა სოციალ-დემოკრატებში.

როცა რომელიმე მუხლი იწვევს დიდ დავას, თქვენ ეს არანორმალურ მოვლენად მიგაჩნიათ. ჩვენ კი გვგონია, რომ თუ რომელიმე მუხლი იწვევს დავას, ეს იმას ნიშნავს, რომ სოციალისტური პარტია თვით-მომქმედია, დემოკრატიას ცოცხალი ორგანიზაცია აქვს. თქვენ ამბობთ, ვის უნდა მიეცეს უფლებები, ვისზე უნდა გავრცელდეს ეს კანონი? თავის თავად ცხადია, რომ მუშათა მდგომარეობა ტეხნიკურად წარმოებაში სულ სხვანაირია, ვიდრე სახელმწიფო მოსამსახურეების მდგომარეობა. და ამიტომ აქ არის შენიშვნა, რომელიც ამას განსაზღვრავს. ერთი შეიძლება მუშაობდეს 6 საათი და მეორე - 8 საათი და მისი მუშაობა შეკავშირებულია მთელი დარგის წარმოებასთან. იმისათვის, ვინც სხვა დარგის მუშაობას ეწევა და სხვა პირობებში არის ჩაყენებული, ცალკე მუხლი უნდა იყოს მათზედ. ამაზე იყო დავა. შემდეგ აქ განაცხადეს, ზოგიერთ დაწესებულებაში არის ისეთი ხალხი, რომელიც არ შედის ამ კანონში და რომლის უფლებები დაცული არ არის. თავის თავად ცხადია, რომ რაც უნდა სინდიკალისტი იყოს კაცი, შეუძლებელია სთქვას, რომ ამ კანონით დაცული უნდა იყოს მილიციის უფროსი. რაც შეეხება დაბალ მოსამსახურეებს, ესენი ყველანი შევლენ ამ კანონში. ეს არის ნაყოფი იმ საერთო მსჯელობისა, რომელიც ძლიერ კარგად ახასიათებს იმ ფრაქციას, რომელმაც ამაზე მოახდინა მსჯელობა. ის არგუმენტები, რომლებიც აქ იყო წამოყენებული, არ ეხებოდა საერთო მსჯელობას და ამ კანონის მუხლებს. აქ იყო საერთო, აბსტრაქტული დავა, - მომავალზე, წარსულზე და ეკონომიურ ვითარებაზე. ყველა დებულებებს, გვგონია, რომ პასუხი გავეცით და ისეთი ხალხი, რომელთაც მშვენივრად იციან, რომ რაც გამოითქმება და დაიწერება, ყოველივე არ შეიძლება გატარდეს ცხოვრებაში, მოითხოვენ ამის გატარებას. ეს არის მოთხოვნა იმისა, რომლის განხორციელება შეუძლებელია და რომელსაც თვითონ არ ახორციელებენ და მაშასადამე, არ აქვს უფლება სხვას წამოუყენონ.

რაც შეეხება უცხოეთის მაგალითებს, ამის მოყვანა სრულიად შეუფერებელი იყო. ევროპაში ორი წელია იბრძვიან არა იმისთვის, რომ შრომის კანონით იყვნენ მუშები მიღებულნი სამსახურში, არამედ იმისთვის, რომ მათ, მაგალითად მეზღვაურებს, მიეცეთ უფლება ლეგალურად შეკავშირდენ და გამოვიდენ ორგანიზაციის სახით და დაელაპარაკონ მთავრობას. ეს უფლება მათ არ აქვთ დღესაც. ეს უნდა იცოდეს თედო ღლონტმა და თუ წინააღმდეგს ლაპარაკობს, ეს ამტკიცებს იმას, რომ ის ზეპირად ლაპარაკობს და ანგარიშს არ უწევს იმას, რაც უნდა სთქვას დამფუძნებელ კრებაში.

თავმჯდომარე: სიტყვა ეკუთვნის ბ. ასათიანს.

ალ. ასათიანი (ერ.-დემ.): ბატონებო, დამფუძნებელი კრების წევრნო! შრომის კანონმდებლობას წარსული საუკუნის დასასრულიდან კულტურულს სახელმწიფოებში განსაკუთრებული ყურადღება აქვს მიპყრობილი. მსოფლიო ომისა და განსაკუთრებით ზოგიერთ ევროპის ქვეყნებში მომხდარ რევოლიუციონურ გამოსვლების შემდეგ შრომის კანონმდებლობა კიდევ მეტს მზრუნველობას იპყრობს. ამ მხრივ დიდად საგულისხმოა ის ვრცელი კანონ-პროექტი შესახებ შრომის ხელშეკრულობისა, რომელიც დამფუძნებელ კრებას მოხსენდა.

დასავლეთ ევროპის სახელმწიფოებში უკანასკნელ ათეულ წლების განმავლობაში დაქირავებულ შრომის დაცვისთვის საკმაოდ გარკვეული პოლიტიკა გამომუშავდა. მაგრამ მუშათა საკითხი არ ამოიწურება ამ კანონმდებლობის ევოლიუციონურ განვითარებით. კანონმდებლობით შექმნილს უფლებრივს ფარგლებში არის მომწყვდეული ორი მოპირდაპირე ბანაკის - პროლეტარიატის და კაპიტალისტების ბრძოლა, ვინაიდან დაქირავებული მუშათა კლასი არ კმაყოფილდება სახელმწიფოებრივი ოფიციალური პოლიტიკით. ეს ბრძოლა სხვა და სხვა სახის არის ევროპის ქვეყნებში - ზოგან მშვიდობიანი და ზომიერი, ზოგან კი უფრო შეურიგებელი და რევოლიუციონური. საერთო მოვლენაა ყველა ქვეყნებისათვის, რომ პროლეტარიატის გამოსვლები თავის კლასიურ უფლებათა დასაცავად დასაწყისში ყოველთვის უფრო რევოლიუციონური და შეურიგებელია. ევროპის თითქმის ყველა ქვეყნებში პროლეტარიატის ბრძოლა მანქანების დამსხვრევით და ფაბრიკა-ქარხნების განადგურებით იწყებოდა. თან და თან მუშათა კლასის კულტურულად განვითარებასთან ერთად იცვლება ბრძოლის ეს მეთოდები. ამ ჟამად დაწინაურებულს ქვეყნებში უკვე აღარ აქვს ადგილი არამც თუ ასეთს ველურ გამოსვლებს, არამედ უფრო იშვიათი ხდება გაფიცვები და საბოტაჟები. მუშათა კავშირები კანონმდებლობის და მმართველობის მოხმარებით ახერხებენ თავის უფლების დაცვას. მიუხედავად იმისა, მუშათა წრეებში თითქმის ყველგან არსებობს მიმდინარეობა, ზოგან სუსტი, ზოგან კი უფრო ძლიერი, რომელიც მეტად უნდობლად უყურებს ოფიციალური გზით მუშათა კითხვების გადაჭრას და ერთად ერთს იმედს თვით პროლეტარიატის რევოლიუციონური მეთოდებით ბრძოლას ამყარებს, ამ მიმდინარეობის აზრით სახელმწიფო თავისი მმართველობით და კანონმდებლობით ბოლოს და ბოლოს გაბატონებულ კლასების სურვილების და ინტერესების გამომსახველია. ამიტომ ოფიციალური პოლიტიკა ყოველთვის პროლეტარიატის წინააღმდეგ იქნება მიმართული. პროლეტარიატის ინტერესების დაცვა, როგორც კლასის, მათ არ შეუძლიათ. მუშათა საკითხის გადაჭრა მხოლოდ პროლეტარიატის კლასობრივი ბრძოლით შეიძლება. პარლამენტი, მთავრობა და სხვა არის ერთგვარი იარაღი ამ ბრძოლისა. ასეთი თვალსაზრისი აქვთ შემუშავებული სოციალისტურ მიმდინარეობებს. ასე რომ, ამ მიმართულებათა დამახასიათებელი თვისებაა, რომ უდიდესი სოციალისტური საკითხის გადასაჭრელად ერთი კლასი დარაზმოს სხვა კლასების წინააღმდეგ. ამ კლასის მიერ სახელმწიფოებრივ ძალა-უფლების ჩაგდების შემდგომ უნდა დამყარდეს ისეთი წყობილება, რომელიც პროლეტარიატის კლასობრივ ინტერესებს სავსებით უზრუნველყოფს. ასე რომ, სოციალისტური პოლიტიკა პროლეტარიატის კლასობრივი ინტერესების ერთად ერთ ნამდვილ დამცველად ისახავს თავს, თუმცა ევროპის მუშათა კავშირების დიდი ნაწილი სრულიად არ იზიარებს ამ პოლიტიკას (ხმა ადგილიდან: თქვენ რომელი კლასის ინტერესებს იცავთ?). მე ჯერ სოციალისტების შესახებ ვლაპარაკობ, ჩვენს შესახებ შემდეგ მოგახსენებთ. ეს სოციალისტური პოლიტიკა ერთნაირი იყო თითქმის ყველა სახელმწიფოში ამ უკანასკნელ დრომდე. მაგრამ როდესაც ბოლშევიკები გაჩნდნენ რუსეთში, მათ დიდი ცვლილება მოახდინეს სოციალისტურ აზროვნებაში. წინეთ თქვენს სოციალისტურ მოღვაწეთაგან, როცა საკითხი იქნებოდა 8 საათის სამუშაო დღის შესახებ ან სხვა ასეთ მნიშვნელოვან კითხვაზე, რასაკვირველია, ვერ გაიგონებდით ისე გარკვეულად წარმოების ინტერესებზე ზრუნვას, თუნდაც სიტყვით, როგორც ამას დღეს ადგილი ჰქონდა ბ. მომხსენებლისგან. პროლეტარიატის ბრძოლა, როდესაც მას სოციალისტური პარტიები ხელმძღვანელობდენ, ყოველთვის დაშორებული იყო წარმოების ინტერესების შეგნებისაგან და სხვა შედეგები არ შეიძლება ჰქონოდა იმ პოლიტიკას, რომელიც კლასთა ბრძოლით იყო გამსჭვალული. ასეთი პოლიტიკის ბუნება, როგორც ირკვევა, თვით სოციალისტური მიმართულების მეთაურებებისათვისაც არ ყოფილა საკმაოდ გამორკვეული. პრაქტიკულად ამ პოლიტიკის გასინჯვა მხოლოდ წვრილმან ბრძოლაში შეიძლებოდა. ვინაიდან უფრო დაწინაურებული ქვეყნების მუშათა უმრავლესობა ამ სოციალისტურ პოლიტიკას არ იზიარებდა, ამიტომ მუშათა კლასის მთავარ გამოსვლებს სოციალისტური ხასიათი არ ეძლეოდა. ამას გარდა, სოციალისტური პოლიტიკის მაწარმოებელთ სახელმწიფოებრივი ძალა-უფლება არსად არ ჩავარდნიათ ხელში და თავისი პოლიტიკის მეთოდების გამოცდის შემთხვევაც არ ჰქონდათ ფართო სახელმწიფოებრივ მასშტაბში. ამიტომ სოციალისტურ პოლიტიკას მუდამ განყენებული თეორეტიული ხასიათი ჰქონდა.

მდგომარეობა იცვლება, როდესაც დიდს სახელმწიფოში, სახელდობრ რუსეთში, სადაც დიდად ძლიერი იყო მუშათა კლასში სოციალისტური პარტიის გავლენა, სოციალისტური მიმდინარეობის ერთმა ფრთამ სრული სახელმწიფოებრივი ძალა-უფლება ჩაიგდო ხელში. ეს სოციალისტური ფრაქცია ბოლშევიკები გარკვეულად დგანან შეურიგებელ კლასთა ბრძოლის საფუძველზე, რომელიც მარქსმა და ენგელსმა თავის „კომუნისტურ მანიფესტში“ გამოიმუშავეს. არ არის გასაკვირველი, რომ ეხლა, როდესაც რუსეთის კომუნისტების გაბედულ სოციალისტურ ექსპერიმენტების შედეგები სავსებით გამორკვეულია მთელი თავისი სისაშინელებით, სოციალისტურ მიმდინარეობათა უმრავლესობა და ისინიც კი, რომელნიც მათ ტაშს უკრავდენ ძალა-უფლების ხელში ჩაგდების პირველს ხანაში, მათ ზურგს აქცევენ და სოციალისტური ოჯახიდან განრისხულად სთვლიან. მაგრამ ობიექტური სამართლიანობა მოითხოვს ყველამ აღნიშნოს, რომ რუს კომუნისტებს არაფრად არ უღალატნიათ კომუნისტური მანიფესტის ლოზუნგისათვის. საზოგადოდ მთელი მათი მუშაობა განაღდებაა იმ პოლიტიკისა, რომელსაც სოციალისტური მკვლევარნი იმუშავებდენ მარქს-ენგელსიდან დაწყებული.

კლასთა ბრძოლის პრინციპი ერთი კლასის ძალით მეორე კლასის დამხობა და ცხოვრების გარდაქმნა არის ის მთავარი საფუძველი, რომელსაც ემყარება მარქსი და ენგელსი და რომელიც სავსებით განახორციელეს ბოლშევიკებმა რუსეთში. რუსეთის კომუნიზმი - ეს ერთგვარათ დაგვიანებაა იმ სოციალისტური მოძრაობის, რომელიც ევროპის თითქმის ყველა სახელმწიფოებში ქალაქის მუშათა დიდ ნაწილს იზიდავდა.

მე აქ დაწვრილებით ვერ შევაფასებ სოციალისტური პოლიტიკის შედეგებს საზოგადოთ და კერძოთ მუშებისთვის, თუმცა სოციალისტურ მოძრაობის როგორც წარსული, აგრეთვე ახალი კომუნისტური პოლიტიკა საკმაო საბუთს იძლევა გამოსარკვევად იმისა, თუ რამდენად სასარგებლო იყო ეს სოციალისტური პოლიტიკა თუნდაც კერძო პროლეტარიატისათვის.

მეცნიერი ეკონომისტები ციფრებით ამტკიცებენ, რომ მუშათა კლასის მდგომარეობა, მისი კეთილდღეობა სრულიად არ უმჯობესდება უფრო სწრაფად და ინტენსიურად მას შემდეგ, რაც სოციალისტურმა მოძრაობამ ასე თუ ისე ფეხი მოიკიდა და პროლეტარიატის დიდი ნაწილი სოციალისტურ პოლიტიკის გავლენის ქვეშ დადგა. წინააღმდეგ ამისა, მუშათა კლასის მდგომარეობის გაუმჯობესების პროცესი გაცილებით უფრო ძლიერი იყო იმ ხანაში, როდესაც სოციალისტური მოძრაობა სრულიად არ იყო ფეხ მოდგმული და პროლეტარიატის შესახებ მზრუნველობა სავსებით არა სოციალისტურ მთავრობასა და პარლამენტებზე იყო მინდობილი. მაგრამ სოციალისტური პოლიტიკის ნაკლები ნაყოფიერება ბევრისთვის სრულიად შეუმჩნეველი იყო. ამ პოლიტიკის ხელმძღვანელნი ყოველივეს, რაც კი სახელმწიფოში კეთდებოდა მუშათა კლასის სასარგებლოთ, თავის დამსახურებათ თვლიდენ - ჩვენ რომ არ ვირაზმებოდეთ, ესეც არ იქნებოდაო. ხოლო თუ მუშათა საკითხი მაინც არ იჭრებოდა რადიკალურად და ისე, როგორც მათ სურდათ, ამას ამით ასაბუთებდენ, რომ სახელმწიფოს ძალაუფლება ბურჟუაზიის ხელშია და ამიტომ ჩვენ მოკლებული ვართ საშუალებას, პროლეტარიატის მდგომარეობა რადიკალურად შევცვალოთ და ქვეყნად ნამდვილი სამოთხე დავამყაროთო. კითხვების გარკვევისთვის დიდი როლი ითამაშა რუსეთის სოციალ-დემოკრატიის ერთი ფრთის მიერ სახელმწიფოებრივ ძალა-უფლების ხელში ჩაგდებამ. ბოლშევიკებს მიეცათ სრული თავისუფლება და შესაძლებლობა სოციალისტური პოლიტიკის საწარმოებლად ახალი წყობილების დასამყარებლად, თანახმად მარქს-ენგელსის მიერ შემუშავებულ გეგმისა.

როგორი შედეგი მოიტანა რუსეთის კომუნისტების სოციალისტურმა პოლიტიკამ მთელი ქვეყნისთვის და კერძოდ მუშათა კლასისთვის, ეს ეხლა ყველამ კარგად ვიცით. ამ შედეგების დაფასებაში ვფიქრობთ ყველანი ჩვენ ერთი აზრისანი ვიქნებით (შენგელაია: თქვენ და მენშევიკები!). დიახ, ჩვენ და მენშევიკები. თქვენ, როგორც ნამდვილი სოციალისტები, ალბათ დიდად აღტაცებული ბრძანდებით ბოლშევიკების მუშაობით.

ჩვენ ვხედავთ, რომ სოციალისტური დიქტატურის და კლასთა ბრძოლის პოლიტიკის განაღდებამ ვერ მოუტანა მშრომელ ხალხს რაიმე შვება და მდგომარეობის შემსუბუქება. ჩვენ გავხდით მოწმე იმისა, თუ ამ პოლიტიკის გამო როგორ განადგურდა რუსეთის ეკონომიური ცხოვრება. რუსეთი დაუბრუნდა საშუალო საუკუნოების ცხოვრებას პეტრე დიდის წინ ხანას, როცა იქ არავითარი მრეწველობა და წარმოება არ იყო. სამასი წლის შექმნილი ეკონომიური მდგომარეობა ერთბაშად განადგურდა ორი წლის განმავლობაში (ხმა: ბურჟუაზიამ გაანადგურა!). ბურჟუაზიის მიერ რუსეთის ეკონომიური მდგომარეობის განადგურება მეტად ორიგინალური, მაგრამ სრულიად უსაფუძვლო აზრია. სანამ ძალა-უფლება ბურჟუაზიის ანუ არა-სოციალისტურ წრეების ხელში იყო, რუსეთი ეკონომიურად იზრდებოდა, ძლიერდებოდა.

მხოლოდ ამ ორი წლის განმავლობაში განადგურდა ის სავსებით, როდესაც იქ სოციალიზმის დამყარება დაიწყეს. რევოლიუციის შემდეგ რუსეთის ბურჟუაზიამ ვერც რამე დაანგრია და ვერც რაიმე ააშენა. ის მეტად სუსტი გამოდგა სოციალისტურ დიქტატურასთან ბრძოლაში და მალე თითქმის სრულიად დაყარა ფარ-ხმალი (შენგელაია: სულ დაღუპული ყოფილა!). ეს სხვა საკითხია. მე მოგახსენებ იმის შესახებ, თუ რა ნაყოფი მოგცათ უკიდურესმა სოციალისტურმა პოლიტიკის წარმოებამ რუსეთში. სამასი წლის შექმნილი ორი წლის განმავლობაში სრულიად განადგურდა. ამ პოლიტიკას, როგორც ქვეყნის დამშლელს და განმანადგურებელს, არც ერთი კლასისთვის არ მოუტანია სარგებლობა, გარდა თითო-ოროლა პირისა.

მე კიდევ შორს წავალ და განვაცხადებ, რომ არც ერთი საზოგადოებრივი ორგანიზაცია, არც ერთი სოციალური წრე არ დაზარალებულა ბოლშევიკური პოლიტიკით ისე, როგორც პროლეტარიატი. და მე ვფიქრობ, რომ უდიდესი დღესასწაული იქნება ამ პროლეტარიატისათვის, როცა ეს მებრძოლი დროშა ჩამოიხსნება მოსკოვის კრემლიდან.

იმის შემდეგ, ბატონებო, როდესაც ჩვენს თვალ-წინ გადიშალა მებრძოლ სოციალისტების მუშაობის ასეთი შედეგი, მე ვფიქრობ, რომ ყველა, ვინც მონაწილეობას ღებულობს სახელმწიფოს აღმშენებლობის საქმეებში, მეტი სიფრთხილით და მეტი კრიტიკით უნდა შეხვდეს საკითხს, რომლის განხილვა ჩვენ დღეს დავიწყეთ. მე დარწმუნებული ვარ, რომ ევროპის სოციალისტური წრეები პრაქტიკულად ამ საკითხების გადაჭრის დროს აღარ დაიწყებენ იმ უკიდურესი ლოზუნგების დაცვას, რომელთა ავ-კარგიანობა აშკარად გამოაფინა რუსეთის მაგალითმა. ევროპის სოციალისტურ აზროვნებაში უთუოდ მოხდა ეს გარდატეხა. ბოლშევიკური საშინელებით დამფრთხალი სოციალისტური წრეების დიდი ნაწილი უკან იხევს და ანელებს, აზომიერებს თავის პოლიტიკას.

ვფიქრობთ, რომ ევროპის სოციალისტური პოლიტიკა ამ ახალ გაზომიერების შემდგომ თანდათან დაუახლოვდეს იმ სახელმწიფოებრივ, დემოკრატიულ პოლიტიკას მუშათა საკითხში, რომელიც უკანასკნელ ათეულ წლებში შემუშავდა ზოგიერთ დაწინაურებულ ქვეყნებში.

ამ დემოკრატიული პოლიტიკის საფუძველი რამოდენიმე სიტყვით შეიძლება გამოვხატოთ: პროლეტარიატის მდგომარეობის გაუმჯობესება უნდა დასახულ იქმნას სახელმწიფოს უდიდესი მზრუნველობის საგნად. შრომა არის ხალხის არსებობის მთავარი წყარო და მშრომელთა კლასის სამართლიანი ინტერესები დაცული უნდა იყოს სახელმწიფოს მთელი ძალა-უფლებით. პროლეტარიატის, როგორც მშრომელთა კლასის ცდას თავის მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად, სახელმწიფო ყოველგვარ მფარველობას უნდა უწევდეს. ხოლო ეს სახელმწიფოს მზრუნველობა და მფარველობა მუშათა კლასის ინტერესების დაცვაში ვრცელდება იმ საზღვრამდე, სანამ პროლეტარიატის მოთხოვნილება ურიგდება არსებულ ეკონომიურ ურთიერთობას და არ აზიანებს მრეწველობას, სახალხო მეურნეობას.

დემოკრატიული პოლიტიკა ზრუნავს, რომ არსებულს ეკონომიურს ურთიერთობის ფარგლებში, რომელიც კერძო საკუთრების ნიადაგზეა დამყარებული, გაუმჯობესებული იქმნეს მუშათა მდგომარეობა. მუშაობის დროს მაქსიმუმის განსაზღვრა, ავადმყოფობისაგან და სიბერისაგან დაზღვევა, მცირე წლოვანთა შრომის აღკრძალვა და სხვა - ემსახურება ამ მიზანს. სოციალისტური პოლიტიკაც იწყნარებს ამ ზომებს. მაგრამ თავის ბრძოლაში მას ყოველთვის შორეული მიზანი აქვს დასახული - თანამედროვე ეკონომიური ურთიერთობის გარდაქმნა და კერძო საკუთრების სრული მოსპობა.

სახელმწიფოებრივი პოლიტიკის და არა გაფიცვების და ამბოხების ნაყოფია ევროპის მუშათა ეხლანდელი მდგომარეობა. ბევრს დიდ ნაკლად მიაჩნია ევროპის სახელმწიფოების პოლიტიკისა ის გარემოება, რომ იქ მუშათა კლასს არ აქვს ბევრი ისეთი უფლებები, გადაჭარბებული უფლებები, რომელსაც ჩვენ ქვემოთ გავეცნობით კანონ-პროექტის განხილვის დროს. ავიწყდებათ, რომ ეკონომიური ურთიერთობისათვის მიღებული უფლებები მუშათა მდგომარეობას სრულიად არ აუმჯობესებს, წინააღმდეგ ამისა კიდევ უფრო აუარესებს. ამის საუკეთესო მაგალითს იძლევა რუსეთის და თუ გნებავთ, ჩვენი სინამდვილე. რუსეთში ხომ პროლეტარიატის დიქტატურა არის გამოცხადებული და მაშასადამე, ამ კლასს ყოველგვარი უფლებები აქვს. საქართველოში პროლეტარიატს არ აქვს ასეთი განსაზღვრული უფლებები, მაგრამ გაცილებით უფრო ფართო, ვინემ ევროპის მუშებს. თქვენ, სოციალ-დემოკრატები, ამით კიდეც ამაყობთ. მაგრამ თუ აიღებთ მუშათა კლასის მდგომარეობას რუსეთში, ჩვენში და ევროპაში, დაინახავთ, რომ მუშები სწორედ იქ არიან სრულიად განადგურებული და გაღატაკებული, სადაც მათ აბსოლიუტური უფლებები აქვთ. საქართველოში მათ ნაკლები უფლებები აქვთ და მათი მდგომარეობა უმჯობესია, ხოლო ევროპის ქვეყნებში კი, სადაც თითქოს მათ კიდევ უფრო ნაკლები უფლებები აქვთ, მათი ცხოვრება შეუდარებლად კარგია. აქედან, გთხოვთ, არ გამოიყვანოთ ისეთი დასკვნა, რომ მე პროლეტარიატისთვის უფლებების შეზღუდვის მომხრე ვიყო. არა, ამ კლასს უნდა ქონდეს სრული უფლება და თავისუფლება თავის ინტერესების დაცვაში, ეს ასეც არის ევროპის ყველა ქვეყნებში. მაგრამ სოციალისტური პოლიტიკა ამ უფლებების ისე გაფართოვებას მოითხოვს ხშირად, რომ ეს უფლება თვითნებობად, სხვისი კანონიერი უფლების შეზღუდვად იქცევა. ასე იყო რუსეთში, ასეა რამოდენიმედ საქართველოში.

ამ კანონ-პროექტის განხილვის დროს ჩვენ არ უნდა დავივიწყოთ მუშათა საკითხის გადაჭრის ეს გზები. უდიდესი დანაშაული იქნება ჩვენი, თუ ამ უდიდეს სოციალურ საკითხების გადაჭრის დროს ჩვენ ავყევით ჩვენს გულის თქმებს, ამა თუ იმ ჯგუფის სიმპატია-ანტიპატიას და დავივიწყეთ ყველა ამ კითხვების მთავარი საზომი - ჩვენი სახალხო მეურნეობა, საწარმოვო ძალთა მდგომარეობა და ინტერესები.

თქვენ კარგად მოგეხსენებათ, რამდენად გაურკვეველი და არეულ-დარეულია ჩვენში შრომას და წარმოებას შორის ურთიერთობა. შრომის საკითხების უფლებრივ ნორმებში ჩამოყალიბება უდიდესი შვება იქნება ჩვენს ეკონომიურ ცხოვრებაში.

სამწუხაროდ, თქვენთვის წარმოდგენილი კანონ-პროექტი შრომის ხელშეკრულებისა სრულიად ვერ ამყარებს ამ სფეროში სასურველს უფლებრივს ურთიერთობას.

კანონ-პროექტი, ვიმეორებ, სრულიად არ იძლევა მუშა-მწარმოებელთა ურთიერთობის გარკვეულ ნორმებს. კანონ-პროექტის თითქმის ყველა მუხლები აღბეჭდილია ასეთი გაურკვევლობით, ბუნდოვნობით; ხოლო რაც უფრო მტკიცედ და გარკვეულად არის გამოსული, არის მეტად ცალმხრივი და სრული დადასტურება იმ ყოვლად შეუწყნარებელი და მიუღებელი წესებისა, რომელნიც დამყარდა ამ დარგში რევოლიუციონური არევ-დარევის დროს.

ჩვენ ამას ნათლად დავინახავთ, როდესაც კანონ-პროექტის მთავარ დებულებებს განვიხილავთ.

კანონ-პროექტის მუხლობრივი განხილვის დროს თქვენ მოგახსენებენ 50 შესწორებას, რომელიც ჩვენს ფრაქციას კანონ-პროექტში შეაქვს. კანონ-პროექტის ზოგადი განხილვისას კი ჩვენ შევეხებით მის მთავარ პრინციპიულს საფუძვლებს.

უწინარეს ყოვლისა თქვენს ყურადღებას მივაქცევ კანონ-პროექტის 1-ლ მუხლს, რომელიც შრომის ხელშეკრულების კანონის მოქმედების სფეროს განსაზღვრავს. კანონ-პროექტის ბუნება ისეთია, და ამას ადასტურებს უწყების მიერ წარმოდგენილი განმარტებაც, რომ ის უნდა ეხებოდეს ყოველგვარ დაქირავებულს შრომას. სწორედ ამას ამბობს პროექტის პირველი მუხლი. პროექტის ავტორებს ეს აზრი ფრიად დიდ პროგრესიულ მოვლენად მიაჩნიათ მუშათა უფლების დაცვაში. მაშასადამე, ერთი და იგივე ნორმებით უნდა იქნეს დაცული დამქირავებელთა ექსპლოატაციიდან როგორც ქარხნის მუშა, აგრეთვე რესტორანის ოფიციანტი, ხელოსანის შეგირდი, სოფელში სეზონში დაქირავებული მოჯამაგირე, თვით ექიმებიც, ვექილებიც, ინჟინრები, პროფესორები და სახელმწიფოს მოსამსახურენი, მინისტრებიდან დაწყებული შვეიცრამდე. ასეთია კანონ-პროექტის პრინციპიული საფუძველი. უწყების განმარტება ამ იდეიას უმთავრესად ღირსებად თვლის კანონ-პროექტისთვის. განმარტების აზრით შესაძლებელია ამა თუ იმ დარგის გამორიცხვა ამ კანონის მოქმედების სფეროდან, თუ კი ამას მომენტის პირობები მოითხოვს. ამ გამორიცხვის შესახებ დიდი დავა იყო სოციალისტურ წრეებში და ამ დავამ ერთი წლით თუ კიდევ მეტით დააგვიანა შრომის კანონ-პროექტის აქ წარმოდგენა. ცხარე დავა იყო - სახელმწიფო და სამუნიციპალო მოსამსახურენი შედიან თუ არა კანონის მოქმედების სფეროში, როგორც სხვა დაქირავებულნი. როგორც იყო, სახელმწიფო მოხელენი აღმოირიცხა, აგრეთვე ადმინისტრატიულ თანამდებობის მოხელენიც, თუმცა ეს თანამდებობა ნათლად გარკვეული არ არის.

ჩვენი ფრაქციის შესწორებით, შრომის კანონ-პროექტი უნდა ვრცელდებოდეს მხოლოდ იმ სავაჭრო-სამრეწველო წარმოებაზე, სადაც ხანგრძლივად მუშაობს არა ნაკლებ ხუთი დაქირავებულისა. ჩვენ ვფიქრობთ, მხოლოდ ამ სფეროში შეიძლება ისეთი ნორმების შემუშავება, რომელნიც შეეფერება იმ კატეგორიის დაქირავებულთა მდგომარეობას, რომელნიც თავის უფლება-მოვალეობათა სპეციალური კანონით განსაზღვრას მეტად საჭიროებენ და თუ თქვენ ერთნაირი ნორმები შეიმუშავეთ საქარხნო-საფაბრიკო წარმოებათათვის და შემთხვევით სოფლის მოჯამაგირეთა თუ ხელოსნების შეგირდებისთვის, თქვენი კანონი ან აუტანელად სამძიმო იქნება მრავალ წარმოებისათვის, ან და იმდენად მსუბუქი იქნება, რომ სრულებით ვერ უზრუნველყოფს პროფესიონალ დაქირავებულ მშრომელთა ინტერესებს. ფაბრიკა-ქარხნების დაქირავებულ მუშათა უფლებრივი დაცვა უნდა იყოს მეტად ვრცელი და საფუძვლიანი. მისი მიღების, დათხოვნის, შინაგან წესრიგზე, ავადმყოფობისაგან თუ სიბერისაგან დაზღვევის, ლიკვიდაციის და სხვა პირობები მეტად საფუძვლიანად არის კანონმდებლობით განსაზღვრული ევროპის სახელმწიფოებში. რაც შეეხება ისეთ სახელმწიფოებს, სადაც თითო-ოროლა შეგირდი ან სოფლის მეურნის შემთხვევით მსახური, ხელზე მოსამსახურე და სხ. ასეთ დაქირავებულთ, მათი უფლებრივი დაცვა სავსებით შესაძლებელია ჩვეულებრივ სამოქალაქო წესით. სამოქალაქო კანონების ნორმების შესახებ შრომის დაქირავებისა სავსებით აკმაყოფილებს დაქირავებულ შრომის ამ კატეგორიას. პროექტის ავტორნიც იძულებული ხდებიან, მცირე წარმოებისთვის, სადაც 5 კაცზე ნაკლები მუშაობს, მრავალი გამონაკლისი მოახდინონ. დიდი ნაწილი იმ მუხლებისა, რომელნიც გავრცელებულია ასეთს წარმოებაზე, ჩვეულებრივი სამოქალაქო კანონებით არის განსაზღვრული. თუ რამ ახალია შეტანილი ამ დარგის მუშათა დაცვაში, ეს უკვე მეტად სამძიმოა ამ წარმოებათათვის და ამავე დროს სრულიად არ აუმჯობესებს დაქირავებულთა მდგომარეობას. ამ მხრივ ევროპის პრაქტიკა არც ისე ადვილად დასაგმობია, როგორც ეს პროექტის ავტორებს ჰგონიათ.

ფრიად საყურადღებო კითხვაა შრომის კანონმდებლობაში მუშების მიღების საქმე. სამწუხაროდ კანონ-პროექტი სრულიად არა სცვლის იმ აუტანელ ვითარებას ამ დარგში, რომელიც ჩვენში არსებობს.

რევოლიუციის ხანაში თქვენ მიღების საქმეში მუშების არა უფლება, არამედ სრული თვითნებობა დაამყარეთ. მწარმოებელს თუ უნდა მუშა, იმას უფლება არ აქვს აირჩიოს ისეთი, როგორც მას სურდა, ან იმდენი, რამდენიც ეჭირვება. თუ მას, ვთქვათ, ორი მზარეულის დაქირავება უნდოდა, ოთხს უგზავნიდენ. ეს ზედმეტი მზარეული მან უნდა არჩინოს და ჯამაგირიც აძლიოს. მიზეზი? უმუშევარი მზარეულები გვყავსო, არ მალავენ კავშირებს, თითქოს საქართველოში სამუშაო და საკეთებელი გამოლეულიყოს. ამ რიგად, მწარმოებელმა არ იცის, როგორი იქნებოდა ხვალ მუშების კონტიგენტი და ამის მიხედვით რამდენი იქნებოდა მისი ხარჯი (ხმა: მაგალითი სხვა დარგებიდან?). მზარეულები და ოფიციანტები თქვენი პროლეტარიატის უმრავლესობას შეადგენს და ამას გარდა ასეთი წესები ყველა სხვა დარგის პროფესიონალ კავშირებს აქვთ შემუშავებული. ავიღოთ სხვა წარმოება, ვთქვათ სტამბა. თუ თქვენ რამოდენიმე ასოთ-ამწყობი გყავთ თქვენს პატარა საქმეში, თქვენ აუცილებლივ გამოგიგზავნიან რამოდენიმე სხვა მუშას - ეს ვერტელშჩიკიო, ეს ნაკლაჩიკიო, ეს მსახურიო და სხვა. ამ მუშებს ოროლი საათის სამუშაოც რომ არ ჰქონდეს, არავინ მოგცემთ ნებას ეს მუშაობა ერთს დააკისროთ. კავშირში ჩაწერილი მუშები ადგილზე უნდა მოვათავსოთ. ეს, რასაკვირველია, წარმოებას აძვირებს და ამასთანავე ბევრ მუშა ხელს ტყვილა აცდენს. ამას ყურადღებას არავინ აქცევს.

მუშის ამორჩევაც პროფესიონალურ კავშირს აქვს მინიჭებული.

მან უნდა განსაჯოს, თუ რამდენად გამოსადეგია ეს პირი ამა თუ იმ საქმეში. რაც უნდა ცუდი მოხელე გაუგზავნონ მწარმოებელს, თუ კავშირმა დაადგინა, რომ ეს პირი კარგი მოხელეა, გათავდა, მას ვერავინ დაითხოვს, როგორც უვარგისს.

კანონ-პროექტი, რომელიც ჩვენ უნდა მივიღოთ, არ სცვლის არსებითად ამ მდგომარეობას. განსხვავება მხოლოდ იმაშია, რომ ეხლა მიღების საქმეში პროფესიონალურ კავშირის ადგილს შრომის ბირჟები იჭერენ. მწარმოებელმა მუშები უთუოდ შრომის ბირჟიდან უნდა წაიყვანოს. მომხსენებელმა ბრძანა: ეს დიდი პროგრესია, ევროპაში ასე არისო და აქაც უნდა გადმოვნერგოთო. მე მოგახსენებთ, რომ არც ერთ ევროპიულ სახელმწიფოში არ არის, რომ იმ სახით იყოს შრომის ბირჟა მოწყობილი, როგორც ამას ჩვენში აპირებენ. იქ დიდი ხანია ბრძოლა სწარმოებს შრომის ბირჟის გარშემო. იქ ეს შრომის ბირჟები ცუდ ნიადაგზე იყვნენ დამყარებული. ეს იყო ერთგვარი კომერციული საქმე და ბევრი ბოროტმოქმედებაც ხდებოდა მის გარშემო ამ სფეროში. ბირჟაში ჩაწერილ შრომის მაძიებელს თავის რიგზე არ გზავნიდენ, როდესაც მუშების მოთხოვნილება იყო. სასყიდლისთვის ბევრს რიგს გარეშე ათავსებდენ ადგილებზე. ამის გამო ევროპის სახელმწიფოებში როგორც მუშათა კავშირები, ისე სხვა წრეებიც მოითხოვდენ, რომ სახელმწიფოს და მუნიციპალიტეტებს სულ მოეწყოთ შრომის ბირჟები უმუშევართა დასახმარებლად.

თავმჯდომარე: უკაცრავად, ეხლა უკვე ორი საათი არის. თანახმად დადგენილებისა, ორი საათის შემდეგ უნდა განხილულ იქნეს შეკითხვა. როგორ ინებებთ? (ხმები ადგილიდან: სჯობს ეს სიტყვა დასრულდეს!). წინააღმდეგი ხომ არავინ არის? გთხოვთ, განაგრძოთ!

ასათიანი: მართალია, თითქმის ყველა სახელმწიფომ მიაქცია ამას ყურადღება და მუნიციპალიტეტები და სახელმწიფო ორგანიზაციები აარსებენ შრომის ბირჟებს. ეს ერთი საკითხია, მაგრამ მეორე საკითხია, როგორი უფლებებით არიან აღჭურვილნი ეს ბირჟები. აი ამაში მდგომარეობს საქმე. მწარმოებლები არსად არ არიან ვალდებულნი, რომ მუშები უთუოდ ბირჟებიდან წაიყვანონ. ისინი სრულიად არ არიან მოკლებულნი უფლებას, თვითონვე მოკრიფონ მუშები, სადაც სურთ.

ჩვენ კი ვქმნით ისეთს მდგომარეობას, როდესაც მწარმოებელი სრულიად დამოკიდებული ხდება შრომის ბირჟაზე.

ეს კი მეტად ახალი საქმეა. და მე ვფიქრობ, ამას შეუძლიან მხოლოდ ზიანი მოუტანოს ისედაც სუსტ წარმოებას. გავბედავ და ვიტყვი, რომ ეს იქნება საზიანო არა მარტო მწარმოებელთათვის, არამედ მშრომელთათვისაც, იმათთვისაც, ვისი ინტერესების დაცვის მიზნით არის აღჭურვილი ასეთი უფლებებით შრომის ბირჟა. ბირჟების შემხედვარი ძლიერ ხშირად მუშა ვერ იშოვის საქმეს და მწარმოებელი - მუშას. როგორ გინდათ თქვენ, რომ შრომის ბირჟამ უზრუნველჰყოს საჭირო მუშებით, მაგალითად, ჭიათურის წარმოება? რა გარანტია არის ამისი? სანამ ჭიათურა არ გამოარკვევს, შრომის ბირჟას შეუძლიან თუ არა საკმავო მუშების შოვა, მწარმოებელნი გულ-ხელ დაკრეფილნი უნდა იყვნენ და უცადონ. მოგეხსენებათ, რომ ხშირად ხდება სეზონური მუშაობა, როდესაც ასობით და ათასობით მუშა ხელი არის საჭირო. ხშირად ხდება ესა და როგორ უნდა იშოვოს შრომის ბირჟამ ათასობით კაცი. მაგალითად, ტყვარჩელის მაღაროში საჭიროა 3.000 კაცი. სად უნდა იშოვოს ტყვარჩელის თემის ბირჟამ ეს სამი ათასი კაცი?

ეს იმდენად გაბედული, ოპტიმისტური აზრი არის, რომ საჭიროა ცოტა კრიტიკულად შევხედოთ. და მე მგონია, ასეთი კატეგორიული დადგენილება ბირჟების შესახებ სახიფათო იქნება ჩვენი ქვეყნის წარმოებისათვის (ხმა ადგილიდან: თქვენ ვერ გაიგეთ კანონის შინაარსი!). მე ძალიან კარგად გავიგე და ამაზე დიდი კამათიც გვქონდა კომისიაში. კანონ-პროექტი აწესებს, რომ სანამ ბირჟა არ გამოარკვევს, რომ მას მუშის შოვნა არ შეუძლიან და ამის შემდეგ არ დართავს მუშების ძებნის ნებას, მწარმოებელს არ შეუძლიან მუშების ძებნა ბირჟის გარეშე (ხმა ადგილიდან: ეს სამი საათის საქმეა!). როცა შრომის ბირჟას შეუკვეთავენ სამი ათას კაცს, განა მას შეუძლიან სამი საათის განმავლობაში გამოარკვიოს, რამდენის შოვნა შეუძლიან მას და რამდენის არა?

ესეც რომ არ იყოს, რა გარანტია გვაქვს, რომ ბირჟის დადგენილება არ იქნება ისეთივე ოპტიმისტური, როგორც ეს დადგენილება (ხმა ადგილიდან: იმან იცის, რაც ჰყავს!.) მართალია, მაგრამ საინტერესო ის არის, მწარმოებელი და წარმოება მიიღებს თუ არა იმას, რაც მას უნდა. წარმოება არ უნდა იყოს დამოკიდებული კანცელარიის რამდენიმე კაცზე, რომელსაც ბოლოს და ბოლოს წარმოადგენს შრომის ბირჟა და რომელიც დაიწყებს საკითხის გამორკვევას იმის შესახებ, თუ რამდენი კაცის შოვნა შეუძლიან. როდესაც წარმოება დამოკიდებულია ასეთნაირად, მე ვამბობ, რომ ეს წარმოება სრულებით არ არის უზრუნველყოფილი.

ამიტომ სავალდებულო არ უნდა იყოს, რომ მწარმოებელმა უთუოდ მხოლოდ ბირჟაში ეძიოს მუშები. თავის თავად ცხადია, რომ მწარმოებელი უწინარეს ყოვლისა მიმართავს ბირჟას, სადაც ჩაწერილნი იქნებიან უმუშევარნი.

ასეა ყველგან, სადაც ეს ბირჟები არსებობენ. შრომის ბირჟებისთვის გადამეტებული უფლებების მინიჭება მეტად საზიანო იქნება ჩვენი ეკონომიური ვითარებისათვის. ბ. მომხსენებელი გვიმტკიცებდა, რომ რომელიმე კლასის ან ჯგუფის ინტერესებს კი არ ვიცავთ, არამედ წარმოების ინტერესებსო. სამწუხაროდ, ამ საკითხში ეს დაპირება არ გამართლდა, მაგრამ ამის აღიარებაც სასარგებლო საქმეა და ვუსურვებ, რომ ასეთი აზრი განმტკიცებულიყოს სოციალისტურ წრეებში (ს.-რევ. სკამებიდან: კეთილი სურვილებია?). თქვენც გისურვებთ (უჩვენებს ს.-რ.-ბზე), მაგრამ იმის იმედი კი არა მაქვს, რომ თქვენ ამას შეითვისებთ. სასურველია განმტკიცებულიყო ის აზრი, რომ თუ წარმოება არ არის უზრუნველყოფილი, ვერ იქნება უზრუნველყოფილი პროლეტარიატის ინტერესებიც. ეს ახალი აზრი არ არის, მაგრამ ფაქტიურად თუ ავიღებთ, ეს მეტად ახალ საქმედ უნდა ჩავთვალოთ.

რაც შეეხება სხვა საკითხებს, შესახებ წარმოების სხვა და სხვა პირობებისა, სამუშაო დროსი, ხელფასისა და სხვა, რასაკვირველია, კანონ-პროექტით ამ საკითხების განსაზღვრა შეუძლებელი იყო, რომ აქ სავსებით არ დაგვედასტურებინა ის მდგომარეობა, რომელიც ჩვენს ცხოვრებაში არსებობს და რომელიც სავსებით არ შეეფერება ჩვენი ცხოვრების ეკონომიურ მდგომარეობას.

აქ დიდი ბრძოლა გამოუცხადეს სოც.-ფედერალისტებმა ნარდ მუშაობას. მათ თავის ხმა შეუერთეს სოც.-რევოლიუციონერებმა და ამტკიცებდნენ, რომ ნარდი მუშაობის დაკანონება არის ბოროტება და ღალატი მუშათა კლასის წინაშე. უსაყვედურებდნენ ძველი აზრების უარყოფას და სხვა. ეს საყვედურები თქვენი შინაური საქმეა. რაც შეეხება ნარდად მუშაობას, ეს იმდენად მნიშვნელოვანი საკითხია, რომ შეუწყნარებელია მისი ასე ზეპირად უარყოფა. ნარდად მუშაობას ჩვენ ვერ მოვსპობთ ისე, რომ უწინარეს ყოვლისა თვით მუშათა კლასი არ დავსაჯოთ. არის ზოგიერთი სფერო წარმოებისა, სადაც ნარდი მუშაობა აუცილებელია და შეუძლებელია, რომ მუშაობა სხვანაირად სწარმოებდეს. აიღეთ მუშაობა მაღაროებში ან ტყეში, სადაც მუშები ერთმანეთზე დაშორებულნი არიან და არ შეიძლება მათი მუშაობის წესიერი კონტროლი. აქ თქვენ არავითარი გარანტია არა გაქვთ, რომ მომუშავე 8 საათში მართლა იმუშავებს და რამეს გააკეთებს. თავის თავად ცხადია, რომ სხვა საზომი უნდა იყოს ხელფასის დაფასებაში.

ანგარიში იმისა, თუ რა გიჯდებათ წარმოება, რას გაძლევთ წარმოება, ან ესა თუ ის მუშა რამდენ საქონელს ამზადებს, შეიძლება მხოლოდ მაშინ, როდესაც დაშვებული იქნება ნარდი მუშაობა. მაგრამ განა მარტო იმ სფეროში არის სასურველი ნარდი მუშაობა? თუკი ჩვენ საქმე გვაქვს მუშათა ისეთ კონტინგენტთან, რომელიც შეჩვეულია ამ მუშაობას, არის პროფესიონალური მუშა, მაშინ შესაძლებელია ეს ნარდი მუშაობა მრავალ დარგში არც იყოს საჭირო. მაგრამ სამწუხაროდ ასეთი მუშები ძლიერ ცოტა გვყავს. ჩვენ დაქირავებულ მუშათა რაზმიდან შეიძლება 5 პროც. არ გამოდგეს ისეთი პროფესიონალური მუშა, რომელნიც მუდმივად დაქირავებული შრომით ცხოვრობდეს. დიდი უმრავლესობა ამ რაზმისა არის შემთხვევითი მუშები, რომელნიც მოდიან ტფილისში სამუშაოდ რამდენიმე თვით, შემდეგ წავლენ სოფელში, შეიკერენ წუღას, დაიკიდებენ ხანჯალს და კარგა ხანს დასეირნობენ (კედია: იმერული აზნაურებივით!). დიახ, რომელნიც ჰბაძავენ თავად-აზნაურობას ჩოხა-ახალუხის ჩაცმაში და ხმალის დაკიდებაში. ეს არ არის ის პროფესიონალური მუშა, რომლისთვისაც ჩვენ შეგვიძლიან დავაკანონოთ ისეთი მტკიცე ნორმები, როგორც ეს ინგლისის პროლეტარიატისთვის არის დაწესებული. ასეთი შემთხვევითი ხალხისთვის, რომელნიც არ არიან აღზრდილნი ამ სფეროში, საჭიროა აუცილებლად ნარდი მუშაობის დატოვება და თქვენ გაქვთ კიდეც ამის მაგალითი. თქვენ ნარდი მუშაობის დიდი მოწინააღმდეგენი იყავით და რევოლიუციის პირველ დღეებში დეკრეტი გამოეცით, რომლითაც სასტიკად აღკვეთეთ ნარდი მუშაობა. მაგრამ ცხოვრებამ დაგანახვათ, რომ ეს თქვენი დადგენილება საზარალო იყო მრეწველობისთვის და კერძოდ, მუშებისათვისაც: შრომის ნაყოფიერება წარმოებებში 80 პროც. დაეცა და მუშების მდგომარეობაც ამდენადვე გაუარესდა. თქვენ დაინახეთ, რომ ძველი მდგომარეობის გაგრძელება შეუძლებელი იყო. მე ხელთ მაქვს ოფიციალური ანგარიშები ბორჯომის წარმოების შესახებ. სიამოვნებით აღსანიშნავია, რომ ამ მხრივ გამოცვლა პოლიტიკისა გამომდინარეობს შრომის დაცვის უწყების მეთაურობიდან. მათ პირადად მოუხდათ წასვლა ადგილობრივ დამტკიცება მუშებისათვის, რომ ნარდად მუშაობის შედეგები მათთვის საზიანო კი არა, სასარგებლო იქნება. ნარდი მუშაობის შემოღების შემდეგ შრომის ნაყოფიერებამ აიწია 300 პროცენტით და მუშათა ბიუჯეტიც გაიზარდა 300 პროცენტით. ამნაირად, მუშათა მდგომარეობა 3-ჯერ გაუმჯობესდა და წარმოებაც სამჯერ გაუკეთესდა. ეს აშკარა საბუთი არის იმისა, რომ ნარდი მუშაობა ზოგიერთს შემთხვევაში პირდაპირ აუცილებელია. აი ეს ნარდი მუშაობა შრომის კანონ-პროექტში თითქოს დაკანონებული და შემოღებულია, მაგრამ სამწუხაროდ ისე ცუდათ არის გამოხატული, რომ თითქმის სრულიად აუქმებს მას. 57-ე მუხლი, რომელიც ამბობს, რომ მწარმოებელი მოვალე არის დაქირავებულს ანგარიში გაუსწოროს სამუშაო დროს მიხედვით, უკეთუ მუშამ ნარდათ მუშაობის დროს „მის პიროვნებასთან დაუკავშირებელ გარემოებათა გამო“ ნაკლები ხელფასის საქმე გააკეთა, ვიდრე დროს მიხედვით მიიღებდა. ეს მუშის პიროვნებასთან დაუკავშირებელი მიზეზები ისეთი გამოურკვეველი მცნებაა, თუ ნარდად მომუშავენი დარწმუნებული იქნებიან, რომ ყოველს შემთხვევაში ისინი იმდენს მაინც აიღებენ, რასაც გადაჭრილ ფასებში მომუშავენი, მაშინ უმრავლესობა მუშებისა იმის ნახევარსაც არ გააკეთებს, რის გაკეთებაც შეუძლიან. ეს გაუქმებაა ნარდი მუშაობისა. და ამიტომ მე ვფიქრობ, უნდა მივაქციოთ ყურადღება ამ გარემოებას და შევცვალოთ ეს მუხლი.

რაც შეეხება 8 საათის სამუშაო დღეს, ამის შესახებ მოგახსენებთ, რომ დემოკრატიულ პირობებში არ არის არავითარი აზრთა სხვადასხვაობა რვა საათის სამუშაოს შესახებ. მისი შემოღების მსურველი ყველა დემოკრატიული მიმდინარეობა იქნება. მაგრამ საკითხი იმაშია, როდის და რა პირობებში შეიძლება მისი განხორციელება წარმოების დაუზიანებლად. ჩვენის აზრით, ეს ზომა არ უნდა იყოს მიღებული როგორც აბსოლუტური მცნება. ამ პრინციპის განხორციელება დროს და გარემოებას უნდა შეეფერებოდეს. მარქსისტული შეხედულებაც ასეთი უნდა იყოს ამ საგანზე. თუ არის ისეთი მდგომარეობა, რომ 8 საათის სამუშაო დღე აზიანებს წარმოებას და მაშასადამე, თვით მუშების ინტერესებს, მაშინ რვა საათის სამუშაოს შემოღება უკვე აღარ არის სასარგებლო ზომა, მის შემოღებაზე მაშინ დროებით უარი უნდა ვთქვათ (ხმაურობა, ხმები: ჰო, ჰო!) და უნდა მოუცადოთ იმ დროს, როცა შესაძლებელი იქნება მისი უმტკივნეულო განხორციელება. ჩვენს სინამდვილეში თუ არის ისეთი პირობები, რომ რვა საათის სამუშაო დღე ასეთს ზიანს მოუტანს ჩვენს ეკონომიურ ცხოვრებას, მისი შემოღება უნდა გადავდოთ (ხმაურობა: ვაჰა, ვაა, სიცილი) (ხმა: სანამდის უნდა ვუცადოთ?). გულთმისანი არ ვარ, რომ ვსთქვა, როდის დადგება ისეთი დრო, რომ ასეთი ზომისთვის საკმაოდ მომზადებული იქნება ჩვენი წარმოება და თვით მუშათა კლასი.

თქვენ ჩემი განცხადება უაღრეს ბურჟუაზიულ და კონტრ-რევოლიუციონურად მიგაჩნიათ და მას დასახავთ როგორც დიდ ღალატს მუშათა კლასის წინააღმდეგ ჩადენილს (ხმაურობა). მე ვფიქრობ, ამ შემთხვევაში თქვენი აზრი შემცდარი იქნება. მე მოგიყვანთ ზოგიერთ მაგალითებს სოციალისტების მოქმედების პრაქტიკიდან. თქვენი მარცხენა ამხანაგები, ბოლშევიკები, რუსეთში მივიდენ იმ დასკვნამდე, რომ მუშებმა ეხლანდელს პირობებში უნდა იმუშაონ 10 და 12 საათი. იმათ დაინახეს, რომ ხალხის უმრავლესობა ამოწყდება ფიზიკურად, ვინაიდან 8 საათის სამუშაო დღე ვერ უზრუნველყოფს მათ ფიზიკურ არსებობას, მაშასადამე, შესაძლებელი ყოფილა, რომ თვით სოციალისტებმა უარჰყონ 8 საათის სამუშაო დღე დროს და გარემოების მიხედვით. ეს ერთი საბჭოთა რუსეთი. არის მეორე უფრო ზომიერი მიმართულება, რომელიც იმ აზრის არის, რომ 8 საათის სამუშაო დღის შემოღება ეხლავე ყველა ქვეყნებში არ შეიძლება; რომ ამისთვის ერთგვარი ეკონომიური პირობებია საჭირო.

თქვენ მოგეხსენებათ, რომ რამდენიმე თვის წინეთ საერთაშორისო შრომის კონფერენციამ სპეციალური კომისია აირჩია, რომ შეემუშავებია მთელი რიგი უფლებრივ ნორმებისა ხალხთა ლიგისთვის გადასაცემად, რომ მიიღონ ის ნორმები, რომლებიც უზრუნველყოფენ მუშათა კლასის განვითარებას ყველა იმ ქვეყნებში, რომლებიც ხალხთა ლიგაში შედიან.

ამ კომისიამ შემდეგი დადგენილება გამოიტანა (კითხულობს). პარაგრაფი მერვე: სავალდებულოა სამუშაო დროს განსაზღვრა რვა საათით და კვირაში 48 საათით, გამოკლებით იმ ქვეყნებისა, სადაც კლიმატური პირობები, მრეწველობის დაბალ ხარისხზე მდგომარეობა ან სხვა სპეციალური პირობები ჰქმნიან შრომის ნაყოფიერების განსხვავებას სხვა ქვეყნებთან შედარებით (ლორთქიფანიძე: ვინ დასწერა?). ეს მიიღო შრომის საერთაშორისო კონფერენციამ, რომელიც, მე ვფიქრობ, უფრო ავტორიტეტული უნდა იყვეს ამ საკითხში, ვიდრე ჩვენი დამფუძნებელი კრების სოციალისტური ფრაქციები.

აი, ამ უდიდესმა ორგანომ, რომელიც გამომხატველია საერთაშორისო მუშათა კლასის აზრისა, აღიარა, რომ 8 საათის სამუშაო დღე არ შეიძლება გახდეს ყოველს პირობებში და ყველა ქვეყნისთვის სავალდებულო ზომად. დამეთანხმებით, რომ ჩვენი ეკონომიური მდგომარეობა, ტეხნიკური განვითარება და თვით მუშათა კლასის კულტურა ბევრად უფრო დაბალია, ვიდრე ინგლისის, საფრანგეთის და გერმანიის. თუ ასეთ მდგომარეობაში ჩვენ მივიღებთ 8 საათის სამუშაო დღეს, როგორც აბსოლუტურ მცნებას, ჩვენ უთუოდ დავმარცხდებით იმ ბრძოლაში, მეტოქეობაში, რომელსაც ადგილი აქვს მსოფლიო ეკონომიურ ურთიერთობაში.

თუ გინდათ, რომ დაჩაგრული არ გამოვიდეთ ამ ბრძოლაში და დავიცვათ ჩვენი პოზიციები, ჩვენ ისეთი ნორმა უნდა დავაწესოთ შრომის საკითხში, რომელიც ჩვენ ეკონომიურ ცხოვრებას შეეფერება. ამ მხრივ თქვენი პოლიტიკა დიდად შემცდარია. იმის მაგიერ, რომ 8 საათის სამუშაო დღე დროებით გააუქმოთ ზოგს სამრეწველო დარგში მაინც, თქვენ სასოფლო მეურნეობაშიც კი ცდილობთ მის შემოღებას. ეს ჩვენი ეკონომიურ განადგურების და გაღატაკების გზაა.

თქვენ მუდამ ლაპარაკობთ, რომ ჩვენი ბურჟუაზია სუსტიაო. ეს მართალია. ჩვენი, როგორც ქალაქის, ისე სოფლის ბურჟუაზია მეტად სუსტია და ეს გასაგებიცაა. იგი პირველი თაობისაა (ღლონტი: და უკანასკნელის!). ჩვენ ვფიქრობთ, ბ. ღლონტო, რომ ამ ბურჟუაზიას მეტი თაობა ექნება, ვიდრე იმ მიმდინარეობას, რომელსაც თქვენ ეკუთვნით. რასაკვირველია, ჩვენ ბურჟუაზიას ვერ შევადარებთ ინგლისის ბურჟუაზიას, რომელიც 7-8 საუკუნეზე მეტი მუშაობს და რომელმაც შექმნა ინგლისის ეკონომიური და პოლიტიკური ძლიერება, მაგრამ გავკადნიერდები და ვიტყვი, რომ პროლეტარიატიც ასეთსავე მდგომარეობაში არის. თქვენ თუ მარქსისტები ბრძანდებით, უნდა იცოდეთ, რომ მარქსმა პირველად გააჩინა ბურჟუაზია და შემდეგ პროლეტარიატი (სიცილი). ბურჟუაზიული კლასი, როგორც სოციალური წრე, მარქსის აზრით, რაც სრული ჭეშმარიტებაა, გაჩნდა უფრო ადრე, ვინემ პროლეტარიატი. მარქსის ღალატი იქნება და ეს თქვენთვის უხერხულია, რომ ჩვენში ჯერ ძლიერი პროლეტარიატი გაჩენილიყო და შემდეგ კი ბურჟუაზია.

ამიტომ საჭიროა, რომ შრომის საკითხებში მივიღოთ ესა თუ ის ნორმა არა იმის მიხედვით, თუ როგორი წესები აქვს ინგლისის საუკუნეთა განმავლობაში აღზრდილ მუშებს, არამედ იმის მიხედვით, თუ როგორი ეკონომიური პირობებია ჩვენში და როგორი მასალა მოგვეპოვება.

ინგლისში შეიძლება 8 საათის სამუშაო დღე ყოველ დარგში განხორციელდეს, მაგრამ ჩვენში ეს ჯერ არ შეიძლება. თქვენ, როგორც ეკონომიური მატერიალისტები, განყენებულად არ უნდა სჯიდეთ. ასეთი პოლიტიკა და აზროვნება უფრო შეეფერება ს.-რევოლიუციონერთა პარტიას, რომელიც რეალურ ცხოვრებას არავითარ ანგარიშს არ უწევს.

მუშების დათხოვნის და წარმოების ლიკვიდაციის საკითხი, ბ. ბ. აგრეთვე თქვენს განსაკუთრებულ ყურადღებას მოითხოვს. ეს მეტად დიდი და მწვავე საკითხია ჩვენ სინამდვილეში. თუ ის მდგომარეობა, რომელიც ამ ჟამად არსებობს, კვლავ გაგრძელდა, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ჩვენი სუსტი წარმოებათა ლიკვიდაცია სულ მალე მოხდება. ამ მდგომარეობამ პირდაპირ შეუძლებელი გახადა ახალ წარმოებათა აღმოცენება, თუმცა ამისთვის ფრიად ხელსაყრელი ობიექტური პირობები გვქონდა. ვთქვათ წარმოებას აღარ აქვს მუშაობის გაგრძობის საშუალება - მას არ აქვს მასალა ან მანქანების შეძენის, ან საერთოდ წარმოება საზარალოდ ხდება. ცხადია ქვეყნის ინტერესი მოითხოვს, რომ ასეთი წარმოება მალე დაიხუროს და იქ დაბანდებული შრომა და კაპიტალი უფრო ხელსაყრელ საქმეს მოხმარდეს. ჩვენს სინამდვილეში ეს თითქმის შეუძლებელი ხდება. მწარმოებელი თუ საქმეს დახურავს, მთელი ეს წარმოება და ღირებულება მუშებს სალიკვიდაციოთ მოუნდება.

ამიტომ თუ ჩვენ გვინდა, რომ წარმოების ინტერესებიდან გამოვიდეთ, მაშინ ის, რასაც მომხსენებელი ბრძანებს, არ უნდა დარჩეს ძალაში. არ შეიძლება ასეთი მძიმე პირობების დატოვება. ის აბამს, ბოჭავს ეკონომიურ განვითარებას, ის საზიანოა არა მარტო მწარმოებელთათვის, არამედ საზიანოა თვით მუშებისათვისაც. ასეთი მდგომარეობის დატოვება აძვირებს ცხოვრებას, ქმნის არევ-დარევას და ანარქიას. და ხშირად 30 მუშის დაკმაყოფილებით უსამართლოთ დავსჯით მთელ ხალხს, უძვირებთ მათ ცხოვრებას.

ამ შემთხვევაში ჩვენ ის ნორმა უნდა მივიღოთ, რაც ევროპაში იყო შემოღებული. იქ მრავალი რამ გამოცადეს. და ამ გამოცდილებით რომ ვიხელმძღვანელოთ, ჩვენ, მე ვფიქრობ, არაფერს არ წავაგებთ და პირიქით, მოგებითაც ბევრს მოვიგებთ. ჩვენში რომ მრეწველობა სუსტია, ამას ყველა აღიარებს. ასე იყო ერთ დროს სუსტი მრეწველობა იმ ქვეყნებშიც, სადაც ის დღეს ძლიერია. მე მინდა, რომ ბ. მომხსენებელმა და თქვენ ყველამ, სანამ ამ პროექტს მიიღებთ, შემდეგ კითხვაზე შეიმუშაოთ პასუხი: მიაღწევდა თუ არა დღევანდელ აყვავებას ინგლისი, ამერიკა და სხ., იმათაც რომ ისეთი მძიმე შრომის წესები დაემყარებინათ, როგორსაც ჩვენ ვაწესებთ იმ ხანაში, როდესაც ისინი ჩვენსავით სუსტნი იყვნენ ეკონომიურად.

რასაკვირველია, შრომის საკითხში ჩვენ იმ წესებს ვერ დაუბრუნდებით, რომელნიც გასულ საუკუნეებში იყო გამეფებული. მაგრამ თუ არ გვინდა ეკონომიურ აყვავების ნაცვლად სრული ეკონომიური განადგურება, ვერც ისეთს წესებს შემოვიღებთ, რომელნიც ჯერ-ჯერობით ეკონომიურად აყვავებულ ქვეყნებსაც ვერ შემოუღიათ. თქვენ ამაყობთ, ასეთი კარგი შრომის კანონი არც ერთს სახელმწიფოში არ იქნებაო. კანონის სიკარგე მის მოქმედებაში და შედეგებში გამოიცნობა. ევროპის კანონმდებლობის ფარგლებში ამ ქვეყნების ეკონომიური ძლიერება შეიქმნა. ჩვენი შრომის პირობებში კი, რომელნიც სავსებით დადასტურებულია ამ კანონ-პროექტით, ჯერ-ჯერობით, როგორც ვხედავთ, ეკონომიურ დაქვეითების მეტს არაფერს გვაძლევს.

დათხოვნა-ლიკვიდაციის საკითხის მოკლედ განხილვას ჩვენ დავასრულებთ ერთი ცნობის მოყვანით, რომელიც ნათლად გვაჩვენებს, რომ ამ დარგში გამეფებული შეუწყნარებელი წესები თვით მუშათა ორგანიზაციებსაც კარგად აქვთ შეგნებული. მბეჭდავთა პროფესიონალური კავშირის 1918 წლის ანგარიში, სხვათა შორის, გვეუბნება: `საჭიროა აღინიშნოს, რომ დაახლოვებით 60 პრ. იმათგან, ვინც სალიკვიდაციო მიიღეს ტფილისიდან წასვლის მიზეზით, არსად არ წასულან და ცოტა ხნის შემდეგ ჩნდებოდენ სხვა და სხვა „საპატიო მიზეზით“. გამგეობა ფიქრობს, რომ ძველი დადგენილება, შესახებ სალიკვიდაციოს მიცემისა სრულიად იმათთვის, ვინც ქალაქიდან მიდის, უნდა შეიცვალოს, რადგან ისინი მაინც მოხვდებიან უმუშევართა სიაში და ნაწილი კი მიიღებს რა კარგ თანხას ხელზე, ხსნიან დუქნებს და სპეკულიანტებად ხდებიან. აი, ბატონებო, თვით მუშების აზრი იმის შესახებ, თუ როგორ დანიშნულებას ღებულობს წარმოებებისაგან უზომოდ აღებული სალიკვიდაციო თანხები და აგრეთვე, თუ რამდენად ხელოვნურია შრომის ბირჟებში შედგენილი `უმუშევართა სიები~. მე ძლიერ კმაყოფილი ვიქნებოდი, თუ თქვენი წარმომადგენლები შეეხებოდენ ამ ტრიბუნაზე ამ საკითხს და დაამტკიცებდენ, რომ არსებული მდგომარეობა ჰქმნიდეს თუნდაც რომელიმე ჯგუფის და ისე მცირე რიცხვოვან წრის, როგორიც არის პროლეტარიატი - რეალურ კეთილდღეობას და თუ არსებული ვითარება, რომელიც შექმნილია პროლეტარიატის ინტერესების დაცვის მიზნით, ანადგურებს მთელს ეკონომიურ ცხოვრებას, ამშევს და აღატაკებს თვით პროლეტარიატს. არ იქნება ცოდვა, თუ ასეთი ვითარების ავტორები ამ სამი წლის მაგალითებს ანგარიშს გაუწევენ და იმის მიხედვით გადასინჯავენ თავის პოლიტიკას.

თავმჯდომარე: თქვენი დრო გათავდა! (ხმა: გაუგრძელოთ!) რამდენი ხნით გაუგრძელოთ?

ალ. ასათიანი: 15 წუთი სავსებით საკმარისი იქნება.

თავმჯდომარე: ვინ არის წინააღმდეგი, რომ გაუგრძელოთ ვადა ლაპარაკისა 15 წუთით? არავინ. მაშასადამე, განაგრძეთ!

ალ. ასათიანი: აქ, რასაკვირველია, კიდევ არის მრავალი საკითხები, რომლებიც მძიმე ლოდებად აწევს ჩვენს ეკონომიურ ცხოვრებას, მაგრამ ეხლა აქ ყველა ამ კითხვებს ვერ შევეხები.

მაგრამ არის ერთი საკითხი, რომელსაც მეტად დიდი ადგილი უჭირავს ჩვენს ეკონომიურ ცხოვრებაში. მას განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მივაქციოთ, როდესაც ასეთ კანონ-პროექტს ვღებულობთ. ეს არის საკითხი პროფესიონალურ კავშირების უფლებებისა. თქვენ შეიძლება იფიქროთ, რომ მე, როგორც არასოციალისტური მიმდინარეობის წარმომადგენელი, წინააღმდეგი ვარ საერთოდ შეკავშირების თავისუფლებისა, ანდა კერძოდ პროფესიონალურ კავშირებისა. გარწმუნებთ, რომ არა. მე მხოლოდ ვფიქრობ, რომ თუ გინდათ სახელმწიფოს არსებობა და იცავთ პიროვნების და კავშირების თავისუფლებას, ეს თავისუფლება ისე გარკვეული და ნათელი უნდა იყოს, რომ ერთის თავისუფლება არ უკარგავდეს მეორეს კანონიერ თავისუფლებას და თვითნებობად არ იქცეოდეს. დემოკრატიული წყობილება მით განირჩევა სხვა სახელმწიფოებრივ ფორმებიდან, რომ არც ერთს საზოგადოებრივ ჯგუფს ან კლასს არ უნდა ენიჭებოდეს ისეთი განსაკუთრებული უფლებები, რომელნიც სხვა ჯგუფებს და წრეებს თავის არსებობისათვის ბრძოლის და მთელი ქვეყნისთვის სასარგებლო მოქმედების საშუალებას უსპობს, თორემ როდესაც ერთი ჯგუფი ლახავს მეორე ჯგუფის თავისუფლებას, ან მონობა უნდა დამყარდეს, ანდა მუდმივი ანარქია (ს. დადიანი: თუნდაც დიდი უმრავლესობა იყოს ეს ჯგუფი?). დიახ, თუნდაც დიდი უმრავლესობა იყოს. როდესაც უმრავლესობა იმუშავებს რაიმე წესს და უმცირესობას და თითოეულ პიროვნებას ანიჭებს ამა თუ იმ უფლებას, ამის შემდგომ ამ უმრავლესობას არ აქვს უფლება, რომ წარა-მარა შეზღუდოს პიროვნების თავისუფლება (მ. ხოჭოლავა: ეს ინდივიდუალიზმია! ხმა: ეს ბურჟუაზიული თავისუფლებაა...). ეს არ არის ინდივიდუალიზმი, არამედ საფუძველია დემოკრატიული უფლებისა. მართალია, ის ბურჟუაზიამ შეიმუშავა ევროპის ქვეყნებში, მაგრამ ეს ბურჟუაზიული ცნებები მაინც შევა ჩვენს კონსტიტუციაში. მე ვფიქრობ, რომ როდესაც ჩვენ კავშირებს ვაძლევთ თავისუფლებას, ეს თავისუფლება არ შეიძლება იყოს უსაზღვრო: ერთი კავშირის თავისუფლება არ უნდა ლახავდეს სხვა წრეებისთვის მინიჭებულ უფლებას.

კარგად იცნობთ პროფესიონალურ მოძრაობის პრაქტიკას და დამეთანხმებით, არის ისეთი უფლებები, რომლებიც ეწინააღმდეგებიან პროფესიონალურ კავშირების თავისუფლებას. კავშირის უფლება მოასწავებს იმას, რომ რამდენიმე პირს შეუძლიან კავშირის დაარსება თავის ინტერესების დასაცავად კანონის ფარგლებში. ეს მიღებულია ყველა კულტურულ სახელმწიფოში. აი, ეს არის შეკავშირების თავისუფლება. ჩვენს პრაქტიკაში ასეთი სახე არ მიიღო ამ შეკავშირებამ: თუ არსებობს რომელიმე მუშათა წრის კავშირი, იგი ისეთი უფლებით და გარანტიით უნდა აღიჭურვოს, რომ მას გარეშე ამ წრის მუშებს კავშირის დაარსება არ შეეძლებათ. თავის დაცვის სახით ხშირად ეს კავშირები ისეთ მდგომარეობას ამყარებდენ, რომ სხვებს უკარგავდენ სრულიად ბუნებრივ უფლებებს (ხმა: მაგალითი? რაში გამოიხატა?). მაგალითი? ვინ ჩამოთვლის? მოვიყვან სანიმუშოდ ერთს: არსებობს, მაგალითად, მბეჭდავთა პროფესიონალური კავშირი... (თ. ღლონტი: თქვენ ძალიან გაჯავრებული ხართ სტამბის მუშებზე). მე გაჯავრებული ვარ არა მარტო სტამბაზე, არამედ კიდევ უფრო თქვენს ფარმაცევტების კავშირზეც, რომელიც ზოგიერთების გავლენით ნამეტან ბოლშევიკურ ტენდენციებს იჩენს. აი, ვთქვათ, მე მაქვს სტამბა. მე მინდა ავიყვანო მუშები, რომელთაც არ უნდათ შევიდენ იმ კავშირში და უნდათ საკუთარი კავშირის დაარსება (თ. ღლონტი: არ შეიძლება!). მე ისე მესმის კავშირის თავისუფლება, რომ მესტამბენი არ უნდა იყვენ ვალდებულნი, რომ აუცილებლად თქვენი კავშირიდან იყოლიონ მუშები. თქვენ მოგეხსენებათ, რომ აშკარა დადგენილება არის პროფესიონალურ კავშირისა, რომ უკეთუ მესტამბემ აიყვანა მუშა, კავშირი არ რთავს ნებას მუშაობისას. წარმოიდგინეთ, რომ მწარმოებელმა ისეთი მუშების შოვნა მოახერხა, რომლებიც არ მოისურვებენ კავშირში შესვლას, ანდა შეიძლება მათ თავისი კავშირი დააარსონ. რას ნიშნავს თქვენი პროგრამა-მინიმუმის მოთხოვნილება, თავისუფლება კავშირისა, თუ თქვენს გარდა არავის შეეძლება ასეთი კავშირის დაარსება? (თ. ღლონტი: ეგ შტრეიკბეხერობა იქნება!). ეს ცნება თქვენ სხვანაირად გესმით. მე მინდა საკუთარი კავშირი დავაარსო... შტრეიკბეხერობა აქ საიდან იქნება? (თ. ღლონტი: ეს არ შეიძლება!). თუ ეს არ შეიძლება, ეს არის გაბათილება იმ ცნებისა, რომელიც შეკავშირების თავისუფლებას გულისხმობს. ან, ვთქვათ, ჩვენ რედაქციებს კანონიერი ხელშეკრულების თანახმად იმ წარმოებისა, რომელსაც ეხლა ვიღებთ, გვყავს აყვანილი მბეჭდავები. არც ჩვენ ვარღვევთ ხელშეკრულებას, არც მუშები. ეხლა ვთქვათ, რესტორანის ოფიციანტები გაიფიცენ, მეპატრონეებმა არ დააკმაყოფილეს. ბრძოლა ჭიანურდება. რომ ზეგავლენა ბურჟუაზიაზე უფრო ძლიერი იყოს, პროფესიონალურ კავშირების ცენტრი სოლიდარობისთვის სხვა მუშების გაფიცვებსაც აცხადებს. ასეთი მაგალითი ხომ ხშირი მოვლენაა გაფიცვების ისტორიაში. ეხლა წარმოიდგინეთ ჩვენი და ჩვენი ასოთ-ამწყობების მდგომარეობა. ჩვენ წესიერად ვასრულებდით დადებულ ხელშეკრულობას და ეხლა მუშებმა უნდა დაარღვიონ ეს ხელშეკრულება იმისთვის, რომ მხარი დაუჭირონ ოფიციანტებს და ლაქიებს, რომლებთანაც მათ როგორც საერთო, არაფერი ჰქონდათ.

აი, კავშირის მიერ გადაჭარბებული უფლებების მითვისება როგორ არღვევს და სპობს სრულიად კანონიერ ურთიერთობას და მეორე კავშირის თავისუფლებას. მე თქვენ გეკითხებით: ეს განა კავშირის თავისუფლებაა? მე ვფიქრობ, რომ ეს არის ისეთი თვითნებობა, რომელიც არც ერთ ქვეყანაში არ უნდა იყოს (სპ. კედია: ამას ბოლშევიკები ჩადიან!). დიახ, ამას ბოლშევიკები ჩადიოდენ, მაგრამ ეხლა გონს მოდიან და საწინააღმდეგო წესები შემოიღეს. არამც თუ ეს, გაფიცვები იქ სრულიად აღკრძალეს და გაფიცვისთვის იქ კიდეც ხვრეტენ. ერთი უკიდურესობიდან მეორე უკიდურესობაში გადავარდენ.

ბატონებო! თუ რა საშინელ სახეს ღებულობს ეს უდიდეს მნიშვნელობის საქმე, ეს მრავალ მაგალითიდან სჩანს. ჩვენ ამას უყურებთ, როგორც უფლებრივ საკითხს. აი, მაგ., აიღეთ მუშათა კავშირების მოღვაწეობა სოხუმში. სოხუმის მაგალითი იმიტომ მომყავს, რომ მე და მომხსენებელი იქ ვიყავით და ამ საქმეს გავეცანით. იქ არსებობს საქონლის გადამტვირთავი რამოდენიმე არტელი გემის, ზღვის, ნავთსადგურის და სხვა.

ეს არის საშინელი ციხეები, რომლებიც აუცილებლად უნდა გაიაროთ, რომ ზღვიდან ხმელეთზე გადახვიდეთ და საქონელი გადაიტანოთ. ეს არტელები მოქმედებენ თავის წესდებებით. წევრად ადვილად არავის იღებენ, ვინაიდან მსურველი რომ ბევრი აღმოჩნდეს, შემოსავალი მოაკლდება წევრებს. არტელიდანაც არავინ მიდის, რაც უნდა შემცირდეს მუშაობა. მათს ხელშია ხელფასის მომატება და ისეთ ფასს დააწესებენ, რომ ყველას აკმაყოფილებდეს. ეხლა იქ სამუშაო ხუთჯერ, ექვსჯერ ნაკლებია, ვინემ ომამდე იყო, გადამტვირთავთა რიცხვი კი ერთი სამად მეტია. მუშაობენ მორიგეობით: ერთ დღეს ერთი ჯგუფი, მეორე დღეს მეორე და სხვა. როდესაც ერთი კაცის მაგიერ ხუთი ღებულობს ჯამაგირს, ცხადია, ამით მათი შრომის ნაყოფი ერთი ხუთად ძვირი ჯდება, ეს კი მთელი ხალხის დაზარალებაა, მაგრამ ეს კიდევ არაფერი. სოხუმს ნავთსადგური აქვს. ოკეანის გემები მოშორებით უნდა გაჩერდენ, საშუალო გემები კი ადვილად ადგება ნაპირს. ეხლა გადამტვირთავთა არტელების დადგენილებაა, რომ არც ერთი გემი არ მოადგეს ამ ბაქანს, რომ ამით გადამტვირთავთა ერთ არტელს - მენავეთ გვერდი არ აუხვიოთ. თქვენ აუცილებლად მათ უნდა მისცეთ ბარგი და მათ ნავში უნდა გადახვიდეთ. ბატონებო, გეკითხებით თქვენ: ეს არის თავისუფლების დამყარება? ეს არის ცხოვრების გაიაფება?

ბ. მომხსენებელი იქ იყო და მან კარგად იცის, რომ სოხუმის ნავთსადგური გაუქმებულია. ჩვენ იქ ყოფნის დროს მრავალჯერ გვქონდა ბედნიერი შემთხვევა გვეხილა, თუ როგორ აწამებდენ ხალხს საშინელს ცუდს ამინდშიც იმისთვის, რომ ათიოდე მენავეთა მადა დაეკმაყოფილებინათ. მხოლოდ ჯარები თუ იქნებოდა გადასასხამი, მაშინ მისცემდენ ნებას, რომ გემი ბაქანზე მიმდგარიყო.

ასეთს ველურობას, რასაკვირველია, არც ერთ კულტურულ ქვეყანაში არ მოითმენდენ. ჩვენში კი ამას პროფესიონალურ კავშირის თავისუფლებას ვეძახით. დააღწიეთ თავი ზღვას, გაიარეთ ხუთი არტელი და ყველას მიეცით ფული. საქონლის, ბარგის სახლში მიზიდვა გსურთ, თქვენ ცხენი რომ გყავდეთ, არ გაქვთ საშუალება თვითონ წაიღოთ ბარგი. თუ მაინც წაიღებთ, მედროგეების კავშირის რწმუნებული თქვენ მაშინვე შჩოტს მოგაწვდის. ან, ვთქვათ, სოფლიდან ცხენით ან ზურგით თამბაქო მოიტანეთ, თქვენ არ გაქვთ უფლება, რომ საწყობში თქვენი ხელით შეიტანოთ.

ამას წინეთ იქ თამბაქოს პლანტატორთა ყრილობა იყო. ერთმა გლეხმა შემდეგი თავგადასავალი უამბო კრებას: ჩემი ცხენით ჩამოვიტანე რამოდენიმე ფუთი თამბაქო, მივიტანე საწყობში, დავაპირე თამბაქოს შეტანა, არ დამანებეს გადამტვირთავ მუშებმა. დიდი ვეომე, უმტკიცე: თამბაქო ჩემის ხელით დამიმუშავებია, ჩემი ხელით აქამდე მომიტანია და აქ შენ რად უნდა მოგცე ფული მისი საწყობში შეტანისათვის-თქო? არაფერი გამივიდა. შეტანით მოვასწარი შეტანა, მაგრამ ფული მაინც გადამახდევინესო.

მე გეკითხებით თქვენ: ასეთი მდგომარეობა ჩვენს ეკონომიურ ცხოვრებას შლის თუ არა? ის ამეფებს თუ არა მუქთახორობას, აძვირებს თუ არა ცხოვრებას? ამის შემდეგ მე მინდა ვუპასუხო ბ. თევზაიას, რომელმაც ჩვენს ფრაქციას გადმოსძახა: თქვენ რა მიმართულება ხართ, ერთი გაზეთიც ვერ გამოგიციათო. ეს, ბ. თევზაია, აიხსნება იმ საშინელი მდგომარეობით, რომელიც თქვენ შექმენით მუშათა საკითხში და რომლის ზოგიერთი მაგალითი მე თქვენ მოგიყვანეთ. ერთს მშვენიერ დღეს მუშებმა დასტოვეს „საქართველოს“ სტამბა, როგორც კი სრული ანგარიში მიიღეს. ეს იყო აღდგომის წინ. სადღესასწაულო ნომერი არ გამოუშვეს. მათმა კავშირმა უკანონოდ აღიარა მათი წასვლა, არ დაუჭირა მხარი მათს მოთხოვნილებას. ისინი მაინც არ დაბრუნდენ. გამოვიწვიეთ მუშები მომრიგებელ კამერაში, არ გამოგვყვენ. მივმართეთ შრომის სამინისტროს. გავიდა თვეები, ვერაფერს გავხდით, მათი უკანონო მოთხოვნილება დაგვეკმაყოფილებინა. ისინი ახალ ადგილებზე იყვენ მოწყობილი და ჩვენთან არ დაბრუნდენ. ეხლა კავშირი სხვა ახალ მუშების აყვანის ნებასაც არ გვაძლევს: ჩვენ მხარი უნდა დავუჭიროთ პოსტ ფაქტუმად მუშების გაფიცვას და მათ გაფიცული თვეების ქირა უნდა მისცეთო.

რამდენი ზარალი ვნახეთ ქონებრივი და მორალური მათი წასვლის გამო და როცა ყველა ორგანოებმა უკანონოდ აღიარეს, ჩვენ კიდევ მათი ჯამაგირი უნდა ვიხადოთ მაშინ, როდესაც ისინი ერთი კვირაც არ ყოფილან გამცდარი! ასეთია, ბატონებო, „საქართველოს“ შეჩერების ისტორია და ამის შემდეგ ბ. თევზაია არ უნდა კითხულობდეს, თუ რატომ არის, რომ მთელ პოლიტიკურ მიმდინარეობას გაზეთის გამოცემის საშუალება ესპობა.

ეხლა მე მინდა დაგეკითხოთ თქვენ: რა ფასი ექნება ისეთი შრომის კანონის გამოცემას, რომელიც ჩვენს მიერ რევოლიუციურ ხანაში საჩქაროდ მიღებულ წესებს, სრულიად შეუწყნარებელ წესებს თითქმის სავსებით დაადასტურებს სალიკვიდაციო ხარჯების შესახებ. კანონ-პროექტის უკანასკნელი 91-ე მუხლი გარკვეულად ამბობს, რომ 1918 წ. 14 იანვრის დეკრეტი ძალაში რჩება. კანონ-პროექტში მოიპოვება აგრეთვე მე-14 მუხლი, რომელიც ზოგადად აკანონებს შრომის საკითხში გამეფებულს თითქმის ყველა წესებს. ეს მუხლი ამბობს: „შრომის ხელშეკრულების პირობა დამოკიდებულია მხარეთა შეთანხმებაზედ. ნამდვილად არ ჩაითვლება ისეთი პირობა, რომელიც ეწინააღმდეგება ზნეობის წესებს, მის დამდებთ სასამართლოთი სარგებლობის უფლებას უზღუდავს და აგრეთვე პირობა, რომელიც აუარესებს მშრომელის მდგომარეობას წარმოებაში, შინაურ წესრიგისა და შრომის დამცველ კანონებით დაწესებულ პირობებთან შედარებით“. ამ მუხლის მეორე ნახევარში რა გნებავთ, რომ არ შეიძლებოდეს იგულისხმოთ? ყოველივე ცვლილება მუშათა საკითხში, თუ არ იცის, რა პროფესიონალურ კავშირს მოესურვება, შრომის მდგომარეობის გაუარესებად იქმნება მიჩნეული. თუ კოლექტიურ ხელშეკრულებით ან პროფესიონალური კავშირის თუ სატარიფო პალატის დადგენილებით დამყარებულია მრეწველობისათვის ეს თუ ის აუტანელი წესები, მათი შეცვლა უკვე აღარ შეიძლება, თუ ყველა ეს ორგანოები და მუშები არ შეთანხმდა, რომ ეს ცვლილება „არ აუარესებს“ მუშათა მდგომარეობას.

თქვენ მოგეხსენებათ, რა ზომად დაეცა ჩვენი შრომის ნაყოფიერება. ეს ჩვენ სრულ ეკონომიურს კრახს გვიმზადებს. თქვენ ყოველივე ამას მსოფლიო ომს აბრალებთ, მაგრამ სავაჭრო-სამრეწველო პალატის მიერ მოხდენილმა წარმოებათა შესწავლა და თვით თქვენს უწყებაში შეკრებილი სტატისტიკა გვარწმუნებს, რომ შრომის ნაყოფიერება სწორედ ომის დასრულების შემდგომ დაეცა საშინლად. ზოგიერთ დარგში შრომის ნაყოფიერება ომის დროს კიდეც გაიზარდა. შემდგომ რევოლიუციის დროს შრომის ნაყოფიერება განახევრდა და კიდევ მეტადაც დაეცა. ეხლა, ვთქვათ, სრული გაღატაკების თავიდან ასაცდენად მუშები შეუთანხმდნენ მწარმოებელს და ხელფასი და სხვა პირობის გაუმჯობესებასთან ერთად თანხმდებიან 8 საათის მაგიერ 9 საათი იმუშაონ, ან შვებულება შეამოკლონ, ან შეთანხმებით უარი თქვან ზოგიერთს ასეთ გადაჭარბებულ უფლებაზე, რომელსაც მათთვის არაფერი სარგებლობა არ მოაქვს და წარმოებას კი აზიანებს. კანონ-პროექტის მეთოთხმეტე მუხლის შემწეობით ყოველივე ასეთი ცვლილებანი, რომელიც შეიძლება დიდად სასარგებლოც იყოს მუშაობისათვის და არა გარეგნულად სასარგებლო, არამედ არსებითად და აუმჯობესებდეს მის ქონებრივ მდგომარეობას, მრავალს შემთხვევაში შეუძლებელი გახდებოდა. უთუოდ გამოჩნდება პალატა, ცენტრი ან სხვა რომელიმე ორგანო, რომელიც თავს მუშების ინტერესების დამცველად ისახავს და დაიწყებს დავას, რომ ეს ცვლილება აუარესებს მშრომელის მდგომარეობას. დაუმტკიცეთ ეხლა თქვენ მათ, რომ მუშებისათვის გაცილებით უფრო სასარგებლოა რვა საათის მაგივრად ცხრა იმუშაოს და მაძღარი იყვეს, ვინემ იმუშაოს ოთხი საათი და სიმშილით ის და მისი ოჯახი სულს ლევდეს.

არ უნდა დავივიწყოთ, ბატონებო, რომ უკიდურესმა, შეურიგებელმა პოლიტიკამ პროლეტარიატს ვერსად ვერ მიანიჭა ბედნიერება და მდგომარეობის გაუმჯობესება. თქვენ მალე დაინახავთ, რომ როდესაც რუსეთში ბოლშევიზმი დაეცემა, პროლეტარიატი დარჩება დაუძლურებული, დაქსაქსული და არამც თუ არ შერჩება დემოკრატიულ წრეების ის თანაგრძნობა, რომელიც მას ჰქონდა ბოლშევიკურ რევოლიუციამდე, არამედ მის წინააღმდეგ იქნება დარაზმული მთელი ხალხი, მთელი დემოკრატია. ასეთს მოვლენებს ევროპაშიც ჰქონდა ადგილი. გაიხსენეთ შარშანდელი ინგლისის გაფიცვა, ან საფრანგეთის ტრანსპორტის მუშების გაფიცვა წრეულს, ან გერმანიის უკანასკნელი გაფიცვები. მუშების მოთხოვნილება გადაჭარბებული იყო, აუტანელი და საზიანო მთელი ქვეყნისთვის და არა მარტო კაპიტალისტებისათვის. ამ გარემოებამ გამოიწვია მთელი ხალხის ამხედრება გაფიცულების წინააღმდეგ.აუარებელი ხალხი გავიდა სამუშაოდ გაფიცულების მაგიერ. ეს გაფიცვები სასტიკად დამარცხდა. წინეთ, როდესაც პროლეტარიატის მოთხოვნილებანი უფრო ზომიერი იყო, მისი გაფიცვები დემოკრატიაში თანაგრძნობას იწვევდა. ეხლა, როდესაც პროლეტარიატი შეურიგებელ ომს უცხადებს მთელს არსებულს ეკონომიურს ურთიერთობას, მის წინააღმდეგ ირაზმება არა მარტო კაპიტალისტები, არამედ საზოგადოების დანარჩენი წრეებიც და ამ გზით, ვარწმუნებთ პროლეტარებს, თქვენ ვერ მიანიჭებთ ხანგრძლივ გამარჯვებას.

მუშათა ინტერესების დაცვამ ჩვენში თავიდანვე მავნე მიმართულება მიიღო. გარეგნულად აკმაყოფილებს შეუგნებელ მასის თავმოყვარეობას: აძლევთ მათ განუსაზღვრელ უფლებებს და ეს მასა ვერ ხედავს, რომ ამ გადაჭარბებულ, წარმოებისთვის მიუღებელ უფლებების მიცემასთან ერთად მათ ერთმევათ ლუკმა პური და მათი ქონებრივი მდგომარეობა დღითი დღე უარესდება. მხოლოდ ამით აიხსნება, რომ ევროპის მუშებს გარეგნულად ნაკლები უფლებები აქვთ, მაგრამ ჩვენ მუშებზე ერთი ხუთად უკეთ ცხოვრობენ.

მე აღვნიშნე ბ. ბ. კანონ-პროექტის მთავარი დეფექტები. იმედი მაქვს, რომ თქვენ ანგარიშს გაუწევთ ჩვენი ეკონომიური ცხოვრების სახიფათო მდგომარეობას და ნაჩქარევად არ მიიღებთ კანონ-პროექტის იმ ნაწილს, რომელიც ყოვლად მიუღებელ წესებს აკანონებს. ამის შესახებ ჩვენს შესწორებებს მუხლობრივ განხილვის დროს გაგახსენებთ.

თავმჯდომარე: მდივანი მოგახსენებთ შემდეგი დღის დღიურ წესრიგს

(მდივანი კითხულობს). შემდეგი სხდომა ივლისის 27 მოხდება. სხდომა დახურული გახლავთ.

სხდომა ნაშუადღევს 3 საათზე იხურება.

საქართველოს დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(37)

1920 წელი. ივლისის 27. ტფილისი. სასახლე.

შ ი ნ ა ა რ ს ი:

1. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა - ჯარში ან სახალხო გვარდიაში აგიტაციისათვის სასჯელის გადიდების შესახებ.

2. საბოლოო ტექსტები.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის უფროსი ამხანაგი

ალ. ლომთათიძე.

მდივნობს დამფუძნებელი კრების მდივანი

კ. ჯაფარიძე.

პრეზიდიუმში არის

ქრ. შარაშიძის ასული.

სხდომა იწყება 11 საათ. და 10 წუთზე.

თავმჯდომარე: სხდომას გახსნილად ვაცხადებ. გთხოვთ მოისმინოთ დღიური წესრიგი.

მდივანი (კითხულობს დღიურ წესრიგს).

დღიური წესრიგი:

1. განგრძობა მსჯელობისა - შრომის ხელშეკრულების კანონ-პროექტის შესახებ.

2. დეკრეტი - ტფილისის და სოხუმის დროებითი საგანგებო სასამართლოს გაუქმებისა.

3. განგრძობა მსჯელობისა - სოც.-რევ. ფრაქ. მთავრობისადმი შეკითხვის გამო ბორჩალოს მაზრის ადმინისტრაციის თვითნებობისა და უკანონო მოქმედების შესახებ.

4. დეკრეტი - დაბა ყაზბეგში გენერალ ყაზბეგისაგან (გიორგი) მამულისა, შენობებისა და ინვენტარის შესაძენად 1.100.000 მან. გადადებისა.

5. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ჯარში ან სახალხო გვარდიაში აგიტაციისათვის სასჯელის გადიდების შესახებ.

6. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ახალქალაქის მაზრის საექიმო დაწესებულებათა შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცების შესახებ.

7. დეკრეტი - დაჭრილ-დასახიჩრებულთა და ომში დახოცილთა ოჯახების უზრუნველყოფისათვის 5 მილ. მან. გადადებისა.

8. დეკრეტი - ქ. ფოთში რადიო სადგურისათვის შენობის ასაგებად 1 მილ. მან. გადადებისა.

9. დეკრეტი - ქ. გუდაუთის თვითმმართველობისათვის 500.000 მან. სესხის მიცემისა.

10. დეკრეტი - კულტურულ მამულების ყოფილ მესაკუთრეთათვის ჩამორთმეულ ინვენტარის საფასურის ასანაზღაურებლად 97.698 მან. და 55 კაპ. გადადებისა.

11. დეკრეტი - ტფილისის აბანოების ყოფილ მესაკუთრეთა დასაკმაყოფილებლად და ანანოვისათვის ჩამორთმეული მამულის „ვარციხის“ ინვენტარისა და ღვინის საფასურის ასანაზღაურებლად 2.172.409 მან. და 27 კაპ. გადადებისა.

12. დეკრეტი - კახეთის რკინის გზის საზოგადოებისათვის 10 მილ. მან. სესხის მიცემისა.

თავმჯდომარე: წინადადება გახლავთ სოც.-დემოკრატიულ ფრაქციის მიერ შემოტანილი: მეხუთე საკითხი წავიდეს დეკრეტის სახით, მეორე - დაისვას პირველ საკითხად და დღესვე მოხდეს საბოლოო ტექსტების წაკითხვა.

პრეზიდიუმის წინადადება არის - მეორე საკითხი დაისვას მეორე საკითხად და დღესვე მოხდეს მისი სამივე წაკითხვა. წინადადების შესახებ ხომ არავინ ინებებს სიტყვას? სიტყვა არავის არ სურს. თვითეულ წინადადებას ცალკე უყრი კენჭს: ვინ არის წინააღმდეგი, რომ მეხუთე საკითხი დეკრეტის სახით წავიდეს? წინააღმდეგი არავინ არის, მიღებულია. ვინ არის წინააღმდეგი, რომ პირველი საკითხი იყოს დასმული? წინააღმდეგი არავინ არის, მიღებულია. ვინ არის წინააღმდეგი იმისა, რომ დღესვე მოხდეს მისი სამივე წაკითხვა? წინააღმდეგი არავინ არის, მიღებულია. ეხლა კენჭს უყრი პრეზიდიუმის წინადადებას. ვინ არის წინააღმდეგი ამ წინადადებისა? წინააღმდეგი არავინ არის, მიღებულია. მაშასადამე, დღის წესრიგი დამტკიცებულია. სიტყვა ბ. გურულს ეკუთვნის.

1. ზოგადი განხილვა კანონ-პროექტისა - ჯარში ან სახალხო გვარდიაში აგიტაციისათვის სასჯელის გადიდების შესახებ.

ზ. გურული (ს.-დ.): მოქალაქენო! იმ არაჩვეულებრივ პირობების გამო, რომელშიაც მოემწყვდა ჩვენი რესპუბლიკა დაბადებიდანვე, ამ ორი წლის წინად 5 ივლისს საქართველოს პარლამენტმა მიიღო დროებითი სიკვდილით დასჯა უმძიმეს ბოროტ-მოქმედებისათვის. რომ გაუგებრობა არ მომხდარიყო ამ კანონით სარგებლობის დროს, მაშინვე პარლამენტმა ჩამოსთვალა, რა იყო ეს უმძიმესი ბოროტ-მოქმედება, რომლისთვისაც შესაძლებელია მიესაჯოს სიკვდილით დასჯა. იქ ჩამოთვლილი არის სულ რვა ბოროტ-მოქმედება. ეს რვა ბოროტ-მოქმედება არის შემდეგი (კითხულობს).

ორი წელიწადია, ეს კანონი ხმარებაში არის და ხშირად იყო შემთხვევები, როდესაც მკაცრი ბრძოლა იყო საჭირო ამა თუ იმ ბოროტ-მოქმედების წინააღმდეგ. მაგრამ ვინაიდგან ჩამოთვლილ ბოროტ-მოქმედებათა შორის არ იყო, ამიტომ დაუსჯელი, ან ნაკლებად დასჯილი რჩებოდა. მაგრამ ამ ბოლო დროს ჩვენ ცხოვრებაში არის ერთი განსაკუთრებული ბოროტ-მოქმედება, რომელიც შემთხვევითი კი არ არის, არამედ სისტემად გადაიქცა და რომლის წინააღმდეგ ისეთივე მკაცრი ბრძოლა არის აუცილებელი, როგორც პარლამენტის მიერ მიღებულ კანონ-პროექტში ჩამოთვლილ ბოროტმოქმედებათა წინააღმდეგ. ასეთი ბოროტ-მოქმედება, რომელიც სისტემად გადაიქცა და რომლითაც სურთ დაამხონ არსებული დემოკრატიული წყობილება და გააქარწყლონ დემოკრატიის ამდენი ხნის ამაგი, გახლავთ აგიტაცია ჯარსა და გვარდიაში და საზოგადოდ, შეიარაღებულ ძალაში. აქ არის, როგორც მოგახსენეთ, შეიარაღებულ აჯანყების მოწოდებისთვის შემოღებული სიკვდილით დასჯა. მაგრამ იმის წინააღმდეგ, ვინც ამ აჯანყებას ამზადებს, მოსამართლეს არა აქვს არავითარი საშუალება იმოქმედოს ამავე კანონით. ამიტომ ეს საკითხი დაისვა დღის წესრიგში და თავდაცვის საბჭომ, რომელსაც თქვენ მიანდეთ რესპუბლიკის დაცვა ამ უკიდურეს, არაჩვეულებრივ მომენტში, იშუამდგომლა, რომ ეს ბოროტ-მოქმედება შესულიყო იმ უმძიმეს ბოროტ-მოქმედებათა ნუსხაში, რომლისთვისაც შემოღებული არის სიკვდილით დასჯა. ამ მიზნით მთავრობის მონდობილობით იუსტიციის მინისტრმა შეიმუშავა კანონ-პროექტი. ის გადაეცა განსახილველად თქვენ მიერ არჩეულ სამხედრო და იურიდიულ კომისიას. ამ კომისიებმა გაარჩიეს ეს კანონ-პროექტი და სულ ცოტაოდენი ცვლილებებით და ცოტაოდენი დამატებებით მიიღეს. რომ ამ ბოროტ-მოქმედების წინააღმდეგ ბრძოლა აუცილებელი არის; რომ ეს ბოროტ-მოქმედება არ ჩამოუვარდება დანარჩენ 8 ბოროტ-მოქმედებას, რომელიც თქვენ მიერ დადასტურებულია, როგორც უმძიმესი დანაშაული და რომლის წინააღმდეგ არის დროებით შემოღებული სიკვდილით დასჯა, ამას, მე მგონია, თქვენს წინაშე ბევრი მტკიცება არ სჭირდება. და მეც სიტყვას არ გავაგრძელებ და მხოლოდ დასურათებისთვის წავიკითხავ პირველ მუხლს (კითხულობს). აი ის, რის მიღებას თხოულობს მთავრობა და რასაც ორივე კომისია სავსებით დაეთანხმა.

თავმჯდომარე: სიტყვა ეკუთვნის ბ. ფირცხალაიშვილს.

ი. ფირცხალაიშვილი (ს.-დ.): მოქალაქენო! ის კანონ-პროექტი, რომელიც თქვენ ეხლა მოგხსენდათ, განიხილა აგრეთვე იურიდიულმა კომისიამ და იგი სავსებით იზიარებს იმ მოსაზრებებს, რომლებიც წარმოსთქვა მომხსენებელმა. იურიდიული კომისია (გობეჩია: იურიდიული კომისია?) დიახ, უმრავლესობა იზიარებს ამ აზრს. ჩვენ ვფიქრობთ, რომ ჩვენ ვცხოვრობთ ისეთ განსაკუთრებულ პირობებში, რომ განსაკუთრებული ზომები იქნება მიღებული იმ პირთა წინააღმდეგ, რომლებიც მოინდომებენ ჩვენ ქვეყანაში არსებულ წეს-წყობილების შეცვლას. იურიდიული კომისია და სამხედრო კომისია ფიქრობს, რომ ეს საგანგებო ზომები მისაღები იქნება დამფუძნებელი კრებისათვის.

თავმჯდომარე: სიტყვა ბ-ნ გობეჩიას ეკუთვნის.

ივანე გობეჩია (ს.-რ.): ბატონებო, ამ კანონ-პროექტის შესახებ ჩვენი ფრაქციის აზრი ყველასათვის ნათელი უნდა იყოს. ჩვენს ფრაქციას ერთხელ უკვე ჰქონდა საშუალება გამოეთქვა პრინციპიალურად თავისი აზრი სიკვდილით დასჯის შესახებ - ჩვენ მაშინ ამ სამარცხვინო ინსტიტუტის შემოღების წინააღმდეგი ვიყავით. ასე რომ, სხვას რომ თავი დავანებოთ, ამ კანონ-პროექტის წინააღმდეგი ჩვენი ფრაქცია მხოლოდ იმიტომ იქნება, რომ მასში სიკვდილით დასჯაა ნაგულისხმევი. და ეხლა, როდესაც ამ საზიზღარი ინსტიტუტის ფარგლები ასე სამარცხვინოდ ფართოვდება, რასაკვირველია, ჩვენი ფრაქცია მთელი თავისი არსებით წინააღმდეგი იქნება ამ კანონ-პროექტის მიღებისა. საქმე იმაში არის, რომ აქ თავის თავად იბადება ერთი საკითხი: შეიძლება თუ არა იდეიურ მოწინააღმდეგეთა აზრების, მოძღვრების და იდეების გავრცელების წინააღმდეგ სიკვდილით დასჯით რასმეს მივაღწიოთ? მეცნიერებამ და ცხოვრების გამოცდილებამ ჩვენ დიდი ხანია დაგვიმტკიცა, რომ სიკვდილით დასჯა თავის მიზანს ვერ აღწევს (ხმა: ეს თქვენი დევიზია! ჯუღელი: ტერორისტები ხართ, თქვენ გამოიგონეთ!). ჩვენ რაც გამოვიგონეთ, იმას ცოდნაც და გაგებაც უნდა. გარწმუნებთ, ბატონებო, რომ იმ ტერორისტულ მოღვაწეობას შორის, რომელიც დასაშვებად მიაჩნდა სოც.-რევოლიუციონერთა პარტიას ძველს რუსეთში, მაშინ იქ არსებულ პოლიტიკურ ცხოვრების პირობების გამო და იმ სასჯელს შორის (სიკვდილით დასჯა), რომელსაც ეხლა სოციალ-დემოკრატია აწესებს საქართველოში, დიდი განსხვავება არის (ჯუღელი: კერენსკის დროს რამდენი დახვრიტეთ?). ეს, ალბად, თქვენ უკეთ გეცოდინებათ, რადგანაც რუსეთში კერენსკის დროს სიკვდილით დასჯას ყველაზე უფრო მაგრად იცავდა თქვენი ირაკლი წერეთელი. წინეთ, როდესაც ჩვენს პარტიას უხდებოდა რუსეთში ბრძოლა მეფის მთავრობის და წეს-წყობილების დასამხობად, როდესაც ჩვენს პარტიას არავითარი საშუალება არ ჰქონდა პრესით, სიტყვით ან სხვა რომელიმე საშუალებით თავისი იდეები და აზრები გაევრცელებინა, როდესაც ჩვენებს სასტიკად სდევნიდენ და აწამებდენ, მაშინ ტერორს ჰქონდა ერთგვარი მნიშვნელობა და დადებით შედეგებსაც იძლეოდა. ტერორს ჰქონდა მაშინ, თუ გნებავთ, სააგიტაციო მნიშვნელობაც (ნათაძე: ეხლაც მიეცით სააგიტაციო მნიშვნელობა!).

ბატონებო! ყოველივე ხილს და მწვანეულობას თავისი დრო აქვს და ასეთი რეპლიკებით, მე მგონი, თქვენ ვერ დაასაბუთებთ ამ სამარცხვინო კანონ-პროექტის საჭიროებას. დღეს საქართველოში სოციალ-დემოკრატიული მთავრობისათვის არ არსებობენ ის პოლიტიკური პირობები, რომლებიც აიძულებდენ რუსეთში ჩვენს პარტიას მიემართა ტერორისათვის. დღეს სოციალ-დემოკრატიას საქართველოში ხელთ უპყრია მთელი პოლიტიკური ძალა-უფლება, სახელმწიფოს სათავეში სდგანან სოციალ-დემოკრატები და აქ მინისტრთა სავარძელში სხედან სოციალ-დემოკრატები, რომლებსაც აბარიათ მთელი ჩვენი ქვეყნის ქონება და სიმდიდრე. სოციალ-დემოკრატებს აქვს საშვალება იქონიონ, თუ სრულიად უფასოდ არა, მეტათ შეღავათიან პირობებში მაინც ყველა ენაზე და ყოველ ქალაქში პრესა, მათ აქვთ საშუალება ჯარში იყოლიონ თავიანთი პირები ხელმძღვანელებად, მათ შეუძლიათ სრულიად თავისუფლად იქადაგონ და ავრცელონ ხალხის ფართო მასებში თავიანთი იდეები, მათ აქვთ დაარსებული ჯარში და გვარდიაში კულტურულ-განმანათლებელი სექციები და თუ სოციალ-დემოკრატიული იდეები და სოციალ-დემოკრატიული მთავრობის მოღვაწეობა მისაღები იქნება ხალხისთვის, განა შესაძლებელია წარმოვიდგინოთ, რომ სხვა რომელიმე პარტიამ მოახერხოს და ააჯანყოს ასეთი მთავრობის და პარტიის წინააღმდეგ ჯარი და გვარდია? განა დასაშვებია, რომ სხვის მიერ დაწერილ ფურცლის გავრცელებისათვის, როგორც ამას გულისხმობს წარმოდგენილი კანონ-პროექტი, მთავრობამ ხალხი დახვრიტოს?! ასეთ რამეს ვერ გაბედავდა ვერც ერთი ბარბაროსი ქვეყნის თავაშვებული მტარვალი და არც ერთ ხალხის ისტორიას არ ახსოვს ამის მსგავსი რაიმე. რომელიმე მთავრობას რომ ამ გზით ... (ხმაურობა, ხმები: კერენსკიმ დაიწყო!) ბატონებო! რუსეთის ბიუროკრატიას, რუსეთის იმპერატორს რომ ამის მსგავსი რამ შემოეღო, მაშინ ხომ საქართველო დღეს უმთავრობოდ დარჩებოდა, რადგანაც დღევანდელი ჩვენი მინისტრები წინეთ ზოგი თითონ ვარჯიშობდა პროკლამაციების შედგენაში, ზოგიც ხომ სხვის მიერ დაწერილს ავრცელებდა. რუსეთის მეფის მთავრობას რომ ასეთი კანონ-პროექტი გაეტარებია სახელმწიფო სათათბიროში, მაშინ ბატონი ნოე ნიკოლოზის ძე ჟორდანია, რომელსაც მეფის სასამართლომ წარმოდგენილ კანონ-პროექტში ნაგულისხმევ ნაწერებისათვის მხოლოდ სამი წლის ციხე გადაუწყვიტა, - განა იქნებოდა დღეს თქვენი მეთაური? არა, ბატონებო, ის დიდი ხანია დახვრეტილი იქნებოდა (ხმა: მართალია, მაგრამ ჩვენ არ გვინდა, რომ გამეფდეს ნიკოლოზი!). არა, ბატონებო, თქვენ ნიკოლოზს ასეთი კანონ-პროექტებით უფრო ადრე გაამეფებთ! და თუ რუსეთის პირველ რევოლიუციის ხანაში, 1905-1907 წლებში, თავის მოწინააღმდეგეებთან ბრძოლაში ასეთ ბარბაროსულ ზომამდე არ მივიდოდა ბიუროკრატია - მეფის რუსეთის მთავრობა დღეს ასეთ ზომამდე მივიდა საქართველოს სოციალ-დემოკრატია და მისი სოციალისტური მთავრობა.

ბატონებო! მეცნიერება გვასწავლის, რომ სიკვდილით დასჯის შემოღებით დანაშაულობათა რიცხვი კი არ მცირდება, არამედ უფრო იზრდება და ეს უფრო აშკარად და ნათლად მაშინ მტკიცდება, როდესაც სიკვდილით დასჯას სისტემად აქცევენ ხოლმე. თუ წარმოდგენილი კანონ-პროექტი მართლაც იქნა ცხოვრებაში გატარებული და შესრულებული, მაშინ სიკვდილით დასჯა, როგორც სასჯელი, ჩვენშიც სისტემად იქცევა.

კანონ-პროექტის ავტორებს სურთ ამ კანონს უკუქცევითი მოქმედება მისცენ და ძალაში შეიყვანონ ამა წლის პირველი ივლისიდან. ეს კი, ბატონებო, ეწინააღმდეგება არა მარტო ამ უდაო იურიდიულ ჭეშმარიტებას, რომელიც ყველა კულტურულ ქვეყნებისათვის სავალდებულოა და რომელიც მოითხოვს, რომ ყოველივე სისხლის სამართლის კანონს მიეცეს მოქმედება მხოლოდ კანონის გამოცემის შემდეგ ჩადენილ ბოროტ-მოქმედებისათვის, არამედ კანონ-პროექტის მესამე მუხლი ეწინააღმდეგება უბრალო სამართლიანობის ელემენტარულ მოთხოვნას, რომ ყველას ჰქონდეს წინასწარ გათვალისწინებული მოსალოდნელი სასჯელის ხასიათი.

სიკვდილით დასჯა იწვევს იმ ბოროტ-მოქმედებათა გახშირებას, რომლის წინააღმდეგ ვიბრძვით ამ სასჯელით. სიკვდილით დასჯა ხრწნის ხალხის ფსიქოლოგიას და ზნეობრივად აქვეითებს მას (ვ. ჯუღელი ადგილიდან: თქვენი მთავრობა რომ იყოს, არ დასჯით? ხმაურობა). ჩვენი მთავრობა როდესაც იქნება, მაშინ გასწავლით, როგორ უნდა გეწარმოებიათ საერთოდ სახელმწიფოებრივი და კერძოდ, სისხლის სამართლის პოლიტიკა და როგორი ხასიათის უნდა ყოფილიყო თქვენი ბრძოლა იდეურ მოწინააღმდეგეებთან. მანამდე კი ერთი საშვალება დაგვრჩენია: ვილაპარაკოთ თქვენს კანონმდებლობაზე, აღვნიშნოთ და მიგითითოთ თქვენი სახელმწიფო მოღვაწეობის უარყოფით მხარეებზე.

განა სიკვდილით დასჯა შეაჩერებს იმ ბოროტმოქმედებას, რომლის წინააღმდეგ ის გინდათ შემოიღოთ? (პ. გელეიშვილი: რატომ მაშინ არ ფიქრობდით, როცა ტერორს აწარმოებდით?). თუ გგონიათ, რომ სიკვდილით დასჯა ვინმეს შეაშინებს, მაშინ ამ სასჯელის უსასტიკესი ფორმა უნდა შემოიღოთ: თავიდან ქვევით ფეხებით უნდა ჩამოჰკიდოთ დამნაშავე ქუჩაში, რომ ყველამ დაინახოს მისი ტანჯვა. თქვენ საშინლად უნდა აწამოთ დამნაშავე, რომ უფრო მეტი შიში გამოიწვიოთ ხალხში და მით მიზანს მიაღწიოთ. მაგრამ თქვენს კანონ-პროექტში არ არის ნაგულისხმევი სიკვდილით დასჯის სასტიკი ფორმები. იქ ნაგულისხმევია მხოლოდ დახვრეტა. სჩანს, თქვენ თვითონ არ გწამთ, რომ ამ სასჯელით ვინმეს შეაშინებთ. მაშ, რისთვის დაგჭირდათ ამ კანონ-პროექტის აქ შემოტანა და რისთვის აფართოვებთ სიკვდილით დასჯის კანონის მოქმედების ფარგლებს? უნდა გულახდილად მოგახსენოთ, რომ ამ კანონ-პროექტს მხოლოდ ერთი მიზანი აქვს: ჩვენმა საკანონმდებლო ორგანომ უნდა დაადასტუროს სოციალ-დემოკრატიის უკანონო სურვილები თავის იდეურ მოწინააღმდეგეებზე შურისძიებისა.

ამ გზას, ბატონებო, შესაძლებელია დაადგეს რომელიმე პარტია, მაგრამ სახელმწიფო ამ გზით ვერ ივლის, რადგანაც ეს იქნებოდა წმინდა წყლის ავანტიურა. ჩვენი ფრაქციის აზრით, ეს კანონი ვერ ააცდენს რესპუბლიკას იმ საფრთხეს, რომელიც განმარტებით ბარათშია მოხსენებული. პირიქით, იგი უფრო შეუწყობს ხელს საერთო არევ-დარევას და გააძლიერებს ანარქიას. ამიტომ ჩვენი ფრაქცია წინააღმდეგია ამ კანონ-პროექტისა მთლიანად.

1918 წლის ივლისის 5-ის კანონი მეტად სასტიკია. იგი აწესებს სიკვდილით დასჯას დახვრეტით იმ ბოროტმოქმედებათა გამო, რომლებიც რუსეთის კანონით ისჯებოდა მხოლოდ გადასახლებით, კატორღით, გამასწორებელ რაზმში გაგზავნით და სხვა.

5 ივლისის კანონში სწერია: „ვინც შეეცდება საქართველოს რესპუბლიკის წესწყობილების შეცვლას შეიარაღებულის ძალით, ან ვინც მონაწილეობას მიიღებს აშკარა აჯანყებაში, ის ისჯება დახვრეტით“. მართალია, ეს სასტიკი სასჯელია, მაგრამ იგი მოელის მხოლოდ მას, ვინც იარაღით ხელში იბრძვის რესპუბლიკის წესწყობილების შესაცვლელად. წარმოდგენილი კანონ-პროექტი კი აწესებს დახვრეტით დასჯას უბრალო აგიტაციისათვის, რაც ყოვლად დაუშვებელია უფლებრივ სახელმწიფოში.

რუსეთის „სისხლის სამართლის დებულებაში“ არსებობენ მუხლები, რომლებითაც გათვალისწინებულია წარმოდგენილ კანონ-პროექტში მოხსენებული ბოროტმოქმედებანი, მაგ., 129, 130, 131 და 132 მუხლები. იცით, ბატონებო, რა სასჯელი მოელის იმ მუხლების ძალით დამნაშავეს? უსასტიკესი სასჯელი არის გადასახლება, უმრავლეს შემთხვევაში კი ციხეში დამწყვდევა.

ასე რომ, ნიკოლოზის თვითმპყრობელური მთავრობა იდეურ მოწინააღმდეგეებთან - სოციალისტებთან - ბრძოლაში საბრძოლველ საშუალებათა გამოძებნაში უფრო წინდახედული და თავდაჭერილი იყო, ვიდრე მენშევიკური პარტია თავის მოძმე სოციალისტურ პარტიებთან ბრძოლაში.

ბატონებო! წავიკითხოთ ის კანონ-პროექტი, რომელიც დღეს მომქმედ კანონად უნდა ვაქციოთ: „ვინც ჯარისკაცს, სახალხო გვარდიელს, ოფიცერს ან სხვა სამხედრო სამსახურში მყოფ პირს, ნაწილს ან რაზმს, ან რესპუბლიკის სხვა შეიარაღებულ ძალას მოუწოდებს სიტყვით ან წერილობით, საჯაროდ ან ფარულად, საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკის წესწყობილების შესაცვლელად ან მის მთავრობის ჩამოსაგდებად, ის ისჯება სიკვდილით“. ე.ი. მეშვიდე კლასის გიმნაზიელმა რომ შეიყვანოს თავის ოთახში ერთი გვარდიელი ან ერთი ჯარისკაცი და უთხრას მას: „კაცო, ჩამოაგდე მთავრობაო“, - თქვენ ამისათვის თქვენს მიერ შედგენილ კანონის ძალით ის გიმნაზიელი უნდა დახვრიტოთ, სიკვდილით დასაჯოთ (შენგელაია ადგილიდან: სირცხვილია!).

აი, ბატონებო, შინაარსი თქვენი კანონისა. შემდეგ თქვენს კანონ-პროექტში სწერია: „ვინც ჯარისკაცს, გვარდიელს და სხვა შეიარაღებულ ძალას მოუწოდებს სხვისი ნაწერის, ფურცლის ან თხუზულების გავრცელებით მთავრობის ჩამოსაგდებად, ის ისჯება სიკვდილით“. ე.ი. თუ იგივე გიმნაზიელი შეიჭრა შეგნებულ მუშათა კლასიდან შემდგარ გვარდიის რაზმში და მიიტანა იქ ერთი პროკლამაცია, ის დაისჯება დახვრეტით. ასეთ ბოროტ-მოქმედს - ერთი პროკლამაციის გადაცემისათვის მისცემენ სამართალში, გაასამართლებიებენ მას სამხედრო-საგანგებო სასამართლოს, რომელიც ვალდებულია, 1919 წლის 11-ის დეკრეტის ძალით, განაჩენი სამი დღის განმავლობაში მოიყვანოს სისრულეში. ასე რომ, უკანასკნელად მშობლების ნახვა რომ მოისურვოს დასჯილმა, იმის საშუალებასაც არ აძლევენ, რადგანაც პროკლამაციის გავრცელებაში ეჭვმიტანილი უსათუოდ სამს დღეში უნდა დახვრიტონ.

შემდეგ კანონ-პროექტში შემდეგი სწერია: „ვინც ჯარისკაცს, გვარდიელს ან რესპუბლიკის სხვა შეიარაღებულ ძალას წააქეზებს, რომ კანონი ან მთავრობის განკარგულება არ აასრულოს, ის ისჯება დახვრეტით“. ბატონებო, ვთქვათ, მთავრობამ გასცა განკარგულება, რომ ქალაქ თბილისში ყველა „ვივესკებზე“ იყოს მხოლოდ ქართული წარწერა და ამ განკარგულების სისრულეში მოყვანა დაავალა გვარდიას ან მილიციას.

თუ ვინმემ გვარდიელს ან მილიციონერს ურჩია ამ დადგენილების სისრულეში არ მოყვანა, ეს იქნება, ამ კანონის ძალით, წაქეზება, რომ მთავრობის კანონიერი განკარგულება არ ასრულდეს და წამქეზებელს ამისათვის სამი დღის განმავლობაში დახვრეტენ.

ასეთი კურიოზებით არის სავსე ეს კანონ-პროექტი. ბატონებო, თუ ეს კანონ-პროექტი კანონად იქცა, ეს იქნება ისეთი ბარბაროსობა, რომლის მზგავსი არ ახსოვს კაცობრიობას, უძველესი საუკუნოებიდან დაწყებული ჩვენ დრომდე. და ეს, ჩემის აზრით, კაცობრიობის ისტორიაში პირველი და უკანასკნელიც იქნება.

ბატონებო, კანონ-პროექტში კიდევ ერთი რამ არის აღსანიშნავი: ჩვენში დღემდე არსებულ კანონების ძალით გვარდია და გვარდიელები არ იდგენ პოლიტიკის გარეშე, პირიქით, გვარდია დიდ მონაწილეობას იღებდა პოლიტიკურ ბრძოლაში მმართველ პარტიის სასარგებლოდ. მაგალითად, ზუგდიდის მაზრაში მენშევიკებს დაყავდათ შეიარაღებული გვარდიელები არჩევნების დროს (ხმაურობა). დიახ, ეს ფაქტია, და იარაღით ხელში აიძულებდით ხალხს თქვენთვის ხმა მიეცა. მაშასადამე, გვარდიის და გვარდიელების სხვა მოქალაქეთა რიცხვიდან გამოცალკევება და მათ შესახებ განსაკუთრებულ კანონის მიღებას არ მოითხოვს თვით მათი პოლიტიკურ-უფლებრივი მდგომარეობა. ჯარისკაცი მოკლებულია კანონის ძალით აქტიურ საარჩევნო უფლებას, მაგრამ უბრალო გლეხი, პროლეტარი და გვარდიელი სარგებლობს აქტიურ საარჩევნო უფლებით. გვარდიელს თვით შეუძლია პროპაგანდა და აგიტაცია აწარმოოს, ეს კანონით ნებადართულია. და თუ გვარდიელს შეუძლია რომელიმე მოქალაქეს მენშევიკური პროკლამაცია წაუკითხოს და მენშევიკური ფურცლები გაავრცელოს, რატომ იმავე გვარდიელს რომელიმე მოქალაქემ გადასცეს ფურცელი არა მენშევიკური, არამედ ბოლშევიკური, განა ამისათვის ის მოქალაქე ჩვენ უნდა დავხვრიტოთ? ამის ახსნა შეიძლება მხოლოდ ბუშმენური ლოღიკით, რომლითაც ამ შემთხვევაში უხვად სარგებლობს მმართველი პარტია.

სისხლის სამართლის დებულების 130-ე მუხლში სწერია შემდეგი: «Виновный въ распространеній, непублично, ученій или сужденій возбуждающихъ: 1) къ учиненію бунтовщическаго дђянія; 2) къ ниспроверженію существующаго въ государствђ общественнаго строя; 3) къ неповиновенію и противодђйствію закону, или обязательному постановленію, или законному распоряженію власти - если сіи преступныя ученія или сужденія были распространены среди сельскаго населенія, войска, рабочихъ, въ нихъ эти ученія не могли бы встрѣтить надлежающаго противодђйствія, наказывается ссылкой на поселеніе» и т.д. ასეთი იყო, ბატონებო, ნიკოლოზის შეხედულება მუშებზე და ჯარზე. მათ ნიკოლოზი სთვლიდა შეუგნებელ ხალხად და ამიტომ ეშინოდა მუშათა ბანაკში მის წინააღმდეგ აგიტაცია-პროპაგანდის წარმოების.

ასეთივე შეხედულების ყოფილა ჩვენი სოციალ-დემოკრატია მუშათა კლასზე. გვარდიელები, რომლის უმრავლესობა შეგნებულ პროლეტარებისაგან შესდგება, რომლებმაც ჩვენში დაიცვა რევოლიუციის მონაპოვარი, თურმე ვერ გაუწევენ «надлежащаго противодђйствія» იმ ბოლშევიკურ პროკლამაციებს, რომლებიც მათ მენშევიკურ მთავრობის ჩამოსაგდებად მოუწოდებენ და ამიტომაც შემოიტანა ეს კანონ-პროექტი აქ მმართველმა პარტიამ.

ბატონებო, მე მგონია არ არის საჭირო, რომ ამ კანონ-პროექტზე აქ კიდევ ბევრი ვილაპარაკოთ. თუ ბოლშევიკურ ან სხვაგვარ აგიტაციას გვარდიაში და ჯარში რაიმე გასავალი აქვს, ამის მიზეზი გვარდიელების შეუგნებლობა კი არ არის, არამედ თვით მმართველი პარტიის მოღვაწეობა, რომელმაც ვერ გახადა ჩვენი სახელმწიფო მიმზიდველად მშრომელი ხალხისათვის სოციალურად.

დასასრულ, უნდა განვაცხადო, რომ ეს კანონ-პროექტი მაჩვენებელია მხოლოდ და მხოლოდ იმ უმწეო და უსუსურ მდგომარეობისა, რომელშიაც იმყოფება (რეპლიკა: თქვენ!) ჩვენი მმართველი პარტია. ასეთი ზომებით და ასეთი კანონებით მმართველი პარტია ვერ შეინარჩუნებს თავის ბატონობას. და თუ ჩვენს სოციალ-დემოკრატიას ასეთი კანონების მიღება სჭირდება სახელმწიფოებრივი ძალა-უფლების შესანარჩუნებლად, მაშინ თამამად შეიძლება ითქვას ამ ტრიბუნიდან: „დადგა თქვენი ხალხზე ბატონობის აღსასრულის დღე“ (ხმაურობა).

თავმჯდომარე: იუსტიციის მინისტრს ეკუთვნის სიტყვა. მხოლოდ 2 საათამდე 10 წუთიღა დარჩა, მერე კი შეკითხვაზე უნდა გადავიდეთ რეგლამენტის ძალით.

რ. არსენიძე (იუსტიციის მინისტრი): რადგან 10 წუთი დარჩა 2 საათამდე და შემდეგ კი შეკითხვაზე უნდა გადავიდეთ, ამიტომ მე ვთხოვ დამფუძნებელ კრებას, ან მომცეს საშუალება განვაგრძო სიტყვა, ან გადავდვათ ეს საკითხი, ვინაიდგან სიტყვის გაწყვეტის სურვილი არა მაქვს. მე ამას წინდაწინ ვთხოულობ, რომ შემდეგში სიტყვა არ იქნეს გაწყვეტილი.

თავმჯდომარე: როგორ ინებებთ, ორატორი ითხოვს ან გაუგრძელდეს დრო, ან გადაიდოს საკითხი და შეკითხვაზე გადავიდეთ. ამის შესახებ ბატონ გობეჩიას ეკუთვნის სიტყვა.

ივ. გობეჩია (ს.-რ.): ჩვენმა ფრაქციამ ერთ თვეზე მეტია, რაც შეკითხვა შემოიტანა ბორჩალოს მაზრის შესახებ, მაგრამ არა ეშველა რა ამ შეკითხვის დასრულებას. ყოველთვის, როცა 2 საათი დადგება, ორატორს უგრძელებენ სიტყვას და ამას ბოლო არ მოეღო. ყოველი შეკითხვა აზრს კარგავს, თუ ის დროზე არ იქნება განხილული. რადგან რეგლამენტის ძალით 2 საათზე შეკითხვა უნდა იქნეს განხილული, ასე მოვიქცეთ და მიღებულ წესს ნუ დავარღვევთ.

თავმჯდომარე: ვის სურს საწინააღმდეგოდ სიტყვა? ბატონ ბიქტორ თევზაიას.

ბ. თევზაია (ს.-დ.): უმთავრესი საბუთი ის არის, რომ დღეს ვერ გაირჩევა ბორჩალოს შესახებ შეკითხვაო, რომელიც, მართალია, დიდი ხანია შემოტანილია. მაგრამ ჩვენ ეხლა ეს საკითხი დავასრულოთ, ორატორს გაუგრძელოთ დრო და დღესვე განვიხილოთ ბორჩალოს შესახებ შეკითხვა. ჩვენ გვქონდა შემთხვევა, რომ როცა საკითხი საჩქარო ყოფილა, სხდომა გაგვიგრძელებია. ასე მოვიქცეთ დღესაც.

თავმჯდომარე: ვინ არის მომხრე, რომ ჯერ ეს საკითხი დავასრულოთ და შემდეგ გადავიდეთ შეკითხვაზე? - მიღებულია. სიტყვა იუსტიციის მინისტრს ეკუთვნის.

რ. არსენიძე (იუსტიციის მინისტრი): ბატონებო! დამფუძნებელი კრების წევრნო! ამ საკითხზე ამ ჟამად პრინციპიალური დავის ატეხა შეიძლებოდა სრულებით არ ყოფილიყო აქ, ვინაიდგან ერთხელ, როდესაც შემოვიღეთ სიკვდილით დასჯა ზოგიერთი მოქმედებისათვის, ამის გამო უფრო დიდი სერიოზული და პრინციპიალური დავა და კამათი უკვე გაიმართა, და უფრო მედგარი და ენერგიული დამცველები ჰყავდათ ამ სიკვდილით დასჯის შემოუღებლობას. მაგრამ ცხოვრებამ არამც თუ მოითხოვა, არამედ სავსებით გაამართლა კიდეც ამ ინსტიტუტის არსებობა. ცხოვრებამ დაგვანახვა, რომ არა ნორმალურ მდგომარეობაში, არამედ რევოლიუციის ხანაში, რევოლიუციონურ შემოქმედების დროს ყოველი სიტყვა საქმედ იქცევა; რომ ყოველი ბრძოლის საგანი ბოლოს და ბოლოს იჭრება იარაღით. დღევანდლამდე არ ყოფილა არც ერთი საკონფლიქტო საკითხი, რომელიც იარაღის არგუმენტზე არ ყოფილიყო დაყრდნობილი. ყოველთვის ეს იწყებოდა სიტყვებით - ქადაგებით და თავდება სისხლის ღვრით. აქედან დასკვნა ასეთია: ჩვენ ვსთქვით ამ შედეგების მოქმედებისას და ამით ვცდილობთ მისი გაფართოება, მისი გაძლიერება, მასიური ხასიათის მიღება თავიდან ავიცილოთ, ე.ი. ზედმეტი სისხლის მაგიერ სისხლი დაიღვაროს. ჩვენ ვარჩევთ, რომ სამოქალაქო ომის მაგიერ რამდენიმე პიროვნება დაისაჯოს თუნდაც სიკვდილით. აქ ფიქრობენ, რომ თითქოს ეს არის ნორმალური დასჯა ბოროტ-მოქმედების, რომელმაც ვითომ უნდა გამოასწოროს ბოროტ-მოქმედებაო. ჩვენ ვდგევართ რევოლიუციონურ ნიადაგზე და ვამბობთ: რევოლიუციონურ ხანაში, როდესაც ყოველი ბრძოლის საშუალებანი უნდა იქნეს მიღებული რევოლიუციონურ მთავრობის მიერ, რომ ხალხს ააცდინოს ზედმეტი მსხვერპლი, არევ-დარევა და მისცეს საშუალება რევოლიუციის მონაპოვარით ისარგებლის (ხმა: ბოლშევიკური მეთოდი!). იმდენად არის ბოლშევიკური, რამდენად ისინი ახერხებენ რევოლიუციონურ ნიადაგზე დგომას. მე გეტყვით, რომ ეს არის ერთად-ერთი მიზეზი, რომელიც აარსებებს ბოლშევიკებს. ეს საშუალება ჩვენ აგვაშორებს მთელ რიგ არევ-დარევას და კონფლიქტებს, რომელიც პატარა ქვეყნისათვის საბედისწერო ხდება ხოლმე. აი ამაში არის საქმე და არა იმაში, ვითომ ჩვენ ბოლშევიკების მეთოდები გვიყვარდეს, ან მათი გვეშინოდეს. ჩვენ ვამბობთ: თუ მეთოდები მიზანშეწონილია, ისინი ჩვენ გადმოგვაქვს. როცა სიკვდილით დასჯის წინააღმდეგ გამოდიან იურისტები, მე ეს მესმის. მათ აქვთ დოქტრინა, რომ სიკვდილით დასჯა კაცს ვერ გაასწორებს. ეს მართალია, მაგრამ თუ მიიღებთ მეორე პრინციპს, რომ ეს არის არა გასწორების, არამედ ბრძოლის მეთოდი, მაშინ ის უნდა შევადაროთ არა სასამართლოს მიერ მიღებულ სასჯელს, არამედ ომს. თუ ვინმე იტყვის, რომ ის არ მოკლავს მოპირდაპირეს ბარიკადებზე, მაშინ შეგიძლიათ სთქვათ, რომ სახელმწიფომ წინასწარი ზომები არ უნდა მიიღოს, ეს შეიძლება. (ღლონტი: მაგას არავინ არ ამბობს, გაგება უნდა!). მე თედო ღლონტის ლაპარაკი იშვიათად მესმის და მას ახლაც რასაკვირველია, ვერ გავიგებ. მაგრამ აქ რაც სთქვეს, ის ყველაფერი გავიგე და დასკვნაც გამოვიყვანე. აქიდან გვიკითხავდნენ ნიკოლოზის კანონებს - იქ არ არის სიკვდილით დასჯა და აქ თქვენ რად შემოგაქვთო. იქ არ არის იმიტომ, რომ ის იყო მუდმივი, აქ კი არის რევოლიუციონურ ხანისთვის. აქ ეს მეთოდები უდრის ბარიკადებზე ბრძოლას.

ახლა აღვნიშნოთ, მიზანშეწონილია თუ არა, როდესაც სოც.-რევოლიუციონერი გამოდის ამ კანონის წინააღმდეგ, მას არამც თუ პრინციპი მიზანშეწონილობისა არ აქვს, არამედ არც ლოღიკა აქვს (ს.-რევოლიუციონერები: თქვენ არ გესმით!). მე არ მესმის, როცა ტერორით ფიქრობენ სახელმწიფოს დანგრევას, ეს ულოღიკობაა. მე არ მესმოდა, როცა ისინი ფარულად სჯიდენ მოწინააღმდეგეს, მაგრამ ამით მაინც არ იცვლება ფაქტი. ისინი კაცს უწყვეტდენ სიკვდილს, რომ გადაერჩინათ ქვეყანა საშინელებისაგან. მაშინ ეს ესერებს არც აფიქრებდა და არც არაფრად მიაჩნდათ. მაგრამ როდესაც აქ გობეჩია ამტკიცებს, რომ 3 დღის ვადა რჩება დასჯამდის და დედის ნახვასაც ვერ მოახერხებსო, ეს არგუმენტი აბა რა მოსატანია იმ ადამიანისაგან, რომელიც ტერორისტულ აქტს ურიგდება. ამიტომ მე ვამბობ, მოქ. გობეჩიასთანა ხალხს არც ლოღიკა აქვს და არც პოლიტიკური მოსაზრება. მათ აქვთ ერთი მთავარი პრინციპი, რომლითაც ყოველ დღე გამოდიან. ეს არის ყველა სახელმწიფოს მოწინააღმდეგეთა და ბოროტ-მოქმედთა დაცვა, განსაკუთრებით კი ბოლშევიკებისა. ეს არის ამ ერთი ჯგუფის მიერ სისტემად მიღებული. რა მიზანი და რა მოსაზრება აქვთ მათ? საშინელი უბედურება იქნება თურმე, თუ ჩვენ ბოლშევიკებს აუკრძალავთ ჯარში აგიტაციას. მე კი სულ წინააღმდეგი მგონია და ვფიქრობ, რომ თუ თქვენ გინდათ ჯარში ბოლშევიკების თავისუფალი აგიტაცია დაუშვათ, როდესაც ამ ჯარს ხელში იარაღი უკავია (ხმა ადგილიდან: მენშევიკური აგიტაცია შეიძლება?) დიახ! მენშევიკური შეიძლება, ბოლშევიკური არ შეიძლება! ამას ამბობს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა, რომელმაც ეს ხალხი დააყენა სახელმწიფოს სათავეში და უთხრა: გაუძეხიო! და ის ვალდებულია გაუძღვეს და თავის რწმენის მიხედვით მართოს ქვეყანა იმიტომ, რომ ხალხმა ეს მოისურვა.

როდესაც თქვენ აგირჩევთ ხალხი და თქვენ დაგაყენებთ სახელმწიფოს სათავეში, მაშინ შეგიძლიათ მოიქცეთ, როგორც თქვენი რწმენა გიკარნახებთ. მაგრამ მე ვიცი, თქვენ ამას ვერ მიაღწევთ. თუ თქვენ ამას უარყოფთ, აი, ბატონებო, ბურთი და მოედანი! არჩევნები გუშინ იყო, ხვალ კიდევ იქნება არჩევნები. აქ კიდევ ამბობენ, ჯარში და გვარდიაში ბოლშევიკური აგიტაცია უნდა იყოს თავისუფალიო. რას ნიშნავს ეს? მე არ ვუყურებ ამ საკითხს ფორმალურად და იურიდიულად, თუმცა იუსტიციის მინისტრის სახელით გამოვდივართ. მე არ მინდა თქვენი ყურადღება მხოლოდ იურიდიულ თვალსაზრისზე შევაჩერო. აქ სწყდება პოლიტიკური საკითხი და მისი იურიდიულად ჩამოყალიბება შეუძლიან იურიდიულ კომისიას. აქ კი სწყდება საკითხი პოლიტიკური, პრინციპიალური, ძირითადი. და მე მინდა ამ საკითხის პოლიტიკურ მხარეზე მივაქციო თქვენი ყურადღება. თქვენ რომ ჯარში, შეიარაღებულ ძალაში მთავრობის, დემოკრატიულ წესწყობილების წინააღმდეგ აგიტაცია თავისუფლად დაუშვათ, ეს ნიშნავს იმას, რომ ამ შეიარაღებულ ძალაში შექმნათ შინაური განხეთქილება, შეტაკება, რაც გამოიწვევს იმას, რომ სახელმწიფოს დამცველი მის დამცველად აღარ გამოდგება.

თქვენ იცით, რომ საქმის გაკეთება ძნელია, გაფუჭება კი ადვილი. თუმცა აქ სოც.-რევოლიუციონერნი მცირე-რიცხოვანნი არიან, მაგრამ ამ ორიოდე კაცსაც ისეთი რამე შეუძლიანთ ილაპარაკონ, რაც დამფუძნებელი კრების ღირსებას ამცირებს (ხმა ადგილიდან: მართალია!). მაგრამ რომ დამფუძნებელი კრება სახელმწიფოებრივ სიმაღლეზე აიყვანოთ, ეს ორი ადამიანი თუნდაც გენიოსური ნიჭითაც იყვნენ აღბეჭდილნი, მაინც ვერ შესძლებენ.

უნდა მოგახსენოთ შემდეგ: როდესაც ჯარში ან გვარდიაში იქნება თავისუფალი აგიტაცია, თუმცა ჩვენ სრული იმედი გვაქვს, რომ ჯარი და გვარდია ამ აგიტაციას არ აჰყვება, მაგრამ რატომ არ შეიძლება 20.000 კაცში გამოჩნდეს 100-200, თუნდ 1000 ისეთი, რომელთაც გაიტაცებს აგიტაცია, საქმის გაფუჭება, არევ-დარევის გამოწვევა, ჯარის დაშლა. ყოველივე ეს შეუძლიან უმცირეს ნაწილსაც. წარმოიდგინეთ, რომ სწორედ ის რაზმი, რომელიც გაჟღენთილი არის ბოლშევიკური სულით, ყველაზე საპასუხისმგებლო ადგილზე მოხვდა ბრძოლის დროს და გამოიჩინა მოღალატეობა. რა მოხდება იქ? დანარჩენი 4.000 დამარცხებული იქნება თუ არა ამ 1000 კაცის ღალატის გამო?! რასაკვირველია, იქნება. ასეთი თვისება აქვს ჯარს (ხმა ადგილიდან: მერმე დასაჯეთ!). შემდეგ, რომ დასაჯოთ, ყველას რომ თავები დააყრევინოთ, ამით დანგრეულ საქმეს ვეღარ გამოასწორებთ. საქმე სანამ გაფუჭდებოდეს, მანამ უნდა ზომების მიღება და არა მაშინ, როდესაც უკვე გაფუჭდა. მშვიდობიანობის დროს, ნორმალურ ხანაში ჩვენ შეგვიძლიან ვუცადოთ შედეგს და საბოლოო დასკვნას; ვუცადოთ, როდის აიღებს დამნაშავე ხელში იარაღს და შემდეგ მივცეთ სამართალში, მაგრამ რევოლიუციის ხანაში ამდენი ცდა არ შეიძლება. განსაკუთრებით ეს არ შეიძლება ჯარსა და გვარდიაში. თქვენ გგონიათ, რომ როდესაც ჩვენ ვწერთ ან ვამბობთ, რომ ჯარსა და გვარდიაში აგიტაცია არ შეიძლებაო, თითქოს ჩვენ ამით შეურაცხყოფას ვაყენებდეთ ჯარსა და გვარდიას? ჩვენ სულ წინააღმდეგს ვამბობთ: სწორედ ის ჯარი და გვარდია, რომელიც იცავს საზღვრებს, ჩვენს რესპუბლიკას, თხოულობს: გაგვანთავისუფლეთ ამ ზოგიერთ ელემენტებიდან, რომელნიც მხოლოდ 4-5 კაცს თუ შეაცდენენ და გააბოლშევიკებენ, მაგრამ ამისთვის აუცილებელი სისხლის ღვრა გვიხდება ჩვენო. ამას ამბობს ჯარისა და გვარდიის უდიდესი ნაწილი: გააჩერე ეს ხალხი, რომ ზედმეტი სისხლი არ დაიღვაროსო. აქვე უნდა აღვნიშნო, რომ ეს კანონ-პროექტი გამომდინარეობს სწორედ ამ სამხედრო წრეებიდან. მათი ინიციატივით აღიძრა საკითხი თავდაცვის საბჭოში, შემდეგ მთავრობაში და გადაეცა იუსტიციის მინისტრს, რომელმაც ეს კანონ-პროექტი შეიმუშავა.

ასეთი გახლავთ ისტორია ამ კანონ-პროექტისა. ამ რიგად, ინიციატივა სწორედ იმათგან მოდის, ვიზედაც თქვენ გგონიათ, ისინი შეურაცხყოფას იგრძნობენო. ეს ინიციატორები ამბობენ: გასწმინდეთ ის ხალხი, რომელნიც ზურგში მახვილს გვიმზადებს კრიტიკულ მომენტშიო (ბარათაშვილი: გასწმინდეთ არა სიკვდილით დასჯით!). ბ. ბარათაშვილი ამბობს, გასწმინდეთ, მაგრამ არა სიკვდილით დასჯითო. მაშასადამე, თავზე ხელის მოსმითო? არსებული სასჯელი რომ საკმარისი ყოფილიყო, ჩვენ არ გვეხალისება ახალი კანონ-პროექტის შემოტანა. და სწორედ იმიტომ, რომ საკმაო არ არის, სწორედ იმიტომ, რომ უბრალო დასჯა არ იწვევს შესაფერ შედეგს და სწორედ იმიტომ, რომ ჯარი და გვარდია თხოულობს ამ აგიტაციის აკრძალვას, რადგან იქიდან გამოდის ახალი ბრძოლა, ახალი აჯანყებები, სისხლის ღვრა და აჯანყების ჩაქრობას ჩვენი საუკეთესო უერთგულესი ამხანაგები ეწირებიან მსხვერპლად.

რესპუბლიკა უნდა იყოს მთლიანი და ხელშეუხებელი. ამას ვიცავთ განსაკუთრებით დღევანდელ მომენტში, როდესაც ჩვენს გარშემო ისეთი ატმოსფერო გამეფდა, რომ ასეთ აგიტაციას ყოველ მომენტში შეიძლება მოჰყვეს აქტიური გამოსვლა, აქტიური დასაბუთება. აი ეს უნდა მივიღოთ მხედველობაში და არა ნიკოლოოზის კანონები. ჩვენ განგებ დავაშორეთ ნიკოლოოზის ყველა კანონებს (ხმა ადგილიდან: მით უარესი!), რადგან არც ერთი არ მიუდგება ჩვენს მდგომარეობას, და როდესაც ჩვენ გვირჩევთ ნიკოლოოზის მეთოდით იარეთო, ჩვენ გვეშინიან, რომ მისი ბედი არ ეწვიოს ჩვენს რესპუბლიკას. ჩვენი მიზანი არის ის, რომ ნიკოლოოზის ბედი ავაცდინოთ საქართველოს და მოვუმზადოთ უფრო კარგი მომავალი (ივ. გობეჩია: სკანდალია, ბ. იუსტიციის მინისტრო, სკანდალი!). რასაკვირველია, თქვენთვის სკანდალია, ბ. გობეჩია, მაგრამ ამ სკანდალის შესრულების არ მეშინიან. სჯობია სიკვდილით დასჯა შემოღებულ იქნეს, ვიდრე რომანტიზმს გავყვეთ და სამოქალაქო ომები და სისხლის ღვრა მივიღოთ (გობეჩია: პროკლამაცია...). დიახ! ეხლა გამახსენდა პროკლამაციის შესახებ და გობეჩიას ღრმა მოსაზრება „ვივესკებზე“ და გიმნაზიელზე. მას ვერ გაურკვევია ჯარში აგიტაცია და სავალდებულო დადგენილების დარღვევა ან მისი განკარგულების წინააღმდეგობა. გასაკვირველია, რომ იურისტი ბრძანდება და ისეთი საბუთები კი მოიყვანა, რომელიც იურიდიულ ანა-ბანის გამრჩევს არ ეკადრება. მან მოიყვანა ფაქტი „ვივესკების“ შესახებ (გობეჩია: წაიკითხეთ!). რა უნდა წავიკითხო! მე დავწერე ის და ვიცი კიდეც; თქვენ წაიკითხეთ და ვერ გაიგეთ, ეს ამტკიცებს მხოლოდ თქვენს იურიდიულ განვითარებას. აქ თქვენ, ბ-ნო გობეჩია, წამოაყენეთ შემდეგი დებულება, თითქოს აგიტაცია მთავრობას ყოველივე სავალდებულო დადგენილების წინააღმდეგ ამ კანონით გადაცემული იქნება სამხედრო სასამართლოში. რასაკვირველია, არავითარი ამის მზგავსი ამ კანონ-პროექტში არ არის. აქ აშკარად არის შემდეგი აზრი გატარებული: პირველია ის, რომ სისხლის სამართალი სჯის აგიტაციის გაწევას გვარდიაში და ჯარში. მეორე: იქ არის აღნიშნული საგანი აგიტაციისა და ესეც მკაფიოდ არის გამოთქმული: დემოკრატიული რესპუბლიკის შეცვლა და მთავრობის ჩამოგდება. აქ არ არის ნათქვამი მთავრობის კრიტიკა არ შეიძლებაო, აქ სწერია: რესპუბლიკის წესწყობილების შეცვლა. მთავრობის შეცვლაზე, პეტრეს ადგილას ივანეს დაყენებაზე აქ ლაპარაკი არ არის. მაგრამ თუ თქვენ არ იცით, რას ნიშნავს მთავრობის დამხობა, მაშინ ანბანი უნდა ისწავლოთ. ეს ნიშნავს მთავრობაზე ძალით თავდასხმას (ხმაურობა). ახალი რევოლიუცია იქნება ეს თუ კონტრ-რევოლიუცია, ყოველ შემთხვევაში ეს იქნება მთავრობის გადატრიალება. არჩევნებით შეიძლება მთავრობის გამოცვლა, შეიძლება ერთი მიმართულების, ან პირი გადააყენოთ და მეორე დააყენოთ. სულ სხვაა მთავრობის ჩამოგდება: ეს ხდება იარაღით. ამიტომ თუ თქვენ მოუწოდებთ ჯარს მთავრობა ჩამოაგდეო, ეს შეადგენს გადატრიალების მთავარ ძარღვს, ცხადია, თქვენ ხართ მომხრე, რომ გადატრიალება მოხდეს და რესპუბლიკა დაინგრეს. სხვანაირად რესპუბლიკა არ დაინგრევა. თუ გგონიათ, რომ რესპუბლიკას დაანგრევთ და მთავრობა დარჩება, ან მთავრობას დაანგრევთ და რესპუბლიკა დარჩება, ეს უაზრობა იქნება. კაბინეტის შეცვლაზე ან მინისტრის შეცვლაზე აქ ლაპარაკი არ არის; ეს კრიმინალურ აქტად არავის არ მიაჩნია. მე არ ვამბობ, რომ მთავრობის შემადგენლობის შეცვლით მთავრობა დაინგრევა. მთავრობის დანგრევა ნიშნავს სისტემის, სახელმწიფო წესწყობილების დანგრევას. მაშასადამე, აქ აშკარად არის ლაპარაკი ერთგვარ `რევოლიუციონურ~, უკეთესად რომ ვსთქვათ - კონტრ-რევოლიუციონურ აქტების მზადებაზე და ამ მზადების წინააღმდეგ მთავრობა განსაზღვრულ ზომებს იღებს. მას ამის სრული უფლება აქვს და ვალდებულიცაა ეს ზომები მიიღოს. ზოგიერთ დამცველთ ყველა დამნაშავეებისა, რასაკვირველია, ეს არ ესიამოვნებათ. სწორედ ის წრეები, რომელნიც აქ სისტემატიურად იცავენ ყველა ჩვენს მტრებს და მოღალატეებს, წინააღმდეგნი უნდა იყვნენ ამ კანონისა და ყველა პრინციპი, რომელიც მათ აქ წამოაყენეს, მხოლოდ ამ მავნე ელემენტების დაცვას ხმარდება. მაგრამ მე ვამბობ, ვერც ერთი მათგანი დღევანდელ რევოლიუციას, პოლიტიკური მოთხოვნილების მიხედვით, რომელიც ჩვენს რესპუბლიკას უდგას წინ, სერიოზული საბუთებით ვერ გამოილაშქრებს ამ კანონ-პროექტის წინააღმდეგ, იმიტომ რომ ეს კანონ-პროექტი გამოვიდა იმ წრეებიდან, იმ ხალხის წიაღიდან, რომელნიც ამ პოლიტიკურ მოთხოვნილებას ყველაზე მწვავედ ებრძვიან. ის გამოვიდა სწორედ იმ სოციალ განწყობილებიდან, რომელიც ამ წუთში არსებობს და მოვიდა აქ მხოლოდ მის შემდეგ, რაც ყველა მათმა ორგანიზაციებმა განიხილეს და მიიღეს. გვეუბნებიან, თუ მართლა ხალხმა მიიღო ეს პროექტი, რეფერენდუმი მოვახდინოთ, ხალხს შევეკითხოთ.

უნდა განვაცხადო, რომ მე წინააღმდეგი ვარ ყოველ დროებითი ზომების მისაღებად რეფერენდუმების მოწყობის, განსაკუთრებით ჩვენს მდგომარეობაში, მიუხედავად იმისა, რომ პრინციპიალურად დიდი მომხრე ვარ ხალხის დასტურის. მაგრამ აქაც არ დავრჩებით ჩვენ, თუ გნებავთ სავსებით ურეფერენდუმოდ. რეფერენდუმს მოვახდენთ მაშინ, როცა ახალი არჩევნები დადგება. ბ. შენგელაია ალბათ ისარგებლებს მომენტით და შეეცდება ყველა ასეთი კანონების დაწუნებას და ამით შავ კენჭს მოიმკის. მაშინ კი სავსებით დავრწმუნდებით, რომ ვიცი ის აგიტაცია, რომელსაც აქ ესერები აწარმოებენ, ის პოზიცია, რომელზედაც ისინი სდგანან - შეუძლებელი და მიუღებელია ჩვენი ხალხისათვის.

თუ ვინმეს გონია, რომ ეს დეკრეტი მუდმივი ხასიათის არის და საფუძვლად დაედება კანონმდებლობას და ქვაკუთხედად გახდება სიკვდილით დასჯის კანონისა, ეს შემცდარი აზრია. არც მთავრობა, არც კომისია ამ დეკრეტს არ აძლევდა და არც აძლევს მუდმივ ხასიათს, ყველანი აღნიშნავდენ მის დროებით მნიშვნელობას. ამაში მე სავსებით ვეთანხმები ბ. გობეჩიას, მაგრამ მე იმას არასოდეს არ დავეთანხმები იმაში, რომ წინასწარი ზომები არ იქნას მიღებული იმ ხალხის წინააღმდეგ, რომელიც ჩვენი წყობილების დასარღვევად გამოდის, სიტყვას საქმედ აქცევს და სხვ., რომ წინასწარ არ უნდა იქნეს ამოკვეთილი მოსალოდნელი სისხლის ღვრის შედეგები. წინასწარი ზომების მიუღებლობა - ეს უდიდესი დანაშაული იქნებოდა ხალხის წინაშე. ამით ჩვენ მივიღებდით უდიდეს უბედურებას და მაშინ უფრო მეტი სისხლის დაღვრა დაგვჭირდებოდა, მეტი ხალხი დაისჯებოდა, წინასწარი ზომებით კი თავიდან ავიცდენთ ყოველივე ამას. ამით შევქმნით ნამდვილ ჯარს და გვარდიას, რომელნიც მკვიდრი დამცველი იქნება ჩვენი რესპუბლიკისა და არ დაუშვებენ, რომ მათ მოძმემ ზურგში მახვილი ჩასცეს.

თავმჯდომარე: უკვე ნაშუადღევის 2 საათია. ასე რომ დამფუძნებელი კრება შეკითხვის განხილვას უნდა შეუდგეს. მაგრამ შემოსულია სოც.-დემ. ფრაქციის წინადადება, დეკრეტის განხილვა გაგრძელდეს. სიტყვა ი. გობეჩიას ეკუთვნის.

ივ. გობეჩია (ს.-რ.): როდესაც სიტყვას აძლევთ, ბატონებო, დამფუძნებელ კრებას - ეს სიტყვა უნდა შეასრულოთ (ჩხენკელი: თქვენ შეკითხვას მოვხსნით, იმიტომ რომ თქვენ ბოროტად იყენებთ!). ერთი თვეა, რაც შემოვიტანეთ შეკითხვა ბორჩალოს მაზრის მილიციის ბოროტმოქმედებათა შესახებ და მას ბოლო აქამდის ვერ მოეღო, ვერ გავათავეთ, იმიტომ რომ ყოველთვის ასეთი უცნაური კანონები შეგაქვთ და ამას უნდება მთელი დრო. ან, ბატონებო, რიგ-რიგობით განვიხილოთ, როგორც შემოდის საკითხები, ან და თქვენ მიერ დაწესებული წესი შეასრულეთ, ე.ი. 2 საათიდან დაიწყეთ შეკითხვის განხილვა. როდესაც მე მოვითხოვდი 2 საათზე მსჯელობის შეწყვეტას ამ საგანზე და გადასვლას შეკითხვაზე, სწორედ სოც.-დემ. თევზაიამ სთქვა, რომ გაძლევთ პატიოსან სიტყვას, რომ დღესვე გავათავებთ ამ საკითხსო.

თავმჯდომარე: თქვენი წინადადება მაშ რა არის?

ი. გობეჩია (ს.-რ.): ჩემი წინადადება არის - სხდომა გაგრძელდეს შეკითხვის დასრულებამდე.

თავმჯდომარე: ორი წინადადება არის შემოსული. ერთი არის - სხდომა გაგრძელდეს ამ კანონ-პროექტის შესახებ მსჯელობის დასრულებამდე. მეორე - გაგრძელდეს შეკითხვაზე მსჯელობის დათავებამდე. მე კენჭს უყრი ცალ-ცალკე ამ წინადადებებს. ვინ არის პირველი წინადადების მომხრე, რომ სხდომა გაგრძელდეს ამ კანონ-პროექტის შესახებ მსჯელობის დასრულებამდე - ვსთხოვ ხელი ასწიოს? ვინ არის მეორე წინადადების მომხრე, რომ დღევანდელი სხდომა გაგრძელდეს, ვიდრე ამ საკითხს და შეკითხვას არ გავათავებდეთ? მიღებული გახლავთ პირველი წინადადება. სიტყვა ეკუთვნის ბატონ სამსონ დადიანს.

ს. დადიანი (ს.-ფ.): ბატონებო, დამფუძნებელი კრების წევრნო! ამ საკითხის შესახებ - დარწმუნებული ბრძანდებოდეთ, - ყოველს ჩვენგანს შეუძლიან რამდენიმე საათი ილაპარაკოს, რადგან ის ეხება ადამიანის თვითარსებობას, მის სიცოცხლეს და ადამიანის სიცოცხლე ხომ თვით მიზანია ყოველი ჩვენი შემოქმედების. მაგრამ დღეს ეს საკითხი ამ სფეროში, რომელიც შეეხება ადამიანის სიცოცხლის ღირებულებას, შეიძლება თუ არა ადამიანის სიკვდილით დასჯა და სხვა, ცხადია, ეს ჩვენ შორს წაგვიყვანდა. დღეს ამ საკითხს უნდა შევეხოთ მხოლოდ მიზანშეწონილობის თვალსაზრისით.

რაც შეეხება თვით სიკვდილით დასჯას - ამ უკიდურეს ზომას, ამის შესახებ ჩვენ შეძლება გვქონდა ჩვენი აზრი გამოგვეთქვა, როდესაც მივიღეთ კანონი, რომლითაც ხელმეორედ იყო შემოღებული სიკვდილით დასჯა და დღეს ამის შესახებ ლაპარაკი აქ ერთი მხრით ამ პროექტის გამართლებას და მეორე მხრით უარყოფას და ცდილობდნენ არსებითად თეორიულად საკითხის გაშუქებას, მით უფრო უსუსური იყო ორივე მხარის საბუთები, არგუმენტები. მაგალითად, ბატონმა სერგეი ჯაფარიძემ ეს კანონ-პროექტი განიხილა სახელმწიფოს მიერ თავდაცვის უფლების თვალსაზრისით. როდესაც თქვენზე ვინმე ამოღებული რევოლვერით მოდის, თქვენ უფლება გაქვთ ესროლოთ და მოჰკლათო, ბრძანა მან. მაგრამ ეს მაგალითი ამ კანონ-პროექტისათვის სრულიად გამოუსადეგარი არის. ეს ანალოგია შეიძლება იყოს გამოსადეგი 5 ივლისის კანონის შესახებ, სადაც გათვალისწინებული არის, რომ როდესაც იარაღით გამოვლენ არსებული წყობილების დასამხობად, იქ შეგიძლიანთ იარაღი იხმაროთ. მაგრამ აქ საკითხი ასე არა სდგას. აქ შიშველი ხელებით გამოდიან, შიშველი სიტყვით, პროკლამაციით და ამისათვის ეს კანონი მას იარაღით უმასპინძლდება, ხვრეტს (ასათიანი: შიშველი სიტყვა უარესია!). მეორე მხრითაც ასეთი აზრი გამოსთქვეს: ორმოც ათას ჯარისკაცში ორი ათასი რომ კიდეც გამოერიოს გიჟი, ამით რესპუბლიკა არ დაიღუპებაო. რასაკვირველია, ესეც გულუბრყვილობაა, რადგანაც ბრძოლის ველზე, ბრძოლის დროს არა თუ ათასებს, ერთს კაცსაც შეუძლია პანიკა შექმნას, არევ-დარევა შეიტანოს, პროვოკაცია გასწიოს და მთელი ჯარი კატასტროფის წინაშე დააყენოს. მაშასადამე, ამ პროექტში გათვალისწინებული პროპაგანდა ფრონტზე ფრიად საშიშარი მოვლენაა. ასევე ითქმის სხვა მოსაზრებების შესახებაც. ასე რომ, როგორც ერთი მხრივ, ისე მეორე მხრივ მოყვანილი არგუმენტები რამდენიმე მოსაზრებით შეიძლება უარყოფილ იქმნას . ჩვენ, სოც.-დემ. ფრაქცია, უცქერით ამ საკითხს ამ ჟამად მხოლოდ და მხოლოდ მიზანშეწონილების თვალსაზრისით. ჩვენ ვაცხადებთ კატეგორიულად, რომ უყოყმანოდ უნდა მიღებულ იქნას ყოველი ზომა, რომელიც საჭირო იქნება ჩვენი არსებობის დაცვისთვის, ჩვენი დემოკრატიული წყობილების განმტკიცებისთვის, ჩვენი ეროვნული თავისუფლების შენარჩუნებისათვის (მინისტრი რამიშვილი ადგილიდან: მართალია!). მაგრამ ჩვენ ვამბობთ, რომ ამ თვალსაზრისის მიხედვითაც, დღეს-დღეობით ჩვენ არა გვაქვს ისეთი მდგომარეობა, რომ ისეთ უკიდურეს ზომას მივმართოთ, როგორც ამ კანონ-პროექტშია გათვალისწინებული. ჩვენ გვაქვს 5 ივლისის კანონი, რომელიც სასტიკად სჯის ამ რევოლიუციის მოპოებულ ღირებულებათა საზიანოდ მოქმედებისათვის. და ამით უზრუნველყოფილნი ვართ, თუ სათანადოდ მოვიხმართ მას. ჩვენ გვაქვს აგრეთვე სისხლის სამართლის დებულების ცნობილი 129-ე მუხლი, რომელიც აგრეთვე სჯის არსებული წესწყობილების საწინააღმდეგო მოქმედებისათვის. ამ გვარად, საკმაოდ სასტიკი კანონები გვაქვს მშვიდობიანობის დასაცავად და სრულიად საჭირო არ არის ჩვენთვის იქამდის მისვლა, რომ ერთსა და იმავე ნიადაგზე დავაყენოთ, მაგალითად, ერთის მხრივ პროკლამაციების ბეჭდვა და გავრცელება, და მეორეს მხრით, შეიარაღებული აჯანყება; არ არის ჩვენთვის საჭირო ერთგვარად დავსაჯოთ ისიც, ვინც თავის აზრს უზიარებს თუნდაც თავის ჯარის კაცებს და ისიც, ვინც შეიარაღდა, სხვაც შეაიარაღა და ასე შეებრძოლა არსებულს სახელმწიფოებრივ წყობილებას. ჩვენ მოულოდნელ უცნაურობათა ეპოქაში ვცხოვრობთ, მთელი ქვეყნიერება ჰბორგავს; პოლიტიკური კონიუქტურა ჩვენში არა თუ არ ირკვევა, უფრო და უფრო იხლართება და შესაძლებელია ჩვენთვის ხვალ და ზეგ უსასტიკესი ზომებით დაგვჭირდეს დაცვა თავისუფლებისა და არსებობისა; მაგრამ დღეს, ჯერ-ჯერობით ჩვენს გარშემო ისეთი არაფერი მომხდარა, რომ ასე დავფრთხეთ და ავრიოთ ყოველი მცნებანი. აგრეთვე ჩვენ უნდა განვაცხადოთ, რომ ასეთი საკითხის შესახებ კამათის შეწყვეტა შეუწყნარებლად მიგვაჩნია, რადგანაც ასეთი მწვავე საკითხი უნდა ამოიწუროს, სავსებით გაშუქებულ იქნას და ამნაირად, ამ მოსაზრებათა გამო ჩვენ ამ კანონ-პროექტს მხარს ვერ დაუჭერთ.

თავმჯდომარე: სიტყვა ბატონ ჯაფარიძეს ეკუთვნის.

ჯაფარიძე (ს.-დ.): სოც.-დემოკრატიულ ფრაქციის სახელით ვაცხადებ, რომ ჩვენი ფრაქცია მხარს უჭერს წარმოდგენილ დეკრეტს. ის დებულება, რომ სიკვდილით დასჯა არ არის სასურველი, რომ ის ბოროტებაა, ეს ახალი არ არის, ეს არ არის ბ. გობეჩიას აღმოჩენა. მაგრამ საქმე იმაშია, რომ საკითხი უნდა დაისვას ასე: დღევანდელ პირობებში ეს ზომა სასარგებლოა თუ არა სახელმწიფოსთვის? თუ სასარგებლოა, მაშინ აუცილებლად მიღებულ უნდა იქნას. ბ. გობეჩიამ აქ სთქვა: თქვენ ამ ზომით გინდათ გაამაგროთ თქვენი რესპუბლიკაო. აქ ვინმე გარეშე პირი რომ ყოფილიყო, იფიქრებდა, რომ ეს რესპუბლიკა მარტო ჩვენია, სოც.-დემოკრატების, და რომ გობეჩია ებრძვის ამ რესპუბლიკას, მის წყობილებას. მაგრამ პირადათ მე ასე არ ვფიქრობ. მე ვიცი ბ. გობეჩიას აზრი ჩვენს წყობილებაზე. მაგრამ თუ თქვენ გრწამთ, ბატონო გობეჩია (გობეჩია: მჯერა!), რომ ჩვენი რესპუბლიკა თქვენი რესპუბლიკაც არის, მაშინ ისიც უნდა აღიაროთ, რომ ყველა მოვალეა ეს რესპუბლიკა დაიცვას. და ეს დაცვა თქვენი საქმეც არის. მე გადაჭრით ვაცხადებ, რომ დღევანდელ პირობებში ეს ერთ-ერთი ზომათაგანია სახელმწიფოს თავდაცვისათვის. არის თუ არა ეს თავდაცვის ზომა? როდესაც გობეჩიას ყელში რევოლვერს მიაღერებენ, ის თუ მოასწრო, ამოიღებს რევოლვერს და მოკლავს იმ კაცს და შემდეგ იტყვის: მე თავს ვიცავდიო (სიცილი. გობეჩია: ეს ანალოგია ცუდია!) გაიგეთ, არა? (გობეჩია: კი, მაგრამ ანალოგიაა!) თქვენ, როცა პირადად გეხებათ საქმე, მაშინ ადვილად გაიგებთ, მაგრამ როცა სახელმწიფოს ეხება საქმე, მაშინ იბნევით. და აი ჩვენ გეუბნებით, რომ ეს დეკრეტი ეხება სახელმწიფოს თავდაცვას. გობეჩიამ სთქვა, ასეთი კანონი ისტორიამ არ იცის, ნიკოლოზის მთავრობასაც რცხვენოდა ასეთი კანონის გამოცემისაო. თქვენ ისიც არ გესმით, რომ ნიკოლოზის მთავრობა იცავდა ერთი პატარა ჯგუფის მდგომარეობას ხალხის უმრავლესობის წინააღმდეგ. მაგრამ ჩვენ შეგვიძლია უფრო მკაცრი ზომებით დავიცვათ ხალხის უმრავლესობა ერთი ჯგუფისაგან. საერთოდ ცნობილია, რომ როცა ხალხი იცავს თავს ერთი ჯგუფისაგან, მაშინ უფრო მკაცრი ზომებია ხმარებაში. საფრანგეთის რევოლიუციის დროს სასტიკად სჯიდნენ ხალხის მოწინააღმდეგეებს (ლორთქიფანიძე: კონვენტი ორასი წლის წინეთ იყო და აბა აქ რა მოსატანია!). მე მოგახსენებთ, რომ საფრანგეთის რევოლიუციის დროს ხალხი უფრო მკაცრად იცავდა თავის თავს, ვინემ ნიკოლოზის მთავრობა თავის რეჟიმს (შენგელაია: თქვენ ბაძავთ ნიკოლოზის მთავრობას?). ჩვენ კი არა, თქვენ ბაძავთ. ჩვენ სრულებით არ გვრცხვენია, რომ დემოკრატიული წყობილება უფრო მკაცრად დავიცვათ, ვინემ ნიკოლოზის მთავრობა იცავდა ფეოდალურ წყობილებას (ბარათაშვილი: პრინციპი სიკვდილით დასჯისა? ხმა: სად მენშევიკები და სად პრინციპი?). დღეს სინამდვილეში არსებობს დემოკრატიული რეჟიმი; ჩვენი თუ თქვენი, სულ ერთია, ხალხი კი არის გაბატონებულნი.

ასეთ პირობებში გამოდის ერთი ჯგუფი და პირდაპირ გეუბნებათ: შიგნიდან უნდა აგაფეთქოთო. როდესაც ამას გიცხადებენ, თქვენ გულჩვილობით თუ გაპატიეთ ამის თქმისათვის, უჭკუობით უჭერთ მხარს ამას. თქვენს გარეშე კი მილიონობით ფულს ატრიალებენ (შენგელაია: ეს თქვენი ზავის შედეგია!) ჯარში და გვარდიაში, რომელიც ბურჯია რესპუბლიკისა (ხმაურობა. ლორთქიფანიძე: ურატაძეს ჰკითხეთ!). ცხადია, ჩვენი წესწყობილების დასანგრევათ იყიდეს? ყურადღებას აქცევენ ჯარსა და გვარდიას და აქ აჩაღებენ აგიტაციას ფულის საშუალებით. აშკარაა, ჩვენ გვაქვს ზნეობრივი და ყოველგვარი უფლება, რომ მათ ფულს ჩვენ მახვილი დაუპირდაპიროთ და გეტყვით: თქვენ თუ მოინდომებთ ამ ხალხის ფულით შეცდენას, ჩვენ მაშინ დახვრეტას მივმართავთ. ჩვენ გვინდა და ვიცავთ დემოკრატიულ რეჟიმს და ეს ზომები მიგვაჩნია მიზანშეწონილად და სამართლიანათ. დღევანდელი მდგომარეობა პირდაპირ თხოულობს ამას. ბ. გობეჩიას მოყავს გიმნაზიელის მაგალითი და ამბობს როგორც ინსტიტუტკა: უიმე, როგორ შეიძლება იმის დასჯაო. ჩვენ კი ასე გვესმის: სიკვდილით დასჯა არის მხოლოდ სასჯელის უმაღლესი საფეხური, რომელიც სასამართლო ვალდებულია მაინცდამაინც გამოიყენოსო. თუ გიმნაზიელმა რაიმე დააშავა, სასამართლო გაარკვევს ამას და შესაძლებელია გიმნაზიელი სულაც გაამართლოს, ხოლო მისი გამბრიყვებელი გამოძებნოს და შესაფერისად დასაჯოს. როგორც ხედავთ, აქ გიმნაზიელი არაფერ შუაშია.

ეს რედაქცია ამოღებულია რუსეთის დროებითი მთავრობის კანონიდან. დროებით მთავრობაში მაშინ იუსტიციის მინისტრად იყო ესერი კერენსკი.

ეს რედაქცია იყო ესერების რედაქცია, რომლითაც ამ შემთხვევაში ჩვენ ვიხელმძღვანელეთ (ლორთქიფანიძე: არა ვალიკო ჯუღელის რედაქცია?). მე მინდა გავათაო იმით, რომ აქ ნაჩვენები იყო, ვითომც დაუშვებელია დასჯა მთავრობის ჩამოსაგდებად აგიტაციის გაწევისათვისო. ბატონი გობეჩია კომისიის წევრი იყო და იქ რათ იყო წინააღმდეგი ამისა (გობეჩია: იქაც წინააღმდეგი ვიყავი, თავიდან ბოლომდე, და სხვა წინადადება მივეცი). სხვათა შორის, როცა კომისიაში მთავრობაზე იყო ლაპარაკი, არ ვიცი, თქვენ როგორ გესმოდათ, მე კი ასე მესმოდა, რომ მთავრობის ჩამოგდებისათვის აგიტაცია დღევანდელ პირობებში არის საშუალება არსებულ წესწყობილების დამხობის. როცა არჩევნებზე მივა საქმე, იქ მაშინ გაწეული აგიტაცია იქმნება აგიტაცია პარტიათა წინააღმდეგ. იქ, მაგალითად, ესერები აგიტაციას გასწევენ, რომ თავიანთი უმრავლესობა გაიყვანონ და შემდეგ ჩვენი მთავრობა ჩამოაგდონ და თავისი დააყენონ. მაგრამ არ იქნება აგიტაცია წესწყობილების წინააღმდეგ. როდესაც მოვა ვინმე ჩვენი მტერი და უბრალო ჯარისკაცს ან გვარდიელს ეუბნება, აი როგორც თქვენ იცით ხოლმე, თქვენი გეგეჭკორი, რამიშვილი, ასეთი და ასეთებიაო, ამას შვრებიან, იმას სჩადიანო და უნდა ძალით ჩამოვაგდოთო. საცა ასე ასმენენ და აცდენენ ჯარისკაცს და მოყავთ სახელმწიფოს წინააღმდეგ, მე ვამბობ, რომ ასეთი აგიტაცია მთავრობის, სახელმწიფოს წინააღმდეგ ნიშნავს არსებულ წესწყობილების, რეჟიმის წინააღმდეგ აგიტაციას, უსათოვოდ ალაგმულ უნდა იქნეს და დღევანდელ პირობებში ეს ზომა აუცილებლად და სასურველად მიჩნეული. ეს სახელმწიფოებრივი თვალსაზრისით აუცილებელი და მიზანშეწონილი არის და ჩვენ მას მხარს უჭერთ. მხოლოდ ფრაქციას შემოაქვს შესწორება: ამ კანონ პროექტის პირველ მუხლში ნათქვამია (კითხულობს). ყოველ გაუგებრობის თავიდან ასაცდენად პარტიას საჭიროდ მიაჩნია განაცხადოს, რომ რედაქცია უნდა იქნეს ასეთი: „ჯარისკაცი და ნამდვილ სამსახურში მყოფი გვარდიელი“ - ეს პირველი შესწორება. მეორე შესწორება: მესამე მუხლში სწერია, რომ „ამ კანონით გასამართლდება ყველა ის დანაშაულება, რომელიც ჩადენილ იყო პირველ ივლისიდანო“. ჩვენი ფრაქციის აზრით, ეს მუხლი სრულიად ამოღებულ უნდა იქნეს. აი ეს შესწორებები შემოაქვს ჩვენს ფრაქციას.

თავმჯდომარე: სიტყვა ბ. ლორთქიფანიძეს ეკუთვნის.

ივ. ლორთქიფანიძე (ს.-რ.): ბატონებო, აქ, როგორც პირველ მსჯელობაზე, სიკვდილით დასჯის ინსტიტუტის შემოღების შესახებ, ისე დღეს, გაიხსენეს ის მომენტი, როცა რუსეთის რევოლიუციის მეთაურებმა მუშათა საბჭოში მიმართეს ამ საშუალებას იმ მიზნით, რომ მოესპოთ ფრონტზე დეზერტირობა და ამით რუსეთი აუცილებელი დანგრევისაგან გადაერჩინათ. მე მოგახსენებთ, რომ მე გახლდით მოწმე, როცა ეს საკითხი ირჩეოდა იქ რუსეთში, მაგრამ იქ ადგილი არ ჰქონია ასეთ მჩატე რეპლიკებს და მხიარულ განწყობილებას არც მომხსენებელსა და არც მოწინააღმდეგეთა შორის (ვ. ჯუღელი: იმიტომ აშენდა რუსეთი, არა?)

ბატონო ვალიკო! მე არ ვიცი, ამიტომ აშენდა რუსეთი თუ არა, მაგრამ იქ ყველა გრძნობდა, რომ ეს იყო სერიოზული უკანასკნელი ნაბიჯი, უკიდურეს შემთხვევაში, რომელსაც მიმართეს სოციალისტებმა, ნაბიჯი, რომელსაც ისინი ძველად ებრძოდენ. თქვენი ამხანაგი წერეთელი იქ იყო და თითქმის სტიროდა ამ საკითხის გადაწყვეტის დროს.

მაგრამ, ბატონებო, ეს დამახასიათებელია თქვენი და თქვენი სოციალისტობის!

დაუბრუნდეთ ჩვენ საკითხს და ამ კანონ-პროექტის მიზანშეწონილობაზე ვილაპარაკოთ. აქ ბრძანეს: თქვენ ტერორის მომხრე პარტიის წარმომადგენლებს, ტერორისტებს, სიკვდილით დასჯის რათ გეშინიათო. განსაკუთრებით თქვენ, ტერორისტთა ფრაქცია, ინსტიტუტკები ხომ არა ხართ, რომ სისხლზე ლაპარაკი არ შეიძლებოდეს თქვენთანო.

არა, ბატონებო, ინსტიტუტკები არც ჩვენა ვართ და განსაკუთრებით არც თქვენ და რათ გეშინიანთ, რომ ვიღაც მოვა და შეგაცდენთ ერთი სიტყვის თქმით; რათ გეშინიანთ, რომ ვიღაც ნაძირალნი მოვლენ და ჩვენს რესპუბლიკას დაარღვევენ. ჩვენს რესპუბლიკას მტერი ბევრი ჰყავს, მაგრამ თუ ჩვენც ისე ვფიქრობთ, როგორც რუსეთი და ყველგან კრამოლა გველანდება, რომ მოვა ორი თუ სამი პროვოკატორი ბლომად ფულის მქონე და მისი უხვად დამრიგებელი და ის გადაატრიალებს ჩვენს სახელმწიფოს და მოსპობს მას, თუ ასე გვაქვს საქმე, მაშინ, რასაკვირველია, დავინგრევით. მაგრამ ჩვენი რესპუბლიკა, რომელიც შექმნილია საქართველოს ხალხის, დემოკრატიის გენიით და ენერგიით, ასე ადვილად არ დაირღვევა, მას მაგრე ადვილად ვერავინ შეაცდენს. იგი ძლიერია არა მარტო იარაღით, ფიზიკური ძალით, არამედ განსაკუთრებით თავის მორალურ ძალით და ჩვენ გვინდა, რომ მას შერჩეს გარდა ამ შეიარაღებულ ძალისა, ძლიერი ეს მორალური ძალაც ამ აბობოქრებულ ზღვაში, და თუ ნებით თუ უნებლიედ თქვენ ასეთ შეცდომას ჩაიდენთ, ჩვენ მოვალენი ვართ გითხრათ: „თქვენ დაღუპავთ საქართველოს მომავალსო“.

თქვენ ტერორის მომხრე იყავითო. მართალია, სოციალ-დემოკრატია საერთოდ წინააღმდეგი იყო ტერორის, მაგრამ თქვენ აქ ხშირად მიმართავდით ხოლმე ტერორს და არა ერთი არამზადა გამოასალმეთ ამ წუთისოფელს (რეპლიკა: მაშ თქვენ რას შვრებოდით?). გახსოვთ კაჩაური ან კიდევ ჯუღელი გიგა? თქვენი თანამოგვარე იყო, ბ. ვალიკო და ალბად გეცოდინებათ, რომ კატორღაში დალია სული და სწორედ საქართველოში ტერორის მოწყობის გამო. იყო მომენტი, როდესაც მთელი ძალა-უფლება, ციხე, ადმინისტრაცია, სასამართლო იყო მთავრობის ხელში და აღარავითარი საშუალება არ იყო ბრძოლისა ამ ვაჟბატონებთან. თქვენ იცით ლუჟენოვსკის მაგალითი, რომელმაც 2-3 სოფელი რამდენიმე საათის განმავლობაში ზამთარში წყალში ჩააყენა. ასეთ მხეცების წინააღმდეგ, რომელთაც მხოლოდ სახე ჰქონდათ ადამიანისა, რა უნდა ექნა ჩვენს პარტიას? ჩვენი პარტია ამ შემთხვევაში სწირავდა თავის საუკეთესო წევრებს, ინტელიგენტებს, მუშებს, გლეხებს და ჰკლავდა ამ მხეცებს, რომელთაც მხოლოდ ადამიანის სახელიღა შერჩენოდათ. და ანალოგია ჩვენს შორის და დღევანდელ თქვენს მოქმედებას შორის სწორი არ არის და ჩვენში ასეთი ტერორის განმტკიცება განა მიღებულია?

აქ არა ერთხელ განუცხადებია თქვენს წარმომადგენელს, რომ ის, რაც ხდება რუსეთში, ე. ი. როცა სოციალური პარტია თავის იდეურ მოწინააღმდეგეებს ებრძვის ტერორის საშუალებით, ყოვლად მიუღებელიაო, და ეს ასეც უნდა იყოს.

ჩვენ არა ვართ ტოლსტოის მიმდევრები და არ ვამბობთ: „თუ ერთ ლოყაში შემოგკრან, მეორე მიუშვირეო“. მაგრამ იმ სიმკაცრით, იმ ბრძოლაში, რომელზედაც თქვენ სწერთ, ბატონო ვალიკო, თქვენს დღიურში, როდესაც ბრძოლაში მთელი სოფლები ნადგურდება, ამაზედაც შეგვიძლია ვიდავოთ, რომ ეს არ არის საჭირო, იბრძოლეთ იმ მტრების წინააღმდეგ. აქ არავის არ უთქვამს, აჯანყების მომწყობს ნუ შეებრძოლებითო. აქ ლაპარაკია მხოლოდ აგიტაციის შესახებ და ამას ანგარიში უნდა გაუწიოთ.

პირველი მუხლი, რომელიც ამბობს რესპუბლიკის დამხობის შესახებ და მთავრობის იარაღით ჩამოგდების შესახებ, არ არის საჭირო. ჩვენ გვაქვს კანონი, სადაც სწერია: თუ კაცი იღებს აჯანყებაში მონაწილეობას, იმის სიკვდილით დასჯა შეიძლებაო.

გარდა ამისა, თქვენ გაქვთ ფრონტის შესახებ განსაკუთრებული კანონი. აქ კი არის აგიტაციის შესახებ და ჩვენ გვეშინია, რომ ბატონ სიმონიკა გოცაძის სამარცხვინო საქმე გოჯეჯიანის შესახებ არ განმეორდეს (ჯუღელი: დასახვრეტი უნდა ყოფილიყო გოჯეჯიანი!). ის კაცი სასამართლომ, სენატმა გაანთავისუფლა და თუ დასახვრეტი იყო, დღეს ის რათ გაუშვით და რათ დაიარება ტფილისში თავისუფლად? აქ სწერია: აგიტაციისათვის კაცი სიკვდილით დაისჯებაო. რა საბუთია ეს? თქვენ თქვით, ნიკოლოზის კანონი ცუდიაო და აი, ბ. არსენიძე განსაკუთრებით დაინიშნა, რომ ეს კანონი შეეცვალა, მაგრამ არ შეცვალა და ეს 16 ტომი კანონისა დღესაც ისეა, როგორც იყო ნიკოლოზის დროს. მაშასადამე არსებობს, მაგრამ რუსეთის მთავრობას ასეთი კანონი არ ქონია, ასეთი კანონი არც სხვაგან არის სადმე. მოგეხსენებათ, რომ ინგლისმა ხელაღებით მისცა ჯარს უფლება პოლიტიკაში ჩარევისა. ბატონი ივანე გომართელი სახელმწიფო სათათბიროში ამტკიცებდა და მას ობსტრუქცია არ გაუმართეს. ის ამტკიცებდა, რომ ჯარის კაცს უფლება უნდა ჰქონდეს, როგორც ყველა დანარჩენ მოქალაქეებს, მათ უნდა უფლება ქონდეს პოლიტიკაში ჩარევისა. რათ დაგავიწყდათ დღეს ეს; თუ მაშინ შეიძლებოდა, დღეს რაღათ არ შეიძლება. ძველი მთავრობა ლოღიკურად მაინც იყო მართალი. თქვენ უმცირესობის გეშინიათ, მათ კი უმრავლესობის ეშინოდათ. ჩვენ მართალი მოგახსენოთ, უკეთესი წარმოდგენის გახლავართ გვარდიაზედ და ჯარზედ, თუმცა მათ ხელმძღვანელებს არ ვეთანხმებით. არა მაწანწალა ელემენტს არ შეუძლია დაანგრიოს და გაანადგუროს ჩვენი ქვეყანა. მაგალითად, სოხუმში ჯარში მომხდარ აჯანყების დროს დიდი ფული და ენერგია დაიხარჯა, მაგრამ ჯარის დიდი უმრავლესობა დარჩა თავის მოვალეობის ასრულების სიმაღლეზედ. და სანამ იქ ადმინისტრაცია და სხვა ჯარის და გვარდიის ნაწილები მივაშველეთ, თვით ჯარის 9/10 ასდგა მოღალატეთა წინააღმდეგ, დაიჭირა ისინი, მოითხოვდენ დასჯას კიდევაც.

ამის წინააღმდეგი არავინ არის, მაგრამ აგიტაციის შესახებ რომ გიმნაზიის მაგალითი მოგიყვანათ ბატონმა გობეჩიამ, ეს სწორი დამახასიათებელია ამ კანონისა, სწორედ კურიოზია. კანონში ეწერა, თუ გვარდიაში აგიტაცია გასწიეს, ამისთვის შეიძლება სიკვდილით დასჯაო. განა ეს შეიძლება დღეს, როცა ჩვენში გავრცელებულია მტრობა, შური, შეიძლება შეიკრიბოს 3-4 გვარდიელი და მოსდვან ვინმეს შარი და სთქვან: აი, ეს კაცი აგიტაციას ეწეოდა მთავრობის წინააღმდეგო. შეიძლება ეს მხოლოდ პირადი მტრის წინააღმდეგ იყოს გამოგონილი და იგი თქვენ უნდა დახვრიტოთ. როცა ეს შესაძლებელი ხდება კანონით, როცა ამ ძალას აძლევს მათ ჩვენი იურისტები გვარდიელებს და მოხელეებს, რომელთა შორისაც ჩვენ ვიცით ბევრი დარჩენილი ძველი წყობილების და თუ ამ ვაჟბატონებმა გამონახეს თავის პირადი მტერი, რა გარანტიაა, რომ თქვენ მას არ დახვრეტთ. ამას მოყვება ნამდვილი სამოქალაქო ომი, და თუ ხალხი დაინახავს, რომ ასეთ პირებს შეუძლიათ მისი გასამართლება და დახვრეტა და მას არა აქვს საშუალება თავი გაიმართლოს. გულწრფელად სთქვით, რა გამოსავალი გაქვსთ აქედან. ჩვენ ვამბობთ, რომ ეს ჩვენგან მისაღები არ არის და ამას ვერ მივიღებთ.

მეორე კურიოზი განმარტებით ბარათში არის ის, რომ ეს ბოლშევიკების წინააღმდეგ არის განსაკუთრებით მიმართულიო. ჩვენ ვხედავთ, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ბატონი რამიშვილი დიდ ენერგიას იჩენს ბოლშევიკების ჭერაში, ისინი მაინც ბლომად არიან ჩვენში და თუ როგორ მოხდა ეს, ვინ ჩაიდინა ის, რომ საქართველო ისეთ პირობებში ჩავარდა, რომ უნდა გააშიშვლოს თავის საზღვრები და კარი გაუღოს ყველა მომსვლელს, ამაზედ შემდეგ ვილაპარაკოთ.

მაგრამ მე გეკითხებით თქვენ: თუ ამ ორგანიზაციას ლეგალურად შეუძლიან არსებობა, როგორ შეიძლება აგიტაციისთვის ის დახვრიტოთ? მე მგონია, ეს ყოვლად შეუძლებელია. ამ გარემოებას, ამ ძველ ზღაპრებს უნდა დაეთხოვოთ. ვითომ სოც.-რევოლ. საქართველოში და ჩვენს ამხანაგებს ძალიან უნდოდათ ბოლშევიკების მოსვლა და ვითომ ჩვენ უწევდეთ მათ ქომაგობას. ჩვენ ვწევთ ქომაგობას ჩვენი რესპუბლიკის ინტერესების მიხედვით. ყოველ შემთხვევაში, ჩვენ შეიძლება ვცდებოდეთ, მაგრამ ჩვენ არ გვეშინიან ჩვენი შეცდომა გავასწოროთ. რაც შეეხება ბოლშევიკების მუშაობას, სხვა რომ არა იყოს რა, ეს ბოლშევიკები თქვენი გაზრდილები არიან. ყველა ესენი გამოსულები არიან ან ნოე რამიშვილის ან ხომერიკის საპროპაგანდო კურსებიდგან. მე მეტს გეტყვით: იქ, სადაც ნაწილი იყო გლეხებისა, ესენი გადმოვიყვანეთ ჩვენს ორგანიზაციაში. რა დიდი საქმე არის, რომ ერთი-ორი გზააბნეული სოციალ-რევოლიუციონერი ბოლშევიკებში ერიოს. სწორედ თქვენი ამხანაგები ეწევიან აგიტაციას. ვინ არიან საქართველოს კომუნისტი მოღვაწეები, თუ არა თქვენი ამხანაგები? გაიხსენეთ გარდა ამისა, გადატრიალება რომ მოხდა აზერბაიჯანში, ვინ არიან იქ სათავეში, თუ არა თქვენი ამხანაგები, თქვენი გამოზრდილი გუმენისტები (ხმაურობა). ვინ არიან ალია მაჰმად ოღლი, რომელიც დიდ როლს თამაშობს აზერბაიჯანში - აი სწორედ იმან მოახდინა იქ განჯის დარბევა. მეორე, ბატონ ჩხენკელის ამხანაგი შინაგან-საქმეთა კომისრის დროს ჯამალბეგოვი, რომელიც არის დღეს იქ კომისრათ, და მრავალნი სხვანი ასე თუ ისე ყველა ესენი თქვენი გამზრდელები არიან. ასეთი მახინჯი ხალხი თქვენს წრეში მონახეთ. ამას გარდა, დღეს რომ მოხდეს ისეთი აბრუნდი, ხომ იცით, ისტორიამ ესეც იცის ხანდისხან, თქვენი დიალექტიური მეთოდით ხვალ შეიძლება ბოლშევიკები გახდეთ... აქ სწერია, რომ ვინც გაავრცელებს თხზულებას არსებულ წესწყობილების შესაცვლელად, ისიც უნდა დაისაჯოს სიკვდილითო. მაგრამ თქვენ თვითონ ამბობდით, რომ ევროპაში, - გერმანიაში, საფრანგეთში უკვე დღის წესრიგში დგას საკითხი სოციალისტური რესპუბლიკის დაარსების შესახებ. გერმანიაში ავრცელებენ, და თუ იქ დადგა სოციალიზმი, თქვენ ამბობთ, რომ ჩვენ მათ უკან არ ჩამოვრჩებითო. ჩვენ შეიძლება დავინახოთ, რომ იქ გადატრიალება მოხდა სოციალისტური და თქვენ, აქ თუ მოუწოდეს, რომ ასეთ სოციალისტურ გადატრიალების მოსახდენათ ისინი უნდა დახვრიტოთ, რადგან დემოკრატიული წესწყობილება შეიშლება, ჩვენ წინააღმდეგნი ვართ იარაღის საშუალებით მთავრობის ჩამოგდებისა (ხმები). მაგრამ რამდენად სოციალისტური წესწყობილება იქნება, ეს იქნება უკეთესი, ვიდრე დღევანდელი ბურჟუაზიულ-დემოკრატიული. აი სწორედ ის აგიტაცია, რომელსაც აწარმოებს თქვენი პარტია, ის ყალბი, გზა ვერ უჩვენეთ თქვენ ხალხს და ხალხის უკმაყოფილება ისეთ საშიშ ხასიათს იღებს თქვენი ბატონობისთვის, რომ თქვენ შემოიტანეთ ასეთი კანონ-პროექტი, თორემ, ბატონო სერგო, არავითარი მიზანშეწონილება ამ კანონ-პროექტს არა აქვს. კიდევ შეიძლება ამაზე ლაპარაკი, მაგრამ (ხმა: სამხედრო სასწავლებელს რომ დაეცნენ?) ისინი მოკლეს და კარგადაც მოექცნენ. აი ეს არის ბრძოლა (ხმები: ააა! ხმაურობა). მოგახსენებთ, ბატონებო, მოგეხსენებათ (ხმაურობა), მაცალეთ, მოგახსენებთ: როდესაც ისინი შევიდნენ სასწავლებელში, მოქალაქეთ, რომლებიც იქ შეხვდნენ მათ იარაღით, ნაწილი დახოცეს და ნაწილი დაიჭირეს. და იმ ნაწილის დახვრეტა, რომელიც თქვენ ხელთ იგდეთ - იმათი დახვრეტა საჭირო არ არის (სიცილი, ხმაურობა, ხმები: ააა!). ეს არის უბრალო შურის ძიება, რომელსაც აწარმოებს სახელმწიფო. სახელმწიფომ კი არ შეიძლება, რომ შურის ძიება აწარმოოს (რუსია: თქვენ უმეტესობა დამფუძნებელ კრებაში ბოლშევიკები ხართ! ხმაურობა). სულ იმას ყვირიან, ვინ დაღუპა რუსეთიო. ჩემის აზრით, რუსეთი დაღუპა სწორედ იმან, რომ იქ სოციალ-რევოლიუციონერები თქვენი ამხანაგების რჩევას მისდევდნენ ხშირად საუბედუროთ (ხმები!). ჩვენ გვინდა, რომ საქართველოში, ყოველ დარგში იყოს ისეთი წყობილება, ისეთი ურთიერთობა, რომ შეგვეძლოს ვიამაყოთ როგორც საქართველოს ტერიტორიაზე, ისე მის გარეთ. მე მოგახსენებთ, რომ ჩვენი ძალა არის უმთავრესად მორალური ძალა. ჩვენი არსებობა, როგორც პატარა ხალხისთვის, მარტო შეიარაღებული ძალით შეუძლებელი არის. ეს მორალური ძალა და სიდიადე უნდა შევინარჩუნოთ. და თუ არ გვინდა მტერს მივცეთ საშუალება, რომ იმან გასწიოს მყრალი აგიტაცია ჩვენს წინააღმდეგ, ჩვენი გულწრფელი სურვილი არის, რომ როგორც რომის მოქალაქე, სადაც ის არ მივიდოდა, თამამად იტყოდა: „civis romanum sum“ - „მე ვარ რომის მოქალაქეო“, პატარა საქართველოს მოქალაქეც, სადაც მას არ გადისროლს ცხოვრების ბრძოლა, წარბ შეუხრელად და სიამაყით სთქვას, რომ მე „საქართველოს მოქალაქე ვარ“.

თავმჯდომარე: მხოლოდ ხუთი წუთიღა დარჩა სამამდე (ხმები: გაგრძელდეს!). როდემდე გაგრძელდეს - ამას განმარტება უნდა. სიტყვა ვის ნებავს, ბატონებო? (ხმა: გაგრძელდეს ოთხ საათამდე. ჩხენკელი: განვაგრძოთ ამ საკითხის დათავებამდე!). ვის სურს სიტყვა ამის შესახებ? სხდომა ამ საკითხის დასრულებამდე გაგრძელდება. სიტყვა ცინცაბაძეს ეკუთვნის.

გრ. ცინცაბაძე (ს.-დ.): დღეს აქ ეს სრულიად უდაო დეკრეტი სადაოთ გახადეს. უდაოა იმიტომ, რომ ეს დეკრეტი იცავს ჩვენს დამოუკიდებლობას, ჩვენს დემოკრატიულ წყობილებას. ვინც წინააღმდეგია ამ დეკრეტისა, ის არ იცავს არც დამოუკიდებლობას და არც დემოკრატიულ წყობილებას. მე არა ვარ იურისტი (დადიანი: თუ არა ხარ, რას ლაპარაკობ?), მაგრამ ვიცი, რომ როცა სახელმწიფოს წინააღმდეგ იბრძვიან სხვა და სხვა ძალები, მაშინ მას (სახელმწიფოს) დაცვა უნდა. მე მესმის ესერების ამ დეკრეტის წინააღმდეგ გამოსვლა. ისინი ხომ ბოლშევიკები არიან. როგორც უკანასკნელ ხანებში გამოირკვა, ერთი ბოლშევიკი ფედერალისტების პარტიაშიც შეიპარა. ეს გახლავთ თედო ღლონტი, რომელმაც ბოლშევიკების სახოტბოთ ერთი წიგნიც კი დასწერა. ბ. დადიანის და ესერების აქ გამოსვლა იყო ბოლშევიკების დაცვა, ისინი კი ამას არ საჭიროებენ. ფედერალისტებს ალბათ ახსოვთ ს. ქავთარაძის წერილი მისი დაცვის წინააღმდეგ. თქვენ გინდათ, რომ მტრებმა დაგვანგრიონ. ჩვენ ეს არ გვინდა. ჩვენ ვაშენებთ დემოკრატიულ სახელმწიფოს, ვებრძვით მტრებს და მივდივართ წინ. თქვენ კი (მიმართავს ესერებს და ს.-ფედერალისტებს) არა ხართ პასუხის მგებელი, თქვენ არ გრძნობთ ამ პასუხის მგებლობას, თორემ მაშინ სხვანაირად დაიწყებდით ლაპარაკს. ჩვენის აზრით ეს დეკრეტი არის ერთნაირი გაფრთხილება. ჩვენ სიკვდილით დასჯის მომხრე სრულებითაც არ გახლავართ, მარა ამ დეკრეტით ჩვენ ვფიქრობთ უფრო მეტი ზნეობრივი გავლენა მოვახდინოთ ჩვენ დაუძინებელ მტრებზე, ე.ი. გავაფრთხილოთ, რომ ის, ვინც შეეცდება ჩვენი შეიარაღებული ძალების აჯანყებას ჩვენი დამოუკიდებელი დემოკრატიის წინააღმდეგ, სიტყვით იქნება თუ წერით, ისინი სიკვდილითაც დაისჯებიან. თქვენ კი, ბატონო ესერებო და ფედერალისტებო, გამოდიხართ დიდი გუმანისტები, ვითომც ჩვენ სიკვდილით დასჯის მომხრე ვართ, თქვენ კი წინააღმდეგი. პირიქით, ვინც ამ დეკრეტს ეწინააღმდეგება, იმას უნდა ჩვენში მტრები თავისუფლად თარეშობდეს, აჯანყებებს და სხვა სისხლის მღვრელ საქმეებს გვიწყობდეს. ჩვენ ეს არ გვინდა. ჩვენ გვინდა სისხლით მოპოებული თავისუფლება და მისი დემოკრატიული წყობილება განმტკიცდეს და ვიბრძოლებთ უკეთეს მომავლისათვის. და თუ ჩვენ ამ გზაზე ვინმე გადაგვეღობება, სიკვდილითაც დავსჯით მათ. რომ ჯარშიც, გვარდიაშიც და საერთოდ ჩვენს შეიარაღებულ ნაწილებში უნდათ ჩვენს მტრებს გააჩაღონ თავიანთი რეაქციონური საქმეები და ისინი არ ისჯებიან, პირიქით, გათამამდენ კიდეც. მე თქვენ გეკითხებით: როდესაც აუარებელი მტრებია ჩვენში შემოპარული დენიკინის აგენტების სახით, ბოლშევიკების მიერ შემოგზავნილი აგენტები და ეს, როდესაც ჩვენს დასანგრევათ მილიონობით ფული იხარჯება, ასეთ დროს განა ჩვენი მოვალეობა არ არის, რომ რითაც კი შეიძლება, ნაკლები მსხვერპლი გავიღოთ, თავი დავიცვათ მტრებისაგან და მათ სასტიკათ შევებრძოლოთ? ვინც ახლოს სდგას ჯარსა და გვარდიასთან, ის დარწმუნებულია, რომ თუ ეს დეკრეტი არა, იქ ისეთი სულიერი განწყობილება შეიქმნება, რომ თითონ გაასამართლებენ დამნაშავეებს. ეს დეკრეტი ჩვენ უნდა მივიღოთ, რომ იცოდეს ჯარმა, გვარდიამ და ყველამ, რომ ვინც ჩვენს წინააღმდეგ იბრძოლებს, ის სასტიკად დაისჯება. ვინც იტყვის, რომ ეს დეკრეტი არის ბარბაროსულიო, ვინც ამ დეკრეტის წინააღმდეგ მიდის, ის ამხნევებს ჩვენს მტრებს, ვინაიდან ისინი ფიქრობენ, რომ დამცველები გვყოლია დამფუძნებელ კრებაშიო, თუმცა უმნიშვნელო ჯგუფი, მაგრამ მაინც გვყოლიაო. ამით თქვენ ჩვენს მტრებს ზურგს უმაგრებთ. და რამდენათ ამას თქვენ ჩადიხართ, იმდენად წინააღმდეგი ხართ დემოკრატიულ წყობილების (დადიანი რაღაცას ლაპარაკობს. ხმაურობა). აქ დადიანმა ბევრი სისულელეები ილაპარაკა და იმისთვის თუ

არის ტრიბუნა, მაშინ მე არ ვიცი... (დადიანი: მე პროტესტს უცხადებ!).

თავმჯდომარე (ზარი რეკავს, ხმაურობაა. როცა დაწყნარდებიან, თავმჯდომარე ამბობს): ბ-ნო ორატორო, გთხოვთ, ცოტა ფრთხილად ილაპარაკოთ.

აქ მოხსენებიდან გამოირკვა, ამ დეკრეტს აქვს მხოლოდ დროებითი ხასიათი. ის იცავს ჩვენს სახელმწიფოებრივობას და ამიტომ აუცილებლად უნდა მიიღოს იგი დამფუძნებელმა კრებამ. ჩვენ თუ დაგვჭირდა, არც შემდეგში უნდა მოვერიდოთ მის გამოცემას, თუნდაც ამის წინააღმდეგ აგვიმხედრდენ მობოლშევიკო ესერ-ფედერალისტების ჯგუფი. ჩვენ კი ვფიქრობთ ამ დეკრეტის შემდეგ ერთი ათად შემცირდება ჩვენი მტრების მოღვაწეობა და ცდა იმისა, რომ მათ ჯარში შესძლონ რაიმეს გაკეთება, და რაც უნდა სულმდაბალი იყოს ბოლშევიკების აგენტები, ვფიქრობთ, მათზედაც იქონიებს გავლენას და სისხლიანი ფულებით რეაქციის მოციქულობას თავს გაანებებენ.

თავმჯდომარე: ზოგადი მსჯელობა დასრულებულია. უკანასკნელი სიტყვა მომხსენებელს ეკუთვნის.

ზ. გურული (მომხსენებელი): ბატონმა გობეჩიამ, თუმცა ის იურისტია, მაგრამ მაინც ერთგვარი არევ-დარევა შეიტანა ამ კანონ-პროექტის დედა-აზრში. იმან ასე დაიწყო: იდეების გავრცელების გამო სიკვდილით დასჯა სად გაგონილა დემოკრატიულ რესპუბლიკაშიო. მაგალითი მოიყვანა: აი, ნიკოლოოზის დროს ნოე ჟორდანია არ დაუხვრეტიათ, მას ციხე მიუსაჯესო. ეს არის არევ-დარევა შინაარსის გაგებისა. ამ გზით უკვე კანონის მიღების შემდეგაც, როცა მას დავადასტურებთ, დარჩება იდეების გავრცელება დაუსჯელად. არავინ არ დაიჭერს და არ დასჯის იდეების გავრცელებისათვის. ნოე ჟორდანია სწორედ იდეების გავრცელებისათვის დასაჯეს. იქ იყო კრიტიკა და ეს არ მოსწონდათ. იქ იყო მეცნიერული კრიტიკა, აქ კი კრიტიკაზე როდი გვაქვს ლაპარაკი. აქ აშკარად არის ნათქვამი, რომ ისჯება მოწოდებისთვის მთავრობის ჩამოსაგდებად. მერე ბ. გობეჩიას და სამსონ დადიანს შესაძლებლად მიაჩნია, რომ თუ იარაღით მოქმედობს მტერი, ჰო, მაგრამ ფურცლების გავრცელებისათვის როგორ შეიძლება სიკვდილით დასჯაო. ჯერ ხაზი უნდა გავუსვათ, რომ აქ ლაპარაკი უბრალო ფურცლების გავრცელებაზე კი არ არის, არამედ ისეთზე, რომელიც მოუწოდებს მთავრობის ჩამოსაგდებად და არსებული წეს-წყობილების შესაცვლელად.

თქვენ ამბობთ, რომ ეს ფურცლები წაიკითხოსო, ლაპარაკითაც ილაპარაკოსო, მაგრამ თუ თოფი არ გაისროლა, ნუ დასჯითო. ბატონო, შეიძლება ეს ისეთი ვინმეა, რომელიც, თუ მან თოფი აიღო ხელში, თავის-თავს მეტს ავნებს, ვიდრე მოწინააღმდეგეს. მაგრამ საქმე იმაშია, რომ ის თვითონ კი არ იღებს თოფს ხელში, არამედ ათასობით კაცს, რომელთაც მთავრობის მიერ ჩაბარებული აქვთ თოფები, აცდენს მიმართოს ეს თოფები სახელმწიფოს წინააღმდეგ, და თქვენ ამბობთ, რომ ასეთ ხალხს ნუ დასჯითო. მე მგონია, ეს ულოღიკობაა, არევ-დარევა და გაუგებრობა. ორივე მხარე ამაზე შეჩერდა და ამბობდა, რომ ნიკოლოზის დროს არ არსებობდა ასეთი სასჯელიო.

უპირველეს ყოვლისა უნდა აღვნიშნო, რომ ნიკოლოოზის დროს ასეთი მოქმედებისათვის არავითარი კანონი არ არსებობდა (ბარათაშვილი. 129-132 მუხლი!). ისეთი მომენტისათვის, რომელშიაც ჩვენ ვცემთ ამ კანონს, არავითარი კანონი არ არსებობდა. არსებობდა გენერალ-გუბერნატორის უფლება და ისინი სჯიდენ, როგორც საჭიროდ დაინახავდენ. ეს თქვენ იცით, იცის განსაკუთრებით სოც.-ფედ. ფრაქციამ. მაშასადამე, მოტანა ნიკოლოოზის დროის კანონებისა, ზედმეტია. ეს ჩვენში, იმ მდგომარეობაში, რომელშიაც რესპუბლიკა იმყოფება, არის უდიდესი დანაშაული.

გობეჩია ამბობს, რომ აგიტაცია ამ კანონის შემდეგ ნება-დართული არ იქნებაო. ესეც მცნებათა არევ-დარევაა. აქ ლაპარაკი აგიტაციაზე კი არ არის, არამედ მოწოდებაზე, ხოლო მოწოდება არსებული კანონებითაც დანაშაულად არის ცნობილი. განსხვავება იმაშია, რომ იმ დროის და გარემოების მიხედვით, რომელშიაც ჩვენ ვცხოვრობთ, ამ დანაშაულს ვაღიარებთ უმძიმესად, როცა მოუწოდებენ ჯარსა და გვარდიას, თქვენ ასე უნდა გელაპარაკნათ. თუ ეს დანაშაული ამ არსებულ პირობებში არ შეიძლება ჩაითვალოს უმძიმესად, მაშინ სხვაა, მაგრამ თქვენ ვერაფერი ვერ დაამტკიცეთ და პირიქით, დაადასტურეთ ის აზრი, რომელიც კანონმდებელმა ჩასდო ამ პროექტში.

გობეჩიამ ბევრი ილაპარაკა სირცხვილის შესახებ. ეს იმდენად სასირცხვოა, რომ მომხსენებელსაც შერცხვა და მორცხვად ლაპარაკობდაო. უნდა მოგახსენოთ, რომ ბოლშევიკების მონათესავე პარტიისაგან მიკვირს ასეთი სიტყვები. მე უნდა განვაცხადო, რომ დემოკრატიას, რომლის ინტერესსაც ეს კანონი იცავს, სასირცხვო არაფერი არა აქვს.

საქართველოს დემოკრატიამ შექმნა დემოკრატიული რესპუბლიკა და ის თავისი სისხლით დღემდის იცავს მას. თუ ამ ორი წლის წინად კიდევ შეიძლებოდა სხვანაირად ლაპარაკი, დღეს, როცა ჩვენ თვალწინ გვაქვს დანგრეული რუსეთი, ადერბეიჯანი და ის, რაც ხდება იქ, სადაც ვერ დაიცვა ხალხმა თავისი თავისუფლება და წეს-წყობილება - ორი აზრი დემოკრატიისთვის არ არსებობს. როცა ამის შემდეგ დემოკრატიას ეუბნებით, სირცხვილია ასეთი კანონის მიღებაო, გიპასუხებთ: ჩვენ შევქმენით ჩვენი წეს-წყობილება, ვიცავთ მას და ვინც ამ დაცვაში ხელს შეგვიშლის, მის წინააღმდეგ ვიხმართ ყოველნაირ ზომებს, თუნდაც სიკვდილით დასჯას. ამის ჩვენ „არც გვრცხვენია და არც გვეშინია“. არ გვეშინია არც მაშინ, როცა ამ ტრიბუნაზე გაიმეორებთ ორ-აზროვან სიტყვებს, რომელთაც თქვენ იღებთ ბოლშევიკურ ფურცლებიდან: „თქვენი აღსასრულის დღე დადგაო“. ეს სიტყვები ჩვენ გვესმის სისტემატიურად ამ ორი წლის განმავლობაში. ჩვენ ამ ორ-აზროვან სიტყვების არ გვეშინია. ჩვენი დემოკრატიული რესპუბლიკა უფრო განმტკიცდება და დაიცავს თავის მართალ საქმეს, ხოლო თქვენ დარჩებით ხახა მშრალი და 3 წლის შემდეგ კიდევ იტყვით: მოახლოვდა თქვენი აღსასრულის დღეო. ჩვენ კი გეტყვით: თვით თქვენი აღსასრულის დღე მოახლოვდა-თქო. თქვენ ჩამოხვედით ექვსიოდე სავარძლამდე, ჩამოხვალთ ორამდე და ჩქარა შეიძლება ერთი ადგილიც აღარ დაგრჩეთ აქ.

თავმჯდომარე: კამათი დასრულებულია. ვინ არის მუხლობრივი განხილვის წინააღმდეგი? მიღებულია. გთხოვთ წაიკითხოთ (მომხსენებელი კითხულობს). შესწორება არის ასეთი: პირველ მუხლში სიტყვა „ჯარისკაცის“ შემდეგ ჩაემატოს: „ნამდვილ სამსახურში მყოფი“. შესწორების შესახებ ვინ ინებებს სიტყვას? არავინ. თქვენი აზრი, ბატონო მომხსენებელო?

ზ. გურული: სამხედრო კომისიაში იყო ამაზე ლაპარაკი, მაგრამ სთქვეს, რომ აქ, რასაკვირველია, იგულისხმება ნამდვილ სამსახურში მყოფი გვარდიელიო. თუ ეხლა უფრო სიცხადისათვის ეს გნებავთ ჩაუმატოთ, მე წინააღმდეგი არა ვარ, ვინაიდგან ეს მხოლოდ ხაზს გაუსვამს ამ აზრს.

თავმჯდომარე: ვინ არის შესწორების წინააღმდეგი? მიღებულია. ვინ არის მუხლის წინააღმდეგი? მუხლი მიღებულია. არის კიდევ შესწორება მე-3 მუხლის შესახებ, რომ ეს მუხლი სავსებით ამოიშალოს. ვინ არის წინააღმდეგი? თქვენი აზრი, ბ. მომხსენებელო?

გურული: კომისიის აზრს ვერ მოგახსენებთ, ვინაიდგან ეს იქ არ გარჩეულა. მე კი წინააღმდეგი ვარ.

თავმჯდომარე: ვინ არის წინააღმდეგი მთლად დეკრეტისა? მიღებულია და გადაეცემა სარედაქციო კომისიას. ახლა გთხოვთ მოისმინოთ საბოლოო ტექსტები (შარაშიძის ასული კითხულობს საბოლოო ტექსტებს). ახლა მოისმინეთ მომავალი სხდომის წესრიგი. სხდომა დახურული გახლავთ.

სხდომა იხურება 3 1/2 საათზე.

საქართველოს დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(38)

1920 წელი. ივლისის 28. ტფილისი. სასახლე.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის ამხანაგი

სვიმონ მდივანი.

მდივნობს დამფუძნებელი კრების მდივნის ამხანაგი

ქრ. შარაშიძის ასული.

პრეზიდიუმში არის

კონ. ჯაფარიძე.

სხდომა იწყება საღამოს 7 საათზე.

თავმჯდომარე: სხდომა გახსნილი გახლავთ. მოისმინეთ დღიურ წესრიგი (მდივანი კითხულობს).

დღიური წესრიგი:

1. განგრძობა მსჯელობისა სახელმწიფოს 1919-1920 წ. ბიუჯეტის შესახებ.

თავმჯდომარე: სიტყვა ეკუთვნის ბ. ლეო შენგელაიას.

ლეო შენგელაია (ს.-რ.): მოქალაქენო, დამფუძნებელ კრების წევრნო! ჩვენს ბიუჯეტს, როგორც სჩანს, დღის სინათლის ეშინია. ალბათ ამით აიხსნება ის გარემოება, რომ მისი განხილვა სოციალ-დემოკრატიამ საღამოსათვის გადმოიტანა (სიცილი ხმაურობა!). (გელეიშვილი: настроеніе создаётъ!). ბატონებო! სოციალ-დემოკრატიას უნდა ესმოდეს, რომ ჩვენი მსჯელობა, ჩვენი კამათი ბიუჯეტის გარშემო არ არის და არც შეიძლება იყოს მშრალი, აკადემიური. ჩვენ აქ ვეხებით არა მარტო ამა თუ იმ უწყების დეფექტებს, მოხელეთა შეცდომებსა და დაუდევრობას, არამედ ჩვენ ვეხებით მთელს ეკონომიურ სისტემას, მმართველი წრეების მთელს საერთო პოლიტიკას.

ამ მხრით აქ, თუ გნებავთ, არის ნამდვილი პროცესი, სადაც ბრალდებულის დამნაშავის სკამზე ზის მთელი მთავრობა in corpora, ხოლო ბრალმდებელის როლში უნდა გამოვიდეს ყოველი ჩვენგანი, ყოველი დეპუტატი, განურჩევლად მიმართულებისა, თუ ის გრძნობს პასუხისმგებლობას, თუ მას არ სურს ხელი დააფაროს აშკარა ბოროტ-მოქმედებას, თუ მას არ უნდა, რომ ჩვენი ნორჩი რესპუბლიკა ჩაიხრჩოს ძარცვა-გლეჯისა და ქურდობის მორევში! ამბობენ, ომი სახელმწიფოს ეგზამენიაო. თუ ეს მართალია, თუ ომი არის მაჩვენებელი სახელმწიფოს სამხედრო და ტეხნიკური ძლიერებისა, თამამად შეიძლება ითქვას, რომ ბიუჯეტი არის მაჩვენებელი იმისა, შეუძლია თუ არა სახელმწიფოს დამოუკიდებელი არსებობა, აქვს თუ არა მას სიცოცხლის ნიშანწყალი.

ბიუჯეტი არის ნამდვილი ეგზამენი მმართველი წრეების საქმიანობისა და პატიოსნებისა!..

როდესაც დამოუკიდებლობა გამოვაცხადეთ, ჩვენი ეროვნული თავისუფლების მტრები გვეუბნებოდენ: თქვენი ქალწული მშვენიერია, მაგრამ მას მზითევი არა აქვს, შიმშილით ამოწყდებითო. ესე იგი, თქვენი სამშობლოს დამოუკიდებლობა, მისი თავისუფლება კარგია, მაგრამ ეკონომიურად, ფინანსიურად თქვენ ვერ შესძლებთ დამოუკიდებელ არსებობასაო.

წარმოდგენილი ანგარიშიდან სჩანს, რომ ამ მოკლე ხანში დავხარჯეთ ორი მილიარდი. აქედან აშკარაა, ჩვენი ქალწული არც ისე ღარიბი ყოფილა!..

ჩვენ ხშირად მიგვითითებენ იმ მძიმე პირობებზე, რომლებშიაც იშვა და ვითარდება ჩვენი რესპუბლიკა, მაგრამ ამ ფაქტიდან, იმ გარემოებიდან, რომ ჩვენ არაჩვეულებრივ პირობებში გვიხდება დამოუკიდებელი სახელმწიფოს აშენება, ჩვენი ფინანსებისათვის, ჩვენი ეკონომიური პოლიტიკისათვის სულ სხვა დასკვნა გამოდის, ვიდრე სოციალ-დემოკრატებს გონიათ.

სწორედ იმიტომ, რომ ჩვენი სახელმწიფო ახლა დგება ფეხზე, ახლა იმართება წელში, ჩვენთვის არაჩვეულებრივი მნიშვნელობა აქვს ყოველ კაპეიკს. დღევანდელს ჩვენს პირობებში შეიძლება ჩვენთვის ას მანეთს გაცილებით უფრო მეტი მნიშვნელობა ჰქონდეს, ვიდრე მომავალში მილიონებს, ვინაიდან ჩვენს სახელმწიფოს ახლა ეყრება საძირკველი. ჩვენ დღევანდელ პირობებში არ შეგვიძლიან ვიყოთ ხელგაშლილი; ზედმეტი ხარჯებისათვის, ფუფუნებისათვის ჩვენ არ გვცალია. ფინანსიურ-ეკონომიურ სფეროში ჩვენ გვჭირია გონიერი და ანგარიშიანი ხელი. თუ ეს ასე არ იქნა, ჩვენ გვეშინია - ვაი თუ ჩვენი სახელმწიფო შენობა ისევე დაუსრულებელი დარჩეს, როგორც ოდესღაც დაუსრულებელი დარჩა ბაბილონის გადოლი! ბიუჯეტის მოკლე ანალიზით მე მინდა გამოვარკვიო, ჰქონდა თუ არა ეს შეგნება ჩვენს მთავრობას, ახასიათებს თუ არა ეს შეგნება მთავრობის ფინანსიურ მოღვაწეობას?!..

ვიდრე ამაზე გადავიდოდე, მე მინდა თქვენი ყურადღება ერთს დიდ გარემოებას მივაქციო: როგორც მოგეხსენებათ, სოციალ-დემოკრატიას ჰქონდა ერთი ფორმულა, რომელსაც ის ხშირად იმეორებდა. ეს ფორმულა ამბობს: კაპიტალიზმით სოციალიზმისაკენ, უკაპიტალიზმოთ სოციალიზმი შეუძლებელიაო. რომ დღეს გამოვარკვიოთ, როგორი არის მთავრობის ეკონომიური პოლიტიკა, საჭიროა ვიცოდეთ, ეს ფორმულა ძალაში რჩება თუ არა?!.. თუ ამ ფორმულას სოციალ-დემოკრატია დღესაც მისდევს, მაშინ მისი ეკონომიკაც უნდა შეუფარდდეს ამ ფორმულას, ხოლო თუ ეს ფორმულა უარყოფილია, მაშინ ცხადია, საჭიროა ახალი პოლიტიკა ეკონომიურ დარგში.

თუ სოციალ-დემოკრატიამ ეს ფორმულა უარჰყო, ეს უპირველეს ყოვლისა ნიშნავს მარქსიზმის კაპიტულიაციას ნაროდნიკობის წინაშე, იმ ნაროდნიკობის, რომელიც ყოველთვის ამბობდა და ამბობს, რომ სოციალიზმის დასამყარებლად კაპიტალიზმი არ არის არც აუცილებელი და არც საკმაო პირობა სოციალიზმის დასამყარებლად.

თუ სოციალ-დემოკრატიამ ეს ფორმულა უარჰყო, მაშინ უნდა ვიფიქროთ, ჩვენ დღეს განვიცდით პროლეტარიატის დიქტატურის ხანას (თევზაია: წინა ხანაში ვართ, წინა ხანაში!). თუ სოციალ-დემოკრატების მეთაურებს დაუჯერებთ, გამოდის, თითქოს ჩვენში უკვე არის პროლეტარიატის დიქტატურა. მაგ., თქვენ ალბათ გახსოვთ ბ. ჟორდანიას მოხსენება, რომელიც მან გვარდიის ყრილობაზე გააკეთა. იქ ბ. ჟორდანია პირდაპირ აცხადებს, რომ ჩვენში პროლეტარიატის დიქტატურა უკვე არისო. იგივე ჟორდანია თავის უკანასკნელ მოხსენებაში, სადაც ლაპარაკი იყო რუსეთიდან მოსალოდნელი საფრთხის შესახებ, ამბობს, რომ დღეს არის ორი ქვეყანა, სადაც სოციალისტები არიან ქვეყნის სათავეში: ეს არის რუსეთი და საქართველო. როგორც იქ, ისე აქაც, პროლეტარიატის დიქტატურა არისო. ეს აზრი სულ უკანასკნელად განმეორებული არის იმ წერილში, რომლითაც საქართველოს პროფესიონალური კავშირების ცენტრალურმა კომიტეტმა მიმართა პროფესიონალურ ინტერნაციონალის ბიუროს. თუ ეს ასე არის, ორში ერთია: ან სოციალ-დემოკრატიას არ ესმის, რა არის პროლეტარიატის დიქტატურა, ან არ ესმის, თუ როგორი პოლიტიკა უნდა აწარმოოს პროლეტარიატმა იმ გარდამავალ ხანაში, რომელსაც პროლეტარიატის დიქტატურა ეწოდება!.. ჩვენ გვაქვს ორი ნიმუში პროლეტარიატის დიქტატურისა: ერთი წარსულში და მეორე ახლა. ეს არის პარიზის კომუნა და ბოლშევიკური რუსეთი.

ბოლშევიკური ძალა-უფლება არის პაროდია პროლეტარიატის დიქტატურისა. მუშათა კლასის ნამდვილი დიქტატურა, მოწონებული მარქსისა და ენგელსის მიერ, არის პარიზის კომუნა. მე ვფიქრობ, თუ ჩვენში მართლაც არის პროლეტარიატის დიქტატურა, უნდა იყოს ერთგვარი მსგავსება ჩვენი ქვეყნის მმართველი პარტიის პოლიტიკისა და პარიზის კომუნის პოლიტიკას შორის. გადაჭრით უნდა ითქვას, რომ მათ შორის არავითარი მსგავსება არ არის (თევზაია ადგილიდან: არის მსგავსება, დიდი მსგავსება არის!). წარმოიდგინეთ, არაფერია საერთო. საკმარისია მოვიგონოთ კომუნის ზოგიერთი დეკრეტები, რომ ამაში დავრწმუნდეთ.

უკვე სამი წელიწადია, რაც ჩვენი სახელმწიფო შენდება და ამ ხნის განმავლობაში არამც თუ არ გადადგა მთავრობამ რაიმე რადიკალური ნაბიჯები, არამედ უბრალო დემოკრატიული პროგრამის მრავალი მუხლი დღემდის განუხორციელებელი არის. პარიზის კომუნამ საშინელ პირობებში ორი კვირის განმავლობაში გაატარა მრავალი ის მოთხოვნილებანი, რომლებიც სოციალ-დემოკრატიას სამი წლის განმავლობაში არ გაუტარებია. პარიზის კომუნამ გადადგა ისეთი ნაბიჯები, რომელთა მსგავსი ჩვენში არ გვინახავს, ჩვენებურ სოციალ-დემოკრატიას არ დასიზმრებია!

პარიზის კომუნა გამოცხადდა 28 მარტს, ხოლო 30 მარტს კი მან გააუქმა მუდმივი ჯარი და შემოიღო ნაციონალური გვარდია. 2 აპრილს ეკლესია გამოჰყო სახელმწიფოდან. 5 აპრილს გამოიცა დეკრეტი ბურჟუაზიის წარმომადგენელთა მძევლებად წამოყვანის შესახებ. 6 აპრილს დასწვეს გილიოტინა. 16 აპრილს კომუნამ გამოსცა დეკრეტი, რომლის ძალით ბურჟუაზიას ჩამოერთვა ფაბრიკა-ქარხნები და გადაეცა მუშებს კოოპერატიულად დასამუშავებლად.

თუ რამდენად მნიშვნელოვანი იყო ეს უკანასკნელი დეკრეტი, სჩანს ენგელსის სიტყვებიდან. ენგელსი სწერდა: „ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი დეკრეტი კომუნისა მოითხოვდა მსხვილი მრეწველობის და თვით მანუფაქტურის ისეთ ორგანიზაციას, რომლისათვის საჭირო იყო არა მარტო მუშათა ასოციაციები ცალ-ცალკე ფაბრიკებზე, არამედ საჭირო იყო აგრეთვე ამ ასოციაციების გაერთიანება ერთ დიდ კავშირში. ასეთ ორგანიზაციას, როგორც სამართლიანად შენიშნა მარქსმა თავის „სამოქალაქო ომში“, აუცილებლად მივყავართ კომუნიზმისაკენო“. ასე სწერს ენგელსი მარქსის „სამოქალაქო ომის“ წინასიტყვაობაში (გვ. 11).

ეს არის ენგელსის აზრი და მე გეკითხებით თქვენ: როდესაც თქვენ ამბობთ, ჩვენში მუშათა კლასის დიქტატურა არისო, გეკითხებით: ასეთი რამ განახორციელეთ ჩვენში?! - რა თქმა უნდა, არა!

რა მიზანი ჰქონდა კომუნას და შესაძლებელია თუ არა, რომ მუშათა კლასი იყოს პოლიტიკურად გაბატონებული, ხოლო ეკონომიკაში ის ისევ დამონავებული იყოს ძველებურად?!

ამაზე საუკეთესო პასუხს იძლევა თვით მარქსი. თავის „სამოქალაქო ომში“ ის სწერს: „მწარმოებელთა პოლიტიკური ბატონობა შეუძლებელია მათი სოციალური მონობის განმტკიცებასთან გვერდით. კომუნა უნდა ყოფილიყო იარაღი იმ ეკონომიურ საფუძვლების დასამხობად, რომლებზედაც ეყრდნობა თვით კლასთა არსებობა და მაშასადამე, თვით კლასიური ბატონობაც“ (გვ. 50).

ე.ი. თუ პოლიტიკაში გაბატონებული არის მუშათა კლასი, არ შეიძლება, რომ არ დაინგრეს თანამედროვე სახელმწიფოს საძირკველი - კერძო საკუთრება, ბურჟუაზიული წყობილება. ეს აუცილებელი პირობაა მუშათა კლასის პოლიტიკური ბატონობისა.

მოუსმინოთ ისევ მარქსს:

„კომუნას უნდოდა, - ამბობს მარქსი, - გაეუქმებია ეს კლასიური საკუთრება, რომელიც მრავალთა შრომას აქცევს ზოგიერთების სიმდიდრეთ. მას (კომუნას) უნდოდა ექსპროპრიაცია ექსპროპრიატორებისა. მას უნდოდა გადაექცია წარმოების საშვალებანი, მიწა და კაპიტალი, რომლებიც დღეს არიან უწინარეს ყოვლისა იარაღი დამონავებისა და შრომის ექსპლოატაციისა, გადაექცია თავისუფალ, ამხანაგურ შრომის იარაღად“ (გვ. 51) (კედია: ეს უნდოდათ, დიახ, ეს იყო მათი პროგრამა! ასათიანი: ეს უკვე განზრახულია ჩვენში!).

ძახილი: „გაუმარჯოს სოციალურ რესპუბლიკას“, განაგრძობს მარქსი, ძახილი, რომლითაც პარიზის პროლეტარიატი მიესალმა თებერვლის რევოლიუციას, გამოხატავდა მხოლოდ გაურკვეველ ლტოლვას ისეთ რესპუბლიკისადმი, რომელიც არამც თუ მოსპობდა კლასობრივ ბატონობის მონარქიულ ფორმას, არამედ თვით კლასობრივ სახელმწიფოს. კომუნა იყო სწორედ ფორმა ასეთი რესპუბლიკისა“.

აი, ბატონებო, როგორ ესმოდა მარქსს ნამდვილი დიქტატურა მუშათა კლასისა.

თუ პოლიტიკური ძალა-უფლება მშრომელთა ხელში იქნება, ეს იმის მომასწავებელია, რომ იწყება ახალი ერა კაცობრიობის ისტორიაში, ე.ი. უნდა გარდაიქმნას მთელი ეკონომიური და სოციალური ცხოვრება, უნდა მოეწყოს იგი სრულიად ახალ საფუძველზე. როდესაც თქვენ ამბობთ, რომ ჩვენში, სადაც ყველა ბურჟუაზიული ინსტიტუტები ხელუხლებელია, როცა ამბობთ, რომ აქ პროლეტარიატის დიქტატურა არისო, - ეს სიყალბეა!

თუ ჩვენში არის დიქტატურა, ეს არის დიქტატურა მენშევიკების ცენტრალური კომიტეტისა, დიქტატურა ბბ. რამიშვილებისა და ჯიბლაძეებისა! აქ კეთდება არა მშრომელი ხალხის საქმე, არამედ ბურჟუაზიის საქმე! (კედია: არ კეთდება, ბატონო, არ კეთდება, დამიჯერეთ!).

სოციალ-დემოკრატები ყოველ გზაჯვარედინზე გაიძახიან: ჩვენ მივდივართ დემოკრატიზმით სოციალიზმისაკენო. ეს რომ ეკონომიურ ენაზე გადავთარგმნოთ, გამოვა ცნობილი ძველი ფორმულა: კაპიტალიზმით სოციალიზმისაკენ!

გადახედეთ სოციალ-დემოკრატიის პრესას და იქ დაინახავთ სისტემატიურ მტკიცებას, რომ სოციალ-დემოკრატია ჩვენში ბურჟუაზიის საქმეს აკეთებს, ან რაღა ასე შორს წავიდეთ. განა გუშინწინ არ იყო, რომ ბ. თევზაია აქ დიდი ამბით ამტკიცებდა: როგორ შეიძლება მივიღოთ მუშათა კონსტიტუცია ერთს დარგში, როცა მთელი ჩვენი კონსტიტუცია სხვა საფუძვლებზე არის აგებულიო. ეს ცალმხრივი იქნება: შრომის ხელშეკრულებაში თანასწორი პარიტეტული წარმომადგენლობის უფლება უნდა მიეცეს როგორც მუშებს, ისე ბურჟუაზიასო!

როგორც ხედავთ, არავითარი მუშათა დიქტატურა ჩვენში არ არის.

სავსებით მართალი იყო სოციალ-დემოკრატი ბ. კლიმიაშვილი, რომელმაც პარტიულ ყრილობაზე გულახდილად განაცხადა: რისი სოციალიზმი, სადაური სოციალიზმი?! ჩვენ რადიკალ-დემოკრატების საქმეს ვაკეთებთო.

თქვენ არამც თუ არ გადაგიდგამთ სოციალისტური ნაბიჯები, თქვენივე დემოკრატიული მინიმუმიც არ არის ჩვენში განხორციელებული. თქვენ ამტკიცებთ კერძო საკუთრებას, ხელს უწყობთ მესაკუთრულ ინსტიქტების გაღვივებას. თქვენს პროგრამაში იყო მიწის მუნიციპალიზაცია. სად არის ის დღეს?! იქვე ეწერა ხელფასის მინიმუმის დაწესება. განახორციელეთ ეს თქვენ? - რა თქმა უნდა, არა! თქვენს მინიმალურ პროგრამაში იყო ნათქვამი ეკლესიის სახელმწიფოსაგან გამოყოფა. განახორციელეთ ეს? - რა თქმა უნდა, არა!

მე ვიცი, თქვენ იტყვით: მძიმე პირობები იყოვო, მაგრამ თქვენ ვერ დაამტკიცებთ იმას, რომ ჩვენი პირობები კომუნის პირობებზე უარესი იყო. პარიზის კომუნის მდგომარეობა მრავალჯერ უარესი იყო, ვიდრე ჩვენი. მიუხედავად ამისა, კომუნის ნაბიჯები რევოლიუციონური იყო, თქვენი კი რეაქციონური!

მთავრობას, სამწუხაროდ, არავითარი გეგმა ჩვენი ეკონომიურ-ფინანსიური მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად აქ არ წარმოუდგენია. მხოლოდ ცოტაოდენ გამონაკლისს ამ მხრით შეადგენს ბ. კანდელაკი. ბიუჯეტის პროექტის წინასიტყვაობაში მან წამოაყენა ერთგვარი გეგმა. რას გვიკარნახებს ის? ბ. კანდელაკის გეგმა მით არის უფრო საინტერესო, რომ ის სავსებით აქარწყლებს თქვენს მითს შესახებ პროლეტარიატის დიქტატურისა. ბ. კანდელაკის აზრით, ბიუჯეტის კეთილდღეობა დამყარებულია ჩვენს ეკონომიურ გაჯანსაღებაზე.ბ. მინისტრი სწერს, რომ დემოკრატიული სახელმწიფო არ იქნება წინააღმდეგი, რომ მის ხელში გადავიდეს მეურნეობის სხვა და სხვა დარგები, მარა ამ ჟამად ძალა არ შეგვწევს, ამისათვის არა გვაქვს არც ნივთიერი და არც სხვა საშუალებანიო.

ბ. ფინანსთა მინისტრი სწერს:

„მრეწველობის განვითარება, საკუთარი ძალით იქნება იგი თუ უცხო კაპიტალის დახმარებით, აუცილებლად მოითხოვს უფლებრივ პირობების განმტკიცებას.

პოლიტიკური მდგომარეობის გამოურკვევლობა ძალიან უშლის ხელს წარმოების მოძრავებას. ვერ დავფარავთ იმასაც, რომ თუ ჩვენში ისეთივე პირობები არ შეიქნა წარმოებისათვის, როგორიც სხვა კულტურულ ქვეყნებშია, კაპიტალის იმპორტის იმედი არ უნდა გვქონდესო.

„ისეთივე პირობები, როგორიც სხვა კულტურულ ქვეყნებშია“, რას ნიშნავს ეს? ეს მხოლოდ იმას ნიშნავს, რომ ჩვენში ბურჟუაზიამ ისევე თავისუფლად ითარეშოს და ყვლიფოს მშრომელი ხალხი, როგორც ეს „კულტურულ ქვეყნებში“ - ესე იგი ევროპაში ხდება. აი თქვენი დიქტატურა!..

ეს არის თქვენი ნამდვილი გეგმა. ის ძირიანად უარყოფს მშრომელი ხალხის ბატონობას და სავსებით ააშკარავებს, თუ რამდენი სიყალბეა თქვენს მტკიცებაში, თითქოს ჩვენში მუშათა დიქტატურა იყოს!..

ადამ სმიტი ამბობდა: სახელმწიფო ცუდი მეურნე არისო. ამ დახავსებულ აზრს, რომელიც უკვე დაარღვია თეორიამ და პრაქტიკამაც, დღეს უხეიროდ იმეორებს ჩვენი სოციალ-დემოკრატია.

„აიღეთ კლდე, მიეცით ის კერძო მესაკუთრეს და ის აყვავებულ ბაღად გადაიქცევაო“, ამბობდა დ. მილი. ეს რეაქციონური აზრი სავსებით შეუთვისებია ჩვენებურ მენშევიკებს. ამიტომაც ეშინიათ მათ კოლექტიური წარმოების, ეკონომიურ ცხოვრებაში მშრომელთა მძლავრი ჩარევის!..

სოციალ-დემოკრატები როგორც პრესაში, ისე საზოგადოებაში, ამბობენ: რა ვქნათ, წარმოება რთული საქმეა, ვერ გაუძღვებითო (თევზაია: მართალია!). თუ მართალია, მე გეკითხებით თქვენ: თუ თქვენს ქარხანას, სახელოსნოს ვერ გაუძღვებით, სახელმწიფოს როგორ გაუძღვებით?

სოციალ-დემოკრატია აზვიადებს ბურჟუაზიის როლს თანამედროვე წარმოებაში. დღევანდელ კაპიტალისტურ წარმოებაში ჩვენ ვხედავთ დაქირავებულ შრომას, დაქირავებულ ცოდნას, ტეხნიკას. რაც შეეხება კაპიტალისტის ინიციატივას, მის თაოსნობას, იგი სდგას უკანასკნელ რიგზე. ასე რომ თამამად შეიძლება ითქვას, რომ თანამედროვე კაპიტალისტურ წარმოებას მეთაურობს არა კაპიტალისტი, არამედ კაპიტალი!.. ამიტომაც მოვითხოვთ ჩვენ, რომ სახელმწიფომ წარმოება ხელში აიღოს, რომ ის დაეპატრონოს კაპიტალს! სხვა გამოსავალი არ არის!.. ვიცი, თქვენ იტყვით: ეს ყველაფერი კარგია, მაგრამ უდიდესი აპარატი სჭირიაო. დიახ, გეთანხმებით სავსებით. ამას სჭირდება უდიდესი აპარატი, რომელიც თქვენ არა გაქვთ და იცით, რა არის ეს აპარატი? - ეს აპარატი გახლავთ თავი!.. (სიცილი, ხმაურობა). ჩვენებურ სოციალ-დემოკრატიას არ გააჩნია არც საქმის უნარი და არც რწმენა. ამ მხრივ გაცილებით უფრო მაღლა დგანან ბოლშევიკები. მართალია, მათი საქმიანობიდან არაფერი გამოდის, მაგრამ მათ რწმენა მაინც აქვთ, თქვენ კი ესეც არ გაგაჩნიათ... ასეთია სოციალ-დემოკრატიის ეკონომიკა. თავისთავად ცხადია, რომ ამ ეკონომიკაზე ვერ აღმოცენდებოდა ხეირიანი პოლიტიკა. მაგრამ ვიდრე ამაზე ვილაპარაკებდე, მინდა ისევ დაუბრუნდე ბიუჯეტის ზოგიერთ მხარეებს. წარმოდგენილი ბიუჯეტი ვერ აკმაყოფილებს ხეირიანი ბიუჯეტის ელემენტარულ მოთხოვნილებებს. კრედიტების სპეციალიზაცია, კასის მთლიანობა თანამედროვე ფინანსიურ მეცნიერებაში ანბანურ ჭეშმარიტებად არის ქცეული, მარა ჩვენი ბიუჯეტი არც ამას აკმაყოფილებს (თევზაია: ეს ჩამორჩენილი აზრია!). ბატონი თევზაია ბრძანებს კრედიტების სპეციალიზაცია და კასის მთლიანობა ჩამორჩენილი აზრიაო. მე იძულებული ვარ განვმარტო, თუ რას ნიშნავს კრედიტების სპეციალიზაცია. საკანონმდებლო ორგანო ამა თუ იმ საჭიროებისათვის გადადებს განსაზღვრულ თანხას. ეს თანხა უნდა მოხმარდეს სწორედ იმ საქმეს, რომლისთვისაც ის არის გაღებული. ყოვლად შეუწყნარებელია, რომ მთავრობას ჰქონდეს უფლება თანხები ისე მოიხმაროს, როგორც სურს.

ბ. თევზაიამ უნდა დაამტკიცოს, რომ ხალხის წარმომადგენლებმა არ იციან, თუ რა ესაჭიროება უფრო ხალხს, რომ ეს უკეთესად იცის მთავრობამ. ჩვენ კი გვგონია, რომ სახალხო წარმომადგენლობამ უკეთ იცის, თუ რა ესაჭიროება ხალხს, რას უნდა მიექცეს ყურადღება. თუ მთავრობას მიეცა უფლება თავის შეხედულებისამებრ ხარჯოს ფულები, სად არის გარანტია, რომ ის ამ ფულებს მშრომელი ხალხის წინააღმდეგ არ მოიხმარს, რომ ის არ მოიხმარს ამ თანხებს თავის ბიუროკრატიულ მიზნებისათვის?!..

რომ კრედიტების სპეციალიზაციას უაღრესი მნიშვნელობა აქვს, ამას მოწმობს აუარებელი ისტორიული ფაქტები. ამის გარშემო იყო ხანგრძლივი ბრძოლა ევროპაში.

ზოგიერთ კონსტიტუციაში პირდაპირ არის მუხლი, რომელიც აკრძალავს ერთი სტატიიდან მეორეში კრედიტების გადატანას. წარმოიდგინეთ, თვით ძველ რუსეთში არ იყო ის, რომ მინისტრს უფლება ჰქონოდა როგორც უნდა, ისე ეხარჯა ფულები, თანხები. ეს მხოლოდ ჩვენში არის. მე ვფიქრობდი, რომ ამას მომავალში მაინც ალაგი არ ექნებოდა, მაგრამ ჩემს იმედებს ფრთები შეაკვეცა მომხსენებელმა ბ. გრ. გიორგაძემ, რომელმაც განაცხადა: ვინაიდან განსაკუთრებული პირობებია, დროებით უნდა მიეცეს მთავრობას უფლება კრედიტების ერთი სტატიიდან მეორეში გადატანისო.

თქვენ, ბატონებო, სულ ამას გაიძახით: განსაკუთრებული პირობები, დროებით, დროებითო. თქვენ გინდათ დროებით დააქციოთ ჩვენი ქვეყანა!.. (სიცილი). ასეთივე მდგომარეობაში არის მეორე ელემენტარული მოთხოვნილება - კასის მთლიანობა. მოგეხსენებათ, რომ მოწინავე ქვეყნებმა ამ საკითხში რამდენიმე საფეხური გაიარეს. იყო დრო, როცა ყოველ ოლქს სახელმწიფოში თავისი ცალკე კასა ჰქონდა. შემდეგ ეს მდგომარეობა შეიცვალა, შეიქნა ერთი კასა სახელმწიფოში - ცხოვრებაში გატარდა კასის მთლიანობა, ხოლო მოწინავე ქვეყნებმა მიაღწიეს უკანასკნელ საფეხურს, საბანკო სისტემას, როგორც მაგ., ბელგიაში, ინგლისში და სხვა სახელმწიფოს ხაზინადრათ ბანკი გადაიქცა. როგორ გგონიათ, ჩვენი ნაქები ოაზისი რომელ საფეხურზე სდგას ამ საკითხში? - მოგახსენებთ, რომ ჩვენ ვიმყოფებით პირველყოფილ მდგომარეობაში. არავითარი მთლიანობა კასისა ჩვენში არ არის დაცული. ყველა მინისტრს აქვს თავისი საკუთარი კასა. ისინი თანხებს ისე ხარჯავენ, როგორც მათ უნდათ. ჩვენ გვაქვს ამის აუარებელი ფაქტები. მოვიყვან ზოგიერთებს. მე ხელთა მაქვს ბ. სახელმწიფო კონტროლიორის მოხსენება რუსული ტექსტი (კითხულობს):

«Какъ министерства, такъ и подвѣдомственныя имъ учрежденія не считаются со смѣтными и кассовыми правилами, доклады почти не поступаютъ въ казначейства, а сборщики расходуютъ ихъ на содержаніе своихъ управленій и на хозяйственныя надобности, не давая государственному контролю никакихъ отчетовъ».

«Расчетныя книги по смѣтнымъ расходамъ въ казначействѣ ведутся крайне небрежно и неправильно».

გესმით, ბატონებო, აი როგორ არის დაყენებული ანგარიშები, როგორ არის დაცული კასის მთლიანობა!..

კონტროლიორი ეხება ეგრედ წოდებულ «Комитетъ Снабженія»-ს და ამბობს: «Изъ собранныхъ въ теченье іюля-декабря мѣсяца 1.115.704 рублей ни одна копейка не передана въ казначейство».

შემდეგ «свою автономность Комитетъ Снабженія расширилъ еще болѣе, создавъ изъ доходовъ государственныхъ какими являются платежи за товаръ, свою собственную кассу и свой денежный фондъ, который расходавался распоряженіемъ предсѣдателя» (33).

კიდევ შემდეგ უარესს გავიგებთ დაუგდოთ ყური, რას ამბობს ბ. კონტროლიორი!..

«Ревизіей установлено, что нѣкоторыя учрежденія функціонируютъ до сихъ поръ безъ опредѣленныхъ для нихъ положеній и штатовъ, нѣкоторыя же совершенно не признаютъ ни общихъ смѣтныхъ, ни кассовыхъ правилъ, ни даже основнаго бюджетнаго требованія, въ силу котораго для правильнаго функціонированія государственнаго бюджета требуется единство кассы, такъ какъ названныя учрежденія создали у себя свои отдѣльныя, самостоятельныя, независимыя отъ казначейства, кассы, ускользающія отъ наблюденія государственнаго контроля и министра финансовъ».

როგორც ხედავთ, ყველას თავისი კასა აქვს და ფულებს ისე ხარჯავს, როგორც უნდა!..

თავის მოხსენებაში კონტროლიორს აქვს მოყვანილი მრავალი ცნობები იმის შესახებ, თუ როგორი უსისტემობაა ამ მხრივ ჩვენში. აი მაგალითად, რას ამბობს ის სამხედრო სამინისტროს, რკინის გზის, მომარაგების კომიტეტის და სხვა კასების შესახებ:

«Поступившіе въ эти кассы въ 1918 году сборы и различные доклады вовсе не были сданы въ доходы казны по всѣмъ кассамъ, кромѣ кассы желѣзной дороги».

ასე არის ჩვენში დაცული კასის მთლიანობა!..

თუ რათ მოსდის ჩვენს რესპუბლიკას აუარებელი ხარჯები, ამაზე იძლევა ერთგვარ პასუხს სახელმწიფო კონტროლის მოხსენება.

კონტროლიორმა მოახდინა სხვა და სხვა დაწესებულებათა რევიზია. აი რას ამბობს ის ამ რევიზიის შესახებ:

«Нельзя сказать, чтобы въ какомъ либо изъ образованныхъ учрежденій все было благополучно. Только въ очень немногихъ изъ нихъ обнаруженные дефекты были неизбѣжнымъ слѣдствіем обстоятельствъ времени. Между тѣмъ въ другихъ, какъ напримѣрь, въ учрежденіяхъ военнаго вѣдомства, контроль наткнулся съ явными злоупотребленіями».

რას ნიშნავს ეს? გვაქვს თუ არა ამის შემდეგ უფლება ვსთქვათ, რომ ჩვენს მმართველებში ბოროტ-მოქმედნი არიან? დიახ, გვაქვს ამის უფლება!.. აქ არის ლაპარაკი მთელს სამინისტროზე, მთელს უწყებაზე, მაშასადამე, ის ეხება სამინისტროს, უწყების მეთაურს; ის კი, როცა ჩვენ აქ გამოვდივართ და ფაქტები მოგვყავს, პარტიულ დემაგოგიას ეწევა!.. (ხმები სოციალ-დემოკრატების სკამებიდან: თქვენ ჰაერში ისვრით სიტყვებს!). მე მაქვს ფაქტები. მე ვლაპარაკობ პასუხის მგებლობის სრული შეგნებით!..

აი, ფაქტები. კონტროლიორს მოყავს პირველი პოლკის რევიზიის შედეგები.

«При ревизіи 1-го грузинскаго коннаго полка не оказалось рѣшительно никакой отчетности и денежныя суммы, а также казенное имущество расходовались, какъ частная собственность».

როგორ მოგწონთ ეს? (ხმები სოციალ-დემოკრატების მხრით: სათავეში ვინ არის? პასუხის მგებელი მინისტრია თუ პოლკის უფროსი?). დამფუძნებელმა კრებამ პოლკის სათავეში დააყენა არა პოლკის უფროსი, არამედ მინისტრი. იგია პასუხისმგებელი?..

«При ревизіи грузинскаго коннаго эскадрона обнаружено хаотическое состояніе отчетности вообще и полное отсуствіе отчетности по хозяйственной части».

ესე იგი ქურდობდენ, იპარავდენ თითქმის ყველგან.

მომხდარა რევიზია სასურსათო მაღაზიის №2. აი, რა აღმოუჩენიათ:

«Обнаружена недостачи наличности въ суммѣ 2.279 руб. Недостача продуктовъ противъ записей найдена въ громадномъ количествѣ, такъ: муки пшеничной 14.837 пудовъ, ржанной 2.702 пуда, крупы пшен. 10.395 пуд., ячменя 8.422 пуда და სხვა.“

14 ათასი ფუთი ფქვილი, მიხვდით?! ეს ძალიან დიდი ციფრია!.. (ხმები სოციალ-დემოკრატების მხრივ: დააფარა ვინმემ ამას ხელი?). თუ თქვენ ხელს არ აფარებთ, უნდა უარყოთ ეს ბიუჯეტი, მის წინააღმდეგ უნდა მისცეთ ხმა და გადააყენოთ მთავრობა!.. (ხმაურობა)... თუ რამდენათ გრანდიოზული ხასიათი მიუღია ძარცვა-გლეჯას ჩვენს დაწესებულებაში, ამტკიცებს შემდეგი ფაქტები:

„კომიტეტ სნაბჟენიეს“ ქუთაისის განყოფილებაში დაკარგულა 2.126 ფუთი და 20 გირ. შაქარი. კონტროლიორი შენიშნავს:

«При какихъ обстоятельствах, где и когда могло исчезнуть такое громадное количество сахару, отдѣлъ не имѣлъ свѣдѣній!..№

საერთოდ „კომსნაბის“ მოღვაწეობას და მასში გამეფებულ წესებს კონტროლიორი ასე ახასიათებს:

«Повсемѣстно на складахъ «Комснаба» наблюдалось систематическое хищеніе».

Отпуска товаровъ «Комснаба» производились безсистемно: не было установлено по какимъ нормамъ и кому надлежитъ отпускать товары. Получали и правительственныя учрежденія и общественныя организаціи, кооперативы, частныя заведенія и очень много частныхъ лицъ и притомъ въ количествахъ, превышающихъ обыденную потребность».

ერთი სიტყვით, ყველას მიჰქონდა, არავითარი ანგარიში არ ყოფილა!.. აი, ბატონებო, ეს ძარცვა-გლეჯა არის მიზეზი იმისა, რომ ჩვენში აუარებელი ფულები იხარჯება. ეს არის ერთი უმთავრესი მიზეზი. არის სხვა მიზეზებიც.

მოგახსენებთ, ჩვენი ქვეყანა პატარა ქვეყანაა. მას ახლა კი არა, შემდეგშიც, როცა უფრო მოღონიერდება, გაუჭირდება იმ რთული აპარატის შენახვა, რომელიც ჩვენ დღეს გვაქვს. საჭირო იყო მართვა-გამგეობის გამარტივება, დღემდის ეს ჩვენში არ მომხდარა. ჩვენში სამინისტროები იქმნებოდენ იმისდა მიხედვით, თუ რომელი ამხანაგი ჩამოუვიდოდა სოციალ-დემოკრატიას რუსეთიდან თუ სხვა ადგილებიდან! ამას ბოლო უნდა მოეღოს!..

სოციალ-დემოკრატიამ სავსებით გადმოიღო ძველი ბიუროკრატიის ყველა მეთოდები. ჩვენში ისე, როგორც ძველ რუსეთში, გამეფებულია ნათლიმამობა.

ჩვენი მმართველები სხვადასხვა უწყებებში აყენებენ თავიანთ მეგობრებს, ნათესავებს. მათი შემწეობით ხდება სხვადასხვა კომბინაციები, ძარცვა-გლეჯა უფრო და უფრო იზრდება!..

საპყრობილეთა ინსპექციაში ვინმე ჟორჟოლიანს სიმინდი უნდა მოეტანა. გარიგება იყო ფუთი 120 მანეთად. ერთი კვირის შემდეგ ჟორჟოლიანმა ორჯერ თუ სამჯერ მეტი მოითხოვა. კონტროლიორი წინააღმდეგი იყო. პირობის თანახმად მას ერგებოდა ფუთში 120 მანეთი, მაგრამ ვინაიდან მას ყოლია ნათესავი დიდი ბიუროკრატი სოციალ-დემოკრატი, უკანასკნელმა თავისი პასუხისმგებლობით სამჯერ ფული მისცა ბ. ჟორჟოლიანს. ასეთი მაგალითები უთვალავია!..

ჩვენს რესპუბლიკას აუარებელი ხარჯები გასდის აგრეთვე ავტომობილებზე; ავტომობილის შენახვა დღეს აუარებელი ფული ღირს და სწორედ ამ დროს მთელი ტფილისი ავტომობილებით დაბრიგინობს.

თქვენ ამბობდით - მინისტრს ავტომობილი უნდა ყავდესო. მარა თუ ამდენი მინისტრები გვყავს, რამდენი ავტომობილიც დაბრიგინობს - მაინც დაღუპულა ჩვენი ქვეყანა - ამდენ მინისტრებსა და ავტომობილებს ვინ აიტანს?!..

ასეთი სრულიად ზედმეტი ხარჯები მაშინ ხდება, როცა პროვინცია დამშეულია, როცა მრავალ კულტურულ დაწესებულებათათვის სახსარი არა გვაქვს!..

ერთი ცხენის შენახვა ჩვენს სამხედრო უწყებას მეტი უჯდება, ვიდრე პოლკოვნიკის ჯამაგირი და თუ ყველამ ავტომობილები და ეტლები დაირიგა - ამას ჩვენ ვერ ავიტანთ. ბოლოს და ბოლოს ყველა ეს ხარჯები კისერზე ხალხს დაატყდება, იმ ხალხს, რომელსაც თქვენ ბევრი რამ დაპირდით, მაგრამ არაფერი აგისრულებიათ. როცა ასეთი ამბები ხდება ცენტრში, წარმოიდგინეთ, რა იქნება პროვინციაში, რომელიც მაგალითს ცენტრიდან ღებულობს? ცენტრიდან იწამლება, იხრწნება პროვინცია, იწამლება მთელი ატმოსფერა, იხრწნებიან ის ახალი ორგანიზაციები, რომლებმაც უნდა ჩაუყარონ საფუძველი ჩვენს მომავალს!..

მე ხელთ მაქვს აუარებელი საბუთები იმ საშინელ არევ-დარევისა და ძარცვა-გლეჯისა, რომელიც გამეფებულია ჩვენში და რომელსაც ჩვენი რესპუბლიკა კატასტროფისაკენ მიყავს.

აი, მაგალითად, სამხედრო სამინისტრო. ამ უკანასკნელის შტატებს დართული აქვს კონტროლის განმარტება, სადაც უტყუარი ფაქტებით მტკიცდება ნამდვილი ბოროტ-მოქმედება.

სრულიად უსაფუძვლოთ მოთხოვნილი და წაღებული სამხედრო სამინისტროს მიერ მრავალი ასეული ათასები და ათეული მილიონები.

აგერ 42 ათასი მანეთი, 2 მილიონი, სამი მილიონი, 300 ათასი, 14 მილიონი და მრავალი სხვა. მართალია, ჩვენი მანეთის კურსი ძლიერ დაეცა, მარა რაც უნდა იყოს, 14 მილიონი დიდი თანხაა. თუ ყველამ ასე მილიონები წაიღო, გარწმუნებთ, რომ თუმცა ჩვენი ქვეყანა მდიდარი არის, მაგრამ რაც უნდა მდიდარი იყოს, არაფერი დარჩება!.. გულახდილათ მოგახსენებთ, მე ისიც მიკვირს ასეთ ძარცვა-გლეჯაში როგორ გადარჩა ის, რაც დღემდის შეგვრჩენია?!..

განსაკუთრებით ყურადსაღებია ამ მხრით მიწათ-მოქმედების სამინისტრო. ბ. მინისტრს ძლიერ ეუცხოვა, რაც მე ვსთქვი, რომ ის სისტემატიურად პასუხს არ აძლევდა კონტროლს მეთქი. (ხომერიკი ადგილიდან: ეს არასოდეს არ ყოფილა!). მე ვასახელებ ბორჯომის მამულს (კითხულობს). ეს ვის ეხება, ბატონო მინისტრო? როგორც ხედავთ, ეს ეხება ბ. მიწათ-მოქმედების მინისტრს! კონტროლიორი პირდაპირ აცხადებს:

«Вообще я долженъ здѣсь заявить, что замалчиваніе запросовъ контроля возведено было министромъ земледѣлія въ систему!»

ხომ გესმით ახლა, ბატონებო?!.. თუ რამდენათ კეთილსინდისიერად მოღვაწეობდა მიწათ-მოქმედების მინისტრი, ამას მოწმობს კონტროლის შემდეგი განცხადება:

«По распоряженію министра земледѣлія изъ кассы бывшихъ удѣльнихъ имѣній обильно черпались деньги на надобности, ничего общаго не имѣющія съ операціями этихъ имѣній».

აი, ბატონებო, როგორ იფლანგებოდა ფულები. მე გეკითხებით თქვენ: გვაქვს თუ არა ჩვენ უფლება ამის შემდეგ ვსთქვათ, რომ ჩვენი მთავრობა ქურდებისაგან შესდგება?!.. დიახ, ჩვენ გვაქვს ამის უფლება!.. (ხმაურობა სოც.-დემ. მხრით, ხმები: ეს შეუწყნარებელია, სიყალბეა! ზარი). მე ასე ჯერ წაგიკითხავთ (კითხულობს). (ხმა: წაიკითხეთ, შემდეგ რა სწერია). თქვენდა საუბედუროთ შემდეგაც ყველაფერი თქვენი საწინააღმდეგო სწერია!.. ასეა, ბატონებო, ყველგან!...(ხმაურობა: თევზაია: ბატონო თავმჯდომარევ!).

თავმჯდომარე: ბატონო თევზაია! თუ შეიძლება, მე შენიშვნას ნუ მაძლევთ. მე ვღებულობ ზომებს. მე მაქვს ერთი საშვალება - ეს გახლავთ ზარი. კიდევ არის ჩემს განკარგულებაში სხვა ზომები. მათ მოვიხმარ უკიდურეს შემთხვევაში, შესაფერ დროს! (ხმაურობა).

ლ. შენგელაია: აი, რატომ არის, ბატონებო, რომ ჩვენ დიდი დეფიციტი გვაქვს, რომ ჩვენი ბიუჯეტი ორ მილიარდამდის ავიდა. ბ. მომხსენებელმა აქ საკითხი ფართოდ დააყენა. მან განაცხადა, რომ მმართველმა პარტიამ არა მარტო ეკონომიურ-ფინანსიურ დარგში, არამედ ყველა დარგებში დიდი უნარი გამოიჩინაო. მან რამდენჯერმე ხაზი გაუსვა ამ საერთო პოლიტიკას. ამიტომ მეც ნება მომეცით შევეხო სოციალ-დემოკრატიის საერთო პოლიტიკას.

თავმჯდომარე: ბატონო ორატორო! თქვენ დაგრჩათ ხუთი წუთი.

ლ. შენგელაია: როდესაც შეიკრიბა დამფუძნებელი კრება, მთავრობის სახელით ბ. ე. გეგეჭკორმა აქ წაიკითხა დეკლარაცია. ამ დეკლარაციაში მთავრობა გვპირდებოდა რევოლიუციის მონაპოვართა განმტკიცებას, გაფართოებასა და გაღრმავებას. არც ეს დაპირება ცხოვრებაში გატარებული არ არის, არც ერთი მთავრობას არ შეუსრულებია! თუ სოციალ-დემოკრატიამ რაიმე განამტკიცა, - მან განამტკიცა თავისი საკუთარი დიქტატურა. და როდესაც ჩვენი სოც.-დემოკრატია ამბობს: ჩვენ ყველაფერი გავაკეთეთ, რის გაკეთებაც შეიძლებოდა, მე ვამბობ: დიახ, ეს მართალია! თქვენ გააკეთეთ ყველაფერი ის, რის გაკეთებაც შეიძლება თქვენი პარტიისთვის! თქვენი ბატონობისთვის! ავიღოთ მეორე მუხლი: რევოლიუციის გაფართოვება. ამ მხრივ თქვენ არამც თუ არ შეგისრულებიათ თქვენი დაპირება, არამედ ბევრ თქვენგანს დღეს სასაცილოდაც არ ყოფნის თვით ეს სიტყვა: რევოლიუციის გაფართოვება! მე მოგახსენებთ, რომ თქვენ გააფართოვეთ რევოლიუცია კი არა - თქვენი მადა და გააფართოვეთ ის, რომ ვერაფერმა ვერ გაგაძღოთ. ამას მოწმობს სწორედ ის ფაქტები, რომლებიც მე დღეს მოვიყვანე. ასე რომ, დღევანდელი თქვენი პოლიტიკა ეკონომიური, ფინანსიური, შეიძლება გამოითქვას ორი სიტყვით: სხვისთვის პროლეტარიზაცია, თქვენთვის კი კონცენტრაცია. აი, დღევანდელი თქვენი პოლიტიკა, თქვენი სულისკვეთება! იქვე ამბობდით თქვენ რევოლიუციის გაღრმავებაზე, მარა ერთი ფაქტიც საკმარისია იმის საილუსტრაციოდ, თუ როგორ გააღრმავეთ თქვენ რევოლიუცია. თქვენ გახსოვთ, როდესაც დაიწყო დამფუძნებელ კრების საარჩევნო კომპანია, სხვათა შორის, გაზეთ „ვოზვრაჟდენიე“-ში კოწია თუმანიშვილმა მოწოდება დაბეჭდა, სადაც მოუწოდებდა მოქალაქეთ, რომ ხმა მიეცათ # 2-თვის. ბ. თუმანიშვილი დასძენდა: თუ ჩვენ არ მოგვცემთ ხმას, - ხმა მიეცით # 1-საო. აი, ბატონებო, თქვენ ისე გააღრმავეთ რევოლიუცია, რომ კოწია თუმანიშვილი მთავრობას მხარში ამოუდგა! ჩვენი მთავრობა უპასუხისმგებლო არის, ის არ გრძნობს არავითარ პასუხისმგებლობას. როდესაც ჩვენ რამეს მოვითხოვთ, გვეუბნებიან, ჩვენ თქვენს წინაშე არ ვაგებთ პასუხს, ჩვენ პასუხს ვაგებთ ჩვენი ფრაქციის წინაშეო; ხოლო როცა ფრაქციამ მოსთხოვა პასუხი, ამბობენ, ჩვენ დამფუძნებელი კრების წინაშე ვართ პასუხისმგებელიო! ასე ოთურმს თამაშობს მთავრობა!.. შემდეგ ელემენტარული მოთხოვნილება არის, რომ ჩვენვე შევასრულოთ ის კანონები, რომელსაც ჩვენ ვწერთ. ჩვენ პატივისცემით უნდა მოვეპყრათ იმ დაწესებულებას, რომელიც ხალხის ნების გამომხატველად მიგვაჩნია, და რომ ავიღოთ დამფუძნებელი კრება, მე თქვენ გეკითხებით: განა თქვენ პატივსა სცემთ დამფუძნებელ კრებას? განა ფაქტი არ არის ის, რომ თქვენ კლიტე დაგვადეთ პირზე. ჩვენ რომ ორი საათიც აქ ვილაპარაკოთ, ორ სტრიქონზე მეტს არ გაუშვებს თქვენი სააგენტო! ეს არის პატივისცემა დამფუძნებელ კრებისა, ეს არის პატივისცემა ტრიბუნისა? რა თქმა უნდა, არა! ჩვენ ვცემთ კანონებს და თქვენ სისტემატიურად არღვევთ ამ კანონებს. უბრალო მომაკვდავს რომ დაერღვია კანონი, მას პასუხისგებაში მისცემდით, დახვრეტდით, კატორღაში გაგზავნიდით. და რომ თქვენს მიერ დაწერილ კანონს თქვენვე არ ასრულებთ, აი მაგალითი: ავიღოთ კანონი შეუთავსებლობის შესახებ. ეს კანონი არ ტარდება. თქვენ იცით, მაგალითად, დეკრეტი ტყის შესახებ, რომლის წინააღმდეგი იყო ბატონი ხომერიკი და რომელიც მან არ გაატარა და არც გაატარებს - რაც თურმე მან ფრაქციაშიც განაცხადა; აგრეთვე სამხედრო ფორმის შესახებ კანონი, რომელიც დაარღვია ბატონმა რამიშვილმა. ვის წინაშე აგოს მან პასუხი? ხომ იცით, რომ ამ კანონის დარღვევა სახელმწიფოს სამი მილიონი დაუჯდა?! სხვას რომ ეს ჩაედინა, თქვენ დაუძახებდით მონარქისტს, ანარქისტს, ბოლშევიკს და ვინ იცის, კიდევ რას ეტყოდით. მაგრამ აქ გაჩუმებული ბრძანდებით, იმიტომ რომ ესენი თქვენი ამხანაგები არიან!

თავმჯდომარე: ბატონო ორატორო, თქვენი დრო გათავდა.

შენგელაია: მე ვთხოვ დამფუძნებელ კრებას, რამდენიმე წუთიც მომცეს.

თავმჯდომარე: ორატორი ითხოვს, რომ კიდევ მისცეთ დრო (ხმა: 10 წუთი!). ვინ არის მომხრე, რომ მივცეთ ათი წუთი? მიღებულია. განაგრძეთ.

შენგელაია: თქვენ ამბობთ, ბატონებო, რომ სისტემა შევქმენითო. მე არ ვიცი, სად არის ეს სისტემა. მე მოვიყვან რამდენიმე ფაქტს და მინდა თქვენგან გავიგო, სისტემა არის ეს თუ არა. მაგალითად, ასეთი ტრადიცია დამყარდა სოც.-დემოკრატიაში: ფოთის ქალაქის თავი სცხოვრობს ქუთაისში, ქუთაისის ქალაქის თავი სცხოვრობს ტფილისში და ტფილისის ქალაქის თავი სცხოვრობს ბათომში (სიცილი, ხმაურობა). ეს სისტემა არის? მილიცია თავის უფროსს ემორჩილება, ორივე ემორჩილება ქალაქის თავს. ასე უნდა იყოს, მაგრამ რამიშვილის წესების მიხედვით, ქალაქის თავი ემორჩილება მილიციას. თუ ეს ასე არ არის, კითხეთ ბ. დიომიდე თოფურიძეს და ის გეტყვით (სიცილი). შემდეგ ერობა - თვითმმართველობის ორგანიზაცია ჩვენში ვითომ დამოუკიდებელი არის, მაგრამ ერობათა ცენტრის თავმჯდომარედ არის შინაგან-საქმეთა მინისტრის ამხანაგი. ეს სისტემა არის? როგორი სისტემა არის ეს, რომ პოლიციის მეთაური უდგეს სათავეში თვითმმართველობებს (ვეშაპელი: ეს კონცენტრაცია არის!). სასურსათო უწყების აგენტი მიდის რომელიმე რაიონში, იქვე მიდის სახალხო გვარდიის წარმომადგენელი. ესენი ერთი მეორეს მეტოქეობას უწევენ და ფასი 25-დან 200 მანეთამდე ადის. ეს არის სისტემა? თქვენ უწყობდით ხელს ერობებს? ხდებოდა ეს? არ ხდებოდა. არა თუ დახმარებას უწევდით, თქვენი უადგილო და უკანონო ჩარევით სულ არიეთ ერობების საქმეები. მაგალითს მოგიყვანთ: ორს ერობას ქონდა ნებართვა 10 ათას ფუთი თამბაქოს გატანისა. ეს წაართვეს და იცით ვის მისცეს? სპეკულიანტს და ის მოგება, რომელიც ერობას უნდა დარჩენოდა, დარჩა კაპიტალისტის ჯიბეში. ესაა სისტემა? ესაა თქვენი პოლიტიკა?! ბ. ჟორდანია თავის პოლიტიკას ასე ახასიათებს: არც მარჯვნით, არც მარცხნით (ს. დადიანი: არც წინ, არც უკან!). რა შედეგები მივიღეთ აქედან? გამოვიდა ის, რომ როცა ჩვენ სოციალისტებთან წავედით, ნაციონალისტები გამოვჩნდით, ნაციონალისტებთან - სოციალისტები. ასე რომ, არც ერთი სიაში, გარდა 1 ნომრისა, ჩვენ არ ვწერივართ? (რეპლიკა: თქვენ ბოლშევიკები გინდათ!). ასეთი უკბილო ოხუნჯობა ზედმეტია. ვისაც თვალი და ყური აქვს, გაიგებს, თუ რა გვინდა ჩვენ.

ერთი რამ ახასიათებდა კიდევ თქვენს მოღვაწეობას: ეს არის სოციალიზმის გაკოტრება. რუსეთში ბოლშევიკებმა გააკოტრეს სოციალიზმი, თქვენ აქ აკოტრებთ მას! ფსიქოლოგია სოც.-დემოკრატ. პარტიული მოღვაწისა საუცხოოდ გამოხატა პარლამენტში კარლო ჩხეიძემ. მან სთქვა: ჩვენ არც რისამე გვრცხვენია, არც გვეშინიაო. ეს გაიმეორა თქვენმა ორატორმა ცინცაბაძემ. ეს მართლაც ერთიანად ახასიათებს თქვენს პოლიტიკურსა და ზნეობრივ ავლადიდებას! ყოვლად შეუძლებელია ჭკუათამყოფმა ადამიანმა სთქვას: არც მრცხვენია, არც მეშინიაო. ჩვენ კი გვგონია, ბატონებო, რომ სამარცხვინოსი უეჭველად უნდა გვრცხვენოდეს და საფრთხის გვეშინოდეს! კიდევ ერთი თვისება თქვენი პოლიტიკისა ეს არის: საშინელი წარმოუდგენელი ბიუროკრატიზმი, რომელიც იქამდე მივიდა, რომ თვით თქვენ იძულებული ხართ ამაზე სწეროთ. იგი ვერ დაეტია კოლექტივებში (კედია: გამოხეთქა ნაპირზე!). მაგალითად, თუ ვინმე პროვინციიდან მოდის, გამოანგარიშებული აქვს ორი დღე. ის აქ რჩება ორ კვირას, რადგანაც უხდება სიარული სხვა და სხვა კომიტეტებში, რამიშვილთან, ჯიბლაძესთან, ხომერიკთან. ამისთვის უმიზნოთ იხარჯება ხალხის ფულები, რადგანაც მას გზავნიან ორგანიზაციები (თევზაია: დრო აღარ დაგრჩა, ლეო, ახლა იმპერიალიზმზე ილაპარაკე!). ჩვენი ფრაქცია თქვენი ბიუჯეტის წინააღმდეგ მისცემს ხმას, ის ვერ გახდება თქვენი დანაშაულის მონაწილე!...

თავმჯდომარე: სიტყვა ბატონ თ. ღლონტს ეკუთვნის.

თ. ღლონტი (ს.-ფ.): მოქალაქენო! 3 წელი სრულდება, რაც საქართველოს დამოუკიდებლობა გამოცხადდა. ეს ხანა, მეტად ისტორიულ პირობებში წარმოებული, უდრის არა მარტო წლებს, არამედ საუკუნოებსაც. ამ სარევოლიუციო მოძრაობის პროცესში ბევრი მეტად ცნობილი სახელმწიფო შეიძლება გაკოტრდეს და მრავალი პატარა ერი, რომელსაც არ შეეძლო ოცნებაშიც წარმოედგინათ თავისი დამოუკიდებლობა და ოცნებობდენ ავტონომიაზე ან ფედერატიულ ნიადაგზე მოწყობას, ახლა ასეთი პატარა ერები იღებენ სრულს ეროვნულს თავისუფლებას. უეჭველია, პატარა ერებს ბევრი რამ აქვთ დასამტკიცებელი, რომ მათ შეუძლიათ არსებობა.

კერძოდ, საქართველოს დემოკრატიას განსაკუთრებულ პირობებში უწევს მუშაობა არა მარტო იმიტომ, რომ მისი გეოგრაფიული მდგომარეობა იწვევს ათასნაირ რთულ პირობებს, არამედ იმიტომაც, რომ საქართველოში არსებული პოლიტიკური ძალა არასოდეს ფიქრობდა ეროვნული დამოუკიდებლობის განმტკიცებას. ჩვენ მოხარული ვიქნებოდით, რომ ამ საქართველოს პოლიტიკურ ძალას მისცემოდა მარადიული ხასიათი და თუ ჩვენ აქ კრიტიკით გამოვდივართ ბიუჯეტის განხილვისას, ერთი აზრი გვაქვს სახელმძღვანელოდ: ჩვენ მიგვაჩნია ჩვენი ეროვნული თავისუფლება მარადიულ ძალად, რამდენადაც მას აქვს საშუალება არსებობისა. ჩვენი ასეთი შეხედულება ეროვნებაზე მართლაც მტკიცე უნდა იყოს, ეს არის ჩვენი იდეალი. მაგრამ უნდა გამოგიტყდეთ, რომ ამისი რწმენა არა გვაქვს, არა გვაქვს რწმენა იმ პოლიტიკურ ძალებისადმი, რომელნიც განაგებენ ჩვენს სახელმწიფოს. ჩვენ მივდივართ კომპრომისზე, რომ ხელი შეუწყოთ ამ სახელმწიფოს აღმშენებლობას, მაგრამ ვინიცობაა დადგეს სხვა მომენტი, ჩვენ იგივე ძალა, რომელიც ასე მტკიცედ იცავს ეროვნულ თავისუფლებას, შეიძლება ამ პოლიტიკურმა ძალამ პირველად აიღოს ხელი ასეთი წყობილების დაცვისაგან. ეს შეიძლება იმიტომ, რომ სხვა პოლიტიკური მომენტის დროს დიდ თვალსაჩინო არგუმენტად გამოდგეს შემდეგი დებულება: ჩვენ ჩაუდექით დამოუკიდებელ საქართველოს სათავეში, ვიბრძოდით, მოუწოდებდით ქართველ ხალხს მუშაობისათვის, მაგრამ ბრძოლამ ჩვენმა ვერ გამოიტანა ის ნაყოფი, როგორიც გვინდოდა, ვერ დავიცავით დამოუკიდებლობა, რომ თვითონ ქართველი ხალხის გულში არ არის ის ობიექტური შესაძლებლობა, რომელიც ხელს უწყობს ეროვნულს თავისუფლებას. ამიტომ ვამბობთ: შეიძლება გაკოტრდეს ის ძალა, რომელიც დღეს სათავეში სდგას, მაგრამ ეს სრულიად არ ნიშნავს იმ იდეის დამარცხებას, რომელზედაც აღმოცენდა დამოუკიდებელ საქართველოს არსებობა. ჩვენ იმდენად კი არ გვაშინებს ის, რომ დღევანდელი პოლიტიკური მესვეურები უკიდურეს გაჭირვებაში ჩავარდებიან; ჩვენ გვეშინიან, რომ ეს არის დაკავშირებული, გარდა პოლიტიკური პარტიის არსებობისა, მთელი ერის არსებობასთან.

როცა ამ ბიუჯეტს ვიხილავთ, ჩვენ ვამბობთ: ამ ბიუჯეტით არსებობა არ შეიძლება. ის სახელმწიფო, რომელიც ასეთს ბიუჯეტს წარმოადგენს, იგი ვერ იარსებებს. აქ დამნაშავე იქნება ის პოლიტიკური წრეები, რომელნიც სათავეში არიან. ჩვენ გვინდა ზოგიერთი მუხლებით დავახასიათოთ ის პოლიტიკა, რომელიც ასეთს ცხრილებს ქმნის. ეს მოულოდნელი შემთხვევა არ არის. როცა საქართველო მძიმე პირობებში ჩავარდება, გვეუბნებიან როგორც მინისტრი, ისე ჩვეულებრივი ცინცაბაძეები, თქვენ ანგარიში უნდა გაუწიოთ მთელი ქვეყნის მძიმე მდგომარეობასო. ჩვენი დეფიციტი არ ახასიათებს მარტო საქართველოს რესპუბლიკას, ეს სიძვირე, გაკოტრება ყველგან არის მძლავრ სახელმწიფოებშიაც და ისეთი პატარა სახელმწიფო, როგორც საქართველოა, ვერ შექმნის ახალ სისტემას გადასახადების, რეგალიების და სხვა ასეთების. რასაკვირველია, ობიექტურ მოვლენებზე მითითება არ ნიშნავს, რომ ჩვენი კრიტიკა სავსებით უნდა ამოიშალოს, რადგან მძიმე პირობებში ვართ. ჩვენი მტკიცებით, რომ მძიმე პირობებში ვართ, მტკიცდება, რომ თქვენი პოლიტიკა ამ მძიმე პირობებში უაღრესად მიუღებელია და ის ამწვავებს მდგომარეობას. რასაკვირველია, არ ვიტყვი ნეიტრალურ სახელმწიფოებზე. მე მოგახსენებთ ისეთ სახელმწიფოებზე, რომელნიც ნებსით თუ უნებლიედ იღებდენ მონაწილეობას ომში (რეპლიკა: თქვენი პოლიტიკა?). ჩვენ დარწმუნებული ვართ, რომ ერთადერთი პოლიტიკა, რომელიც შესძლებს რაიმეს გაკეთებას, ეს არის ის პოლიტიკა, რომელსაც სოციალისტ-ფედერალისტთა ფრაქცია აწარმოებს.

თქვენი მუშაობის პოლიტიკური სიმწიფის ნიშანი არის ეს ბიუჯეტი. როგორც ფინანსთა მინისტრის, ისე კონტროლის მოხსენებაში კრინტიც არ არის დაძრული იმ პერსპექტივების შესახებ, რომელნიც უნდა ჰქონდეს სახელმწიფოს. ჩვენი ბიუჯეტი არ არის სრულებით ბიუჯეტი. ჩვენი სახელმწიფო კონტროლი არ წარმოადგენს ისეთ რამეს, რასაც იგი წარმოადგენს ევროპის ყველა ქვეყნებში. აქ მე მაქვს ერთი თხზულება სახელმწიფო კონტროლის შესახებ, თუ როგორ უყურებს კონტროლი ბიუჯეტის საკითხს და რა პერსპექტივებს უშლის ბიუჯეტის განხილვის დროს კონტროლი და ფინანსთა მინისტრი სახელმწიფოს და მის ორგანოებს (ჯუღელი: ავტორი ვინ არის?) ეს ავტორია ბესსონი (დადიანი: ცინცაბაძემ იცის!). ცინცაბაძემ რომ იცის, ეს აშკარაა. ციფრებს ვაკვირდებით. ისინი გვარწმუნებენ, რომ ძველი პოლიტიკით ცხოვრება შეუძლებელია. როცა უბრალო მუშა აკვირდება თავის ბიუჯეტს, ისიც სცვლის თავის ცხოვრებას და პოლიტიკას. მით უმეტეს ასე უნდა მოიქცეს სახელმწიფო. სახელმწიფო კონტროლს აქვს საიდუმლო მოხსენებანი. გარდა საკანონმდებლო ორგანოსი, კონტროლს ხშირად აქვს კონფიდენციალური მოხსენებანი, რომელნიც ჩვენ მიერ არჩეულ მთავრობის თავმჯდომარის ან სამხედრო მინისტრის და აგრეთვე დამფუძნებელი კრების სოც.-დემ. ფრაქციის სახელზეა გაკეთებული და რომელიც არ შეიძლება გამომჟღავნდეს დამფუძნებელ კრებაში. დიაღ, სახელმწიფო კონტროლი გამოყოფს ზოგიერთ საკითხებს და მოახსენებს ზოგიერთ პირებს. ეს დამახასიათებელია ჩვენი კონტროლის მოღვაწეობის და განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც კ. ანდრონიკაშვილი სდგას მის სათავეში. ამ გარემოებას ადგილი არ უნდა ჰქონდეს. ეს მოხსენებები დაწერილი უნდა იყოს ისე, რომ მან კრიტიკა გაუწიოს მთავრობას და მის ორგანოებს. კრიტიკა არ არის საშიში (ჯუღელი: განსაკუთრებით თქვენი კრიტიკა!). მე შემიძლია მოვახსენო ვალიკო ჯუღელს, რომ ჩვენ არ გვაინტერესებს რომელიმე პიროვნების განქიქება. როცა ჩვენ კონტროლს ვახსენებთ, მხედველობაში გვაქვს არა კერძო პირები, რომელნიც სათავეში სდგას, არამედ სახელმწიფო და მისი ინტერესები და ვამბობთ, რომ ეს პირები ავსებენ არა მარტო სახელმწიფოს, არამედ თვით პარტიასაც.

ეს ტრიბუნა იმიტომ არის, რომ აქ დავალაგოთ ფაქტები და ხალხს ვუთხრათ: აი, სად არის ჩვენი ნაკლი და ღირსებანი.

ინგლისში როცა იხილავენ ბიუჯეტს, ხშირადაა შემთხვევები, რომ საკანონმდებლო ორგანო იჭერს ბიუჯეტს 8 თვის განმავლობაში, მაგრამ მიმდინარე ხარჯების კრედიტს ისე იღებს, როგორც ჩვენ ქართულ პარლამენტში ვიღებთ, მიუხედავად იმისა, რომ იქ საკონსტიტუციო ტრადიციები ძვალსა და რბილში აქვსთ გამჯდარი; რომ იქაც ამბობენ, რომ ამ ციფრებით არ შეიძლება გამოვარკვიოთ ყოველგვარი წვრილმანი, იმიტომ რომ ფინანსთა სამინისტროს აქვს საშუალება ამ ცხრილებში ჩამალოს ის, რის გამჟღავნება არ უნდა მას. მე არ ვამბობ, რომ ჩვენი სამინისტროც უეჭველია დამალავს მას, რაც მას სურს; მაგრამ მე ვამბობ იმ პოტენციაზე, რომელიც შეიძლება ჩააქსოვოს, როდესაც ასეთ ანგარიშებს გვიდგენს. მოვალეა კონტროლი, რომ ყველა დეპუტატს ანგარიშები დაუგზავნოს და განგვიმარტოს, რომ ყველასათვის გასაგები იყოს იგი. ჩვენში ეს ასე არ ხდება. სახელმწიფო კონტროლის აუცილებელი ატრიბუტი, რომ ის იდგეს სახელმწიფოებრივ ნიადაგზე, - публичность მისი მუშაობისა, - მისი საჯარო ხასიათია. მაგრამ ამ მხრივ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ სრულიად არაფერი არ ხდება კონტროლის მიერ. ხშირად ყოველ შემთხვევაში, როცა რომელიმე დეპუტატი გაიგებს ცნობას სამინისტროს შესახებ, ან შეკითხვას შემოიტანს დამფუძნებელ კრებაში, ან პრესაში სწერს, გამოდის მთავრობის წარმომადგენელი და ამბობს: ამა თუ იმ დეპუტატსა ეს ცნობა საიდან უშოვნია. ჩვენ ვიცით, რომ როცა შინაგანსაქმეთა სამინისტროს შესახებ იყო შეკითხვა, კონტროლის ბევრი მოხელენი იყვნენ დატუქსული, რომ თქვენ მისცემდით ცნობებს დეპუტატებსო და რა უფლებით მიეცითო. ეს ხდება კონტროლის დაწესებულებაში. როცა ასეთ პირობებში აყენებენ დამფუძნებელ კრების წევრს, რა უნდა ვთქვათ უბრალო მოქალაქეზე, რომელიც მოინდომებს ნაკლის განქიქებას? ამის შემდეგ შეგვიძლია ვსთქვათ, რომ არის ის, რასაც ეძახიან «публичность»-ს? არ არის. მაშასადამე, ჩვენ ბიუჯეტის გაგებისათვის აუცილებელ საჭიროდ მიგვაჩნია როგორც კონტროლის მოხსენება, ისე ის პერსპექტივები, რომელნიც ფინანსთა მინისტრს უდგია წინ, გარკვევა და დასახვა დეფიციტის მიზეზებისა და საჭირო ცვლილების წარმოდგენა. ეს პერსპექტივები არ სჩანს მოხსენებაში. სხვათა შორის ინგლისში, სადაც ფინანსთა მინისტრი თამაშობს, ყველა მინისტრი თამაშობს ყველა მინისტრებზე მეტ როლს ჩვეულებრივ პირობებში, რასაკვირველია, ბიუჯეტის განხილვის დროს ის პირველი გამოდის და დაწესებულებას გადუშლის ამ ბიუჯეტის შინაარსს და მომავალ პერსპექტივებს. აქ ასე არ არის და არც პერსპექტივები არის ნაჩვენები. ეს არის მხოლოდ მკვდარი მასალა. ამას აქვს მხოლოდ პოლიტიკური აზრი, რომელიც ამბობს, რომ ის გეზი, რომლითაც გვიცხოვრია, არ არის სამართლიანი. ეს ბიუჯეტი არის ჩვენი სახელმწიფოს ეგზამენი, ჩვენი მუშაობის ნაყოფი და ეს არის საძირკველი, რომელზედაც უნდა აშენდეს ჩვენი რესპუბლიკა. რაკი ასეთი პესიმისტური აზრი არის გამოთქმული, რაკი ასეთი პერსპექტივები არის, აშკარაა ამ უწყებით მთავრობას სურს ისე სიარული, როგორც მიდის. რა არის ის რესურსები, რომლებსაც კრებს სახელმწიფო და ის პირობები, რომლითაც სახელმწიფოს შეუძლია არსებობა. ყველგან, როცა ბიუჯეტის საკითხს იხილავენ, გასავალის მდგომარეობას განიხილავენ (რეპლიკა: შემოსავლიდან დაიწყეთ!). კერძო მეურნეობის პრინციპი იმით გაირჩევა სახელმწიფო მეურნეობის პრინციპიდან, რომ ეს უკანასკნელი ანგარიშს უწევს იმ რესურსებს, რომელიც აუცილებელია სახელმწიფო მეურნეობის დასაფარავად. როცა ის ამ გასავალს ითვალისწინებს და ხედავს ამ აუცილებელ მინიმუმს გასავლისას, იმის მიხედვით ქმნის წყაროს, რომელიც ხდება ბიუჯეტის შემოსავლის საგნად. რაკი აქ ჩვენ ჩამოვაგდეთ ლაპარაკი შემოსავალზე, უპირველეს ყოვლისა უნდა აღვნიშნო, რომ თავის-თავად ცხადია ამ ბიუჯეტში როგორც შემოსავალი, ისე გასავალი არის პარაზიტული. ვინც ამ ბიუჯეტს შეეხება და არ გაითვალისწინებს დღევანდელ მდგომარეობას, ის შესცდება. ჩვენ არ შეგვიძლია, რომ პატარა რესპუბლიკამ, როგორიცაა ჩვენი რესპუბლიკა, იცოცხლოს ნორმალურ პირობებში იმ ხარჯებით, რომელიც ჩვენ გვაქვს. უმთავრესი ძალა, რომელზედაც აუარებელ ფულს ვხარჯავთ, ეს არის სამხედრო სამინისტრო. ის იღებს 538.791.632 მან. ასეთ თანხას სხვა უწყება არ ხარჯავს. ეს არის შემთხვევით პირობებში. თუ ასეთი გარემოება არის, ეს ავალებს სახელმწიფოს, რომ მან შეამციროს ეს ხარჯები.

ეხლა, ეს პარაზიტული გადასახადი რომ შეიცვალოს, მაშინ ისე შეგვეძლო გვეცხოვრა, როგორც ნორმალურ პირობებში თუ არა? რასაკვირველია, ვერც მაშინ.

პირდაპირი გადასახადი იძლევა 108.929.700 მან., არაპირდაპირი - 170.801.000 მანეთს. რკინის გზის ექსპლოატაცია იძლევა ზარალს. ეს, როგორც მოგეხსენებათ, დადებითი აქტი არ არის. არის შემოსავალი მიწების გაყიდვისაგან და ბაჟებიდან. სხვა შემოსავალი არ არის, არ არის წმინდა რეგალიები და სხვ.

უმთავრესი წყარო შემოსავლისა არის პარაზიტული, რომელსაც ყოველი მოქალაქე ებრძვის, ყოველი დემოკრატიული ელემენტი სცდილობს განდევნოს (ლ. ნათაძე: პირდაპირი გადასახადი პარაზიტულია?). დიახ, პირდაპირი გადასახადი დღევანდელ პირობებში პარაზიტულია. პირდაპირ გადასახადს ერთი აზრი აქვს: დაბეგრილ იქმნას ის სოციალური კატეგორია საზოგადოებისა, რომელიც ზედმეტ შემოსავალს ღებულობს. მაგრამ მე თქვენ გეკითხებით: საქართველოში ვის ხვდება ეს პირდაპირი გადასახადი? - ყველაზე მეტად მუშათა კლასს, ღარიბ ელემენტებს. ჩვენში მუშა და ინტელიგენტი საშუალოდ ღებულობს 3000-5000 მან. ამ ჯამაგირს ღებულობს მუშათა კლასი და ეს არის თუ არა ის მინიმუმი, რომელსაც ძველად ეძახდენ ნაციონალურ მინიმუმს. მუშა, რომელიც ნორმალურ პირობებში, მაგ. 1914 წელს, ღებულობდა 60 მანეთს, დღეს უნდა ღებულობდეს 28 ათას მანეთს. ფაქტიურად კი ის ღებულობს 3 ათას მანეთს და თქვენ კი ბეგარა უნდა დაგედოთ მაშინ, რომ მას 28 ათასი მანეთი ჰქონდეს თვიური ჯამაგირი.

ჩვენ ვამბობთ, რომ პირდაპირი გადასახადის უმთავრესი ლეიტ-მოტივი იმაში მდგომარეობს, რომ დაბეგროს საზოგადოების პარაზიტული ელემენტები და ისეთი სპეკულიანტური ძალები, რომლებსაც აქვთ დიდი შემოსავალი. თქვენი გადასახადები კი ხვდება მშრომელ კლასს და საზოგადოების ღარიბ ელემენტებს, რომელთა შემოსავალი მათ მინიმალურ მოთხოვნილებასაც კი ვერ აკმაყოფილებს. ეს გამომდინარეობს იმ ყალბი პოლიტიკიდან... (ლ. ნათაძე: პირდაპირი გადასახადი პარაზიტულია?). პირდაპირი გადასახადი თეორეტიულად კარგია, მაგრამ თქვენი პრაქტიკით საქართველოში კი ძალიან ცუდი. რასაკვირველია, მე არ ვამბობ, რომ ყველა განთავისუფლებული იყოს გადასახადისაგან. მე ვამბობ იმას, რომ ეს გადასახადები სრულიად მუშათა კლასს არ უნდა აწვებოდეს.

ჩვენი ბიუჯეტი არის დეფიციტიანი. არის ერთი სოციალური კატეგორია, რომლის ბიუჯეტი არ არის დეფიციტიანი. ეს არის სპეკულიანტური ბურჟუაზია, რომლის აგენტები გაცილებით უფრო მეტს ღებულობენ, ვიდრე სახელმწიფო მოსამსახურენი. ეს სპეკულიანტურ კაპიტალის წარმომადგენლები, რომლებმაც შეიძინეს დიდძალი ქონება, ახალი სახლები და კარგადაც ცხოვრობენ, სრულიად ხელუხლებლები არიან და თქვენი გადასახადები ხვდება იმ მუშებს და გლეხებს, რომლებიც თვიურად ღებულობენ 3-5 ათას მანეთს, ძველი კურსით - 8-10 მანეთს. მაშასადამე, თქვენი პირდაპირი გადასახადი არის პარაზიტული.

რაც შეეხება არაპირდაპირ გადასახადებს, ესეც პარაზიტულ წყაროს წარმოადგენს ჩვენი ბიუჯეტისას. ჩვენ აქ გვეტყვიან, რომ არაპირდაპირი გადასახადი შეიძლება ხანდისხან პროგრესიულ მოვლენად ჩაითვალოს. ჩვენ მეტად მძიმე მდგომარეობაში ვცხოვრობთ და დიდი ზომიერების და ტაქტის გამოჩენა არის საჭირო. ჩვენ მივიღეთ კანონი, რომელიც არაპირდაპირ გადასახადს ეხება. თქვენ მოგეხსენებათ, რომ ეს პირდაპირი და არაპირდაპირი გადასახადი ეხება ფართო მასას.

რას ქმნის ეს სახელმწიფოში მუშათა კლასისათვის? როცა ამას ჩვენ დემოკრატიულ თვალსაზრისით უარვყოფთ და მივიღებთ ზოგიერთ სამწუხარო კორექტივებს, ამან არ უნდა გაგვიტაცოს. ჩვენ მხედველობაში უნდა მივიღოთ, რომ ცხოვრება ძვირდება და შეუძლებელია, რომ გადასახადები ერთ დონეზე დადგეს. შეიძლება, მაგალითად, რომ ერთი ნივთი 100 მანეთი ღირდეს და სახელმწიფომ ამდენი ვერ აიღოს, მაგრამ სამაგიეროდ მას შეუძლიან სხვა საგნებიდან უფრო მეტი აიღოს. რაკი ცხოვრება ძვირდება, ფინანსთა სამინისტრომ მიიღო ერთი ელასტიური კანონი, რომლის მიხედვით, ცხოვრების გაძვირებასთან ერთად უმატებს ბაჟებს. ამან გამოიწვია ცხოვრების გაძვირება კიდევ უფრო ძლიერად. ჩვენს სახელმწიფოში არავის არ უჭირავს ისეთი სადავე, რომელიც ამ სპეკულიანტებს შეაჩერებს. ვაჭარი თუ სწევს ფასს საქონელზე, მთავრობა და შრომის სამინისტრო ამას ადასტურებს ხელფასის აწევით და ყოველგვარ სახელმწიფო ქონებაზე ფასის გადიდებით. და ამას სჩადის არა მარტო მთავრობა, არამედ ქალაქი, კოოპერაცია, რკინის გზა და სხვ. ყველა სისტემატიურად სწევს ფასებს. რაკი ერთი პრინციპი მიიღო მთავრობამ, ყველა სწევს ფასებს და იზრდება სიძვირე. გამოდის, რომ თითქოს ყველანი შეხმატკბილებულან და შემდგარან სახელმწიფო ურემზე, რომელსაც იმ ნაპრალისაკენ მივყევართ, რომლითაც შეიძლება გადავიჩეხოთ. ჩვენი ბიუჯეტის დეფიციტი დავიწყეთ 100 მილიონით და დღეს მილიარდებზე გვაქვს ლაპარაკი (გელეიშვილი: გავიზარდენით!). ბერონი თავის გამოკვლევაში ამბობს, რომ სახელმწიფოს გაზრდისთანავე მთელი რიგი პარაზიტული წყაროების შემოსავლისა მცირდება. სახელმწიფოს ზრდა ამცირებს პარაზიტულ ელემენტებს. მაშინ იქნებოდა დამარწმუნებელი ბ. პეტრე გელეიშვილის ნათქვამი, რომ ჩვენი შემოსავლის წყაროს გაზრდა ეტყობოდეს, მაგრამ კონტროლის მოხსენებიდან ეს არა სჩანს. ჩვენ კი არ გავზრდილვართ, ფინანსიურად გავკოტრდით, დავპატარავდით. თქვენი მტკიცება რომ მართალი იყოს, ჩვენი ბიუჯეტი ასეთი დეფიციტიანი არ იქნებოდა. მაგრამ ჩვენი დეფიციტი კიდევ უფრო გაიზარდა და დღეს უფრო ღარიბები ვართ ფინანსიურად, ვიდრე გუშინ ვიყავით. აი, სწორედ ამას უნდა გასწორება.

არც ერთი საღი შემოსავლის წყარო, რომელსაც უნდა ეყრდნობოდეს სახელმწიფო, არა გვაქვს. თანამედროვე სახელმწიფოს სიმტკიცის აუცილებელი პირობა და მისი დამახასიათებელი არის ის, რომ თანამედროვე სახელმწიფო არის აღებ-მიცემობის, მრეწველობის და მეურნეობის სახელმწიფო.

თანამედროვე სახელმწიფო არ არის უბრალო ადმინისტრაციული ძალა. იგი არის მრეწველი, ვაჭარი, მეურნე. მისი უმთავრესი დამახასიათებელი თვისება არის, რომ მას აქვს საზოგადოებრივი პოლიტიკა და კერძო ვაჭარს, მევახშეს კი ეს არ აქვს. სოც.-დემოკრატები ვერ არჩევენ, თუ რას ნიშნავს სახელმწიფოებრივი და რას ნიშნავს კერძო მეურნეობა. შრომის ხელშეკრულების შესახებ ჩვენ ვამბობდით, რომ 8 საათის სამუშაო დრო არ შეეფერება თანამედროვე მდგომარეობას. მე მეუბნებიან კოოპერაციის და სხ. შესახებ. ბ. თევზაიას ვერ გაურკვევია სახელმწიფოებრივ და კერძო მეურნეობის ხასიათი. რა პრინციპზე არის აგებული კერძო მეურნეობა? კერძო მეურნეობის ლეიტ-მოტივი არის უეჭველად მოგება, სახელმწიფოებრივი მეურნეობის - საზოგადოებრივი სარგებლობა (ხმა: წაგება!). შეიძლება წაგებაც! ფინანსიურ მეურნეობაში არიან მთელი რიგი დარგებისა, რომლებიც ზარალს იძლევიან (ხმაურობა). არის დარგები, რომლებიც სანახევროდ იძლევიან შემოსავალს. არის დარგები, რომლებიც ზარალსაც იძლევიან, მაგრამ ამასთანავე არის ისეთი დარგებიც, რომლებიც მოგებას იძლევიან. სახელმწიფოებრივი მეურნეობა საზოგადოებრივი სარგებლობის პრინციპით ხელმძღვანელობს, კერძო კი მოგების პრინციპით. ასეთია გარჩევა კერძო და სახელმწიფოებრივ მეურნეობას შორის. დიდმა ეკონომისტმა ჰილფერდიგნმა დასწერა დიდი ტრაქტატი, სადაც ამტკიცებდა, რომ ზოგჯერ საზოგადოებრივი მეურნეობა ზარალსაც ნახულობს, მაგრამ მას შეუძლიან კონკურენციის ატანა (ხმაურობა). რასაკვირველია, მე იმას არ ვამბობ, რომ საზოგადოებრივი მეურნეობა საზოგადოდ ზარალს ემყარება. სახელმწიფოს აქვს მთელი რიგი გადასახადებისა და მთელი რიგი წარმოების ისეთი დარგებისა, რომელშიც სახელმწიფოს მოგება აქვს. ამ მოგებიდან ფარავს სახელმწიფო იმ ზარალს, რომელიც მას ზოგიერთ წარმოების დარგებიდან აქვს. სახელმწიფოებრივი მეურნეობის კლასიფიკაცია ასეთია: ის აწარმოებს ისეთ დარგებს, რომლიდანაც იღებს მოგებას, აქვს სარგებლობა; მაგრამ აწარმოებს ისეთ დარგებსაც, რომლიდანაც აქვს სანახევრო შემოსავალი და ან სრულიად არ აქვს (ხმაურობა. ი. სალაყაია ადგილიდან: ახლა ასწორებთ შეცდომას!). ბატონებო! არ შემიძლიან ერთ წინადადებაში ჩამოვასხა მთელი ჩემი აზრები ამ დიდი საკითხის შესახებ. მთელი სახელმწიფოებრივი მეურნეობის კვინტესენცია ამაში მდგომარეობს. ჩვენ შენახული გვაქვს ერთი საზოგადოებრივი კატეგორია, რომლისგან აუარებელი შემოსავალი აქვს და რომელიც უბრალო კაპიტალზე 80 პროც.-100 პროცენტ მოგებას იღებს. ეს კლასი, რომლის მადას საზღვარი არ აქვს, სრულიად უზრუნველყოფილია (სპ. კედია ადგილიდან: კოოპერატივი „მეურნე“ რამდენს იგებს?). „მეურნე“ იგებს 15 პროცენტს, მხოლოდ გლეხკაცობა აგებს (სპ. კედია ადგილიდან: კოოპერატივი „მეურნე“ ხომ იღებს!). კოოპერატივი „მეურნე“ იღებს საქონელზე მაქსიმუმ 15 პროც. (სპ. კედია: ისე ცხონდი შენ!). თქვენ სახელმწიფოს ყოველთვის გაუთხრით სამარეს, როგორც ეხლა უთხრით.

დეე, ყველამ იცოდეს, რომ გლეხ-კაცობის ბიუჯეტი არის დეფიციტიანი. მენშევიკებს, რასაკვირველია, მაინცა და მაინც დიდი სიყვარული არა აქვსთ ბიუჯეტისა. აქ მათი პოლიტიკური პლანები არის, ისინი ხომ ორმაგ პოლიტიკას აწარმოებენ: აი, საქართველოს მუშათა კლასის სახელით მიმართავენ ევროპის მუშათა კლასს, - ჩვენში ნამდვილი მუშათა დიქტატურა, პროლეტარიატის დიქტატურა არისო, და ამავე დროს იმპერიალისტებს ეუბნებიან: სადაა ჩვენში დიქტატურა პროლეტარიატისა, ჩვენში მევახშეობა განვითარებულია, კერძო ინიციატივა ფარფაშობსო და სხვა. ეს არის მთავრობის პოლიტიკა: არც მარჯვნივ, არც მარცხნივ. და ეს თამაში მარჯვნიდან მარცხნივ და მარცხნიდან მარჯვნივ ჰქმნის იმ გაუგებრობას და ალიაქოთს, რომელიც იწვევს იმას, რომ ყოველი საზოგადოებრივი კლასის უბედურებაზე იმკის ბედნიერებას ბურჟუაზია. ყოველთვის ყველა მომენტში ის მოგებულია, როცა რეაქცია, როცა ანომალური მდგომარეობაა, როცა ომია ან რევოლიუცია, ყოველთვის ბურჟუაზიაა გამარჯვებული. ასე იყო ყოველთვის საქართველოში. ეს იმიტომ, რომ მენშევიკების გამოურკვეველი პოლიტიკა ჰქმნის იმ ნიადაგს, როდესაც ბურჟუაზიას შეუძლიან წყალი აამღვრიოს და იქ თევზები დაიჭიროს. ეხლა ავიღოთ ჩვენ გასავალი. მე ძალიან მაინტერესებს და ალბათ თქვენც მიაქცევდით ყურადღებას, რომ დიდი ძალი ამ ბიუჯეტისა არის სამხედრო სამინისტრო, ხოლო ყველაზე უფრო პატარა, როგორ გგონიათ, ვისი იქნება? ყველაზე უფრო პატარა არის შრომის სამინისტრო. რასაკვირველია, შრომის სამინისტრო ისეთ დიდ როლს არ თამაშობს ჩვენს სახელმწიფოში. რა ძალას წარმოადგენს შრომა და ან რა უფლება აქვს მას ჩვენში? რასაკვირველია, არავითარი. ჩვენში შრომას არა აქვს ის უფლებები, რომელთაც ევროპის ბურჟუაზია იღებდა ამ რევოლიუციამდის. პატივცემული პროფ. სიმონ ავალიანი ამბობდა სახელმწიფო ბანკის გახსნის დროს (სპ. კედია: რა სთქვა?), ჩვენ გარდამავალ ხანაში ვცხოვრობთ (სპ. კედია: კიდევ რა სთქვა?). ჩვენ ვდევნით კაპიტალს და თანდათანობით მივდივართ სოციალიზმისკენო (სპ. კედია: კიდევ?). რას ნიშნავს ეს? ეს ნიშნავს იმას, რომ ჩვენი რევოლიუცია, თანამედროვე რევოლიუცია არის სოციალისტური ხასიათის. თუ მივდივართ კაპიტალიზმიდან სოციალიზმისკენ, თუ ეს არის გარდამავალი ხანა, აშკარაა, რომ პერიოდი არის სოციალისტური პერტურბაციების პერიოდი. და თუ ეს არის სოციალისტების პერტურბაციების ეპოქა, სოციალისტური პერტურბაციების ხანა, მე მინდა ვკითხო შრომის სამინისტროს: როგორ მოხდა, რომ ამ გარდამავალ ხანაში ყველაზე სუსტი, პატარა, უბადრუკი არის შრომის სამინისტრო? ამ სამინისტროს არ მიაჩნია საჭიროდ, რომ ან თვითონ, ან თავისი ამხანაგი გამოეგზავნა ბიუჯეტის განხილვის დროს, რომ გაეგოთ, რას ამბობენ ხალხის წარმომადგენელნი.

ეს იმიტომ, რომ გასაკეთებელი ბევრი არა აქვსთ რა. რა გააკეთა მან ამ სამი წლის განმავლობაში? სრულიად არაფერი. არც ერთი სერიოზული კანონი არ გამოსულა ამ დროში. ამიტომ არის, რომ როდესაც დამფუძნებელ კრების ბიუჯეტი უდრის 10 მილიონ მანეთს, მთავრობის - 181 მილიონს, შინაგან-საქმეთა სამინისტროსი - 257 მილ., სახალხო განათლების - 137 მილ. მან., სამხედრო სამინისტროსი - 538 მილ. მან., გარეშე-საქმეთა სამინისტროსი - 24 მილ. მან., იუსტიციის სამინისტროსი - 55 მილ. მან., ფინანსთა და ვაჭრობა-მრეწველობის - 293 მილ. მან., მიწად-მოქმედების - 83 მილ. მან., შრომის სამინისტროსი არის მხოლოდ ერთი მილიონი მანეთი. მე ამას განსაკუთრებულ ყურადღებას მივაქცევ იმიტომ, რომ ჩვენს ბიუჯეტში მას სულ პატარა ადგილი აქვს დათმობილი. მაგრამ ჩვენ ვფიქრობთ, აქ არის რეალური უმთავრესი ძალა და ბიუჯეტიც სწორეთ ამაზე უნდა იყოს აშენებული (სპ. კედია: აბა, რას იტყვით ამაზე?). თქვენ ძალიან კარგად იცით, რას ვიტყვი. თქვენ ეს ძალიან გაღელვებთ და ვერც შეურიგდებით. რისთვის არის, რომ ასე პატარა ძალა აქვს შრომის სამინისტროს? ეს იმიტომ, რომ მას არავითარი უფლებები არა აქვს. მხოლოდ მაშინ ექნება მას მეტი სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობა, როდესაც მას უფლებები ექნება, როდესაც ის იქნება სახელმწიფოს ბატონი (ვ. თევზაია: რომ მეტი გამოდგეს, მაშინ რას იზამ? კონტროლის მოხსენება?). მე ვიცი და თქვენც მოგეხსენებათ, რომ სახელმწიფო კონტროლს აქვს ერთი აშკარა მოხსენება და მეორე პატარა, ფარული მოხსენება. შეიძლება კიდევ სხვა მოხსენებაც იყოს, ეს მე არ ვიცი (სპ. კედია: მუშათა მაგიდა? მომარაგების სამინისტრო?). მე მივხვდი, რასაც ამბობთ თქვენ. თქვენ ალბად ამბობთ, რომ ჩვენმა მთავრობამ გადასცა შრომის სამინისტროს განკარგულებაში საკმაო თანხა სასურსათო ოპერაციებისთვის. მე არ ვამბობ, რომ ეს სასურსათო ოპერაცია მართლაც დიდ სარგებლობას არ აძლევს შრომის ხალხს. მას პურს ურიგებენ, მაგრამ ეს საქმე ძალიან ცუდად არის მოწყობილი (ასათიანი: ბოლშევიკებს კარგად აქვთ მოწყობილი? სპ. კედია: აზიაში მაინც?!). ამაებზე მე აქ მექნება ლაპარაკი, ვინ ადგია აზიურ პოლიტიკას. თუ თქვენ გესმით აზიური პოლიტიკა, როგორც ჩამორჩენილი ქვეყნის პოლიტიკა, დაინახავთ, რომ ერთად-ერთ ჩამორჩენილ პოლიტიკას აწარმოებს ჩამორჩენილი ბურჟუაზია და ის კოალიცია, რომელიც არის მენშევიკებს და ნაციონალ-დემოკრატებს შორის (ხმა ადგილიდან: ბოლშევიკები?). მე ვამბობ, ბოლშევიკებს დიდი პერსპექტივები აქვთ (ვ. თევზაია: ნუ შესტოპავ, ფრაქციის წარმომადგენელი ხარ! ხმა ადგილიდან: სოვდეპიაში რა არის?). სოვდეპიას ვერც საზოგადო მეურნეობაში, ვერც საზოგადო თანხების მოვლაში, ვერც ერთ დარგში ვერ დასცინებთ.

აქ ხშირად ლაპარაკობთ, რომ საქართველო არსებობს, მას ანგარიშს უწევენ და სხვ. ყოველ შემთხვევაში საბჭოთა რუსეთს ერთი რამ მაინც შეუძლიან სთქვას, რომ ამ დიდ რევოლიუციის პროცესში, რომლის მსგავსი არ განუცდია არც ერთ ერს, ამ დიდ შემოქმედების პროცესში ამ ხალხმა შესძლო ის, რომ (ხმა ადგილიდან: დაანგრია რუსეთი!) მას დღეს ანგარიშს უწევს ევროპა (ხმაურობა, თავმჯდომარე ზარს რეკავს), თქვენ ანგარიშს არ უწევთ ფაქტს. თუ დღემდე შესძლო სახელმწიფომ არსებობა, ეს იმიტომ, რომ მათ საკუთრების საკითხი დააყენეს ისე, როგორც უნდა დაეყენებინათ. მათ სახელმწიფო გააბატონეს საკუთრებაზე და მთელი ერის სიმდიდრე, მთელი მეურნეობა დარჩა სახელმწიფოს.

ჩვენი სახელმწიფო გაცილებით მეტს ღებულობდა, ვიდრე აძლევდა უცხოეთს. ამიტომ ასეთ კრიტიკულ მდგომარეობაში ვართ. მაგრამ რუსეთმა, რომელსაც გროშიც არ მიუღია უცხოეთიდან, შესძლო წარმოების და საკუთრების ტრანსფორმაციის საკითხის ისე დაყენება, როგორც ეს საჭირო იყო.

მე მაკვირვებს, როდესაც თქვენ აქ ლაპარაკობთ საქართველოზე, იტყვით ხოლმე: აი, მაგალითად, აიღეთ ჩვენი რკინის გზა. ჩვენ ტრანსპორტი გვაქვს, რკინის გზით დავდივართ, ჯარი გადაგვყავს ერთი ადგილიდან მეორეზე. ეს არის ემბლემა იმისა, რომ რკინის გზა არის ძარღვი სახელმწიფოსი. თუ რუსეთში მეურნეობა არ არის, თუ იქ წარმოება არ არის, თუ ძალთა მობილიზაცია, ჯარის გადაყვან-გადმოყვანა, თავის დროზე და სადაც საჭიროა, არის ხან ჩრდილოეთით, ხან სამხრეთით, ხან აღმოსავლეთით, ხან დასავლეთით, თავის დროზე საჭირო მასალის მიწოდება, სურსათის მიწოდება ხდება, რა არის ეს ბოლოს და ბოლოს? სახელმწიფო იჩენს ძალას იქ, სადაც საჭიროა და თუ ის ისეთ სახელმწიფოებს, რომელთაც ზურგში მჭიდროდ მოწყობილი რკინის გზის ქსელი აქვთ, თუ ასეთ სახელმწიფოებს არა თუ უძლებს, მტერს ამარცხებს კიდეც, ეს იმას გვიმტკიცებს, რომ იქ წარმოება არის, იქ მეურნეობა არის (საერთო ხმაურობა, ხმა ადგილიდან: ჩვენ უფრო ბევრი მტერი დავამარცხეთ! ალ. ასათიანი: მაშ, მივიღოთ ბოლშევიზმი!). თქვენ ყველგან ბოლშევიზმი გელანდებათ!

ჩვენი კრიტიკა ბიუჯეტისა დამთავრდება იმით, რომ საქართველოში კერძო საკუთრების პრინციპები უნდა დაექვემდებაროს სახელმწიფო პრინციპებს. ეს იქნება საბოლოო დასკვნა. და როდესაც თქვენ ამბობთ, ეს ბოლშევიზმი არისო, მე გეტყვით, ბოლშევიკები თქვენი ამხანაგები იყვნენ და თქვენთან ერთად უარყოფდენ მიწის და ქარხნების სოციალიზაციას. მაშინ ბოლშევიკები თქვენთან ერთად სულ სხვას იძახდენ. და მე მგონია, დროა ის პოლიტიკური ძალა, რომელიც სახელმწიფოს სათავეში უდგია და ხალხის სვე-ბედს სწყვეტს, ასეთი ძალა უნდა გაერკვიოს, სად იწყება ბოლშევიზმი და სად იწყება სხვა სოციალისტური შემეცნება (ლ. ნათაძე: თქვენი ფრაქცია იზიარებს თქვენს აზრს?). მე ვლაპარაკობ, როგორც სოციალ-ფედერალისტთა ფრაქციის წარმომადგენელი და არაფერს ახალს, რასაც არ ვამტკიცებდით, არ ვამბობ.

ჩვენ ვამბობთ, რომ შრომის სამინისტრომ სრულიად უფლების გარეშე დააყენა მთელი რიგი შრომის ძალებისა. როცა აქ ვიხილავთ შრომის ხელშეკრულებას, მე აღვნიშნე, რომ 1884 წ. და 1894 წელში თვით ბუჟუაზიულმა პალატამ კვალიფიკაცია გაუკეთა როგორც კერძო დაწესებულებებს, ისე სახელმწიფო დაწესებულებების კავშირებს და დაავალა სახელმწიფოს ხელისუფლების წარმომადგენელთ, რომ თქვენ ეს უფლება უნდა გაავრცელოთ სახელმწიფო დაწესებულებების მოხელეებზეო. ამაზე ადგა ბ. თევზაია და სრულიად გაუგებრად, რადგან ვერავინ ვერ გაიგებდა, ვის იცავდა, კაპიტალისტებს თუ სხვას, - უარყო ეს ფაქტი. ჩვეულება არის დამფუძნებელ კრებაში, როდესაც ს.-დ. ორატორი გასაჭირ მდგომარეობაში ჩავარდება, ტაშს დაუკრავენ მას. და აქაც, როდესაც ის გასაჭირ მდგომარეობაში ჩავარდა, ის ტაშით დააჯილდოვეს (ალ. ასათიანი: რა შუაშია აქ შრომის ხელშეკრულება?). როგორი იყო ტენდენცია ამ სახელმწიფოებში? თვით ევროპის სახელმწიფოებში იყო შექმნილი თეორეტიულად, რომ კერძო დაწესებულებაში და მეურნეობაში შეიძლება მუშებს ქონდეთ შეკავშირების უფლება, მაგრამ სახელმწიფო დაწესებულებებში კი ეს არ შეიძლებაო. მართლაც ერთი მარქსისტი ფრანგი მწერალი პოლ-ლიუი, რომელსაც აქვს ბევრი ნაწარმოები საფრანგეთის მუშათა პროფესიონალურ მოძრაობის შესახებ (თევზაია: მარქსისტი არის?) დიახ, მარქსისტია, მაგრამ საქმისათვის სულ ერთია, ვინც არის; ეს მე არ მაინტერესებს, მისი ვინაობა, ვინც უნდა იყოს, მე ვამბობ, რომ პოლ-ლიუის აქვს მთელი რიგი შრომებისა და აქვს აგრეთვე შრომა „სახელმწიფო და მუშა“ და აგრეთვე «Исторія синд. движенія во Франции», ის ახასიათებს აქ ბურჟუაზიის შრომის პოლიტიკას. აი, რას სწერს: «Государство сдѣлало въ свое время все возможное, чтобы задержать синдикальное развитіе въ частномъ производствѣ; оно также неуклонно боролось и противъ какой бы то ни было коллективной дѣятельности среди своихъ служащихъ, но принуждено было отступить передъ натискомъ болѣе сильнымъ, чѣмъ его собственное сопротивленіе».

ეს იქაური ბურჟუაზიულ-სახელმწიფოებრივი ტენდენცია სავსებით არის შეთვისებული მენშევიკების მიერ. აი, ბატონებო, უკულტურო აზიის პოლიტიკა აქ იხატება. იქაური სახელმწიფო ჯერ ხელს უშლიდა, რომ პოლიტიკური ორგანიზაციები განმტკიცებულიყო კერძო დაწესებულებებში. მაგრამ როდესაც სინდიკალიზმი და პროფესიული მოძრაობა გაძლიერდა, დიდი გახდა. იქ რასაკვირველია კოალიციის უფლებები შეზღუდული იყო და პალატამ მიიღო დებულება, რომ ეს უფლებები უნდა მიეცეს და გაფარდოვდესო. აი, პატარა ისტორია: «Тщетно питался Жюль Ромъ не признавать за синдикатомъ почтовыхъ служащихъ законнаго существованія (16 ноября 1891 г.). Жонаръ 22 мая 1894 г. остался въ палатѣ въ меньшинствѣ за то, что будучи министромъ общ. Работъ отказался въ этомъ правѣ государственнымъ желѣзнодорожнымъ служащимъ, въ то же время палата депутатовъ приняла резолюцію, слѣдующимъ образомъ истолковывающую законъ 1884 г., «Палата, принимая во вниманіе, что законъ 84 г. касается также служащихъ и рабочихъ въ государственныхъ предпріятіяхъ, призываетъ правительство уважать его и облегчить его примѣненіе».

1894 წელს თუ მთავრობამ რამე მუშას ახლა წაართმევს? (თევზაია: ესეც ჩავიწეროთ?). თქვენი მხოლოდ წერაა და დასწერეთ. მე ვამტკიცებ, რომ თან და თან მუშათა მოძრაობა ფართოვდება. ახლა მინისტრების შესახებ რა სწერია: «Свободы ассоціаціи добывались всевозможныя категоріи служащихъ въ общ. учрежденіяхъ. Три министра народнаго просвѣщения, - Буржуа, Комбъ и Рамбо - накладывали свое ვეტო на подвѣдомственный имъ персоналъ» (კითხულობს). ახლა უფრო ახალი დრო: «Синдикальное движеніе росло. Въ мартѣ 1901 г. Военный министръ и въ октябрѣ 1902 г. морской министръ должны были капитулировать». (ხომერიკი: რაზე ლაპარაკობთ?). მე მეტად მოხარული ვარ, რომ მეკითხება მიწათ-მოქმედების მინისტრი, რომელმაც გამოსცა ცირკულიარი, რომელიც უკრძალავდა სოფლის მუშებს პროფესიული კავშირების დაარსებას. თქვენ აკრძალეთ ეს კავშირები და ამიტომ მიიღეთ ამდენი პროტესტი (კედია: ეს არ არის მართალი, ეს ანარქიზმი იყო?). მე ვამტკიცებ თქვენს წინაშე, რომ ევროპაში პროფესიონალური კავშირების უფლებები დიდი ხანია განსაზღვრულია და მოგეხსენებათ ეს თუ არა, მე არ ვიცი, საბიუჯეტო მსჯელობა გაგრძელდება თუ არა და მე დაუმტკიცებ დამფუძნებელ კრების წევრებს, რომ მიწის მუშები მოითხოვენ ზედმეტი მიწების პროფესიული კავშირისათვის გადაცემას განაწილების უფლებით. ხომერიკი ამბობდა, ეს არ შეიძლება, შეუძლებელია კავშირებს განაწილების უფლება მივცეთო. თქვენ გამოეცით ცირკულიარი, რომელიც არ შეეფერება მუშათა ინტერესს. ამ თქვენმა მოუფიქრებელმა ცირკულიარმა ააღელვა ხალხი. მათ გამოგზავნეს საპროტესტო ბარათი „ერთობაში“, მაგრამ „ერთობის“ რედაქციამ არ დაბეჭდა და იქ ეგონათ, რომ ამას ვერავინ გაიგებს (ხომერიკი: ეგ ძალადობა იყო!) (კედია: სწორედ!) (ასათიანი: არა, ეს რევოლიუციონური აქტი იყო, არა, თედო?!).

თავმჯდომარე: ორატორო, თქვენი დრო გათავდა. ცოტა ხნის კამათის შემდეგ ღლონტს ეძლევა კიდევ 15 წუთი.

თ. ღლონტი: რაც შეეხება კიდევ უფრო დიდ უფლებებს, რომელზედაც ლაპარაკობს პოლ-ლიუი, ეს გახლავთ კოლექტიური ხელშეკრულობის საკითხი, რომელსაც მენშევიკები რევოლიუციის დიდ მონაპოვრად ასაღებენ, თუმცა ამ მხრივ ევროპაში ურევოლიუციოდაც ბევრი რამ არის გაკეთებული. ბურჟუაზიულს ევროპაში ისეთი რევოლიუციონური კანონია, რომელიც თქვენ უნდა მიიღოთ საკონსტიტუციო მუშაობაში ლეიტ-მოტივად, მაგრამ ეს იმას კი არ ნიშნავს, რომ ჩვენ არ შეგვიძლია მუშათა საქმე კიდევ უფრო გავაუმჯობესოთ, ვიდრე ეს არის ბურჟუაზიულს ევროპაში. ჩვენში დიდ ყურადღებას აქცევენ სატარიფო პალატას, ამ თაიგულს ბურჟუაზიის და პროლეტარიატის სოლიდარობის. ეს პალატა, მაგალითად, ხელფასს სწყვეტს საერთო კრებაზე, სადაც წარმოდგენილია ერთი ნაწილი მუშებისა, მეორე ნაწილი ხაზეინებისა და ეს შეერთებული კრება განაგებს ყოველ საქმეს. ეს იყო ლეიტ-მოტივი მენშევიკების მუშათა პოლიტიკისა. თქვენ ამბობთ, რომ ეს არის მონაპოვარი რევოლიუციისა, ევროპიული მოვლენა ჩვენს ცხოვრებაში. ჩვენ ვამბობთ, რომ ეს ძალიან ძველი არის. ეხლა რაც შეეხება უფლებას, რომელიც მოვიყვანე აქ, ეს არის მონაპოვარი თანამედროვე რევოლიუციისა. მუშები ახლა გაცილებით მეტს მოითხოვენ: სახელმწიფო კონტროლში მონაწილეობა, სარგებელში, თვით წარმოებაში მონაწილეობის მიღებას. ბ. თევზაიას, რასაკვირველია, არ მოეხსენება ის, თუ რა დიდი მნიშვნელოვანი საკითხია ეს. ამ მხრივ გაცილებით საგრძნობი ნაბიჯი გადადგა გერმანიამ. რეიხსტაგში გერმანიის მუშათა პროფესიონალური კავშირების მეთაურმა პირდაპირ განაცხადა: თუ გინდათ, რომ გერმანიის მუშათა კლასმა დაიცვას სამშობლო, მათ გაუღვიძეთ პატრიოტული გრძნობა, მოგვეცით მმართველობაში მონაწილეობის, კონტროლის უფლება, სარგებელში მონაწილეობის უფლება და ჩვენ ნამდვილი დარაჯი ვიქნებით სახელმწიფოსიო. საქართველოში კი მენშევიკებმა არხიბურჟუაზიული თანაზიარობის პრინციპი შემოიტანეს მუშათა პოლიტიკაში, სადაც დააარსეს პალატები თხა და მგელის დასაძმობილებლად. თვით კერენსკის მთავრობის დროს მთელი რიგი საკითხები, რომელიც უნდა გადაწყვეტილიყო და იყო შრომის შესახებ, არ არსებობდა პარიტეტული პრინციპი. კერენსკის დროს იყო ისეთი ორგანიზაცია, რომელიც სწყვეტდა ყოველგვარ საკითხს. აქ იყო 23 წევრი. ბურჟუაზიას ჰყავდა ერთი მეოთხედი. მთელი ნახევარი იყო წარმომადგენელი მუშებისა. იყო აგრეთვე წარმომადგენელი თავისუფალი ეკონომიური კავშირებისა, ქალაქების, ერობების და სხვ.

ხშირად ამბობენ, რომ ჩვენი მენშევიკური მთავრობა სოციალისტური არისო, მაგრამ თვით კერენსკის მთავრობას გაუსწრო ბურჟუაზიაში. კერენსკის რუსეთში კაპიტალისტების ხმა უმნიშვნელო იყო. რაც შეეხება მუშების მმართველობაში მონაწილეობას, ამაებზე ჩვენში ხომ სრულიადაც არ ლაპარაკობენ (ხმა: ბიუჯეტზე როდის ლაპარაკობთ?). ინგლისში და საფრანგეთში 1914 წელს ირიცხებოდა 140 ფირმა, სადაც მუშებს ჰქონდათ მონაწილეობის უფლება როგორც მმართველობაში, ისე სარგებელში. ერთი ეკონომისტი ამბობს, რომ ეს ნაბიჯი მუშათა კლასისა მოასწავებს სისტემატიურად მთელი წარმოების ხელში ჩაგდებას. მართლაც ამის ელემენტებს ჩვენ ვხედავთ. გასულ საუკუნეში მუშათა მდგომარეობა სრულიად სხვა იყო, სრულიად სხვა ხასიათი ჰქონდა და სოციალისტები ალმაცერად უყურებდენ (ლ. ნათაძე: ეგ მეშჩანური იდეოლოგიაა!). გაცილებთ თქვენზე უფრო მტკიცე და თქვენზე ღონიერი სოციალისტები მოითხოვენ ამას. აი ახლა მეუბნება ლეო ნათაძე მეშჩანურიო. მას რაც ძველად გაუგონია, იმას ამბობს. აი იქ ლებენმა პირდაპირ განაცხადა გერმანიის მუშათა პროფესიონალურ მოძრაობის შესახებ: „გერმანიის მუშები აუცილებლივ თხოულობენ ქარხნების მმართველობაში და მოგებაში მონაწილეობის მიღებასო“ (ლ. ნათაძე: მაგის წინააღმდეგი ჩვენ არა ვართ. მაგას სოციალიზმი კი არა ჰქვიან, არამედ მეშჩანური კოოპერაცია!). ასეა, ბატონებო! ყოველთვის დოკუმენტს რომ მიუტან მენშევიკს,მაშინ გეტყვის, მაგის წინააღმდეგი არა ვართო. ჯერ გაიგეთ, მერე სთქვით.

ახლა ჩვენი დეფიციტიანი ბიუჯეტის თაობაზე შემდეგ: ეს ჩვენი დეფიციტიანი ბიუჯეტი; ჩვენ მუშათა კლასს არა აქვს ამ სამი წლის განმავლობაში დაზღვევის საკითხი მოგვარებული, არც ინვალიდთა მდგომარეობა უზრუნველ-ყოფილი, არც უმუშევრობის დრო, არც მუშების მიღებისა და დათხოვნის საკითხია უზრუნველ-ყოფილი, არც კონტროლი არსებობს, არც ერთი დიდი უფლება მუშათა კლასისა არ არის განხორციელებული. ერთხელ პროფესიონალურ კავშირთა კრებაზე გამობრძანდა ბატონი შრომის მინისტრის ამხანაგი და განაცხადა, რომ ჩვენ რევოლიუციის პირველ ხანაში მივეცით ყოველივე უფლება მუშათა კლასსო, მაგრამ ამით ვერაფერი გავაკეთეთო. აი ბატ. მინისტრის აზრი ისეთივე იყო, როგორიც იყო ვეშაპელის რეპლიკა, როდესაც აქ კომუნის შესახებ ლაპარაკობდენ: „რამდენს ხანს გასტანა კომუნამო?“ ამ რეპლიკამ სიცილი გამოიწვია მენშევიკების პარტიაში. და აი, ბატონებო, ასეთი პასუხი მომცა შრომის სამინისტროს პასუხის მგებმა პირმა. მან სთქვა: ჩვენ ეს ვსცადეთ, მაგრამ ამ პრინციპმა გაგვაკოტრაო. ეს პასუხია ვეშაპელის და ასათიანის (ასათიანი: თქვენი პასუხი რომელია?). ამ თვალსაზრისით როცა უყურებთ, ბიუჯეტი არ შეიძლება იყოს სხვანაირი. ჩვენი ბიუჯეტის ხელში არ არის მსხვილი მეურნეობა და მრეწველობა. ჩვენში მთელ აღებ-მიმცემობა კერძო პირთა ხელშია, რომლებიც ამით სარგებლობენ და მხოლოდ ნამცეცებს აძლევენ სახელმწიფოს. ეს საქმე არის მუშათა კლასის საქმე. მაშინ გვექნება დადებითი ბიუჯეტი, აიწევა ბონებზე კურსი, როდესაც ჩვენი მეურნეობა და მრეწველობა, ის კაპიტალი, რომელსაც იღებს საქართველოს პარაზიტული ბურჟუაზია, მუშათა კლასის ხელში გადავა. არც ერთ დარგში არ გამოჩენილა ჩვენი ბურჟუაზია, ის მხოლოდ პარაზიტული ელემენტი არის საქართველოში და მთელი მისი შემოსავალი უნდა გახდეს სახელმწიფოს შემოსავლად. მე ვამტკიცებ, რომ სახელმწიფოს მეტი შეუძლია გაიღოს ხალხის საკეთილდღეოდ, ვიდრე მათ. მთელი ეს წარმოება უნდა გადავიდეს მუშათა კლასის ხელში. რა საშვალებითო? იკითხავთ თქვენ. რევოლიუციის საშვალებით. თქვენ ხშირად ლაპარაკობთ სამოქალაქო ომზე და სხვა ასეთებზე, მაგრამ ასეთ ზღაპრებს თავი უნდა დავანებოთ. ჩვენში ერთად ერთი სოციალური კატეგორია, რომელიც ანგარიშ გასაწევი იყო, ეს იყო თავად-აზნაურობა. მათ დიდი ქონება ჰქონდათ, ჰქონდათ ისტორიული ტრადიციები და ეს აძლევდა ძალას, რომელიც საფრთხეს წარმოადგენდა მუშათა კლასისათვის. მაგრამ ის მოვსპეთ, ის დღეს აღარ არსებობს, ის დაიქსაქსა, ბევრი მათგანი მოკალათდა მენშევიკების პარტიაში. დიდი უმრავლესობა ამ თავად-აზნაურებისა, რომელთაც 7-15 დესეტინაზე მეტი მიწა აღარ ჰქონდათ, ხომერიკის კანონმა დააკმაყოფილა და მისცა საშვალება არსებობისა და ამნაირათ, ეს კატეგორია შეუკავშირდა სახელმწიფოს. ეს კარგი მოვლენაა, რასაკვირველია. მაშასადამე, ამ კანონმა ის მოახდინა, რომ მოწინააღმდეგეები აღარა გვყავს თავად-აზნაურობაში. ახლა აღარ ვიცი, თქვენ, ბატონებო, რომელ ბურჟუაზიაზე ლაპარაკობთ? თქვენ გინდათ შექმნათ ბურჟუაზია. ბურჟუაზია ჩვენში არ არსებობს, როგორც სოციალური ძალა (ხმაურობა).

თავმჯდომარე: ბატონებო! მე იძულებული ვიქნები გვარები დავასახელო იმ წევრებისა, რომელნიც ჩვენ სისტემატიურად ხელს გვიშლიან და საშვალებას არ გვაძლევენ, რომ კამათი სწორი გზით მიმდინარეობდეს. გაფრთხილებთ, ნუ მიმიყვანთ იმ მდგომარეობამდე, რომ მათი გვარები ხმა მაღლა დავასახელო.

ღლონტი: მაშასადამე, ნუ ვქმნით ბურჟუაზიას იდეიებში, ჰაერში. ნუ ვქმნით იმ ნიადაგს, რომ ეს ფიქცია ფუქციად გადაიქცეს და შემდეგ სისხლის ღვრა დაგვჭირდეს ბურჟუაზიის წინააღმდეგ. აქ ბატონი არსენიძე ამტკიცებდა, რომ სიკვდილით დასჯას მიტომ ვღებულობთ, რომ ცოტა ოდენ სისხლის დაღვრით მეტი სისხლის დაღვრა თავიდან ავიცილოთო. და სწორეთ ამ აზრით ნუ ვაძლევთ ბურჟუაზიას გაძლიერების საშვალებას. ის ვერ არის დიდი მოწინააღმდეგე, როგორც სოციალური კატეგორია, რომ მან სახელმწიფი აიღოს ხელი. მე ვთქვი და კიდევ უნდა გავიმეორო, რომ თქვენ აკოტრებთ სახელმწიფო მუშაობას, და შემდეგ იტყვით, ჩვენ მოვინდომეთ, ვსცადეთ, მაგრამ მან ნაყოფი არ მოგვცაო. აი, მე მივმართავ...

თავმჯდომარე: ბატონო ორატორო, თქვენი სიტყვის დრო გათავდა.

სამსონ დადიანი: მე უთმობ ჩემს სიტყვას.

თავმჯდომარე: თქვენი რიგი ჯერ არ გახლავთ. თქვენ ბ. თევზაიას შემდეგ ხართ ჩაწერილი და ამიტომ არ შეგიძლიათ დაუთმოთ თქვენი სიტყვა. წინადადებაა შემოსული მიეცეს დრო. რამდენით? (ასათიანი: დადიანის სიტყვა მიეცეს). მე მოგახსენებთ, რომ დადიანის სიტყვა არ შეიძლება მიეცეს. მე კენჭს უყრი წინადადებას, რომ ნახევარი საათი განაგრძოს სიტყვა (კენჭის ყრით წინადადება მიღებულია). გთხოვთ განაგრძოთ, ბ. ორატორო.

ღლონტი: აი ეხლა მე შევეხე ბიუჯეტის შემოსავალს და აღვნიშნე, რომ მთელი შემოსავალი არის პარაზიტული ხასიათისა. ეხლა ავიღოთ გასავალი. იცით, რასაკვირველია, თუ მივიღებთ მხედველობაში მრეწველობის დაწყებას და მეურნეობის განვითარებას და შრომის კეთილდღეობისათვის გადადგმულ ნაბიჯებს, ამ მხრივ ბიუჯეტს ერთი ნაბიჯიც კი არ გადაუდგამს და თუ გადაუდგამს, ისიც დამღუპველი. მაგრამ რა არის მიზეზი, რომ ეს სახელმწიფო მეურნეობისათვის გადადგმული ნაბიჯები ჩვენ მიგვაჩნია საზარალოდ სახელმწიფოსათვის? ამისათვის ერთგვარი პრაქტიკა გვაქვს. ჩვენ სამი წელიწადია რესპუბლიკა გვაქვს და არც ერთი დიდი საქმე არ არის ისე მოწყობილი, რომ სულ უბრალო ელემენტარულ კრიტიკას გაუძლოს და უბრალო სამეურნეო ნიჭს იჩენდეს. ჩვენ მთავრობას ამ მხრივ ერთი ფაქტი უნდა მოვაგონო: როცა ინგლისელები შევიდნენ ინდოეთში, იქ ცხოვრება მოუწყობელი იყო და ერთმა გენერალ-გუბერნატორმა, რომ მოესპო ცხოვრების ცუდი მოვლენები, განაცხადა: მე მივცემ პრესას საშუალებას გამოაცხადოს სახელმწიფოს ცუდი მოვლენები და სწორეთ ამ თავისუფალი პრესის საშვალებით ინგლისმა ბევრი რამ გააკეთა ინდოეთში.

გასწმინდა სახელმწიფო დაწესებულებები და ამ გვარად მკვიდრ ნიადაგზე დააყენა მართვა-გამგეობა. ჩვენში რა ხდება? აქ ბატონმა შენგელაიამ გამოაქვეყნა სახელმწიფო კონტროლიორის მოხსენება, აღნიშნა დეფექტი, რომელიც კრიმონალური ხასიათის არის, მაგრამ ჩვენ სახელმწიფო მეურნეობაში ერთი რამ არის დამახასიათებელი: ის, თუ რა მნიშვნელობა აქვს ჩვენში კონტროლის მუშაობას, თუ მთავრობა მას ყურადღებას არ მიაქცევს, თუ ყოველგვარი ფაქტი ლოღიკურ ბოლომდე არ იქნება მიყვანილი. მე, როგორც კონტროლმა, თუ აღვნუსხე ბოროტ-მოქმედება, მაშინ ბოროტ-მოქმედების წინააღმდეგ ზომები უნდა იქნეს მიღებული და ბოროტ-მომქმედი უნდა დაისაჯოს. ჩვენში კი, პირიქით, ვხედავთ, რომ მთელი რიგი ბოროტ-მოქმედებისა დაუსჯელი რჩება (ბარათაშვილი: ბიუჯეტზე ილაპარაკეთ, ბიუჯეტზე!).

მე ვგულისხმობ სამხედრო უწყებას. მას აქვს დახარჯული 500 მილიონი მანეთი. მე პატივი მაქვს მოგახსენოთ, თუ როგორ იხარჯებოდა ეს თანხა და რა ზომებს ღებულობს მთავრობა, რომ ბოროტ-მომქმედი ელემენტი სამართალში იქნეს მიცემული. და ეს ბოროტ-მომქმედნი არ არიან სამართალში მიცემულნი. მე მგონია, ეს ბიუჯეტის საკითხია, ბატონო ოსიკო! (ნათაძე: მართალია, განაგრძეთ!). ამას ამხანაგ ოსიკოს მოვახსენებ. ეს ახასიათებს როგორც კერძოდ უწყებას, ისე სახელმწიფო მეურნეობას. ჩვენ აღვნიშნეთ, როგორც დამახასიათებელი ჩვენი სახელმწიფო მეურნეობისა - სამხედრო უწყება და მეორე მხრივ, მომარაგების კომიტეტი, „ზემგორი“* და მიწად-მოქმედების სამინისტრო. ამათი მოქმედება შეგვიძლია დავახასიათოთ სახელმწიფო მეურნეობის თვალსაზრისით. აი, მაგალითად, ტყის მოვლა და ბორჯომის წყალის საქმე. აი, როგორ აწარმოებს ამ დიდმნიშვნელოვან საქმეს მიწად-მოქმედების სამინისტრო და როგორ შეიძლება ამ მუშაობის შემდეგ გავაფართოვოთ სახელმწიფო მეურნეობა. ავიღოთ სამხედრო უწყება.

თავმჯდომარე: ბატონებო! ქვორუმი აღარ არის, სხდომა შემდეგისათვის გადაიდება. ორატორს სალაპარაკოდ კიდევ 20 წუთი რჩება. სხდომა დახურული გახლავთ.

სხდომა საღამოს 10 საათ. და 40 წ. იხურება.

_______________

* „ზემგორი“ (земгор) - რუსეთის ერობათა და ქალაქების კავშირებისაგან შემდგარი არმიის მომარაგების კომიტეტი; რუსეთის ერობათა და რუსეთის იმპერიის ქალაქების საკრებულოების საფუძველზე 1915 წელს შექმნილი საშუამავლო ორგანიზაცია, რომელიც ანაწილებდა სამხედრო შეკვეთებს.

საქართველოს დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(39)

1920 წელი. ივლისის 29. ტფილისი. სასახლე.

შინაარსი:

1. განგრძობა მსჯელობისა სახელმწიფოს 1919-1920 წლის ბიუჯეტის შესახებ.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის უფროსი ამხანაგი

ალ. ლომთათიძე

მდივნობს დამფუძნებელი კრების მდივანი

კონსტანტინე ჯაფარიძე.

სხდომა იწყება შუადღის 12 საათ. და 20 წუთზე.

თავმჯდომარე: სხდომა გახსნილი გახლავთ. მდივანი მოგახსენებთ დღიურ წესრიგს.

მდივანი (კითხულობს).

დღიური წესრიგი:

1. გაგრძელება მსჯელობისა სახელმწიფოს 1919-1920 წლის ბიუჯეტის შესახებ.

თავმჯდომარე: სიტყვა ვ. თევზაიას ეკუთვნის.

ვ. თევზაია (ს.-დ.): ბატონებო! ამ ბიუჯეტის საერთო განხილვის დროს, თუმცა ორატორებს ჰქონდათ მეტი დრო, ვინემ ეს საჭირო იყო, მაგრამ მაინც უნდა ითქვას, რომ სერიოზული მსჯელობა აქ არ ყოფილა ბიუჯეტზედ.

ჩვენ გვეგონა, რომ ოპოზიციის ორატორები დაგვიწუნებდენ ბიუჯეტს და შემდეგ თავის გეგმას წარმოადგენდენ. მაგრამ ეს არ მოხდა, სამწუხაროდ. უბადრუკია ის ოპოზიცია, რომელსაც საკუთარი გეგმა არა აქვს, ან და ვერ ახერხებს მის დამფუძნებელ კრების წინაშე გამოქვეყნებას.

ამ მოკლე დროში, რომელიც ჩვენს განკარგულებაში არის, შევეცდებით ზოგიერთი დებულება ბიუჯეტის შესახებ წამოვაყენოთ და ზოგიერთ წამოყენებულ დებულებას პასუხი გავსცეთ.

სანამ შეუდგებოდეთ სერიოზულ საბიუჯეტო კითხვებზე მსჯელობას, ჩვენ პასუხს გავსცემთ იმ კითხვებს, რომელიც არ შეეხებოდა ბიუჯეტს და წყალობითა თედორე ღლონტისა, აქ წამოიჭრა სრულიად შემთხვევით და მექანიკურად (კედია: ასე უნდა გამოუდგეთ ერთმანეთს?)

ბ. სპირიდონ! ჩვენ გვაქვს კოლექტიური ხელშეკრულება, რომელიც ირჩევა დამფუძნებელ კრებაში და ამის შესახებ ნახევარ საათში ფრანგულიდან რუსული თარგმანი იკითხა თედორე ღლონტმა, მე კი ჩემს მოკლე დროში მსურს უპასუხო მას ზოგიერთ დებულებებზე. ბ. თედო ღლონტმა აქ ბრძანა, რომ საფრანგეთში უკეთესი მუშათა კანონმდებლობაა, ვინემ ჩვენშიო. ის ადარებს ერთმანეთს ჩვენს კანონს და საფრანგეთის პარლამენტის რეზოლიუციას. შეუძლებელია კაცმა კანონი რეზოლიუციას შეადაროს. საჭიროა კანონი კანონს შეადარო, რეზოლიუცია - რეზოლიუციას და პროექტი - პროექტს.

საფრანგეთის პარლამენტმა ამ უკანასკნელ 100 წლის განმავლობაში აუარებელი რეზოლიუციები გამოიტანა. მე ვფიქრობდი, რომ როდესაც ღლონტი რეზოლიუციას ადარებდა კანონებს, იმ რეზოლიუციას, რომელსაც ცხოვრებაში არავითარი საფუძველი არა აქვს, მაშინ მას სულ სხვა უნდოდა ეთქვა; რომ რაც აქ ხდება, ის ყველაზე უარესია. აი, საფრანგეთი, ბურჟუაზიული ქვეყანა, შეხედეთ, იქ უკეთესია მუშათა კანონმდებლობაო. აი, საბჭოთა რუსეთი, იქაც ბევრი რამ კარგი არის და სხვ. აი ასე აყენებს კითხვას ბ. ღლონტი.

მე წიგნების კითხვით არ მოგაწყენთ. მე აქ მოგიყვანთ მხოლოდ საფრანგეთის რკინის გზელების რეზოლიუციას, რომელსაც ხმა მისცა დიდმა უმრავლესობამ. რკინის გზელთა ყრილობა შემდეგ დებულებებს ადგენს (კითხულობს ფრანგულად).

თავმჯდომარე: გთხოვთ ქართულად გადათარგმნოთ.

თევზაია: აი ქართულად: 1) ნაციონალიზაცია ყველა რკინის გზებისა; 2) მიღება და დათხოვნა მუშებისა პროფესიონალურ კავშირებს; 3) ხელის აღება იურიდიულ სამართალში მიცემისა (გაფიცვისთვის) და 4) ცნობა პროფესიონალურ კავშირებისა.

ყველაფერი ეს მოთხოვნილება არის, ბ. თედო, მოთხოვნილება. და ამის შემდეგ ბ. ღლონტი აქ აცხადებს, რომ საფრანგეთში უკეთესი კანონმდებლობა არის მუშებისათვის, ვინემ ჩვენში, დემოკრატიულ ქვეყანაშიო (ღლონტი: ზღაპარია!). ეს არის ზღაპარი? ეს სწერია „იუმანიტეში“ და ეს იცის მთელმა ქვეყანამ. მთელმა მოწინავე დემოკრატიამ იცის, რომ საფრანგეთში მუშათა კანონმდებლობა ყველაზე ჩამორჩენილი არის (ღლონტი: თქვენ იმასაც რჩებით!).

შემდეგ ღლონტმა შესტოპა პოეზიაში. ის ფიქრობდა დაემტკიცებია, რომ საფრანგეთის ბურჟუაზიული წყობილება სჯობია ჩვენს წყობილებას. საბჭოთა რუსეთი ხომ უკეთესია და ეს იმან პოეტურათ აწერა, მას ხანდისხან პოეზიაც ეხერხება. მე მოგიყვანთ ერთ კაცის აზრს, ის ჩვენთვის მიუდგომელი კაცია, ის სწერს: (კითხულობს). (ხმა: ვისია?). ეს სწერია დღევანდელ „სახალხო საქმეში“. ავტორი ამისა სწერს: როცა მე ყველაფერი უამბე ჩვენი ქვეყნის შესახებ, აკუნტრუშდა კომუნისტიო. მეც ვიტყვი, რომ ეს ეხება ყველა კომუნისტებს და მათ თანამოაზრეებს. როგორც მოგახსენეთ, ეს სწერია სოც.-ფედ. ცენტრალურ ორგანოში. მე გუშინ მოწყენილი ვიყავი, როცა თედო ღლონტი გამოვიდა. მე მეგონა, რომ ის ფრაქციის ოფიციალური ორატორი იყო. მე ვსწუხდი, რომ ის პარტია, რომელსაც ჩვენ ინტელიგენტურს უძახოდით, რომელსაც მართლა ყავს ინტელიგენტები, გამოვიდა აქ და თითქოს ლექსებს ლაპარაკობსო, ადარებდა ერთ ქვეყანას მეორეს და ამბობს: აქ ყველაფერი ცუდია, ვინემ სხვაგანო. მაგრამ იმ დროს, როცა ამას ღლონტი ლაპარაკობს აქ, მის გაზეთში აი ეს წერილი იბეჭდება. ამ წერილის ავტორია ხავთასი, კაცი, რომელსაც გამოუვლია საბჭოთა რუსეთში, რომელიც ყოფილა აღმოსავლეთში, უმოგზაურია, და ის ლაპარაკობს მიუდგომლად. აი სხვათა შორის რას ამბობს ის ერთ ადგილას (კითხულობს). აი გიდი, ქვეყნის ოხრობავ, კომუნისტმა უნდა გვასწავლოს ჭკუა?

და როდესაც თქვენ ასე თამამად ეკამათებით ჩვენი ფრაქციის წევრს (სახეში მყავს ამხ. ცინცაბაძე) და ასწავლით მას სოციალიზმს, უნდა ითქვას: აი გიდი, ქვეყნის ოხრობავ (ტაში).

ბ. ღლონტი ხშირად ლაპარაკობს თავის თავზე: მე ასეთი კაცი ვარ, მე ისეთი ვარო, მე მიუდგომელი ვარო და სხვა. ასე არც ერთი დამფუძნებელი კრების წევრი, გარდა ღლონტისა, არ ლაპარაკობს თავის თავზე. გუშინ მან გამოიჩინა დიდი ცოდნა ფინანსიური საკითხებისა და მიუდგომლობა. ის ადარებდა სხვა და სხვა მუხლებს ბიუჯეტისა სხვა და სხვა სამინისტროსას და ამბობდა: აიღეთ შრომის სამინისტრო, მასზე იხარჯება ერთი მილიონი, მაშინ როდესაც სამხედრო სამინისტროზე ნახევარი მილიარდი იხარჯებაო. ეს იყო პირდაპირ არასაკადრისი მოპყრობა საქმისადმი. ღლონტმა კარგად იცის, რომ რკინის გზაზე იხარჯება ერთი მილიარდი მანეთი. იქ ეს ფული მუშაობისათვის იხარჯება და ეს ფული რომ შრომის სამინისტროს მიუმატო, მაშინ ყველაზე მეტი მას მოუწევს. ღლონტს რომ შეედარებინა ცენტრალურ შტატში ორი უწყებისა და ობიექტურად დაეფასებინა, მაშინ დაინახავდა, რომ მისი აზრი ყალბია, მაგრამ მან ეს არ ისურვა. ეს თქვენ არ იცით, ბ. ღლონტო, ან განზრახ შვრებით და გგონიათ შეცდომაში შეიყვანთ ზოგიერთ დამფუძნებელი კრების წევრთ. სწორედ შეუძლებელია კამათი ისეთ კაცთან, რომელიც ასე იქცევა და შრომის სამინისტროს შტატებს, ცენტრალურ შტატებს ადარებს მთელს სახელმწიფოს მეურნეობას, და თუ ჩვენ მას მაინც ვეკამათებით, ეს იმიტომ, რომ პატივს ვსცემთ დამფუძნებელ კრებას და საფინანსო მეცნიერებას, რომელიც აქ აწამა თ. ღლონტმა.

შემდეგ იმან შეაწუხა მეცნიერება. აწამა, აწამა ევროპის მეცნიერება და მერმე სთქვა, რომ გილფერდინგს აქვს წიგნი... (ღლონტი: წაგიკითხავთ?). წამიკითხავს, ნუ ეჭვობთ ამაში (ლ. ნათაძე: ამას ჰგონია, რომ მარტო თითონ კითხულობს!). (ხმაურობა, ზარი). გადათარგმნილია გერმანულიდან, გამოცემულია ორჯერ რუსეთში, ჯერ ძველ რუსეთში, მერე ბოლშევიკურ რუსეთში, და იქ სწერია, რომ ბუნებრივათ რომელიმე დარგში, სახელმწიფო წაგება რომელიმე დარგში სინდიკალებიც აგებენო. გილფერდინგს თავის დღეში არ უთქვამს ეს; ის ამბობს, რომ სინდიკალები რომელიმე დარგში აგებენ, მაგრამ ისინი მეორე დარგში იგებენ, რომ აინაზღაურონ ერთ დარგში წაგება მეორე დარგში მოგებით. ისინი ეწევიან სპეკულიაციას და ეს არის სპეკულიაციური მეთოდი და როდესაც ბ. ღლონტი, რომელიც სპეკულიაციას ებრძვის სიტყვით, მიუთითებს სახელმწიფოს, რომ დაადგეს იმავე გზას - ერთ დარგში წაგება მეორე დარგში მოიგოს. ყველა მოწინააღმდეგე, სერიოზული, რასაკვირველია, იტყვის, რომ საზოგადო მეურნეობა აგებს და ამ წაგებას გადასახადიდან აინაზღაურებსო. მე ხელში მაქვს ერთი წიგნი ინგლისელი ავტორის, ავებიურის - „სახელმწიფო და ქალაქი კერძო წარმოების წინააღმდეგ“. ფრანგულ ენაზე ავტორი ამბობს მეათე გვერდზე, რომ საზოგადო მეურნეობა მოგების მაგივრათ აგებს, შემდეგ კი ამას ხალხზედ გადასახადით აინაზღაურებს. ის რომ მოგეყვანათ, რომ აგებს კერძო წარმოება, ე.ი. ის ეწევა მეურნეობის მხრივ და საწარმოვო განვითარების მხრივ დამღუპველ პოლიტიკას, ამას ებრძვის მთელი მუნიციპალური პოლიტიკის მიმდინარეობა მთელს ევროპაში.

ისინი ამტკიცებენ, რომ ეს ასე არ არის. ისინი იმას კი არ ამბობენ, რომ სახელმწიფოებრივი და მუნიციპალური წარმოება თავის თავად ლამაზია, არამედ უფრო მოგებიანია და რაციონალურია. საქონელი მისი წარმოებისა უფრო იაფი არის და ამისათვის მას უნდა მივცეთ უპირატესობა. ასე დგას კითხვა ყველა სერიოზული სახელმწიფო მწარმოებლის მომხრის წინაშე, ბ. ღლონტისათვის კი ეს დგას შინაურულად, დგას ამხანაგურად: აქ წააგე, იქ გადასახადი დაადე ხალხს და შემდეგ ასე დაფარე ხარჯები და ასე აწარმოვე საქმე. ამას შემდეგ გამოვლენ აქ და გვიმტკიცებენ, რომ თქვენ არ იცით, როგორ უნდა წარმოებაო. ასეთია, ბატონებო, მათი ფინანსიური ფილოსოფია. რადგანაც ჩვენ გადავედით საზოგადო წარმოებაზე, ჩვენ აქ უნდა შევეხოთ ერთ დებულებას ბ. ლეო შენგელაიას. მან მოიყვანა ნიშმოგებით ადამ სმიტის აზრი, რომ სახელმწიფო არ არის კარგი მწარმოებელიო. ეს მაშინ მართალი იყო, მაგრამ დღესაც, თუმცა ნაწილობრივ მართალი არის, დღევანდელი სახელმწიფო უაღრესად პოლიტიკურათ ორგანიზაციაა. თავის თავად ცხადია, რომ მისთვის ძნელი იქნება ეკონომიური მეურნეობა სათანადო ნიადაგზე დააყენოს და აი, ჩვენი ფრაქცია ფიქრობს, რომ ამ მხრივ უნდა იყოს მიღებული შესწორებები და უნდა შეიქნას ერთნაირი ეკონომიური ორგანიზაცია, რომელიც იქნება ასე თუ ისე ავტონომიური და მოაწყობს წარმოებას თანამედროვე ტეხნიკურ ნიადაგზე. ჩვენ გვგონია, რომ ამ დებულებას გაიზიარებს ჩვენი მთავრობა და შესაფერისად შეუდგება საქმეს და სწორედ ბიუჯეტზედ კამათის დროს ეს არის საჭირო, რომ მიუთითო და აჩვენოს მას ეს. ამ მხრივ უნდათ შესწორება და ერთნაირი კანონმდებლობითი გზის ჩვენება, რომ მოახდინოს ეკონომიური ორგანიზაციის შექმნა. ამისათვის ადამ სმიტის აზრი ერთი მხრივ მართალია, რომ სანამ სახელმწიფო იქნება უაღრესად პოლიტიკური ორგანიზაცია, მანამ მას არ ექნება მაინც და მაინც ეკონომიური ძალა და საზოგადო მეურნეობაში მწარმოებელთაგან თანამედროვე შეხედულების გაღებას მოვითხოვთ ჩვენს მომავალ სახელმწიფო ცხოვრების დროს. აქ იყო დიდი კამათი არა პირდაპირი და პირდაპირი გადასახადების შესახებ. მაგრამ ჩემის აზრით ეს მცნება იყო მეტად არეული, ზოგი იცავდა პირდაპირს და უარყოფდა არა პირდაპირს, ზოგი იცავდა არა პირდაპირს და უარყოფდა პირდაპირს, ზოგიერთი ვერ მიხვდა მას, თუ რას იცავდა. ჩვენ ვიზიარებთ იმას, რომ ყოველივე ეპოქას აქვს თავისი ფინანსიური პოლიტიკა. ჩვენ ვიცით, რომ საშუალო საუკუნეების სახელმწიფო ბიუჯეტი დადგებოდა არა გადასახადებიდან, არამედ მამულების დარიგებით. მოსამსახურე პირებს გასამრჯელოდ ურიგებდენ ამ მამულებს. შემდეგ იყო შემოღებული გადასახადების სისტემა, ასე ვთქვათ, ბურჟუაზიულ წყობილების დროს. ეს იყო უმთავრესი წყარო სახელმწიფო შემოსავლისა. ჩვენ ვიცით, რომ მომავალ წყობილების დროს უმთავრესი ადგილი ხარჯების დაფარვას ექნება წარმოებაში, მწარმოებელი იქნება სახელმწიფო და თვით მწარმოებლები იქნებიან სახელმწიფოს სათავეში და თავის შემოსავლით, თავისი შრომით დაფარავენ ხარჯებს. ეს თავის თავად ცხადია, მაგრამ ამ გარდამავალ ხანაში ის ფრაქციები, ვინც გვირჩევს ჩვენ ავიღოთ წარმოება ხელში და იქიდან მოგებით თქვენ სახელმწიფოს მოუარეთო, ხომ იციან, რომ მოგება არის ზედ-მეტი შრომის ნაყოფი და ბაზარზე ზედ-მეტი დაწესებული ფასებისა? ამნაირათ აქ არის ხალხი, რომელიც ებრძვის არა პირდაპირ გადასახადს და არც კი იცის, რომ ის იცავს არა პირდაპირ გადასახადს, როდესაც დღეს მთელს იმედს სახელმწიფო წარმოებას მოგებაზედ ამყარებს, რადგანაც ეს მოგება იგივე არაპირდაპირი გადასახადია. ეს არის უდავო დებულება. სწორედ ის შემოსავალი, რომელიც აქვს კოოპერატივს, მუნიციპალიტეტსო, სახელმწიფოს, საიდან მოდის? ეს არის არა პირდაპირი გადასახადი, ეს არის ბაზარზე ზედ-მეტი ფასების დადების ნაყოფი, საცა გამოდიან და ებრძვიან ამას. მე ვერ გამიგია, ეს ხალხი რას ებრძვის? თუ ეს გადასახადი არა პირდაპირია, ჩვეულებრივი სახით, უაღრესად არა დემოკრატიულად მიაჩნიათ, მაგალითად, კონიაკზე? თქვენ მოითხოვთ, რომ კონიაკზედ არ იყოს ეს გადასახადი? ჩვენი ფრაქცია ფიქრობს, რომ უნდა იყოს დიდი გადასახადი ფუფუნების საგნებზედ. მაშ უნდა სთქვა, რაშია საქმე, პურზეა ეს გადასახადი? ეს უნდა ითქვას. აქ ეს კი არა ბრძანეს, აქ თეორიულად წარმოსთქვეს, ჩემის აზრით, უაზრო დებულება და ფაქტიურად კი არაფერი სთქვეს, რომლის შესახებ შეიძლებოდეს კამათი. აი ასეა, როდესაც ამ ფინანსიურ საკითხს ასე იოლად მოეკიდებით. (ღლონტი: ზღაპარია! სულ ზღაპარს ლაპარაკობთ! (ზარი). ზღაპარია!) (ასათიანი: გამოვიძიოთ ეს საქმე, გამოვიძიოთ!) (კედია: საიდუმლო კომისია ავირჩიოთ!) (ღლონტი: ზღაპარია, დიახ, ზღაპარი! ზარი) ზღაპარი კი არა... (ხმაურობა, ზარი). მე გარწმუნებთ, რომ ამ დარბაზში არც ერთი დეპუტატი არ გამოჩნდება, რომ სთქვას, ეს ზღაპარი არისო. ყველა გაჩუმებულია თქვენს გარდა. აი სწორედ ამავე დროს ჩემის აზრით უნდა გაფართოვდეს ეს საზოგადო წარმოება, ჩვენ უნდა შეუდგეთ ამ გზას. კარგა დიდი, მოზრდილი მანძილი გვაქვს ჩვენ ამ საქმეში გასავალი. დღეს ჩვენ გვაქვს სახეში ერთი რამ - ეს არის დაზღვევის საკითხი, დაზღვევა პიროვნების, საქონელის და სხ. საბიუჯეტო-საფინანსო კომისიამ გამოსთქვა სურვილი, რომ დაზღვევის კითხვა მოეწყოს სახელმწიფოს ფარგლებში. ჩვენ ვამბობთ, რომ ეს არის უდიდესი საქმე. დიდი შემოსავლის წყარო, თუმცა არა პირდაპირის, მაგრამ ჩვენ გვირჩევნია, რომ ეს სახელმწიფომ აიღოს თავის ხელში. სჯობიან, რომ იყოს სახელმწიფოს ხელში, ვიდრე კერძო დაწესებულების ხელში და ამით სახელმწიფო ფარავდეს თავის ხარჯებს. ჩვენ გვგონია, რომ ჩვენი მთავრობა მიიღებს ზომებს, რომ ეს სურვილი საბიუჯეტო-საფინანსო კომისიისა და ჩვენი ფრაქციისა ასრულებული იქმნას. ამ მომავალ ხანებში... (შენგელაია: სთხოვთ რამიშვილს!) ეს არის კიდევ ერთნაირი გეგმა... არ ვიცი თქვენთან როგორ და ჩვენში ბოდიშს ვიხდი, ჩვენში ასეთია წესი ლაპარაკისა და მისი თხოვნა არ არის (ხმაურობა). ჩვენთვის მაინც, თქვენ კი გგონიათ, რომ თქვენ უნდა უბრძანოთ! (ლ. ნათაძე: პრიკაზი დასწერეთ!) (ვლ. მგელაძე: რუსეთში შესაძლებელია!) მე კი საზოგადოთ არ ვარ მიჩვეული დერჟიმორდების ტონს. თუ ეს ასე არის, თუ ჩვენ შეუდექით საზოგადო წარმოების გზას, საკითხი, რომელიც მიუღებელი იქნება, არის სპეციფიკაციის საკითხი, რომელიც წამოაყენა შენგელაიამ. არც ერთ სახელმწიფოში, არც ერთ ქვეყანაში არ დგას საკითხი ისე, როგორც აქ დააყენეს; ყველგან არსებობს განსაზღვრული თავისუფლება ამ მხრივ. მაგალითად, არის სკოლა მცხეთაში... სპეციფიკაცია ნიშნავს იმას, რომ ერთი საგნისათვის მიღებული ბიუჯეტი სხვა საქმეს არ მოხმარდეს. მაგალითად, არის სკოლა მცხეთაში. ვთქვათ, ეს სკოლა თედო ღლონტის სახელზეა აშენებული (სიცილი). დაიწვა ეს სკოლა მცხეთაში. ამ სკოლის ფული არ შეიძლება სპეციფიკაციის წყობილებით მოხმარდეს სხვა სკოლას, თუ უნდა მთავრობას შექმნას სხვა სკოლა არა ღლონტის სახელზე, არამედ ვინმე მისი მეგობრის სახელზე. ასეთია მნიშვნელობა სპეციფიკაციისა. ჩვენ ამის წინააღმდეგი ვართ ერთი იმიტომ, რომ შეუძლებელია პარლამენტმა ამ პატარა საქმეებს მოანდომოს დრო, ამ შემთხვევაში ახალი სკოლისთვის ფორმალურად ახალი კრედიტის გახსნას. შეუძლებელია, რომ მთავრობამ, თუ აქვს უფლება და ვალდებულება, რომ ეს ფული დაიხარჯოს ერთ საგანზე, ეს იმავე საგანზე უნდა ხარჯოს, თუნდაც საჭირო არ იყოს იმიტომ, რომ სხვაზე ვერ მოიხმარს.

ბატონებო! მოგეხსენებათ, რომ აუარებელი მაგალითი არის იმისა, რომ მაგალითად ფული გადადებულია გზის საჭიროებისთვის, მაგრამ მას ეს ფული არ მოუნდა. ამ შემთხვევაში ამ გადანარჩენ ფულს ვერ დახარჯავენ სხვა საჭიროებისათვის და ის უნდა იყოს ისე უმოძრაოდ. სპეციფიკაციას აქვს თავისი ლოღიკა. თუ გინდათ ბოლომდე გაატაროთ, მაშინ უნდა შეიტანოთ გვარები, პეტრე იქნება ის თუ ივანე, ერთი სიტყვით, იმის გვარი, თუ ვის განკარგულებაში გადადის ფული და სხვაში აღარ შეიძლება მისი დახარჯვა. ეს არის თქვენი დებულება. სპეციფიკაციას ჩვენ ვაძლევთ თავის აზრს. არის მეორე მოსაზრებაც. სპეციფიკაციის დაცვა ძნელი იქნება ისე, როგორც ვიცავდით, თუ გავაჩაღეთ საზოგადოებრივი წარმოება. საზოგადოებრივ წარმოებაში სპეციფიკაციის დაცვა - ეს იქნება არა მეურნეობა, არამედ ცუდი მეურნეობა. თქვენ რომ ჩააბაროთ ფული რომელიმე მწარმოებელ უწყებას, მაგალითად, 30 მილ. მან. და უთხრათ, რომ არ დახარჯოს ისე, თუ ამის დასტური არ მოსთხოვა დამფუძნებელმა კრებამ, ეს იქნება განადგურება მეურნეობის. თუ ამ შემთხვევაში არ იქნება დაცული თავისუფლება და გაბატონებული იქნება ბიუროკრატიული წესები, ეს ზარალს ბევრს არაფერს მოუტანს მეურნეობას.

მე ვამბობ, რომ სპეციფიკაციის მოთხოვნა და ამავე დროს ლაპარაკი მეურნეობის გაფართოვებაზე არის სრული უცოდინარობა ამ მეურნეობისა. მე ვამბობ, რომ ასეთ სათუთ საქმეში, როგორიც არის წარმოება, ისეთი მოთხოვნილების დაშვება, როგორსაც ღლონტი უშვებს, ყოვლად შეუძლებელია. საოპერაციო თანხა შეიძლება იყოს, მაგრამ ეს არ ნიშნავს იმას, რომ თუ რომელიმე უწყებას არ ესაჭიროება, მაგალითად 100 მილ. უმოძრაოდ იდვეს. სპეციფიკაცია ნიშნავს იმას, რომ არ შეიძლება თანხის სხვა რამეზე დახარჯვა, რისთვისაც ის გამოთხოვილი არ არის. თუ დახარჯვა მოხდა, მაშინ ეკარგება მნიშვნელობა სპეციფიკაციას. ვინც მოითხოვს სპეციფიკაციას, ის ჩვენი სახელმწიფოებრივ მეურნეობის დაქვეითებას უწყობს ხელს. ამავე დროს, ვინც მოითხოვს სპეციფიკაციას, ის უნდა იცავდეს, რომ ყოველი თანხა გაიღოს დამფუძნებელ კრებამ, და ყოველი კაპეიკი მოხმარდეს იმას, რაზედაც გამოთხოვილი არის. ამიტომ არ ვიცავთ ჩვენ სპეციფიკაციას, რომ შეიძლებოდეს განსაზღვრულ ფარგლებში ფულის თავისუფალი ტრიალი არა მარტო დღეს, არამედ შემდეგშიაც. არის ჩვენი ბიუჯეტში ერთი ასე ვთქვათ დეფექტი. ასე დაუძახოთ მას, ეს არის ის, რომ არ არის შემოღებული პროგრესიული გადასახადი შემოსავლის კვალობაზე ამ მცნების თანამედროვე მნიშვნელობით. ეს სწორედ ჩვენი ფრაქციის აზრით ახლო მომავალში დაწესებული უნდა იქნეს. ჩვენ მშვენივრად ვიცით, რომ ამის გატარება ცხოვრებაში წარმოადგენს უდიდეს საქმეს, მეტად სერიოზულს და რთულს. ეს გვესმის მშვენივრად. ჩვენ გვესმის, რომ ორი წლის წინად შეუძლებელი იყო ამაზე ლაპარაკი და სერიოზული კაცი რომელიმე პარტიისა ამას ვერ იტყოდა. ეს იყო შეუძლებელი. მაგრამ თუ დადგა ნორმალური ხანა, ეს უნდა იქნეს გატარებული ახლო მომავალში. და ეს უნდა გატარდეს არა მარტო იმისათვის, რომ ეს არის სამართლიანი გადასახადი, როგორც აქ ამბობენ ლიბერალური სიტყვებით, არამედ იმიტომ, რომ ეს არის მშვენიერი იარაღი სოციალისტური ნიადაგის მოსამზადებლად. ასეთი კანონი საშვალებას მისცემს ხალხს, ნორმალურად, უმტკივნეულოდ, თუ უმრავლესობა მისი მომხრე იქნება - გადავიდეს უკეთეს წყობილებაში. ამ კანონმა მისცა საშვალება თანამედროვე ინგლისს უკეთესად წაეყვანა თავისი ბიუჯეტი.

თედო ღლონტი იტყვის, რომ ომამდი ქონდაო, მაგრამ ეს ასე არ იყო. საფრანგეთში გაჭირვების დროს შემოიღეს, უცებ დასწერეს. იმიტომ დღეს იქ იციან, რას უდრის მთელი სახელმწიფოს ქონება და შემოსავალი. თედო ღლონტმა სთქვა: შარშან უკეთ ვიყავით, ვიდრე ახლაო. გამოდის, რომ ამ სამი წლის განმავლობაში ჩვენში არც მოხნულა, არც დათესილა, არც არაფერი გაგვიკეთებია. ხალხი ამ ხნის განმავლობაში უსაქმოდ ყოფილა. ეს არ არის ასე. კანონი რომ გამოგვეცა, მაშინ გვეცოდინებოდა, რამდენი ქონება აქვს მთელს ერს. ამის ცოდნა აუცილებელი საჭიროებაა ჩვენი. ეს არის ერთად ერთი საშვალება, რომელიც უნდა გვქონდეს. ჩვენ ვამბობთ, რომ ეს უნდა იქნეს გატარებული ცხოვრებაში. ამას თქვენ ვერ უარყოფთ. ეს არის უდიდესი ძნელი საქმე. მაგრამ ვისარგებლოთ იმ მაგალითით და გარემოებით, რომელიც ქონდა სხვა სახელმწიფოს. ეს მაგალითი ასე თუ ისე უნდა გამოვიყენოთ. არის კიდევ ერთი წყარო, რომელიც ავსებს ბიუჯეტს. ეს არის მემკვიდრეობიდან შემოსული. ჩვენ ვფიქრობთ, რომ მემკვიდრეობის კანონი ჩვენში მოძველებულია. არ არის კანონიერი, რომ კაცი, რომელსაც არავითარი კავშირი არა აქვს რამდენიმე პირთან და არც კი იცის, რომ მას მემკვიდრეობა დარჩება, უეცრად შორეულ ნათესავისაგან იღებს მემკვიდრეობას. ჩვენ ვამბობთ, რომ ახლო ნათესავმა მიიღოს მემკვიდრეობა, მაგრამ შორეულმა კი არა. ეს არ არის რამე ისეთი, რომელიც მეურნეობას ხელს შეუშლის და პირიქით, ეს შეუწყობს ხელს ჩვენს ფინანსების გამაგრებას. ჩვენ გვისაყვედურებენ, რომ არა გვყავს კონტროლიო. როცა მოუნდებათ, კონტროლი არსებობსო, როცა მოუნდებათ, არ არსებობს. ასეთია დამფუძ. კრების ზოგიერთი წევრის მიუდგომელი დახასიათება? როცა გაუჭირდებათ, იტყვიან: კონტროლი გვყავს, ის არაფერს მალავსო, რასაც ნახავს, იტყვისო. სად გინახავთ ასეთი კაცი, რომელიც ყოველისფერს ნახულობდეს? ბატონო ივანე ლორთქიფანიძე, თქვენც იყავით მთავრობაში და ნუთუ თქვენ შეგეძლოთ ყოველფრის დანახვა? ნუ თუ არ იციან, რომ ეს შეუძლებელია? და თუ იცით, როგორ ბედავენ თქვენი ამხანაგები, რომ თუ ჩინოვნიკმა ვინმემ რამე მოიპარა, უწყების ხელმძღვანელის ბრალიაო? როგორ ბედავთ ამას? თქვენ იცით და უნდა ასწავლოთ იმათ, ვინც არ იციან, რომ შეიძლება უწყებაში იყოს ქურდობა, მაგრამ იქ უწყების ხელმძღვანელი არაფერ შუაშია. შეუძლებელია ლაპარაკი იმაზედ, რომ მან იცის და ხელი დააფაროს. შეუძლებელია აგრეთვე იმის თქმა, რომ არა გვყავსთ კონტროლიო. არ არსებობს კაცი და როცა დაგჭირდებათ, მოიყვანთ მის დებულებას, რომლიდგანაც სჩანს, რომ ეს კაცი არსებობს. ორი წლის წინეთ, როცა ანარხია იყო, მაშინაც კი იცავდა სიმართლეს ის. შემდეგ გვისაყვედურებენ, თქვენ ბიუჯეტი არა გაქვთო. თქვენ იცით, რომ საფრანგეთის დიდ რევოლიუციის დროს ბიუჯეტი შესდგებოდა სამი წინადადებისაგან. ეს იყო 1791 წელს. იქ მიიღეს კანონი, რომ მთავრობისთვის ამდენი ფული გაიღო. განა საფრანგეთში მაშინ არ იყო ხალხი ისე მომზადებული, როგორც ბატონი შენგელაია? იმათ არ იცოდენ არაფერი ფინანსების? მაშინ ისეთი მდგომარეობა იყო, რომ ბიუჯეტის შედგენა მეტად ძნელი საქმე იყო. ერთი მხრით იმისთვის, რომ საფრანგეთის სახელმწიფოს არ ქონდა ძველი მასალა დარჩენილი და მეორე მხრით, გარს შემორტყმული ყავდა მტერი და არავის არც ერთ დროს არ უნებებია, რომ საფრანგეთის რევოლიუციისათვის დეეწამება, რომ მან არ იცოდა, რა არის ხალხის ქონება, სიმდიდრე, ბედნიერება, ფინანსებიო. მათ ბევრი დასწამეს და კონტრ-რევოლიუციონერებმა და ის კი არ უთქვამთ, რომ შენ რათ არ შექენი ბიუჯეტიო.

ბატონმა შენგელაიამ ბრძანა, რომ ეს ბიუჯეტი კი არა, ციფრთ გროვააო. ბატონებო, ჩვენ აქამდის გვეგონა, რომ ბიუჯეტი არის კანონში ჩამოსხმული სახელმწიფოს გასავალ-შემოსავალი. დღემდის ეს ციფრში გამოიხატება და ამისათვის ციფრებს გარდა სხვა საშუალება არ არის. როცა თქვენ ამბობთ, ეს ბიუჯეტი კი არა, ცარიელი ციფრებიაო, ალბად არ იცის, რომ სახელმწიფო ბიუჯეტი ციფრებით აზროვნობს. ამ ციფრებში არის ჩამარხული მთელი ჩვენი პოლიტიკა და თქვენ ამბობთ, ეს მხოლოდ ციფრებიაო? ასეთი კრიტიკა შეუძლებელია და თუ გააგრძელებთ ასეთ კრიტიკას, თავის-თავად ცხადია, რომ ამით თქვენ საქმეს ვერ გააკეთებთ და ეს თქვენი ნებაა.

დადიანი: ეხლა ჩემია სიტყვა.

თავმჯდომარე: ბატონო, თქვენ თქვენ სიტყვაზე უარი განაცხადეთ, ახლა კი აღარ გეკუთვნით სიტყვა. სიტყვა ეკუთვნის თ. ღლონტს. (თ. ღლონტის სიტყვა მოთავსებული იქნება დამატებად ამ ნომრისა).

თავმჯდომარე: სიტყვა ეკუთვნის ი. სალაყაიას.

ი. სალაყაია (ს.-დ.): ბატონებო! როდესაც იწყებენ ისეთი აქტის განხილვას წარმომადგენლობით დაწესებულებაში, რომელსაც უდიდესი მნიშვნელობა აქვს სახელმწიფოებრივი ცხოვრებისათვის, საჭირო იყო ოპოზიცია შეხებოდა არა მარტო უარყოფით მხარეებს ჩვენი ფინანსიური პოლიტიკისას, არამედ გამოეთქვათ თავისი ფინანსიური მოსაზრებანი, რომ ამით ფინანსთა უწყებას მისცემოდა მასალა, რომლითაც მან უნდა იხელმძღვანელოს თავისი მომავალი ფინანსიური გეგმის შედგენის დროს. სამწუხაროდ, უნდა აღინიშნოს, რომ არც ერთი ოპოზიციის წარმომადგენელმა ეს არ ინება (შენგელაია: ბევრი ვილაპარაკეთ მაგაზედ!).

აქ ბევრი ილაპარაკეს და ეს განსაკუთრებით ბატონმა თედო ღლონტმა, ბოლშევიკების ფინანსიურ-ეკონომიურ პოლიტიკაზე, იმ პოლიტიკაზე, რომელმაც რუსეთი უფსკრულამდე მიიყვანა და რომელიც, თუ ბატონ ღლონტს დავუჯერებთ, ერთად-ერთი მისაღები პოლიტიკაა. ჩვენ ვგრძნობთ, ბატონებო, რომ ეს პირველი აქტი, წარმოდგენილი თქვენს წინაშე, მას შემდეგ, რაც საქართველოს დამოუკიდებლობა გამოცხადდა, შეიცავს ყველა იმ დეფექტებს, რომლებითაც ხასიათდება საერთოდ ყველა ასეთი აქტი, რადგან ჩვენ არ გვქონდა საშუალება დავყრდნობოდით წარსული წლების საბიუჯეტო პრაქტიკას, რაც საფუძველია ყოველი ბიუჯეტის და რომლის უქონლობა, ეჭვს გარეშეა, ვერ გამოარკვევს სავსებით სახელმწიფო შემოსავლის და გასავლის აღრიცხვას. და მიუხედავად ყველა იმ ნაკლისა, რომელიც ჩვენს ბიუჯეტს აქვს, ჩვენ მაინც გავბედეთ გაგვეკეთებია პირველი ცდა, რომ ამით საფუძველი ჩაგვეყარა მომავალი ბიუჯეტისათვის, რადგან, ბატონებო, ბიუჯეტი ხომ მთელი ფინანსიური გეგმაა (შენგელაია: თევზაიამ მოგახსენათ, მხოლოდ ციფრები არისო!), რომელსაც დამფუძნებელი კრება აძლევს ფინანსთა უწყებას მომავალში შესასრულებლად.

ბატონმა შენგელაიამ თქვენ მოგახსენათ, რომ ბიუჯეტის პროექტის განსახილველად შემოტანა დამფუძნებელ კრებაში დიდად დაგვიანდაო. უნდა მოგახსენოთ, ბატონებო, რომ ბიუჯეტის პროექტის შემოტანას თქვენდა განსახილველად ხელს უშლიდა გარდა საერთო პირობებისა, რომელშიაც ჩვენ ვიყავით მოქცეული, ისიც, რომ, როგორც მოგახსენეთ, ჩვენ არ გვქონდა წარსული წლების საბიუჯეტო პრაქტიკა, რომლითაც უწყებას უნდა ეხელმძღვანელა. ბატონებო! თვით დაწინაურებულ სახელმწიფოებში, ბიუჯეტის განხილვა წარმომადგენლობითი დაწესებულების მიერ მეტად გვიანდებოდა. და რა გასაკვირია, თუ ნორჩ სახელმწიფომ, რომელიც სულ ორი წელიწადია, რაც დამოუკიდებლად არსებობს, მხოლოდ ახლა შესძლო თქვენთვის ბიუჯეტის პროექტის წარმოდგენა? გაიხსენეთ, ბატონებო, ინგლისი, რომელიც რამოდენიმე საუკუნე არსებობდა, როგორც სახელმწიფოებრივი ორგანიზმი, და რომელმაც მხოლოდ 1680 წ. შესძლო ბიუჯეტის პროექტის წარმომადგენლობითი დაწესებულებისათვის წარდგენა განსახილველად. ან აიღეთ საფრანგეთი, სადაც საერო ყრილობები არსებობდენ მე-8 საუკუნიდან, მაგრამ სადაც ფისკალური საკითხები აღიძრენ მხოლოდ 1314 წელს (დადიანი: ცოტა გადააჭარბეთ!). ვიმეორებ, ბატონებო, რომ ფისკალურ საკითხებს საფრანგეთში პირველად შეეხნენ 1314 წ. პირველი გენერალური შტატების დროს. ხედავთ, ბატონებო, რომ ჩვენ არც ისე დაგვიგვიანებია, როგორც ამას აქ ამტკიცებდენ.

ბატონმა შენგელაიამ მოგახსენათ, რომ მთავრობას ხალხი უნდობლად უყურებს და მაშასადამე, გადასახადს არ გადაიხდისო. ბატონი შენგელაია არ არის მართალი და ამის დასამტკიცებლად მე მინდა ავალაპარაკო ციფრები. ვნახოთ, თუ როგორ ხდება სახელმწიფო როსპისის შემოსავლის ბალანსით შესრულება. სამ უმთავრეს გადასახადიდან, სახელდობრ პირდაპირი, არაპირდაპირი და საბაჟო, ნავარაუდევი იყო საბიუჯეტო წლის განმავლობაში 163.508.700 მან., ე. ი. 13.625.725 მან. საშუალოდ თვეში, რაც შვიდი თვის განმავლობაში შეადგენს 95.380.075 მანეთს, ნამდვილად კი შემოვიდა სახელმწიფო გადასახადი ყველა სახისა ამ შვიდი თვის განმავლობაში.

1929 წ.:

ივნისი - 12.956.619 მან.
ივლისი - 18.169.479 ,, ,,
აგვისტო - 16.519.279 ,, ,,
სექტემბერი - 23.711.664 ,, ,,
ოქტომბერი - 35.216.023 ,, ,,
ნოემბერი - 30.286.827 ,, ,,
დეკემბერი - 45.031.697,, ,,
სულ 7 თვეში - 181.901.588 მან.

ამნაირად, ფაქტიური შემოსავალი სახელმწიფო გადასახადებიდან პირველ 7 თვის განმავლობაში აღემატება სასმეტო მოლოდინს 86.521.513 მანეთით, ე. ი. 12.360.216 მან. საშუალოდ თვეში. მეტს ვიტყვით, შვიდი თვის განმავლობაში შემოვიდა 18.392.888 მანეთით მეტი, ვინემ ნავარაუდევი იყო საბიუჯეტო წლის განმავლობაში. ეს ციფრები, წინააღმდეგ ლ. შენგელაიას რწმუნებისა, გვიჩვენებენ, რომ მთავრობას ნდობა აქვს და რომ გადასახადი საკმაოდ კარგად შემოდის. ეს ციფრები გვიჩვენებენ, რომ შემოსავლის სტატიებს დაღლილობა არავითარ შემთხვევაში არ ატყვია. მაგრამ მიუხედავად ამისა, ჩვენ მაინც საკმაოდ დიდი დეფიციტი გვაქვს. სახელმწიფომ უნდა მიჰმართოს მთელ რიგ ზომებს, რომ ჩვენი ფინანსიური მდგომარეობა გაუმჯობესდეს. რაში გამოიხატება ეს ზომები? მე შევჩერდები მხოლოდ ზოგიერთებზე.

ბატონებო! ეკონომიური მდგომარეობის დასახასიათებლად ყველა სახელმწიფოებში დიდ ყურადღებას აქცევენ ეკონომიური ცხოვრების სხვა და სხვა მხარეებს. სხვათა შორის, დიდი მნიშვნელობა აქვს პურის, სიმინდის მოსავალს, სავაჭრო ბალანსს და სხვას. ჩვენი ქვეყანა სოფლის მეურნეობის ქვეყანაა და თავის თავად ცხადია, რა დიდი მნიშვნელობა აქვს პურის, სიმინდის მოსავალს. დათესილ მიწის რაოდენობა ჩვენს ქვეყანაში შეადგენს დაახლოვებით ერთს მეცხრედს მთელს ტერიტორიისა. დასათეს ადგილების რაოდენობის გადიდება შესაძლებელია, რადგან ჩვენში საკმაოდ დიდძალი ადგილებია, სადაც დღეს ხორბლეულობის დათესვა შეუძლებელია, მაგრამ რომელთა რაიონებად გადაქცევა აუცილებელია და ამ მხრივ ზომები უნდა იქნეს მიღებული, რადგან ჩვენ ყოველწლივ საკმაოდ დიდძალი ხორბლეულობა უნდა შემოვიტანოთ სხვა ქვეყნიდან. ახლა მეორე მხარე ჩვენი ეკონომიური ცხოვრებისა - სავაჭრო ბალანსი. ეკონომიური მდგომარეობის დასახასიათებლად ის გვიჩვენებს, რა მოთხოვნილებებს აკმაყოფილებს ხალხი თავისი შრომით, რას აწარმოებს და მეორე მხრივ, რას ვერ ქმნის და რისი შემოტანა სჭირია მას სხვა სახელმწიფოებიდან. მაშასადამე, იმის ჩვენება, თუ რა გააქვს ქვეყანას და რა შემოაქვს და რამდენი გააქვს და რამდენი შემოაქვს, არის საშუალება ქვეყნის მდგომარეობის დახასიათებისა განსაზღვრულ დროში. როგორ არის ჩვენს ქვეყანაში შემოტან-გატანის საქმე. აი ციფრებიც: 1919 წელს პირველ იანვრიდან 1920 წ. პირველ იანვრამდე იყო შემოტანილი 863.046.856 მან. საგნები და იმავ პერიოდში იყო გაზიდული 393.924.061 მან. შემოზიდვა აღემატება გატანას 469.122.795 მან. დაახლოვებით ერთი მესამედი შემოგვაქვს საზრდო საგნები და ეს მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი ქვეყანა მეურნეობის ქვეყანაა. მეორე მხრივ, შემოზიდვა ხდება დასავლეთიდან და რუსეთიდან და რადგან დასავლეთ ქვეყნებთან და რუსეთთანაც ჩვენ დამოკიდებულება გვაქვს თითქმის მხოლოდ ზღვით, ამისთვის საჭიროა განსაკუთრებული ყურადღება მიექცეს სავაჭრო გემების შენებას. ყოველ სახელმწიფომ, რომელსაც სურს ეკონომიურად აღორძინდეს, საზღვაო ტრანსპორტის საქმეს განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიაქციოს. ეკონომიურად მდიდარი ქვეყნები არავითარ მსხვერპლს არ ერიდებოდენ, ოღონდ კი საზღვაო ტრანსპორტის საქმე კარგ ნიადაგზე დაეყენებინათ. მე მოვიყვან რამოდენიმე მაგალითს იმის საჩვენებლად, თუ როგორ ვითარდებოდა სავაჭრო ფლოტის ტონნაჟი სხვა და სხვა სახელმწიფოებში ომამდე.

ტონნაჟი სავაჭრო ფლოტისა იყო:

გერმანიაში - 1901 წ. - 1.941.645 ტონნი.
,, ,, - 1911 წ. - 3.153.724 ,, ,,
რუსეთში - 1901 წ. - 633.821 ,, ,,
,, ,, - 1913 წ. - 756.601 ,, ,,
დიდ ბრიტანეთში - 1901 წ. - 9.280.164 ,, ,,
,, ,, - 1912 წ. - 11.878.807 ,, ,,
საფრანგეთში - 1900 წ. - 1.037.726 ,, ,,
,, ,, - 1911 წ. - 1.426.639.

ამ ციფრებიდან ჩვენ ვხედავთ, თუ როგორი სისწრაფით იზრდება სავაჭრო ფლოტის ტონნაჟი დიდ სახელმწიფოებში. ომის განმავლობაში თუმცა განადგურდა მეომარ სახელმწიფოთა ფლოტის მესამედი, მაგრამ მისი აღდგენის საქმეს განსაცვიფრებელი სიჩქარით შეუდგნენ და ინგლისმა თითქმის სავსებით აღადგინა თავისი სავაჭრო ფლოტი. ტონნაჟის ზრდას ამ სახელმწიფოში მოყვა საქონელთა შემოზიდვა-გაზიდვის ზრდა. აი ციფრებიც: 1919 წ. დიდ ბრიტანეთიდან იყო გაზიდული 798.373.000 გირ. სტ. საქონელი, ე.ი. 59,2 პროც. მეტი, ვინემ 1918 წელს. შემოტანილი იყო ამავე წლის განმავლობაში 1.631.902.000 გირ. სტ. ე. ი. 23,9 პროც. მეტი, ვინემ 1918 წელს.

ჩვენ დავინახეთ, რომ საქონლის შემოზიდვა აღემატება გაზიდვას. ეს იმის მაჩვენებელია, რომ ეკონომიურ ცხოვრებაში არსებობს მოძრაობა გაუარესებისაკენ. სახელმწიფომ ხომ რითიმე უნდა დააკმაყოფილოს ზედმეტი საქონლის შემომტანი. ჩვეულებრივად საქონლის მომტანს გააქვს ოქრო, მაგრამ რადგან ჩვენში ოქრო არ არის, მას გააქვს ის, რაც ოქროს მაგიერობას სწევს, სავალიუტო, როგორც არიან: თამბაქო, პარკი, შავი ქვა და სხვ. აქ ისმება მეტად საინტერესო საკითხი: როგორ პირობებში უნდა ხდებოდეს საქონელთა შემოზიდვა-გაზიდვის საქმე, რომ სახელმწიფომ არ იზარალოს. აუცილებლად საჭიროა ის იშვიათი საგნები, რომელიც ჩვენ გაგვაჩნია და რომელსაც საერთაშორისო ბაზარზე დიდი ფასი აქვთ, სახელმწიფო თუ საზოგადოებრივი ორგანიზაციებისა თუ კერძო პირთ მიერ იქნან გატანილი იმ ქვეყნებში, სადაც ან ვალიუტის ან საჭირო საქონლის შეძენა სურთ. აქ ეს საგნები გაიყიდება ძვირად, რადგან როგორც ვთქვით, იშვიათი საგნებია და შეძენილი ვალიუტის ერთი ნაწილი უნდა შემოვიდეს ჩვენს სახელმწიფოში, მეორე ნაწილით კი იქნას შეძენილი იმავე ევროპის ბაზარზე საჭირო საგნები, რომელიც იქ შედარებით იაფია. რას ვხედავთ სინამდვილეში? ჩვენში შემოაქვთ საზღვარ გარეთიდან დიდძალი საქონელი და გვაწვდიან აუტანელ ფასებში. აქ ყიდულობენ სავალიუტო საგნებს იაფ ფასებში და გააქვთ ევროპაში დიდ ფასებში, რომ გაყიდონ. ხდება ის, რაც პირდაპირ ეწინააღმდეგება ჩვენს ინტერესებს, რაც სახელმწიფოს დამღუპველია თავისი შედეგებით.

დღეს მთელი კაცობრიობა განიცდის ფინანსიურ კრიზისს. ფულის კურსი დღითი დღე ეცემა და ეს ემართება არა მარტო ომში დამარცხებულ სახელმწიფოებს, ვალიუტის კურსი ეცემა გამარჯვებულ სახელმწიფოებშიაც. თუ რა ჩქარი ნაბიჯით მიდის ფულის ღირებულების დაცემა, გვიჩვენებს შემდეგი ცხრილი.

ლონდონის კოტიროვკა:

ერთ გირვანქა სტერლინგში იძლეოდენ:
1 დეკემბერი:
დოლლარებს - 4,00
ფრანკებს - 39,47
იტალიის ლირებს - 49,30
გერმანიის მარკებს - 183
ავსტრიის კრონებს - 600.
9 იანვარი:
დოლლარებს - 3,74
ფრანკებს - 42
იტალიის ლირებს - 50,35
გერმანიის მარკებს - 191 ½
ავსტრიის კრონებს _
15 თებერვალი:
დოლლარებს - 3,46
ფრანკებს - 48,37
იტალიის ლირებს - 60,50
გერმანიის მარკებს - 336,50
ავსტრიის კრონებს - 1150.

პროცენტობით რომ ვიანგარიშოთ, დავინახავთ, რომ ორ თვე ნახევარში ფრანკების და ლირების კურსი დაეცა 40 პროცენტზე მეტად; კრონა და მარკა დაეცა დაახლოვებით 100 პროცენტით ერთი თვე ნახევრის განმავლობაში; თვით ინგლისის ვალიუტამ დაჰკარგა ორ თვე ნახევარში 15 პროცენტი.

ამ კურს დაცემულ ფულებში ჩვენმა ქვეყანამ უნდა აძლიოს სავალიუტო საქონელი, რომელსაც დიდი ღირებულება აქვს. აქვე უნდა აღვნიშნო კიდევ ერთი გარემოება, რომელიც მეტად ცუდად მოქმედებს ჩვენი ფულის ბაზარზე: ეს ის შეუსაბამობაა, რომელიც არსებობს ტფილის-ბათუმის და დასავლეთ ევროპის კურსს შორის. ტფილისის კურსებით ერთ და იმავე დროს სტერლინგები, ფრანკები, ლირები, კრონები ფასობენ მეტს, ვინემ ამას ევროპის პარიტეტები გვიჩვენებენ.

იმ ცნობების მიხედვით, რომელიც ჩვენ გვაქვს, პარიზში სამ თებერვალს ერთ დოლლარში უნდა მიგეცათ თითქმის 6 შილლინგი, ჩვენში კი დოლლარი უდრიდა 4 შილ. და 2 3/4 პენსს. ამრიგად, გირვანქები ჩვენში უფრო ძვირად ფასობდა, ვინემ პარიზში 34 პროცენტით. ასეთივეა მდგომარეობა ფრანკების, ლირების, მარკების. ფრანკები და ლირები ღირდა 57 და 45 პროცენტით მეტი, მარკები - 361 პროცენტით. ე. ი. რაც უფრო ეცემა ვალიუტა, რაც ის უარესია, მით უფრო მეტი ღირს ჩვენს ბაზარზე. ჩვენი სახელმწიფო ჰყიდის საქონელს ფრანკებზე, ლირებზე, გირვანქებზე იმ ფიქრით, რომ ის ღირს ამდენი და ამდენი და შემდეგ, როცა მან ევროპაში უნდა შეიძინოს ამ ფულებით საჭირო საქონელი, გამოდის, რომ ამ ფულს აქვს ნაკლები ღირებულება. რასაკვირველია, საზღვარ-გარეთ ფირმებს ადგილობრივ მომქმედთ დიდებულად ესმით, თუ რა ხდება საზღვარ-გარეთ. ამ მოვლენასთან საჭიროა ბრძოლა. ჩვენის აზრით, უნდა იქნას მიღებული შემდეგი ზომები:

1. სავალიუტო ბაზრის რიგიანად მოსაწესრიგებლად საჭიროა სავალიუტო მონოპოლიის შემოღება.

2. საჭიროა ყოველ დღე მიღება ლონდონის თუ პარიზის კოტიროვკის.

3. მთავრობამ საქონელი უნდა აძლიოს იმ ვალიუტაში, რომელსაც დამდგარი კურსი აქვს.

4. უნდა აღკრძალულ იქნას შემოტანა იმ ფულის ნიშნების, რომელთა კურსი სწრაფად ეცემა.

გარდა ამ ზომებისა, საჭიროა უშუალო კავშირის დაჭერა იმათთან, ვისაც ჩვენი თამბაქო და მარგანეცი ესაჭიროება. გარდა ამისა, უნდა გაუმჯობესდეს თამბაქოს და მარგანეცის მონოპოლიის საქმე.

ეხლა მე უნდა მივაქციო თქვენი ყურადღება გადასახადის შემოღებას შემოსავლის კვალობაზე. აქ მოგახსენეს, რისთვის აქამდი არ იქნა შემოღებული გადასახადები შემოსავლის კვალობაზეო. ბატონებო, თვით ის სახელმწიფოები, სადაც ცხოვრება უკეთაა მოწყობილი, როგორც ინგლისი და გერმანია, იქაც გაძნელდა ამ გადასახადების შემოღება. ინგლისში, მაგალითად, გადასახადები შემოსავლის კვალობაზე შემოღებულ იქნა 1798 წელს, გერმანიაში კი მხოლოდ 1875 წლიდან ვრცელდება მთელს სახელმწიფოზე. ჩვენში ამ ნიადაგზე უკვე დაიწყო მუშაობა და იმედი უნდა ვიქონიოთ, ახლო მომავალში ჩვენშიაც იქნება იგი შემოღებული.

მე, ბატონებო, მოკლედ მოგახსენებთ ზოგიერთ ზომებზე, რომელნიც უნდა იქნას მიღებული ჩვენი ფინანსიურ-ეკონომიური მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად. აქ სხვა ორატორებმაც მიუთითეს ზოგიერთ ზომებს და ვიმედოვნებთ, თუ ყოველივე ის განვახორციელეთ რაც აქ ითქვა, მაშინ მომავალი წლისთვის ჩვენი მდგომარეობა გაუმჯობესდება (ღლონტი: საეჭვოა!).

თავმჯდომარე: სიტყვა ბ. კედიას ეკუთვნის.

ს. კედია (ერ.-დემ.): დამფუძნებელ კრების წევრნო! კამათი ბიუჯეტის შესახებ მეტისმეტად გაგრძელდა და დამფუძნებელი კრების ყურადღებაც ძალზედ დაიღალა. მე ამას ანგარიშს გაუწევ და ვეცდები, რაც შეიძლება მოკლედ ამოვწურო მრავალი მასალიდან სანიმუშოდ მხოლოდ ორიოდე, რომელიც სრულიად საკმარისად მიმაჩნდა საერთო ეკონომიური დაშლა-დაქვეითების ცხადსაყოფლად და ჩვენი დიდი დეფიციტიანი ბიუჯეტის ასახსნელად. ვიდრე საგანზე გადვიდოდე, უნდა აღვნიშნო, რომ ჩვენი დამფუძნებელი კრებიდან ადამიანი ყოველთვის ერთი და იგივე შთაბეჭდილებით გამოდის: რომ პასუხისმგებელი უმრავლესობა ჩვენი პარლამენტისა ვერ ბედავს მთავრობის მხილებას, მისი უმოქმედობის თუ ცუდი მოქმედების დაგმობას იმ შემთხვევაშიაც, როდესაც ეს ყველასათვის ცხადია და აშკარა, მე მგონია, ასეთი წესების გამეფება უმრავლესობით ფრაქციის ღირსებას ამცირებს და ლახავს; რომ პარლამენტის უმრავლესობა მთავრობას პასუხისმგებლობაში ჩააყენებდეს და ეტყოდეს, - აი ამ საქმეში შემცდარხარ და მომავალში თვალი ფხიზლათ გეჭიროსო, თქვენ ამაში დამეთანხმებით; ღირსება დამფუძნებელი კრებისა საერთოდ და მისი უმრავლესობისა კერძოდ, უფრო აიწევს ხალხის თვალში, მაგრამ სამწუხაროდ დამფუძნებელ კრებაში ამას ვერასოდეს ვერ ვხედავდი და ახლაც, საბიუჯეტო კამათის დროს, როდესაც მოვისმინე მემარცხენე ოპოზიციის და მთავრობის პარტიის სიტყვები, ისევ ის შთაბეჭდილება შემიდგა (ცინცაძე: მემარჯვენე ოპოზიცია რას ამბობს?). თქვენს წინაშე წარმოდგენილია ბიუჯეტი 1919-1920 წწ., ისიც არა მთელი წლისა, არამედ გასული წლის 7 თვისა.

საფინანსო კომისია ვალდებული იყო ეხმარა ყოველი ღონისძიება და წარმოედგინა დამფუძნებელი კრების წინაშე მთელი გასული წლის შემოსავალ-გასავლის მოძრაობა. და როდესაც იგი, ამის ნაცვლად, შემოდის მთლად ნახევარი წლის ბიუჯეტით, ცხადია, რომ დამფუძნებელი კრება ვერ დარჩება დაკმაყოფილებული მისი მუშაობით. ხსენებული კომისიისადმი საყვედურს კიდევ გარემოებაც აორკეცებს, რომ წარმოდგენილ ბიუჯეტში სრულებით არ შედის ერთი დიდი სამინისტროს ხარჯთ-აღრიცხვა. როდესაც კომისია ასეთი დიდი დეფექტით წარმოადგენს ბიუჯეტს, დამფუძნებელმა კრებამ ეს ბიუჯეტი უნდა უკან დააბრუნოს. კომისიის ასეთი ზერელე ზედამხედველობა სახელმწიფო ფინანსებზედ ჩვენგან მოწონებას ვერ მიიღებს.

ბიუჯეტში, საერთო რიცხვით, სახელმწიფოს გასავალი მხოლოდ 7 თვის განმავლობაში ნავარაუდევია თითქმის 2 მილიარდი, შესავალი კი აღნუსხულია - 1.163.564.485 მან. ამ ციფრების დაპირდაპირებიდან ირკვევა დეფიციტი 790 მილიონი. მაშასადამე, მარტო ამ ორი რიცხვის დაპირდაპირება გვეუბნება, რომ საქმე კარგათ ვერ არის. მაგრამ ეს ციფრი მართალი ციფრი არ არის. ჩვენ გაცილებით მეტი დეფიციტი უნდა ვიგულისხმოთ. შემცდარი არ ვიქნები, თუ ამას მიუმატებთ იმ თანხას, რომელიც შემოსავალშია ნავარაუდევი, სახაზინო ქონებასა და თანხებიდან არც შემოსულა და ჯერ-ჯერობით ვერც შემოვა. ასე რომ, დეფიციტი მილიარდ ნახევარს მარტო ამ შემთხვევაში უწევს. ეს ფაქტი ძლიერ დამაფიქრებელი უნდა ყოფილიყო დამფუძნებელ კრების წევრთათვის, მიუხედავათ მათი პოლიტიკური დიფერენციაციისა. მაგრამ ეს ციფრიც ცოტაა, დეფიციტი კიდევ მეტია და ეს „მეტი“ სისწორით დღეს, ვატყობ, არავინ იცის. ამავე დროს ჩვენი ფულის კურსი თან და თან ეცემა. თუ შარშან ამ დროს გირვანქა სტერლინგი 300 მან. ღირდა, დღეს იგი 3.000 მან. ღირს. ჩვენ ვდგევართ ასეთი ფაქტის წინაშე: ერთის მხრით, მილიარდებიანი დეფიციტი, მეორე მხრით, ჩვენი ფულის კურსის თანდათანი დაცემა.

თუ ეს ორი მოვლენა ასე ერთი მეორის პარალელად განვითარდა, ჩვენ მალე კატასტროფას მივადგებით. ასეთი არის ფაქტი, სინამდვილე. იგი მეტად მძიმეა და სამწუხარო. ამ სინამდვილეს ყველა ორატორმა, მიუხედავად მისი პარტიული რწმენისა, უნდა მიაქციოს სათანადო ყურადღება და მიუდგომლათ აღნიშნოს მთავრობის როლი ამ მდგომარეობის შექმნაში და პასუხიც მას თხოვოს, თუ ეს მისი პოლიტიკის წყალობით აღმოჩნდება. ამის შემდეგ ჩემთვის გაუგებარია ის მორალური კმაყოფილება, რომელიც გამოიჩინა უმრავლესობის ფრაქციამ ოპოზიციასთან კამათის დროს და ის, რომ მან მთავრობა ყველაფერში გაამართლა. თუ თქვენ გაცნობილი ხართ იმ სარევიზიო მასალას, რომელიც დაგროვდა ამ ორი წლის განმავლობაში, თქვენ არ შეგიძლიათ კმაყოფილი იყოთ იმ მეურნეობით, რომელსაც მთავრობა აწარმოებს ჩვენს უწყებაში. ასეა, როდესაც უმრავლესობის ფრაქცია მთავრობას ყველაფერში ტაშს უკრავს. ჩვენ იძულებული ვართ ვსთქვათ, რომ იგი სახელმწიფოს ინტერესის შეგნებამდე ვერ ამაღლებულა (ხმა: დაივიწყეს!).

ასეთია ჩვეულებრივი საქციელი და სურათი დამფუძნებელი კრების მუშაობისა. მე მგონია, დროა ვიგრძნოთ, რომ ჩვენ ვალდებულნი ვართ თავი სხვანაირათ დავიჭიროთ, შევქმნათ სხვა სურათი, გამოვსძებნოთ სხვა ენა და მეთოდი...

ეხლა მომარაგების სამინისტროს მიუბრუნდეთ. მომარაგების სამინისტრო დაიბადა ამ შვიდი თვის წინეთ და ამ ხნის განმავლობაში მას თავისი ანგარიში არ წარმოუდგენია.

მას არ გაუცვნია დამფუძნებელ კრებისთვის თვისი მოქმედება და არ ვიცი, რა ხდება ან რის გაკეთება შეუძლია. მას არ აქვს დამფუძნებელ კრების მიერ დამტკიცებული შტატი და ბიუჯეტი და ამ დარგში ბ-ნი მინისტრი ისე იქცევა, როგორც მოენებება. ეს შეუწყნარებელი მოვლენაა, რომელიც უნდა აღნიშნოს ყოველმა წევრმა, მიუხედავათ პარტიულ ვინაობისა. მომარაგების სამინისტრო ძალიან შინაურულად მოეწყო და მოქმედებს. მომარაგების სამინისტრო არ სცნობს ხაზინას და მის ფუნქციებს. თუ ჩემი ცნობა მართალია, რესპუბლიკის ხაზინაში არ შესულა, ასე ვთქვათ, ერთი გროში იმ სავალიუტო საქონლის ღირებულებიდან, რომელიც მან გაანაღდა. მაგ., მომარაგების სამინისტრომ გაჰყიდა საზღვარ-გარეთ პარკი და შემოსული ფული, 600.000 ფრანკი, რომელიც აიღო, სახელმწიფო ხაზინას არ უნახავს. ხაზინაში არ შემოსულა არც სხვა სავალიუტო საქონელი და აღებული ფული. მაგალითად, არც მატყლის, თამბაქოსი და არც მარგანეცის ფული. ხოლო მომარაგების მინისტრი ვალდებული იყო ეს ფული შეეტანა. დღეს არ ვიცით, რა გვაქვს და სად ძევს ის, რაც გვაქვს. მომარაგების სამინისტრო, როგორც მოეპრიანება, ისე ატრიალებს მილიარდებს და არ ვიცით მისი შტატი. იგი, ასე ვთქვათ, არა ლეგალური სამინისტროა (ხმა: ეს ახალ ბიუჯეტში შევა ალბათ?). თუ მართალია ჩემი ცნობა, მომარაგების სამინისტროში დანიშნულია მაღალი ჯამაგირები, ისეთი, როგორიც არც ერთ სამინისტროში არ მოიპოება. თქვენ წარმოიდგინეთ, განყოფილების უფროსს ქონია ჯამაგირი 20-25.000 მან. და გარდა ამისა, იღებენ თურმე ეგრედ წოდებულ «лично присвоенный»-ს. ყოვლად შეუწყნარებლად უნდა ჩაითვალოს სამინისტროს ამგვარი მოქმედება და მისი ამ სახით არსებობა. ჩვენ მოვითხოვთ სამინისტროს მოქმედება სავსებით გადაიშალოს დამფუძნებელი კრების წინაშე, რადგან ამ ბიუჯეტზე ბევრი რამ ითქვა. იგი ფაქტიურად უკვე გაწეულია და ფორმალურადაც უკვე დადასტურებული იყო გასული წლის განმავლობაში. მაზე სიტყვის გაგრძელებას დიდი მნიშვნელობა აღარ ექნება რეალური ხარჯის შემოკლების თვალსაზრისით. ამიტომ მე შევეცდები მის დეტალურ განხილვას გვერდი აუხვიო და დავხატო თქვენ წინაშე იმ ეკონომიური პოლიტიკის შედეგები, რომელსაც მთავრობა აწარმოებდა ამ ხნის განმავლობაში და რომელსაც ჩვენ მივყევართ მუდმივი დეფიციტისკენ.

ჩვენი ბიუჯეტის გასავალი, ფულის კურსის გამაგრება დამოკიდებული იმაზე, თუ რამდენის გაგვაქვს და რამდენის შემოგვაქვს. თუ გამოირკვა, რომ ჭამაში უფრო მამაცნი ვართ, ვიდრე წარმოებაში, მაშინ ცხადია, ჩვენი ბიუჯეტის გამოსწორება განუხორციელებელი ოცნება იქნება. ბიუჯეტის გამოსწორება დამოკიდებულია სავაჭრო ბალანსის სისწორეზე და ამ მხრივ უნდა მოგახსენოთ, ჩვენი მდგომარეობა ვერ არის კარგი. ეს განვლილი 1919 წელი გათავდა სავაჭრო ბალანსის მხრივ საგრძნობი დეფიციტით. შემოვიდა 863 მილ. მანეთი, გავიდა 393. მიღებულია სავაჭრო ბალანსის დეფიციტი. ამგვარად უდრის თითქმის ნახევარ მილიარდ მანეთს. ეს არც გასაკვირველია, თუ მივიღებთ მხედველობაში იმ პოლიტიკას, რომელსაც აქამდის ვაწარმოებდით. რომ ეს პოლიტიკა უფრო ნათელი იყოს, მე საჭიროდ მიმაჩნია ეხლა გადავიდე კონკრეტიულ მაგალითებზე. რადგან მაგალითები ბევრია და მათი აღნუსხვა შორს წაგვიყვანდა, მე გავჩერდები ერთ მაგალითზე, რომელიც არა ერთხელ ყოფილა დამფუძნებელი კრების ყურადღების საგანი. მე სახეში მაქვს თამბაქოს წარმოება.

დღეს თამბაქო ოქროს სწორი საქონელია, ისე როგორც მატყლი, მარგანეცი და პარკი. საკუთარი თქმით, მთავრობა თამბაქოზედ აშენებდა ვალიუტისა და სავაჭრო ბალანსის საქმის გამოსწორებას. ამის მაგიერ მან მოწეული თამბაქოც დაღუპა და ჩვენი სოფლის მეურნეობის ეს უდიდესი დარგიც გაანადგურა. თქვენ მოგეხსენებათ, რომ საქართველო ყოველ წლიურად დიდძალ თამბაქოს იძლეოდა, დაახლოვებით 800.000 ფუთს. მოსალოდნელი იყო, რომ მთავრობა ამ დიდს სამეურნეო დარგს განსაკუთრებულ ყურადღებას მიაქცევდა და არ მიიღებდა ისეთ ზომებს, რომელიც ამ თამბაქოს მოყვანას სასიკვდილოდ დასჭრიდა. მოლოდინი გაცრუვდა. გამოუცდელის ხელით იგი ეძგერა როგორც თამბაქოს გასაღების საქმეს, ისე მის მოწევის საქმესაც და ამის შედეგად ეს სამეურნეო დარგი დღეს-დღეობით განადგურებულად უნდა ჩაითვალოს. მცოდნე პირთა ცნობით, წელს 20-30.000 ფუთზე მეტი არ მოვა (ღლონტი: თქვენი წრეებია დამნაშავე!). ამას ჩვენ ვნახავთ.

თამბაქოს კულტურა თავის-თავად არ აღმოცენებულა საქართველოში. ეს იყო შედეგი იმ წრეების მიზან-შეწონილი ეკონომიური საქმიანობის, ცოდნისა და ტეხნიკის, რომელთაც თამბაქოს მრეწველობა სპეციალობად ჰქონდათ დასახული. ამ 20 წლის განმავლობაში მიზან-შეწონილმა და განუწყვეტელმა მზრუნველობამ საქართველოს მეურნეობის ეს დარგი ერთ უმაღლეს და უდიდეს დარგად გახადა. მისი წლიური წარმოება წლიდან 800.000 ფუტამდე აიყვანა! უვიცად წარმოებულმა მონოპოლიამ არამც თუ წინ ვერ წასწია საქმე, არამც თუ არსებული მდგომარეობა ვერ შეინახა, არამედ მთელი საქმე ერთბაშად ძირს დასცა და 800.000 ფუთიდან 20-30.000 ფუთამდე ჩამოიყვანა.

საქართველოში მოწეული თამბაქოდან საქართველოს საზღვრებში ყოველ წლიურად მუშავდებოდა დაახლოვებით 100-150 ათასი ფუთი, დანარჩენი 600.000 ათას ფუთზე მეტი რუსეთსა და უცხოეთში გაჰქონდათ. ბოლო წლებში უცხოეთში გაჰქონდათ დაახლოვებით 80.000 ფუთი, რუსეთში კი - დაახლოვებით ნახევარი მილიონი. ომის წინანდელი ბაზარი რომ ვიანგარიშოთ, ფუთი 15 მანეთი და გატანილი თამბაქოს რაოდენობა ნახევარი მილიონი ფუთი, - მთელი გატანილი თამბაქო ეღირება 7-ნახევარი მილიონი მანეთი, რაიცა დღევანდელის კურსით სულ ცოტა ორ მილიარდ მანეთს უდრის. დღეს გირვანქა სტერლინგი ღირს 3 ათასი მანეთი. ასე რომ, მთავრობას რომ სათანადო ანგარიში გაეწია და მეტი სიფხიზლე გამოეჩინა ამ თამბაქოს საქმეში, დღეს საქართველოს ხაზინა დიდი თანხის პატრონი იქნებოდა და მომავლისთვისაც ეს მილიარდები უზრუნველყოფილი იქნებოდა. მაგრამ, როგორც გითხარით, ეს ასე არ მოხდა და თამბაქოს წარმოება დაეცა.

მცოდნე პირთა გამოკვლევით, ერთი დესეტინა თამბაქოს მოწევა მიმდინარე 1920 წელს საშუალოდ 96.000 მანეთი ჯდება. დესეტინაზე მოდის საშუალოდ 50 ფუთი. ფუთი საშუალოდ დაჯდება 1.920 მანეთი. მთავრობა კი შარშანდელი მოსავლის ერთ ფუთ თამბაქოში, რომელიც იძულებით მიაქვთ, აძლევს 550-650 მანეთს, თითქმის ოთხჯერ ნაკლებს. ასე რომ, თამბაქოს მწარმოებელი ვერას გზით ვერ შესძლებს გასული წლის მოსავლის კაპიტალით წელს იმის მეოთხედიც დაამუშავოს, რაც შარშან დაუმუშავებია. ვინ იცის, რამდენი წელიწადი იქნება საჭირო, საქართველოს თამბაქომ ძველი პატივი და დიდება დაიბრუნოს! ნუ თუ ამის შემდეგ ცხადი არ არის, რომ თამბაქოს საქმე მთავრობამ თავისი საკუთარი ძალით გაანადგურა! რომ მან გააჩანაგა და მოსპო `სოციალისტური~ მეთოდით და პოლიტიკით სოფლის მეთამბაქოვე, სოფლის წარმოება და რომ მან სამშობლოს ხაზინას ათასი მილიონები დაუკარგა, დღევანდელის ღირებულებით რომ ვიანგარიშოთ. ნუ თუ პასუხისმგებლობას და დანაშაულობას ვერ გრძნობს მთავრობა და ის ფრაქციები, რომელნიც მას შველოდენ ჩვენი ქვეყნის ამ ერთი უდიდესი დარგის დამხობაში?! ნუ თუ ასეთი მწარე ნაყოფის შემდეგაც მთავრობა და მისი ფრაქცია არ შეაყენებს თვის გამანადგურებელ გულისთქმას? ნუ თუ დანაშაული არ არის სხვისი მოწეული და წელთა განმავლობაში დაგროვილი თამბაქოს ერთბაშად ხელში ჩაგდება? ფულის ერთბაშად შოვნის მიზნით ერთიანად გაანადგურა საშვილიშვილო საქმე, დიდის გარჯით და ცოდნით შექმნილი!

მაშ დავიხსომოთ, რომ მთავრობისა და უმრავლესობის ფრაქციის პოლიტიკამ ჩვენს ქვეყანას მოაკლო დიდი შემოსავლის წყარო და უხვი სავალიუტო საქონელი; რომ მან მოჰკლა დიდი სიცოცხლის პატრონი სამეურნეო დარგი!

ახლა ამ თამბაქოს გადამუშავებაზე ვილაპარაკებ და იმ პოლიტიკაზე, რომელსაც ჩვენი მთავრობა მისდევდა. საქართველოში რამოდენიმე კარგად მოწყობილი ქარხანა მუშაობდა. საქართველოს თამბაქოს ქარხნების ნაწარმოების ბაზარი იყო რუსეთი, ჩრდილო-კავკასია და ადერბეიჯანი. თამბაქოს მრეწველებს შესწავლილი ჰქონდათ თავისი ბაზარი და ყოველ ქვეყანას მის გემოსთან შეფარდებულ თამბაქოს აწვდიდენ. ამ საქარხნო წარმოებას ჩვენში ჰქონდა თვისი ტრადიციები და კულტურა და მრეწველებს ახასიათებდა საქმის ცოდნა.

ვინაიდან სახელმწიფოს ბალანსის სიკარგე ექსპორტზეა დამოკიდებული, ჩვენი მთავრობა უნდა ცდილიყო გაემაგრებია არსებული წარმოება მაინც. მთავრობა სულ უკუღმა მოიქცა.

თუ ჩვენ თვალს გადავავლებთ იმ მასალებს, რომელიც დაგროვილია ამ საკითხის შესახებ საქართველოს სავაჭრო-სამრეწველო პალატის ხელმძღვანელობით და დავალებით, ჩვენ დავრწმუნდებით, რომ პასუხისმგებელ წრეებს: ვაჭრობის სამინისტროს, მთავრობას და მმართველ ფრაქციას ყოველი ზომა მიუღიათ ამ საქარხნო წარმოების გასაჩანაგებლად, ამ მრეწველობის დასაცემად (ღლონტი: თქვენი ამხანაგი!).

როგორც ყოველი წარმოება, თამბაქოს წარმოებაც მოითხოვს, ერთის მხრივ მუშა ხელს, მეორე მხრივ საწარმოვო მასალას. ერთი ნაწილი თამბაქოს წარმოებისათვის საჭირო მასალა ჩვენს ქვეყანაში იშოვება, ხოლო მეორე - ქაღალდი - განსაკუთრებით უცხოეთიდან მოდის. საჭირო იყო, რომ ჩვენ ვაჭრობა-მრეწველობის სამინისტროს ამისთვის ყურადღება მიექცია და ჩვენი ქარხნები უზრუნველეყო ამ მასალებით, მაგრამ ამისთვის მას თითი არ გაუნძრევია. დღეს კი, როგორც ირკვევა, ეს ქაღალდი ილევა. ტრანსპორტის მოუწყობლობის გამო ამ მასალის შემოზიდვა კერძო პირების მიერ მეტად გაძნელებულია და ახლო მომავალში ამ ქარხნებში შეიძლება წარმოება სრულიადაც შესწყვიტონ.

რაიცა შეეხება მუშა ხელის მდგომარეობას ამ ქარხნებში, ესეც უნდა გავხადო თქვენი ყურადღების უფრო ხანგრძლივ საგნად. ბატონი ღლონტი ბრძანებს, რომ არავინ ზრუნავს მუშების შესახებ; რომ ისინი დაჩაგრული არიან და რომ უმრავლესობის ფრაქცია ორგულობას იჩენს მუშების მიმართ. რომ ასე არ არის, ამას შემდეგიდან დავინახავთ; კიდევ მეტი, დავინახავთ, რომ მმართველი პარტია მარტო მუშებისთვის ზრუნავს და ცალმხრივი ზრუნვა ჰჩაგრავს მწარმოებს და უკან ჰხევს ცხოვრებას. ხოლო თუ ჩვენი მიზანია ეროვნულ მეურნეობის დაწინაურება და სახელმწიფოს ეკონომიის გაძლიერება, ჩვენ ვალდებული ვიქნებით ერთნაირად დავიცვათ როგორც მუშათა, ისე მრეწველთა ინტერესები და შევებრძოლოთ, თუ რომელიმე მათგანის მადა და შემოქმედება ჩვენი ქვეყნის საზიანოთ იქნება ამოძრავებული.

მე მგონია, რომ უმრავლესობის ფრაქციას, რომელსაც ხელთ უპყრია სახელმწიფოს საჭე და რომელმაც საბოლოო ანგარიშში მხოლოდ ერის ინტერესი უნდა დაისვას, შეუძლებელია ჰქონდეს სხვანაირი საზომი, გარდა სახელმწიფოებრივი საზომისა. თუ იგი ამ პოზიციაზე არ იდგება, ცუდ სამსახურს გაუწევს სახალხო მეურნეობას.

ბატონებო, რევოლიუციურმა არევ-დარევამ, ბაზრის სივიწროვემ აუცილებელი გახადა, ამას უნდა მოყოლოდა მუშათა რიცხვის შემოკლებაც. მუშათა ლიკვიდაციის საკითხი მორიგ დღიურ საკითხად გადაიქცა. ამის მოგვარება მიენდო საგანგებო კომისიას, რომელიც ქალაქის გამგეობასთან არსებობს. და როდესაც ქარხანაში მუშაობის შემცირების გამო მრეწველი იძულებული ხდებოდა ზედმეტი მუშა-ხელი დაეთხოვა, იგი ამ კომისიის დაბრკოლებას წააწყდებოდა. მრეწველის ყოველ ნაბიჯს, რომელიც წარმოების რაციონალურ მოთხოვნილების დასაკმაყოფილებლად იყო გადადებული, დაუძლეველი წინააღმდეგობა დახვდებოდა. სულ აღძრულ იყო 54 შუამდგომლობა; აქედან სალიკვიდაციო კომისიაში თუ ყოფილა მხოლოდ სამი, მხოლოდ 3 პროც.!!..

ხოლო თამბაქოს წარმოების მაშინდელი მდგომარეობის მიუდგომელი შესწავლა ყველა ამ შემთხვევაში აუცილებელს ყოფდა მუშათა რიცხვის შემცირებას. მაგრამ მწარმოებელი მაინც იძულებული გახადეს შეენახა ზედმეტი მუშა ხელი, რომელსაც მის ქარხანაში სამუშაო მასალა არა ჰქონდა და გულხელ დაკრებილი იჯდა. ასე აცხოვრებდნენ ქვეყნის მეურნეობის საზარალოდ უქმად მყოფ მუშებს მრეწველის და წარმოების ხარჯზე. ეს არის ძალით წახჩობა ეკონომიური ცხოვრების უდიდესი შემოქმედი ძალისა - მრეწველობისა და კაპიტალისა. ეს ოპერაცია მარტო კერძო მრეწველს კი არ სპობს, არამედ მას მოაქვს მთელი ჩვენი ქვეყნის ნივთიერი და სულიერი კულტურულის შეყენება-განადგურება.

ამას გარდა, ამ რევოლიუციის ხანაში შემჩნეული იყო ერთის მხრით მუშათა ხელფასის ზრდა და მეორის მხრით, მუშის წარმოებითი ნაყოფიერების შემცირება. 1917 წლის დასაწყისში, - მე ყოველთვის სახეში მაქვს თამბაქოს ქარხნის მუშა, - მუშა თვიურად საშუალოდ იღებდა 45 მან., 1918 წლის დასაწყისში - 390 მან.,1919 წლის დასაწყისში - 970 მან. ბოლო დროს, 1920 წლის დასაწყისში - 3.200 მან. თვიურად, ე.ი. 1917 წლის იანვრიდან 1920 წლის იანვრამდე ხელფასი გაიზარდა 70-ჯერ და ამავე დროის განმავლობაში შრომის ინტენსიობა 43 პროც. დაეცა ამ მოვლენაში წილი უდევს ტეხნიკური ხასიათის პირობებსაც. მაგრამ ყოველ შემთხვევაში, ფაქტი ფაქტად რჩება, რომ მუშათა შრომის ნაყოფიერება კლებულობს.

აი, მაგალითად, 1916 წელში მუშას წლიურად საშუალოდ უწევდა 2771 გირვანქა გადამუშავებული ფოთოლი თამბაქო, 1919 წელში კი იგივე მუშა ამუშავებდა 1368 გირვანქას. ასე რომ, თამბაქოს ქარხნებში დღეს მუშა ნახევარ ენერგიას იძლევა და 70-ჯერ მეტ ხელფასს ღებულობს. ამნაირად, დავადგინეთ წარუხოცებელი ფაქტი: შრომის ნაყოფიერების ძალზე დაცემა და მუშათა ხელფასის დიდი ზრდა. გეკითხებით, რა წარმოება იხეირებს ასეთ პირობებში? ან ქვეყანა როგორ იარსებებს?

ეხლა საინტერესოა ის, თუ ეს შრომის ხელფასი რამდენი პროცენტით შედის ნაწარმოების ერთეულში: 1916 წელს შრომის ხელფასი ათას ცალ პაპიროსზე უდრიდა 50 კაპ.,1917 წელს - 2 მან., 1918 წელს - 10 მან., 1919 წელს - 40 მან.; 1920 წლისათვის გამოთვლილია დაახლოვებით 180 მან., მაგრამ სინამდვილე ამ უკანასკნელ ციფრს გადააჭარბებს.

ეხლა ვნახოთ შრომის ხელფასი, თუ რამდენ პროცენტს შეადგენს ნაწარმოების საერთო ღირებულებაში. თუ ნაწარმოების ღირებულება ციფრი „ასით“ გამოვსთქვით, დავინახავთ, რომ 1916 წ. შრომის ხელფასი შეადგენდა ნაწარმოების ღირებულების 19 პროც., 1917 წ. - 23 პროც., 1918 წ. - 33 პროც., 1919 წ. - 40 პროც., 1920 წ. - 50 პროც. ამნაირად, საგნის თვით ღირებულებაში მუშის ხელფასს უჭირავს მთელი ღირებულების ნახევარი. ბატონებო, ეხლა ვნახოთ სააქციზო გადასახადი.

თამბაქოზე სააქციზო გადასახადი შემოვიღეთ. არ იკითხავთ, როგორ მოიქცა ამ შემთხვევაში ვაჭრობა-მრეწველობის სამინისტრო, ან მთავრობა, ან დამფუძნებელი კრება და რამდენად დაიცვეს მათ თამბაქოს ეროვნული მრეწველობა! ეს მეტად საინტერესოა და მეც ამაზე ცოტა ხნით შევაჩერებ თქვენს ყურადღებას.

მე ავიღებ სააქციზო გადასახადს აზერბაიჯანსა და საქართველოში და ერთი მეორეს შევადარებ; თანაც მოგახსენებთ, რომ ერთსა და იმავე დროს საქართველოში ეცემოდა თამბაქოს წარმოება, ხოლო აზერბაიჯანში იგი მატულობდა და ამ მოვლენაში წილი უდევს სააქციზო გადასახადებს. ერთსა და იმავე უმაღლესი ხარისხის ას პაპიროსზე, 1000 ცალზე, ბაქოში იყო 16 მან. ბანდეროლის ფასი, ჩვენში 100 მან. იმავე რაოდენობის უმაღლესი ხარისხის ბ-ზე ბაქოში 12 მან. ჩვენში 30 უმაღლეს ხარისხის ა-ს ერთ გირვანქა თამბაქოზე - ბაქოში 10 მან., ჩვენში 94 მან. განსხვავება აშკარაა. ამ განსხვავებამ კონკურენციის პროცესში ჩვენი ნაწარმოები დააზიანა.

თქვენ იცით, რომ მთავრობამ გატანილ სავალიუტო საქონელზე შემოიღო ერთგვარი წესი: სავალიუტო საქონლის გატანის უფლების მისაღებად საჭირო იყო მისი ღირებულების 30 პროცენტის წინდაწინ სამინისტროში შემოტანა იმის გარანტიად, რომ სამაგიერო საქონელი საქართველოში შემოტანილი იქნებოდა. მაგრამ ეს სამაგიერო ხშირად არ შემოქონდათ, ხოლო ეს 30 პროც. გაყიდვის დროს ზედ ეკეცებოდა ჩვენი გატანილი თამბაქოს ღირებულებას. რომ ვიანგარიშოთ ბანდეროლი, ხსენებული 30 პროც. გზის ხარჯი, აზერბაიჯანის საბაჟოს ხარჯი, იქ ბანდეროლის გადაკვრის ხარჯი და აგრეთვე სხვა ხარჯები, გამოდის, რომ 1000 ცალი პაპიროსი, რომელიც საქართველოში უბანდეროლოდ ღირდა 150 მან. და აზერბაიჯანში შეტანის შემდეგ ფასობდა 375 მანეთი, მაშინ როცა აზერბაიჯანში დამზადებული იმდენივე პაპიროსი და იმავე ხარისხის ღირდა 180 მან., ასე რომ, საქართველოდან გატანილი 1000 ცალი პაპიროსი გაცილებით უფრო ძვირი იყო, ვიდრე იქ დამზადებული. აზერბაიჯანის ქარხნებისათვის უფრო ხელსაყრელი იყო თამბაქოც ბათომიდან წამოეღოთ, გადაეხადათ გადაზიდვის ფული და პაპიროსები ბაქოში დაემზადებიათ, ვიდრე საქართველოდან გაეტანათ. ამ პირობებში ჩვენი თამბაქოს წარმოება თან და თან მცირდება (ღლონტი ადგილიდან: სადაური თამბაქო იყო აზერბაიჯანში?).

აზერბაიჯანში საკუთარი თამბაქოც არის, თუმცა ძალიან მცირე. მაგალითად, როცა საქართველოში 1914 წელს მოკრიფეს 800.000 ფუთზე მეტი, განჯისა და ბაქოს გუბერნიებში 1914 წ. მოვიდა 45 ათასი ფუთზე ცოტათი მეტი.

მე მოგახსენებთ, რომ ჩვენი მთავრობის ღონისძიებამ შეამცირა ჩვენი წარმოება. ტფილისის ქარხნებში 1918 წ. თვიურად საღდებოდა 92.570 ცალი პაპიროსი, 1919 წელს კი თვეში - 96.673 პაპიროსი. ჩვენში ზოგმა ქარხანამ მუშაობა შესწყვიტა, ზოგმა შეამცირა, გაჩნდა ერთი-ორი პატარა ქარხანა, სადაც მუშაობა ხელით წარმოებს. ტეხნიკურად გამართული და მანქანით მომუშავე ქარხნების ხარჯზე ხელით სამუშაო პატარ-პატარა ქარხნების გაჩენა მრეწველობის გაჩანაგებას ნიშნავს. აზერბაიჯანში ხდება სულ წინააღმდეგი მოვლენა. იქ ქარხნებმა იბარტყეს, გაჩდენ ახალი ქარხნები განჯაში, ნუხაში, ბაქოში. წვრილი ქარხნების გარდა, ბაქოში მუშაობდნენ დიდი ქარხნები მირზაბეკოვისა, სადაც წყებად 400 მუშა მუშაობდა. ამ ქარხანაში 1917 წ. დაამუშავეს 15.000 ფუთი, 1919 წელს დაიმუშავეს 90.000 ფუთზე მეტი. თქვენთვის აშკარაა ჩვენი წარმოების დაცემა და აზერბაიჯანის წარმოების წარმატება.

ეხლა დავინახოთ, რა ურთიერთობაშია ბანდეროლი და ფასი (ღლონტი ადგილიდან: სპეციალისტი გახდით?). დიახ, ბატონო, სხვასაც შეუძლიან თქვენის სპეციალობის შეთვისება. უმაღლესი ხარისხის ა-ს ერთ გირვანქა თამბაქოს აძევს ბანდეროლის ფასი 64 მან. და იყიდება თავისუფალ ფასებში; უმაღლესი ხარისხის ბანდეროლი ღირს 20 მან. და იყიდება 40 მან.

100 ცალი უმაღლესი ხარისხის ა-ს პაპიროსის ბანდეროლი ღირს ჩვენში 10 მან. ხარისხი ბ-ს 3 მან.

პირველი იყიდება თავისუფალ ფასებში და მექარხნეც თავის ზარალს რამოდენიმეთ აქედან ინაზღაურებს; მეორეს ფასი დადგენილია - 6 მანეთი და ამაზე ძვირად მექარხნეს არ შეუძლია მისი გაყიდვა; ხოლო მისი ბანდეროლი, როგორც დაინახეთ, ღირს 3 მანეთი. 6 მანეთიდან 3 მან. ბანდეროლს მიაქვს, დარჩენილმა 3 მანეთმა უნდა დაფაროს მასალაც, მუშის ხელფასიც და სხვა ხარჯები! განვაგრძოთ. ასი ცალი პირველი ხარისხის პაპიროსის ბანდეროლი ღირს 2 მან. 50 კ., მეორე ხარისხის თამბაქოს ბანდეროლი ღირს 1 მ. 84 კ., ხოლო მისი გაყიდვის ფასი არის 4 მ. 50 კ. ბანდეროლი მესამე ხარისხის თამბაქოს, რომელსაც უფრო დემოკრატიაში აქვს გასავალი, ღირს 1 მ. 50 კ. მისი გაყიდვის ფასია 3 მან. 50 კ. ამგვარად, თქვენ ხედავთ, რომ მესამე ხარისხის თამბაქოს ბანდეროლს მიაქვს 1 მან. 50 კ., თვით კი ღირს 3 მ. 50 კ. (თ. ღლონტი: რამდენს იღებს მექარხნე?). მექარხნეს არ აქვს უფლება მეტად გაყიდოს. ასე რომ, 50 პროც. ამ თამბაქოს ღირებულებისა აქციზს მიაქვს. ეს სააქციზო გადასახადი დავაწესეთ 1919 წ. 31 ივლისს, ხოლო ეს მტკიცე ფასები პაპიროსებსა და თამბაქოზე დავაწესეთ 1918 წ. ამგვარად, ჩვენ ანგარიში არ გაუწიეთ იმას, რომ ამ ერთი წლის განმავლობაში ძალიან შეიცვალა სხვა საგნებისა და თამბაქოს ფასი; რომ გაიზარდა მუშის ხელფასი; რომ იმატა ქაღალდის ფასმა. ასეთ პირობებში ნუ თუ მოსალოდნელი არ უნდა ყოფილიყო, რომ მთავრობა და დამფუძნებელი კრება, თუ ისინი დაინტერესებულნი იყვნენ თამბაქოს წარმოების ბედით, ასწევდენ გაყიდვის ფასებს? მაგრამ მმართველი ორგანოები არ ფიქრობენ ჩვენი ეროვნული წარმოების კეთილდღეობაზე.

ეხლა ვნახოთ, თუ რა ნაწილი უჭირავს ცარიელი გილზის ფასს.

100 ცალი ცარიელი გილზი ღირს 10 მან., ხოლო თუ ზედ დავაკეცეთ 30 პროცენტიანი სააქციზო გადასახადიც, რაიც ახლო მომავალშია განზრახული, მისი ფასი 18 მანეთამდე აიწევს.

ამავ დროს, ეს 100 ცალი გილზი სხვა და სხვა მანქანაში გატარებული და გატენილი თამბაქოთი, ღირს 2 მან. აქედან, ბატონო ღლონტო, ცხადია ის მოგება, რომელიც რჩება მექარხნეს (ლორთქიფანიძე: როგორ, ასი ცალი 2 მანეთად?). დიახ, ვინაიდან 100 ცალი პაპიროსი მესამე ხარისხისა ბაზარზე სავალდებულო უნდა გაიყიდოს 3 მ. 60 კ., მარტო ბანდეროლში კი უნდა გადახდეს 1 მ. 50 კ. მაშასადამე, ამ ასი ცალი პაპიროსისათვის საჭირო ნედლი მასალის, შრომის ხელფასის, სხვა საწარმოვო მასალისა და სხვა და სხვა სავაჭრო ხარჯების დასაფარავად რჩება 2 მ. 10 კ. ამგვარად, ცარიელი 100 გილზის გაყიდვა ბევრად უფრო ხელსაყრელია მექარხნისათვის, ვიდრე ასი ცალი პაპიროსის. მოკლედ, ცარიელი გილზი მეტი ფასობს, ვიდრე გილზი თამბაქოთი გატენილი! აი ეს არის თქვენი სოციალისტების ეკონომიური შემოქმედება!

ასეთია მდგომარეობა თამბაქოს წარმოებაში. თუ ჩვენ ყურადღება არ მივაქციეთ ამ გარემოებას და დროზედ არ უწამლეთ, თამბაქოს წარმოებას სრული განადგურება მოელის (ხმა ადგილიდან: რამდენი ქარხანა დაიკეტა?). იქნებ მეტიც გაიხსნა, ვიდრე დაიკეტა, მაგრამ მე მოგახსენეთ, რომ დაიშალა ტეხნიკურად გაუმჯობესებული და მოწესრიგებული წარმოება და იმრავლა საშინლად ხელთა წარმოებამ. საერთოდ წარმოებამ იკლო და განადგურებას დაადგა (თ. ღლონტი: სადაური ეკონომია?!) მე ფაქტს მოგახსენებთ. თუ ყველა ის ცნობები, რომელიც მე მაქვს და რომელიც შედეგია სპეციალური შესწავლისა, რომელსაც საქართველოს სავაჭრო-სამრეწველო პალატა ხელმძღვანელობს, სწორი და მართალი ცნობებია, მაშინ დამეთანხმებით, რომ თამბაქოს წარმოება დიდ განსაცდელში ყოფილა ჩავარდნილი და ეს მოხდა ყველა იმ პასუხისმგებელი ორგანოების მეოხებით, რომელნიც ჰქმნიან ჩვენს ეკონომიურ პოლიტიკას. ჩვენი წარმოება დაეცა და ამავე დროს იმატა აზერბაიჯანის წარმოებამ. სხვა და სხვა პოლიტიკამ სხვა და სხვა ნაყოფი მოიტანა (თ. ღლონტი: ალშიბაიას მოკითხეთ!) აბა, რა ალშიბაიას საქმეა ესა! სხვა წარმოებაშიც ასეთი მდგომარეობაა, მაგრამ მე იმათ არ შევეხები და საილუსტრაციოდ ესეც საკმარისია, რაცა ვსთქვით. ბატონებო, თუ ჩვენ გვინდა ჩვენი წარმოების განვითარება და ჩვენი სავაჭრო ბალანსის გამოსწორება, ცხადია, ჩვენ უნდა შევცვალოთ ჩვენი ეკონომიური პოლიტიკა, ჩვენი სისტემა ეკონომიური საქმიანობისა. ჩვენ ვალდებულნი ვართ წარმოების ორივე აგენტის ინტერესი დავიცვათ, როგორც მრეწველის, ისე მუშების, თუ გვინდა სწორი განვითარების საშუალება მივსცეთ ჩვენს ეკონომიკურ ეკონომიკას. ჩვენ კი სასიკვდილოთ ვაზიანებთ მრეწველის ინტერესს და გადაჭარბებულად ვიცავთ მუშისას. დღეს აშკარაა, რომ ეს გადაჭარბებული დაცვა საზიანოა და მომაკვდინებელი არა მარტო მრეწველისათვის, არამედ მუშებისათვისაც და ბოლოს, ქვეყნისათვისაც.

აქ წამოყენებული იყო შემდეგი პრინციპი: სახელმწიფო მეურნეობაში უნდა ჩაერიოსო (თედო ღლონტი: სავსებით!) ბატონი ღლონტი მომხრეა, რომ ეს დღესვე მოხდეს. თუ ეს მოხდა, ჩვენ დავიღუპებით ისე, როგორც რუსეთი დაიღუპა. მაგრამ ბატონი ღლონტის სამწუხაროდ, ეს ჩვენში არ მოხდება. დღეს ამ საკითხს პრინციპიალური დავის ხასიათს ნუ მივსცემთ, არამედ დავაფასოთ იმ მხრივ, თუ რა მოგვიტანა იმ თითო ოროლმა შემთხვევამ, როდესაც ეს პრინციპი ცხოვრებაში გადვიტანეთ. ეს პრინციპი იმდენად არის მისაღები, რამდენადაც იგი წინ წევს ყოველ არსებულ მომენტში ქვეყნის ეკონომიურ კეთილდღეობას. თუ ჩვენი მიზანია ქვეყნის ნივთიერი აყვავება, და თუ ეს პრინციპი ამას ხელს უშლის დღევანდელ პირობებში, ეს პრინციპი უნდა უკუ ვაგდოთ და ძველი ნაცადი გზით საქმეს მოუაროთ. ამ ორი წლის განმავლობაში იყო რამოდენიმე ცდა, ახალი ექსპლოატაციის მოწყობისა სახელმწიფოს აპარატის ჩარევის. ასე მაგალითად, მთავრობამ სცადა ილდოყანაში და ფხოველში ნავთის წარმოება მოეწყო. მთავრობამ საქმე წამოიწყო, შიგ მილიონები ჩაყარა და ბოლოს იძულებული იყო მუშაობაზე ხელი აეღო და საქმის ლიკვიდაცია მოეხდინა. ხალხის ჯიბის ხარჯზე ამგვარი ექსპერიმენტების წარმოება ყოვლად შეუწყნარებელია (ხმა ადგილიდან: კერძო წარმოება?). კერძო წარმოება თუ იზარალებს, ეს მწარმოებელის საქმეა: მისი ზარალი არ ურტყამს გადასახადის ობიექტ.-მოქალაქეს. მაგრამ როდესაც მთავრობა კისრულობს ამ გვარ საქმეს, ის ამ საქმეში ძალაუნებურად მთელ ხალხს ითრევს და მის ჯიბიდან იღებენ ზარალის დასაფარავად თანხას. ამიტომ მოქალაქე არ მოისურვებს, და ამას საბუთიც აქვს, მთავრობის ექსპერიმენტის მსხვერპლად თავი გასწიროს. მთავრობამ ვერ იხეირა ტყიბულის ქვანახშირის დამუშავებაში და არა ერთი ასი ათასი მანეთი აქვს წაღებული დეფიციტის დასაფარავად. ეს ცდები გვიჩვენებენ, რომ მთავრობას არ შეუძლიან შეჰქმნას მეურნეობა და სათავეში ჩაუდგეს ცოცხალ წარმოებას.

მაგრამ იქნებ ვინმემ სთქვას: რაკი მთავრობას არ შეუძლიან თვით დაამუშაოს ჩვენი ქვეყნის ბუნებრივი სიმდიდრე, იგი ამას უცხო კაპიტალს დაამუშავებიებსო მაგრამ ბატონებო, ჩვენში გამეფებულია ისეთი პირობები, რომელიც უშლის ხელს უცხო კაპიტალს და სანამ ეს არ მოისპობა, უნაყოფოდ დარჩება ყოველი ცდა ჩვენი ბუნებრივი სიმდიდრის დამუშავებისა უცხო კაპიტალის საშვალებით. მე სახეში მაქვს მუშათა საკითხის მოუგვარებლობა ჩვენში. მმართველი ხელისუფლება და დამფუძნებელი კრება თავისი სოციალისტური წევრების სახით მარტოდ მუშის ინტერესს იცავენ კაპიტალის საზარალოდ. ესენი კაპიტალს ებრძვიან და ამის შემდეგ რომელი ბრიყვი შემოიტანს თავის კაპიტალს საქართველოში. ამიტომ ვინც დაინტერესებულია ჩვენი ქვეყნის ეკონომიური გაჯანსაღებით, ამას ანგარიში უნდა გაუწიოს და შეჰქმნას ნორმალური პირობები კაპიტალსა და შრომას შორის. თუ ეს ასე არ მოხდა, ჩვენ უცხო კაპიტალს ვერ შემოვიყვანთ.

თავმჯდომარე: თქვენ სამი წუთიღა დაგრჩათ.

ეხლა მინდა, რამოდენიმე მაგალითი მოგახსენოთ, თუ როგორ უვლიან სამინისტროები სხვა და სხვა ქონებას, რომელიც მთავრობას მემკვიდრეობით დარჩა ძველ რეჟიმისაგან. მე გადაკითხული მაქვს რევიზიის მოხსენება და ვფიქრობ, ყველას უნდა აინტერესებდეს ეს მოხსენება. მინდა თქვენი ყურადღება მივაქციო რამოდენიმე წუთით ბორჯომის წყალს, თუ ჩემი ცნობები მართალი არის. ბორჯომის წყლის შესახებ სამჯერ დაიწერა პირობები სხვა და სხვა მოიჯარადრესთან. ეს პირობები იცვლებოდა სხვა და სხვა მოიჯარადრის სასარგებლოდ (ხომერიკის რეპლიკა, რომელიც არ ისმის). დიახ!

მე მინდა თქვენგან მივიღო მხოლოდ დამაკმაყოფილებელი პასუხი, მეტი არაფერი. მე ვიცი უკანასკნელი პირობა, რომელიც დაიდვა 1919 წელს აპრილის 2. ამ პირობით ბოთლი ბორჯომის წყალი მოიჯარადრეს ეძლევა 3 მან. მოხსენებაში აღნიშნულია, რომ ეს პირობა საჯარო ვაჭრობის დაუნიშნავად დაიწერა. შეიძლება ფორმალურად ამ წესის გაბათილება ძნელი არ შეიქნეს, მაგრამ ყოვლად შეუძლებელია სახელმწიფო მამულის გაცემა ასე დამალულად ხდებოდეს. აუცილებლად საჭიროა, რომ სახელმწიფო ქონების გაცემის დროს ხდებოდეს საჯარო შეჯიბრება. უნდა დაინიშნოს საჯარო ვაჭრობა. როცა ეს წესი დაცული არ არის, ადამიანი კმაყოფილი ვერ რჩება და მითქმა-მოთქმისათვის ფართე ასპარეზი იშლება. გონიერი ნაბიჯი ამის შესაძლებლობასაც უნდა შეუძლებელს ხდიდეს. ამ საქმეში მე არ მინდა დავინახო რამე ბოროტი განზრახვა, მაგრამ უნდა ვთქვა, რომ შეუძლებელია ასე შინაურულად, არა საჯარო ვაჭრობით გაიცეს ისეთი მნიშვნელოვანი სახელმწიფო მამული, როგორიც არის ბორჯომის წყალი. ეს არის აღნიშნული კონტროლის მიერაც და ამას უნდა მიაქციოს ყურადღება დამფუძნებელმა კრებამაც.

თავმჯდომარე: თქვენი დრო გავიდა.

კედია: გთხოვთ მომცეთ კიდევ 10 წუთი (ხმები: დიდი სიამოვნებით, განაგრძეთ!). შემდეგ მოხსენებაში აღნიშნულია აგრეთვე, რომ პირობების დაწერის დროს არ ყოფილა მოწვეული არც სახელმწიფო კონტროლის წარმომადგენელი და არც სახელმწიფო მამულის გამგე. ცხადია, ის პირი, რომელიც გამგედ ითვლებოდა, პირობების დაწერის დროს მოწვეულ უნდა ყოფილიყო, ვინაიდან იმან დაახლოვებით იცოდა მამულის მდგომარეობა (ხომერიკი: საიდან მიიღეთ ეს ცნობები, რომ გამგე არ იყო მოწვეული?). ეს მოხსენებაშია აღნიშნული.

ეხლა თან არ მაქვს მოხსენება, მაგრამ ხვალ მოგართმეთ. იქ სწერია, რომ... (ხმაურობა, ზარი). (შენგელაია: იქ რაც სწერია, მართალია?) მოხსენებაში სწერია, რომ პირობა დაიწერა კანტროლის წარმომადგენლის და მამულის გამგის დაუსწრებლად. მე მგონია, რომ საქმის ინტერესი მოითხოვდა, რომ იმ დროს იქ ყოფილიყო ორივე მხარე. ამ შემთხვევაში მიწათ-მოქმედების მინისტრის მოქმედება დასაწუნარია (დადიანი: ეს სწერია მოხსენებაში?) ხელშეკრულების მესამე მუხლის ძალით ორ-სამ თვეში შეიძლებოდა ფასის გადიდება, მაგრამ მოხსენების მიხედვით 5 თვეს გაუვლია და ფასი უწყებას არ გაუდიდებია მიუხედავად იმისა, რომ ხაზინა ზარალობდა, სამინისტრო არავითარ ღონისძიებას არ იღებდა, რომ ეს ზარალი შეემცირებია. ყოველივე ეს მოხსენებაშია აღნიშნული და სასურველად არ მივიჩნიე მისთვის გვერდი ჩაგვევლო სიჩუმით.

ყოველ შემთხვევაში, ამ 5 თვის განმავლობაში არავითარი ახალი განკარგულება არ გაუცია უწყებას და წყალი იყიდებოდა საზარალოდ ხაზინიასთვის (დადიანი: ქებაძემ იზარალა?). მოხსენებაში ნათქვამია, რომ თითო ბოთლში ხაზინა 2 მანეთს ზარალობდა. სულ მოუტანიათ 595.250 ბოთლი. ასე რომ, საერთო ზარალი ამ წლის განმავლობაში იმავე მოხსენებით უდრის 1.200.000 მანეთს. თუ ეს მართალია, მე მგონია, დამფუძნებელ კრების უმრავლესობამ არ უნდა მოიწონოს უწყების მუშაობა და დაჰგმოს მისი ამგვარი საქმიანობა (გელეიშვილი: არ უზარალნია!) აქ მაქვს ხელთ ივლისის ნუსხა. ივლისში თითო ბოთლი ჯდებოდა 5-18 მან., ხოლო დადებულ ხელშეკრულების ძალით იყიდებოდა 2 მან. ზარალი აშკარაა.

რადგანაც მეტი დრო აღარ მაქვს, მე არ შევჩერდები იმაზე, თუ რა ხდება სხვა სამინისტროებში, სხვა განყოფილებაში. მაგრამ ეს ერთი ნიმუშიც დამახასიათებელია. თუ ასეა სხვაგან, მაშინ ცხადია, რომ სამინისტროები საზარალოდ მეურნეობენ. თუ ეს ყველაფერი მართალია, დამფუძნებელი კრების უმრავლესობამ უნდა გამოიჩინოს იმდენი გამბედაობა და სიმტკიცე, რომ თავის მინისტრს უსაყვედუროს საჯაროდ ის, რასაც იქ ვიწრო ფრაქციის კრება დახურულ ოთახში უსაყვედურებს.

მე ვისურვებდი, რომ პასუხისმგებელ უწყებამ მოგვცეს დამაკმაყოფილებელი განმარტება. თუ საბუთებით იგი გაჰფანტავს იმ კანონიერ გულისწყრომას, რომელიც აქ მოყვანილმა ფაქტებმა უნდა წარმოშვან, მე ძალიან მოხარული ვიქნები; თუ არადა, ამ გულისწყრომამ პოლიტიკური სანაზღაურო უნდა მიიღოს!

თავმჯდომარე: მესამე საათი არის, როგორ ინებებთ? ამბობენ, რომ ქვორუმი არ არისო. გთხოვთ, დათვალოთ.

ქვორუმი გახლავთ. რომელ საათამდე გნებავთ გაგრძელდეს?

(ხმები: 4 საათამდე). კრება 4 საათ. გრძელდება.

სიტყვა ეკუთვნის ფინანსთა მინისტრს, ამხანაგს ბ. ავალიანს.

ს. ავალიანი (ფინანსთა მინისტრის ამხანაგი): ეს გახლავთ პირველი ბიუჯეტი, რომელსაც იხილავს ჩვენი საკანონმდებლო დაწესებულება და მე მეგონა ამ ბიუჯეტის განხილვის დროს დაივიწყებდით პარტიულ ინტერესებს და გაარჩევდით ბიუჯეტს, ვინაიდან ეს არის პირველი ცდა და უწყებასა და მთავრობას ძლიერ სურს, რომ ხალხის წარმომადგენლებს მიეთითებიათ, თუ რანაირად წარმოებს სახელმწიფოს მეურნეობა და რამდენად ეს ბიუჯეტი, ე.ი. ეს სარკე ხალხის მეურნეობისა, რამდენად წარმოადგენს ხალხის ნამდვილ გამოხატულებას. მე მეგონა აგრეთვე, რომ ამ ბიუჯეტის განხილვის დროს თქვენ მიიღებდით მხედველობაში ერთ დიდ გარემოებას, იმას, რომ ეს არის პირველი ბიუჯეტი იმ სახელმწიფოსი, რომელიც მხოლოდ ორი წლის განმავლობაში არსებობს; მეგონა აგრეთვე, რომ მხედველობაში იქნებოდა მიღებული ისიც, რომ უწყებამ ერთი წლის წინეთ უკვე წარმოადგინა პროექტი ბიუჯეტისა და მაშინ იმდენად, რამდენადაც ეს შესაძლებელი იყო, გათვალისწინებული ჰქონდა მომავალი წლის მეურნეობა და ის, რაზედაც იგი ამყარებდა თავის მოქმედებას, და ის პერსპექტივები, ახალი გზები და ძალები, რომელზედაც აქ ბრძანებდენ, უკვე ნაჩვენები იყო. მაშასადამე, ჩვენ გვეგონა მოვისმებდით, რაზედაც ჩვენ ვფიქრობდით ბიუჯეტის პროექტში და რაც საბოლოვოდ გამოვიდა, დაუპირდაპირებდენ, შეუფარდებდენ ერთი-მეორეს, გამოსთქვამდენ აზრს, რამდენად სწორედ ითვალისწინებდა უწყება სახელმწიფო საჭიროებათა, როცა იგი ბიუჯეტის პროექტს ადგენდა, თუ რამდენად მისი შეხედულება და წინასწარი ანგარიში გამართლდა ან არ გამართლდა.

ვინაიდან ბიუჯეტს ადგენს და იხილავს საკანონმდებლო დაწესებულება, მაშინ როცა იწყება საბიუჯეტო წელი, ეხლა კი მოხდა სულ სხვა. აქ პირდაპირ დაიწყეს, რათ დააგვიანეს ბიუჯეტიო და ის კი არ შეაფასეს, თუ რამდენად მართალი იყო გზა, რომელზედაც ადგა მთავრობა. პირდაპირ უარყოფითი ხასიათი მისცეს მას. ყველაფერზე იყო მსჯელობა და მხოლოდ ბიუჯეტზე კი არა. დაპირდაპირება პროექტისა და მისი, რაც წარმოდგენილი იყო, არ მომხდარა. დაპირდაპირება ბევრ რასმეს გამოარკვევდა და უწყებაც და მთავრობაც მიიღებდა ერთგვარ სახელმძღვანელო აზრს ჩვენი ბიუჯეტის განხილვის დროს.

ამ წამოყენებულ ბიუჯეტის განხილვა არ შეიძლება განყენებულად, და ჩვენი მთავრობის მეურნეობის განხილვა, რომელსაც ოდნავ შეეცადენ ოპოზიციის წევრები, არ შეიძლებოდა ამრიგად წარმოებულიყო. არ შეიძლება, თქვენ მეურნეობა სახელმწიფოსი, პატარა იქნება იგი თუ დიდი, გამოთიშოთ საერთო მეურნეობიდან და არ მიიღოთ ის გარდუვალი ობიექტური პირობები, რომლებიც არსებობენ და განყენებულად იქონიოთ მსჯელობა ამ მეურნეობაზედ. ეს შეცდომა არის და ამაზე დამყარება შეუძლებელია. როცა ჩვენ ბიუჯეტის კანონს ვადგენდით, მაშინ ჩვენ ვთქვით, რომ ეს არის ხარჯთ-აღრიცხვა, გეგმა მეურნეობისა, რომელიც ჩვენ გვაქვს გათვალისწინებული, შემოსავალ-გასავალი - ეს საერთოდ მთელი ჩვენი მეურნეობაა. მაშინაც ვამბობდით, რომ არ შეიძლება და ეხლაც ვიმეორებთ, გაგვეთვალისწინებია ყოველივე ის პირობები, რომელიც შეიქმნა მთელი წლის განმავლობაში; გარდა ამისა, ჩვენ არ გვქონდა გამოცდილება ბიუჯეტის შედგენაში.

თქვენ მოგეხსენებათ, რომ სახელმწიფოს თითოეულ მეურნეობის დარგს აქვს ცალკე ხარჯთ-აღრიცხვა, და ამათზე უნდა დავემყაროთ. ეს ჩვენთვის ახალი საქმე იყო და მაშასადამე, უეჭველად იქნებოდა შეცდომებიც; უეჭველად ბევრი რამ არ იყო გათვალისწინებული, მაგრამ ჩვენ მივიღეთ ერთი სახელმძღვანელო დედა აზრი და ამ აზრს ვადგევართ. და როდესაც ბ. ლეო შენგელაიამ ამოიკითხა ზოგ-ზოგი აზრი საერთო გეგმიდან, ის, რაზედაც ჩვენ ვემყარებოდით, მთლად გამოუშვა, მეთექვსმეტე გვერდი გამოტოვა, მეჩვიდმეტეზე მივიდა და იქ, სადაც კვინტესენცია არის მთავრობის მოქმედებისა, გამოტოვა.

ჩვენ ვამბობდით და ეხლაც კი ვიმეორეთ, და ეს საანბანო ჭეშმარიტება არის, რომელზედაც კამათი აღარ არის საჭირო: ის, რომ ბიუჯეტის კეთილდღეობა მარტო გადასახადებზედ ვერ დაემყარება. ჩვენ ვამბობთ, რომ საჭიროა საღი ფინანსიური პოლიტიკა, ან როგორც თედო ღლონტი ამბობს: დღეს ისეთი პირობებია, რომ ჩვენ შემოსავალს ასეთ პარაზიტულ გზებზე ვაყენებთ. მაგრამ ეს ობიექტური მოვლენაა: დღეს ისეთი პირობებია, სხვა გზა არ არის.

შემდეგ ვამბობთ, რომ საჭიროა შევქმნათ საზოგადოებრივი, სახელმწიფოებრივი მრეწველობა უპირველესად ყოვლისა ისეთ დარგებში, რომელთა საწარმოებლად ნედლი მასალა მოგვეპოვება. მაგრამ ამისათვის აუცილებლად საჭიროა, ჯერ-ჯერობით, კერძო კაპიტალი და ინიციატივა არ მოისპოს; კერძო კაპიტალს თავისუფლება ჰქონდეს და უნდა გვქონდეს კარები, რომელშიაც ეს უცხო კაპიტალი ჩვენში შემოდის. ეს უმთავრესი დებულება იყო და ეს შეძლებისადაგვარად შევასრულეთ. უპირველეს ყოვლისა, რა გვარია აგებულება ჩვენი ბიუჯეტისა და რა სახე მიიღო მან?

ჩვენ გვქონდა გათვალისწინებული სამხედრო მუშაობა, რომელიც ასე სჭირდება ჩვენს სახელმწიფოს ამ საქმეში მუშაობისათვის. საჭიროა დიდი თანხა. ჩვენ გვისაყვედურებენ, როგორ შეიძლება ამდენი იხარჯებოდეს რკინის გზაზე, სამხედრო უწყებებში; სხვა სახელმწიფოებში, დასავლეთ ევროპაში ასე არ ხდებაო! ნუ გავიწყდებათ, ბატონებო, რომ აქ ათეული წლობით არის მოწყობილი და ჩაყრილია დიდი მეურნეობა. ჩვენში კი ეხლა ვითარდება და ეწყობა ეს მეურნეობა. მაშასადამე, ყოვლად შეუძლებელია იმ სახელმწიფოებთან შედარება იმისთანა სახელმწიფოსი, რომელსაც მიმდინარე ხარჯები სჭირდება. ჩვენ ვფიქრობთ, რომ მთელი ნავარაუდევი შემოსავლის 74 პროც. მოხმარდება ამ სააღმშენებლო საქმეს, ნამდვილად კი მას 40 პროც. მოხმარდა, ე.ი. გეგმა, რომელიც ჩვენ გვქონდა, დაახლოვებით სწორი იყო და ამ გზას ვერავინ აუხვევთ; რომ ჩვენი შემოსავლის პირველი უდიდესი გზა და წყარო არის გადასახადები. მართალია ისიც, რომ გადასახადები, როგორც შემოსავლის წყარო, მიუღებელია. ისიც მართალია, რომ არა პირდაპირი გადასახადები სოციალისტების მიერ მისაღები არ არის, მაგრამ უნდა მივიღოთ მხედველობაში დღევანდელი გარემოება. ბ. თედო ღლონტმა და ლ. შენგელაიამ მეცნიერები და იანჟული შეაწუხა იმის შესახებ, თუ რა არის პირდაპირი და არა პირდაპირი გადასახადი. მეცნიერებაში არ არის გარკვეული, რა არის პირდაპირი და არა პირდაპირი გადასახადი. თქვენ მხედველობაში უნდა მიიღოთ ობიექტური პირობები, სადაც ერთად ერთი გამოსავალი გზა ამ გარდამავალ ხანაში არის გადასახადები და ამ წყარომ არამც თუ გაამართლა, არამედ გადააცილა ჩვენს მოლოდინს. მართალია მთელ ჩვენ ხარჯებს გადასახადებზე ვერ დავაყრდნობთ, იგი მთელ ჩვენ საჭიროებას ვერ დაფარავს, მაგრამ 1/3 - 1/2 ჩვენი ხარჯებისა კი ამ გადასახადებით იფარება. თქვენ ამბობთ, რომ ეს ცარცვა-გლეჯაა ხალხისო, მაგრამ, ბატონებო, ეს ასე არ არის. ლ. შენგელაიამ დასვა საკითხი ასე: ხალხმა რომ ეს გადასახადები არ გადაიხადოს, თოფ-ზარბაზნებს ხომ ვერ მიუშენთო? არა, ხალხმა შეიგნო, რომ სახელმწიფო ამშენებლობის ხანაშია და უნდა თითონ მიიღოს მონაწილეობა. ეს 76 პროც.-ში განსაკუთრებით მიწის გადასახადის შემოსავალია და იგი ამტკიცებს იმას, რომ ხალხს შეგნებული აქვს ამ გადასახადის აუცილებლობა და თვით ეს გადასახადიც ასე საშიშო და დიდი არ არის, რომ ხალხს მძიმე ტვირთად დააწვეს. ეს ყოველივე ასე, მაგრამ მიუხედავად ამისა, სახელმწიფო მეურნეობა მაინც ვერ დაემყარება ამ გადასახადის სისტემაზედ. რასაკვირველია, თქვენ იქაც მართალი ხართ, როცა ამბობთ შემოსავლის კვალობაზე გაანაწილეთ გადასახადიო და ეს ხალხს მძიმე ტვირთად არ დააწვება კისერზედო. საიდან ამოიკითხეთ ეს მცნება, არ ვიცი? თქვენ გგონიათ, თუ ვაჭარს დიდი შემოსავლის კვალობაზე დიდ გადასახადს დაადებთ, ის თავის ჯიბიდან იღებს ამ ფულს. არა, ბატონებო! იგი ამას ისევ ხალხისგან აინაზღაურებს და თავის ნაწარმოებით გაინაღდებს. გადასახადი დღეს დღეობით ისეთი წყაროა, რომლითაც ჩვენ ვსარგებლობთ არა იმიტომ, რომ ეს საუკეთესო წყაროდ მიგვაჩნია, არამედ იმიტომ, რომ ვიდრე სხვა წყარო არა გვაქვს, ვიდრე სახელმწიფო მეურნეობა მკვიდრ ნიადაგზე არ გვაქვს დაყენებული, სხვა გამოსავალი არა გვაქვს და ამას უნდა მივმართოთ. ხალხმა უნდა მსხვერპლი გამოიღოს და მონაწილეობა მიიღოს ამშენებლობის საქმეში. და რომ ეს ასეა, ამას ის ამტკიცებს, რომ ჩვენ ბევრი მეტი შემოსავალი შემოგვივიდა, ვიდრე ეს ნავარაუდევი გვქონდა. აკრეფილი შემოსავალი შეადგენს ნავარაუდევის 188 პროც. და განა მარტო ჩვენ სახელმწიფოში მივადექით ამ გზას? ასევე ხდება დიდ საფრანგეთშიაც: იქ 15 პროც. ბიუჯეტისას ფარავს გადასახადები. ინგლისში 1919 წ. ბიუჯეტის 50 პროც. გადასახადებმა დაფარა. ეს, ბატონებო, ხალხმა უკვე შეიგნო, შეეგუა და შეგნებით მოქმედობს სახელმწიფოს საკეთილდღეოდ.

ბ. თედო ღლონტი ბოლშევიკებზედ ამბობს: ბოლშევიკებმა რაღაცას მიაღწიეს, თქვენ უკიდურესი სოციალისტები ბრძანდებით. ასევე არიან ბოლშევიკები. თქვენ გვეუბნებით, ბოლშევიკებისაგან ისწავლეთ ჭკუაო და აი, რას ლაპარაკობენ ისინი გადასახადების შესახებ, ამას ვამბობთ ჩვენც: როცა მოეწყობა, თან და თანობით ამოძრავდება ცოცხალი ძალები, მაშინ გადასახადებიც დაკარგავს თავის ხასიათს. ეს უბრალო დეკლამაცია არ არის, ეს გაატარეს ცხოვრებაში და შემოიღეს არა პირდაპირი გადასახადი, რომელიც თქვენ, უკიდურეს დემოკრატებს მიუღებლად მიგაჩნიათ. ჩვენ გვეუბნებით, ცხოვრებას ჩამორჩით, მაგრამ აი, მოისმინეთ (კითხულობს): ე.ი. ეს უდიდესი სოციალისტები კი მთელ მსოფლიოზე სარგებლობენ ამ წყაროთი და ამბობენ, რომ გარდამავალ ხანაში იძულებული ვართ მივმართოთ ამ წყაროს.

ჩვენ გვიკიჟინებენ აგრეთვე, რომ ჩვენი ბიუჯეტი საშინლად გაიზარდა, დეფიციტი ერთ მილიარდს შეადგენს. დეფიციტი მეტი იქნება (კედია ადგილიდან: სამწუხაროა!) დიახ, სამწუხაროა! მაგრამ ეს დეფიციტიანი ბიუჯეტი რომ გვაქვს, ვისი ბრალია - იმ მმართველი პარტიის და მთავრობის, რომელიც თქვენ გეჯავრებათ, თუ ობიექტური პირობების? მივმართოთ შედარებას და ვნახოთ, როგორ არის საქმე სხვაგან: საფრანგეთში 1920 წ. მთელი ბალანსი უდრიდა 42 მილიარდს, დეფიციტი - 32 მილიარდს; ბელგიაში - 2 ½ მილიარდს, იტალიაში - 2 მილიარდს და სხვ. ავიღოთ რუსეთი, რომელსაც ასე აღტაცებით ეტრფით. ავიღოთ ეს სამოთხე, საითკენაც მიგყევართ. 1918 წლის შემოსავალი ქონია 18 მილიარდი მან., გასავალი - 150 მილიარდი (ღლონტი ადგილიდან: ეს ბუნებრივია!). თუ ეს ბუნებრივია, ეს ისეთ აუცილებელ ობიექტურ პირობებისაგან ყოფილა გამოწვეული, რომელსაც ვერ გადალახავთ. შარშან შემოსავალი მცირე იყო, გასავალმა ორჯერ გადააჭარბა; ბელგიაში შემოსავალი სამჯერ ნაკლებია. მაშასადამე, არის ისეთი ობიექტური პირობები, რომლებმაც შექმნეს ეს დეფიციტი. რასაკვირველია, დეფიციტი, ზარალით ცხოვრება შეუძლებელია. სახელმწიფოს არ შეუძლიან იარსებოს მხოლოდ გადასახადებით. ჩვენ ვეძებთ სხვა და სხვა საშუალებებს, რაც უნარი და ნიჭი გვაქვს, რასაკვირველია. თქვენ დიდი წარმოდგენისა არა ხართ ჩვენს ნიჭზე, მაგრამ რაც გვაქვს, ამით ვეცადეთ სხვა და სხვა წყაროები შემოსავლისა გამოგვენახა. ის ბაჟები, რომლის შესახებ თქვენ დაობთ და ის გადასახადები, რომელზედაც გაწუხებთ, შემოიღო ისეთმა დიდმა სახელმწიფომ, როგორიც კანადა არის. მან შემოიღო გატანილ საქონელზე გადასახადი, მაგალითად, ფეხ-საცმელზე - 20 პროც., ბამბაზე და სხ. ჩინეთში, ინგლისში და სხვა დიდ სახელმწიფოებშიაც არის შემოღებული გადასახადი. იქ არის შემოღებული გადასახადი გატანილ ბრინჯზე. ჩეხო-სლოვაკიაშიაც, ის ჩვენსავით გარდამავალ ხანას განიცდის, შემოიღეს გადასახადები გატანილ საქონელზე. ჩვენც ამ გზით მივდივართ და ვცდილობთ ჩვენი მდგომარეობის გამოსწორებას. ჩვენ არ გვავიწყდება, რომ ეს საშვალება პალიატიურია და დღეს-დღეობით ვერ დაფარავს ბიუჯეტის დეფიციტს.

აქ იყო ნათქვამი, რომ სახელმწიფომ ვერ გამოიჩინა სათანადო უნარი, ვერ მოაწყო საგარეო ვაჭრობა. ეს მართლაც დიდი საკითხი არის - თუ ჩვენ მეტს შემოვიტანთ, ვიდრე გავიტანთ, - ეს დავალიანება იქნება ჩვენი და მით უფრო ცუდი პირობები შეიქნება სახელმწიფოსათვის. აქ იყო ნათქვამი, რომ დეფიციტის ნახევარი საგარეო ბალანსია. მაგრამ არც ერთმა, ვინც ამ საგარეო ბალანსს შეეხო, არ მიაქცია ყურადღება ერთ გარემოებას. ვინც ჩვენ ბალანსის საგარეო აგებულებას შეისწავლის, დაინახავს შემდეგს: განსაკუთრებით ჩვენში შემოდის სურსათი და სანოვაგე. რატომ მოხდა ასე? მთავრობა ხომ არ იყო დამნაშავე, რომ მიწის-ძვრა მოხდა და მოუსავლობა იყო? (თევზაია ადგილიდან: მღვდლები ამბობენ?) მღვდლები ამბობენ, მაგრამ ჩვენ ამას ვერ გამოუდგებით. შემდეგ თუ მიიღებთ თქვენ სურსათ-სანოვაგეს და იმ საქონელს, რომელიც ჩვენს ხალხს სჭირდება, ის შეადგენს 31,5 პროც.-ს მთელი ბალანსისა. მაგრამ ვნახოთ, ეს ჩვენი უბედურებაა მხოლოდ თუ სხვაგანაც ასეა? 1918 წ. საფრანგეთში შემოტანილი იყო 20 მილ., გატანილი კი - 4 მილ. თუ ჩვენი დეფიციტი შეადგენს 50 პროც. სავაჭრო საგარეო ბალანსისა, საფრანგეთში ოთხჯერ და ინგლისში ორჯერ მეტი შეუტანიათ, ვიდრე გაუტანიათ (თ. ღლონტი ადგილიდან: ნეიტრალურ ქვეყნებში?). ნეიტრალურ სახელმწიფოების შესახებ თავს არ შეგაწყენთ. საქართველო რომ ინგლისს შევადაროთ, არც ჩვენთვის და არც ინგლისისთვის სამარცხვინო არ იქნება. თუ აქ ოთხჯერ მეტი ბალანსია, აქ საამაყო არაფერია. ყოველ შემთხვევაში, შედარებას აქვს მნიშვნელობა. ამ ციფრებს თავის თავად არ აქვს მნიშვნელობა. თქვენ შეისწავლეთ აგებულება იმ სავაჭრო საგარეო ბალანსისა ინგლისში, საფრანგეთში და საქართველოში და მიხვდებით, თუ რაშია საქმე (თ. ღლონტი ადგილიდან: ამას არავითარი მნიშვნელობა არ აქვს!). უკაცრავად, ეს იმას ნიშნავს, რომ ხალხის მეურნეობაში არის ისეთი ცვლილება, რომელიც საერთოა ყველასათვის. აქ ისეთი საერთო მიზეზია, რომელიც მოქმედებს ერთნაირად ინგლისში, საფრანგეთში, ჩინეთში და ყველგან. აი, რას ნიშნავს ეს! (ხმა: რუსეთი?) რუსეთს ჩვენ თავი დავანებეთ! მისი ხსენება ვინმეს გაუფუჭებს გუნებას და ეს არ მინდა. თუ სურსათ-სანოვაგის ბალანსს შეადგენს ჩვენი ბიუჯეტის 54 პროც., საფრანგეთისა - 70 პროც., ინგლისისა - 80 პროც. და სხ., მე აქედან გამომყავს დასკვნა, რომ არის ისეთი საზოგადო პირობები, რომელიც მეურნეობის დანგრევისაგან არის გამოწვეული. ეს აუცილებელი რამ, რომელსაც, ასი თედო ღლონტი რომ იდგეს მთავრობის სათავეში, ვერ გადალახავს... (ხმაურობა. სპ. კედია ადგილიდან: მთლად დაიღუპებოდა ქვეყანა! ლ. შენგელაია ადგილიდან: ყალბ ბონებს მაინც არ დაბეჭდავდა!). და ასეთ პირობებში შესაძლებელია თუ არა ისეთი ბიუჯეტის შექმნა, რომელსაც დეფიციტი არ ექნებოდა? რასაკვირველია, შეუძლებელია. და თუ ეს ასე არის, აქედან ის დასკვნა უნდა გამოვიყვანოთ, რომ ამ ობიექტურმა პირობებმა შექმნა ასეთი ბიუჯეტი. ეს იმას ნიშნავს, რომ მთავრობამ ისეთი გამჭრიახობა გამოიჩინა და ისეთ სწორ გზაზე დადგა, რომ ასე ცოტა დეფიციტი გვაქვს. ეს უნდა დააფასოთ, თუ მართლა პატიოსნება არის, რომლის შესახებ აქ ლაპარაკობენ! (ლ. შენგელაია ადგილიდან: დიდი ხანია, რაც მენშევიკი ბრძანდებით?). პარტიაში არა ვარ, მაგრამ ბედნიერად ვთვლი თავს, რომ მათთან ერთად ვმუშაობ და ვემსახურები საქართველოს დემოკრატიას. მე შავი მუშა ვარ, ოფიციალურადაც შევალ პარტიაში (სპ. კედია ადგილიდან: Боевое крещеніе!). დამიჯერეთ, დარბაზებს არ მოველი, უბრალო ეფექტებს თავი დავანებოთ! (სპ. კედია ადგილიდან: მე ეს არ მიკადრებია თქვენთვის!).

მაშ, რა გზა გვაქვს ჩვენ? ან გვაქვს გზები თუ არა?

ჩვენ ასეთი გზა უკვე გამოვნახეთ და ეს ჩვენი ბიუჯეტის წინასიტყვაობაში იყო გამოთქმული, რომ ჩვენ თანდათანობით წარმოების გასაზოგადოებრივობის გზას უნდა დავადგეთ, იმ გზას, რომ დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობა უნდა ჩაერიოს წარმოებაში და მეურნეობაში (შენგელაია: დაანგრიოს!). მთელი ევროპა ამ გზას დაადგა. საერთაშორისო ომმა ეს დაამტკიცა. ის კაპიტალისტური წესწყობილება, რომელმაც წარმოშვა ეს ომი, დაანგრია ამ ომმა და ამ ნანგრევებზე უნდა აშენდეს ახალი სახელმწიფო.

ბ. ლ. შენგელაია ამბობს, რომ დასავლეთ ევროპაში ბურჟუაზია ამოიწურაო (შენგელაია: აქსიომაა!). თუ ასეა, მაშ აიღეთ საფრანგეთის პარლამენტის სია, ინგლისის პარლამენტის სია და პროცენტულად გამოიანგარიშეთ, რამდენი წარმომადგენელი ჰყავს ბურჟუაზიას (შენგელაია: ეს არაფერს არ ამტკიცებს! ვლასა მგელაძე: იქ ყველა მუშებს ჯიბეში „კნიჟკები“ აქვს. საერთო ხმაურობაა. თავმჯდომარე ზარს რეკავს).

ჩვენი სახელმწიფო ასე თუ ისე ერევა წარმოებაში. მონოპოლიები იყო პირველი ნაბიჯი, რომელიც აჩვენებს იმას, თუ როგორ უნდა ჩაერიოს სახელმწიფო სახელმწიფო მეურნეობაში. დღეს-დღეობით თუ რა მოგვცა მონოპოლიამ, ამას ვერ ვიტყვი იმიტომ, რომ ეს მონოპოლია ისეთი დიდი და რთული საქმე არის, რომ ეს სამონოპოლიო ოპერაციები დღეს-დღეობით არ დამთავრებულა და ის წმინდა შემოსავალი, რომელიც ნავარაუდევი გვაქვს, გადაჭარბებული კი არ არის, პირიქით, გაცილებით მცირე არის. მე კარგად მახსოვს, რომ ბ. სპ. კედია და ალ. ასათიანი გვიმტკიცებდენ, რომ მონოპოლია - ეს არის გამოგონილი, კაბინეტში შექმნილი (სპ. კედია: ჩვენ ეს არ გვითქვამს!) და მე ვწუხვარ, რომ აქ არ არის ოპოზიციის ერთი ფრაქციის წარმომადგენელი, რომელიც ახლოს არის ბ. სპ. კედიასთან და ალ. ასათიანთან. ის რომ აქ იყოს, ის გეტყოდათ თქვენ, როგორ უყურებს ნამდვილი, მშრომელი მეცხვარე და როგორ შეხვდა ის მონოპოლიას. ის გეტყოდათ, რომ ხალხმა შეიგნო მონოპოლია, ე. ი. ის ხაზი, რომელსაც ატარებს სახელმწიფო. შესაძლებელია შეცდომები იყოს, და ან როგორ შეიძლება, ადამიანი საქმეს აკეთებდეს და შეცდომა არ მოსდიოდეს?! მთავრობის ერთად-ერთი გზა არის: თანდათან ჩაერიოს წარმოებაში, თანდათან ხელში აიღოს მეურნეობა, თანდათან ჩაუდგეს სათავეში მრეწველობას. ამ გზას ვადგივართ ჩვენ.

ჩვენსა და უკიდურეს მემარცხენეთა შორის განსხვავება ის არის, რომ ჩვენ ვამბობთ: ამ მიზნის განხორციელება შეიძლება მხოლოდ თანდათანობით, ვინაიდან თქვენ კარგად მოგეხსენებათ, რომ არც ისეთი მომზადებული ხალხი გვყავს, არც ისეთი გამოცდილება გვაქვს და არც ისეთი კავშირი გვაქვს ჯერ-ჯერობით დასავლეთ ევროპასთან, რომ შეგვეძლოს ხვალვე მოვაწყოთ ქარხნები, ხვალვე მოვაწყოთ წარმოება. მარტო ტფილისიდან პარიზში ან ლონდონში მისვლა-მოსვლას 3-4 თვე სჭირდება, ე.ი. ამასაც მრავალი დრო და დიდი თანხები უნდა.

ორი წლის განმავლობაში ირგვლივ მტერი არის შემორტყმული, მტერი არის შიგნითაც და ეს უფრო საშიშია, ვინემ გარეშე. რასაკვირველია, ამ დროს მთელი ამ გეგმის განხორციელება შეუძლებელია.

მთავრობის გეგმა არის ძლიერ მარტივი, ის ამბობს: სახელმწიფო უნდა ჩაუდგეს მეურნეობას სათავეში. მაგრამ ეს მოხერხდება არა დღეს, არა ხვალ, არამედ შემდეგ, მუშაობის პროცესში (გაურკვეველი რეპლიკები და ხმაურობა). ჩვენ თანახმა ვართ მივცეთ უცხო კაპიტალს ასპარეზი მუშაობისა (ლორთქიფანიძე: ფხოველის რაიონი მიეცით! ტყვარჩელი!), მაგრამ ამ კაპიტალს ჩვენ დაუდებთ ისეთ პირობებს, რომ სახელმწიფო არ შეიქნეს უცხო კაპიტალის მონა.

მაშასადამე, ბიუჯეტის განხილვის დღე დიდი დღეა. ეს მართლაც არის მთელი სახელმწიფოს ეკონომიური პოლიტიკის, სახელმწიფოს მუშაობის გადათვალიერება, და რასაკვირველია, უწყების წარმომადგენელიც, მთავრობაც ელის საკანონმდებლო დაწესებულებისაგან საღ რჩევას და გზას.

მაგრამ რა რჩევა იყო აქ? ხვალვე გადავიდეთ ქარხნების და ფაბრიკების სოციალიზაციაზე, დღესვე თავი წავაჭრათ ბურჟუაზიას, ვინაიდან ეს გვიხსნის გაჭირვებისაგანაო. (შენგელაია: რას სწერდით თქვენ?). ჩვენ, რასაკვირველია, ბურჟუაზიის მტერი ვართ, მაგრამ მე იმას არ ვამბობ, რომ ეს დღესვე მოხდეს. იმ სახელმწიფოშიც, რომელმაც თითქოს ბურჟუაზია მოსპო, ერთი კარებიდან განდევნილი ბურჟუაზია მეორე კარებიდან შემოვიდა. თქვენ იცით, რომ რუსეთში მრეწველობა გადავიდა სოფლად. გლეხობამ მოაწყო „კუსტარული“ მრეწველობა და დღემდის, თუ ქალაქი აწვდიდა სოფელს ნაწარმოებს, დღეს ბოლშევიკურ რუსეთში სოფელი აწვდის ქალაქს თავის ნაწარმოებს, ე.ი. ეს იმას ნიშნავს, რომ ისტორიული კანონის დარღვევა ხიშტებით შეუძლებელი არის. ის ბურჟუაზია, რომელიც მოისპო, გაჩნდა სხვა სახით.

ამიტომ ჩვენ გვაქვს ერთად-ერთი გზა. ეს გზა არის: სახელმწიფოს ფინანსიური მდგომარეობის გაუმჯობესება და განმტკიცება, რომელიც შეუძლიან მხოლოდ მეურნეობის და წარმოების გაძლიერებას. ამას კი სჭირდება დიდი დრო, დიდი მომზადება. უეცრად ეს არ მოხდება. ნიადაგი უნდა იყოს მომზადებული. და ეს ნიადაგი არის უცხო კაპიტალის შემოსვლა. მაგრამ ვიდრე ეს მოხდება, ჩვენ უნდა ვიხმაროთ ის საშუალებანი და ზომები, რომელიც გვაქვს. ეს ზომები ჩვენ ვიხმარეთ და ის იმედი, რომელიც ჩვენ გვქონდა და დედა-აზრი, რომელიც გამოთქმული იყო, თითქმის გამართლდა. ის ვერავინ ვერ გააბათილა. მხოლოდ სოციალიზაციის გზას ჩვენ ვერ დავადგებით (ხმები ადგილიდან: გავათავოთ...).

თავმჯდომარე: უკაცრავად, ნება მიბოძეთ ბ. სპ. კედიას სიტყვა მივცე საპირადო განცხადებისათვის.

პირადი განცხადებისათვის სიტყვა ბატონ სპ. კედიას ეკუთვნის.

სპ. კედია (ე.-დ.): უბრალო საკითხი არის. ბორჯომის წყლის შესახებ როდესაც ვლაპარაკობდი, მე ვემყარებოდი საფინანსო-საბიუჯეტო მცირე კომისიის აზრს და არა სახელმწიფო კონტროლის აქტებს. ვინაიდან სამწუხაროდ, სახელმწიფო კონტროლი ვერ იძლეოდა დამაკმაყოფილებელ ცნობებს ამ დარგის რევიზიიდან, ამიტომაც აირჩია დამფუძნებელმა კრებამ ეს მცირე კომისია.

თავმჯდომარე: გთხოვთ მოისმინოთ მომავალი დღის წესრიგი.

მდივანი (კითხულობს).

თავმჯდომარე: სხდომა დახურული გახლავთ.

სხდომა ნაშუადღევის 4 საათზე იხურება.

საქართველოს დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(40)

1920 წელი. ივლისის 30. ტფილისი. სასახლე.

შინაარსი:

1. განგრძობა მსჯელობისა სახელმწიფოს 1919-1920 წლის ბიუჯეტის შესახებ.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის უფროსი ამხანაგი

ალ. ლომთათიძე.

მდივნობს დამფუძნებელი კრების მდივნის ამხანაგი

ქრ. შარაშიძის ასული.

სხდომა იწყება შუადღის 12 საათ. 45 წუთ.

თავმჯდომარე: სხდომა გახსნილი გახლავთ. მდივანი დღიურ წესრიგს მოგახსენებთ. (მდივანი კითხულობს).

დღიური წესრიგი:

1. განგრძობა მსჯელობისა სახელმწიფოს 1919-1920 წლის ბიუჯეტის შესახებ. მომხსენებელია გრ. გიორგაძე.

თავმჯდომარე: წინადადება გახლავთ შემოტანილი იმის შესახებ, რომ ბიუჯეტის შესახებ მსჯელობისათვის თითო ფრაქციას მიეცეს თითო საათი. ფრაქციას შეუძლიან ეს ორად გაყოს და გამოუშვას ორი ორატორი, ან ამ ერთი საათით ისარგებლოს ერთმა ორატორმა. ეს წინადადება გახლავთ ფრაქციათა შორის შეთანხმებით შემუშავებული და მე მგონია, საწინააღმდეგო არაფერი გექნებათ. გარდა ამისა, ორატორთა სია გახლავთ შემუშავებული. სიტყვა ეკუთვნის ტერ-სტეფანიანცს.

ტერ-სტეფანიანცი (დაშნაკ.): სიტყვას ბ. ლორთქიფანიძეს უთმობ.

თავმჯდომარე: მთელი ფრაქციის სიტყვას?

ტერ-სტეფანიანცი (ადგილიდან): მთელს!

თავმჯდომარე: სიტყვა ლორთქიფანიძეს ეკუთვნის.

ი. ლორთქიფანიძე (ს.-რ.): ჩვენ ვიხილავთ ფრიად სერიოზულ საკითხს, რომელიც შეეხება ერის სასიცოცხლო ინტერესებს და გასაგებია, რომ ეს იწვევს გამწვავებას და გააფთრებულ პარტიულ ბრძოლას ამ საკითხის გარშემო, რომლის მოწამენი ვიყავით ამ დღეებში. მაგრამ ამასთან ამ გამწვავებამ არ უნდა დაგვავიწყოს ის, რომ ყოველი სიტყვა, წარმოთქმული ორატორისაგან, უნდა იყოს გამსჭვალული ერთი აზრით, - იმით, რომ ყველა დეფექტები, რომელიც აღინიშნა ოპოზიციის მიერ, გამოსწორებული უნდა იქნეს, თუ ეს დეფექტები სწორედ არის აღნიშნული და მმართველ წრეებმა ის ვერ დაარღვიეს. ამას ყველას ანგარიში უნდა გაუწიოთ, რადგან სახელმწიფო მუშაობა და მისი აღმშენებლობა თხოულობს სასტიკ კრიტიკას. და თუ ჩვენ არ დავადგებით ვიწრო ჯგუფურ ინტერესებს და ამგვარად არ შევხედავთ ყველა მოწინააღმდეგის გამოსვლას, დარწმუნებული ვარ, რომ ეს დეფექტები, შეცდომები და ხშირად ბოროტმოქმედებაც, რომელიც მითითებული არის, გასწორებული იქნება. აქ არის ერთი ძირითადი და უმთავრესი სადავო საკითხები, რომლის შესახებ ჩვენ უნდა მოვილაპარაკოთ. პირველი საკითხი არის საერთო ენის, საერთო პლატფორმის გამონახვის შესახებ, რომელზედაც უნდა ვიმსჯელოთ, რომელიც უნდა გავხადოთ ჩვენი მსჯელობის ქვაკუთხედად, და თუ ვერ შევთანხმდით, თუ პრინციპიალური წარმოდგენა ამ ძირითად საკითხზე სხვა და სხვა გვექნება, აქედან მთავარი უთანხმოების გარდა იქნება სხვა კერძო უთანხმოებაც, რომელსაც ანგარიში უნდა გაუწიოთ. რა მთავარი მოსაზრება წაუყენა ჩვენი ფრაქციის ორატორმა? ჩვენ უნდა აუღოთ სწორი ალღო, მოვნახოთ ნამდვილი ტენდენცია ეკონომიური ცხოვრების განვითარებისა ევროპაში. და ამას სიტყვიერად ეთანხმება ვითომდა მენშევიკები. კაპიტალიზმმა ითამაშა თავისი როლი, შეასრულა თავისი მისია და გზა უნდა დაუთმოს წარმოებას. ბ. თევზაია ეთანხმებოდა ჩვენს ორატორს და ამბობდა, ევროპაში ეს თითქოს დამყარებული და შესაძლებელია, დღეს თუ ხვალ იქ სოციალური გადატრიალება მოხდეს. ჩვენი ფრაქცია სწორედ ამას ასე მსჯელობს. ომმა სრულებით გააკოტრა კერძო კაპიტალის მეურნეობა, ახალ მწარმოებელ ძალთა განვითარებას უნდა ახალი ფორმები და აქ ჩვენში ისე უნდა ვაწარმოვოთ ჩვენი პოლიტიკა, რომ საკუთარი ძალ-ღონით შევქმნათ მსხვილი განვითარებული წარმოება. ჩვენში არც უცხო და არც ეროვნული კაპიტალი საწარმოვო ძალთა განვითარებას ვერ გამოიწვევენ, ამის მოგვარება მხოლოდ სახელმწიფოს და ქალაქ-ერობა-კოოპერატივებს შეუძლიათ.

ჩვენი ფრაქციის მთავარი მოთხოვნილება ეს იყო და დღესაც არის, როდესაც ვიხილავთ ბიუჯეტს. აი, ზემოხსენებული პრინციპების ცხოვრებაში გატარება - ჩვენ პრინციპიალური დავა უნდა გვქონოდა ნაც.-დემოკ. მაგრამ ის ხალხი, რომლის სიტყვით, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც სოციალისტური სახეა გამოსაჩენი, იზიარებს ამ აზრებს, ჩვენ კამათი არ უნდა გვქონოდეს. მაგრამ სიტყვა სხვაა, საქმე სხვაა. ყველა ეს სიტყვები რჩებათ ცალიერ ლიტონ სიტყვად და საქმით არავითარი ამგვარი არ კეთდება. უუმთავრეს დებულებაში ჩვენ შევთანხმდით, რომ ეკონომიურ განვითარების სქემა თქვენა და ჩვენ ერთნაირად გვაქვს წარმოდგენილი. და ეხლა საჭიროა განვიხილოთ, თუ როგორ ახორციელებთ ამას ცხოვრებაში. ყოველ დღიურ მუშაობის არც ერთ დარგში მმართველ პარტიას, რომელიც დღეს არის მესაჭე ჩვენი სახელმწიფოსი, არ შეუტანიათ ახალი ძლიერი სული კოლექტიური შემოქმედებისა. პრაქტიკაში კი დაანგრიეს ბევრი ისეთი წარმოება, რომელიც უნდა ყოფილიყო სანიმუშო და მასთან მოეტანა ჩვენი ქვეყნის ეკონომიური აღორძინების სარგებლობა. ევროპაში კაპიტალიზმმა შექმნა მსხვილი წარმოება, ზოგიერთ დარგში აიყვანა იგი ძლიერ მაღალ საფეხურზე და შეიქმნა ერთგვარი ტეხნიკა და მოამზადა ობიექტური პირობები, ქალაქებში მაინც, საზოგადო მეურნეობის დასამყარებლად - ეხლა ჯერი არის თვით მუშათა კლასზე, მის შეგნებაზე. საქართველოში ყოველივე ეს არის თუ არა? აქ არის მხოლოდ შეგნება და სურვილი მუშებისა.

ვინ უნდა შექმნას ყოველივე ეს? ჩვენ, ესერები ვამბობთ, რომ მსხვილი წარმოება უნდა შექმნან სახელმწიფოში ერობებმა, ქალაქებმა და სხვა და სხვა კოლექტიურმა ერთეულებმა (ასათიანი: თქვენ და დაშნაკელებმა!). კერძო კაპიტალზედ არის ლაპარაკი. ბ. ფინანსთა მინისტრმა ილაპარაკა ჩვენში კაპიტალის არსებობის შესახებ. მაგრამ, მაგალითად, რა გააკეთა ჩვენს წარმოებაში კერძო კაპიტალმა? რა გააკეთა აქ? ჩაერია თუ არა რომელიმე დარგში? ამუშავა ქარხნები? გაიყვანა თუნდ ერთი ვერსი ახალი რკინის გზისა, ნახშირს იღებს დედა მიწის გულიდან? კურორტები მოაწყო? არა, ბატონებო! ეს კაპიტალი დაგროვილი არის სპეკულიანტების ხელში. თუ გვიჩვენებთ ერთს მაგალითს, რომ სამრეწველო კაპიტალი ჩვენში ვითარდება და არიან ვიღაცები, ვინც აძლევს საშვალებას განვითარებისას, მაშინ შეიძლება ამაზე ლაპარაკი. მაგრამ როდესაც ევროპაში მომზადებულია ხანა სოციალური გარდაქმნისათვის, აქ ვაჭრები ფულს წარმოებაში არ მისცემენ. ჩვენ ვამტკიცებთ, რომ ეკონომიური ურთიერთობა უნდა შეიცვალოს და ის ფიქრი, რომ ბურჟუაზიული კაპიტალი მოვა და ჩვენ საძირკველს ჩაგვიყრის სამრეწველო საქმეებში, ამის იმედი არ უნდა გვქონდეს. თუ ჩვენ მთავარი ეკონომიური პოლიტიკის შევსებით მის მოღვაწეობას [განვიხილავთ] მრეწველობის განვითარებაში, გულახდილად უნდა ვთქვათ, რომ აქ არაფერი გაკეთებულა. აქ ბორჯომის ქარხნის წყლის შესახებ მოიყვანეს მაგალითი. თქვენ ისიც ვერ მოგიწყვიათ, რომ მზა წყალი თვით გაყიდოთ. აქ ლაპარაკი იყო არმიების სისტემაზედ და ბ. ასათიანს ამით ცოდნია, რომ საწარმოვო ძალა განვითარდება იმიტომ, რომ პრემიული სისტემა იყო შემოღებულიო და სამუშაო ბევრი გამოუშვა მუშებმაო. თუ მუშა ზარმაცი არაა, მაშინ მუშაობას ნაყოფიერება აქვს. უნდა მოგახსენოთ, რომ ეს ძველი ბურჟუაზიული ზღაპარია (თევზაია: არა, ეგ მართალია!). მე მოგახსენებთ, რა არის მართალი. მუშაობა არის დამოკიდებული მხოლოდ შრომის ინტენსივობაზედ. რაც შეეხება შრომის ნაყოფიერებას, მუშა - ეს უმთავრესი ელემენტი არის, მაგრამ დიდი მნიშვნელობა სხვასა აქვს: ყველა საჭირო საწარმოვო იარაღის ქონა, ნედლი მასალა, სათბობი და სხვ. აი, მაგალითად, ბორჯომის ჭიქის ქარხანა. პირველ ხანს სათბობი მასალა - ნავთი არ იყო, ქვაბები და სხვა მაშინები საჭიროებდენ შეკეთებას, შესწორებას, რემონტს, და სანამ ეს არ გაკეთდა, რამდენიც არ უნდა ემუშავნათ მუშებს, ჩვენ, რასაკვირველია, ვერაფერს ვერ გავაკეთებდითო და შრომის ნაყოფიერება ნული იქნებოდა. მეორე მაგალითი არის ტყიბულის ნახშირის საქმე. იქ სახელმწიფომ აიღო დიდი ვაი-ვაგლახით სამუშავო ხელში. და შესძლებს თუ არა სახელმწიფო მოაწესრიგოს ეს საქმე? შესძლო და მუშაობა სწარმოებს და ხელს მხოლოდ ზევიდან უშლიან ხანდისხან. ამიტომ აი ორი მაგალითი საკმარისია. თქვენ ხედავთ, რომ როდესაც სახელმწიფომ ჩააყენა მცოდნე ხალხი საქმის მეთაურად, როგორ შეუძლიან მას მუშაობა. მათ ეს საქმე გააკეთეს, მაგრამ სხვა დანარჩენ დარგებში არაფერი გაკეთდა არა იმიტომ, რომ ობიექტური პირობები არ იყო, არამედ აქ ან ეშინოდათ, არ უნდოდათ საქმის გაკეთება, ან ნათლი-მამობას დიდი ადგილი აქვს. ვერ ჩააყენებ საჭირო სპეციალისტებს. აქ ნათლი-მამობას და პარტიულ მიკერძებას აქვს დიდი მნიშვნელობა. მე მექნება შემდეგ საშვალება ამაზედ მოგახსენოთ უფრო დაწვრილებით. ჩვენი შეხედულება ამ საკითხის შესახებ სრულიად საღია და თუ ჩვენ ბრალდებებს უყენებთ მთავრობას, საბუთებიც გვაქვს. აი აქ შეეხენ ნავთის საკითხს. თქვენ იცით, რა მნიშვნელობა აქვს ამ სათბობ მასალას, რისთვისაც ჩვენ ძალიან გვიარშიყდება იტალია.

ახლა ილღოყანის და ფხოველის მაგალითი მოგახსენოთ. მოგეხსენებათ, იქ ჩვენ მუშაობას ვაწარმოებდით. იქ გამოვიკვლიეთ ერთი წლის მუშაობის შემდეგ, რომ იქ ნავთი არის. მაგრამ იმდენი არ არის ნავთი, რომ სამრეწველო საერთაშორისო მნიშვნელობა მიეცეს, მუშაობა აწარმოვონ, მაგრამ საქართველოს ეყოფოდა და მუშაობა დაიხურა. მე ვეკითხები გზათა მინისტრს: რატომ დახურა მუშაობა ფხოველის რაიონში? იქ გავგზავნე ინჟენერები, როდესაც მე ვიყავი მინისტრად... ხალხი, რომელნიც მოწინააღმდეგენი იყვნენ ჩვენი დამოუკიდებლობის და ამტკიცებდნენ, რომ საქართველოს არ შეუძლიან დამოუკიდებელი ეკონომიური არსებობაო. მაგრამ როდესაც მოვიდნენ, იმათ წამოაყენეს მოხსენება, რომლითაც ამტკიცებდნენ, რომ თუმცა ეს რაიონი არ იძლევა ბაქოს სანავთო რაიონის ოდენა ნავთს, მაგრამ იმდენ ნავთს იძლევა, რამდენიც საქართველოს რკინის გზას სჭირდებაო. მე გეკითხებით, რატომ დახურეთ თქვენ ეს მუშაობა? ალბათ იმას აქვს მნიშვნელობა, რომ რაკი დავიწყეთ იქ მუშაობა, ამან ძალიან შეაწუხა ბატონი ბაქოელი მენავთე კაპიტალისტები და ისინი თხოულობდნენ - მოგვეცით სამუშაო ჩვენ და ჩვენ „მოუვლით“, ე.ი. დავმარხავო სამუდამოდ. ფორმალური მხარეც წამოაყენეს, заявк-ები ჩვენი იყოვო. იმას ფიქრობდნენ, რომ ჩვენთვის ხელი შეეშალათ და ცდილობდნენ შეეჩერებინათ. ჩვენი სახელმწიფოს მუშაობისათვის ეს უდიდესი დარგი ჩვენი სახელმწიფოსი და ჩვენი განვითარებისა მიიღო ვინმე კერძო კაცმა ან ფირმამ უფლება ამ სანავთო რაიონის დამუშავების. არ ვიცი ეს წარმოება, მაგრამ მე დარწმუნებული ვარ, იმათ ცდამ ხელი შეუშალა ჩვენს ეკონომიურ განვითარებას. ეს იმიტომ მოგიყვანეთ, რომ თუ სახელმწიფო მტკიცედ არ შედგა ამ ნიადაგზედ, არ გაითვალისწინა ის ტენდენცია ეკონომიური განვითარებისა, რომელიც ჩვენ გვაქვს წარმოდგენილი და მტკიცედ არ შეუდგა ცხოვრებაში გატარებას, ჩვენ ვერაფერს ვერ მივაღწევთ. აქ იყო ლაპარაკი, რომ უცხო კაპიტალი უნდა შემოვიდესო. მაგრამ ეს არ მოხდება ასე, როგორც თქვენ ფიქრობთ. ეს აუარებელი ბონები, რომელიც მოხმარდა იმ საქმეს... ეს იქნება, როდესაც თქვენ ყოველ სამრეწველო ქარხანას აამუშავებთ, საუკეთესო აწევა ჩვენი ფულისა, საუკეთესო მოგება. თუ თქვენ ამას არ იზამთ, ბატონებო, და იქნება ისევ ის ძველი რყევა, რომელიც არის, ჩვენ მოწამენი ვიქნებით იმ ფინანსიურ მდგომარეობისა, რომელშიც ახლა ვიმყოფებით. ეს არის შედეგი ამ მერყევი პოლიტიკისა. ჩვენი ფინანსიური მდგომარეობა არის შედეგი ჩვენი უბადრუკი ფინანსიური პოლიტიკისა. რა მოგვცა ჩვენ ამ ფინანსიურმა პოლიტიკამ? სრული გაკოტრება. ჩვენ განვიცდით ფინანსიურ კრახს. ამის დამალვა არ შეიძლება. ჩვენი ფულის კურსი ყოველ დღე ყოველ საათში, თუ გნებავთ, ეცემა. მე გამიკვირდა, რომ წავიკითხე ფინანსიური მცირე კომისიის მოხსენებაში ფინანსთა მინისტრის განცხადება. მან წარბ-შეუხრელად მოახსენა კომისიას, რომ ჩვენი ფულის კურსი ურყევია. და თუ ამის თქმა შეიძლება, მაშინ ყველაფრის თქმა შეიძლება. 26 მაისს 18 წელს სტერლინგი ღირდა 40 მან., ეხლა კი 7.000 ადის. და ეს მოხდა განსაკუთრებით ბ. ავალიანის მინისტრობის დროს. თქვენ ერთი წლის განმავლობაში მუშაობთ, წერთ პროექტებს, კრებთ კომისიებს და ვერ შევქმენით სახელმწიფო ბანკი. და ამავე დროს ფინანსთა უწყება ხელს უწყობს კერძო ბანკების გამრავლებას. დიდი უმრავლესობა ამ ბანკების თვით ეწევიან სპეკულიაციას, ან აძლეევნ ფულს სასპეკულიანტოდ. იაფ-ფასიანი კრედიტი საწარმოვო მუშაობისთვის იქ არ იშოვება. გარდა ამისა, ჩვენში იმყოფება მრავალი უთავო ბანკები, ფული მათ არა აქვთ, საქონელი არ მოდის, შესანახავი ფული არავის არ მიაქვს, მათ არა აქვთ. რითი ცხოვრობენ? ეს ხალხი (ბანკის მეთაურები) აუარებელ ფულს იღებს... ჩვენ გვახსოვს კ. მარქსის სიტყვა პარიზის კომუნის დამარცხების შესახებ. კომუნისტების დამარცხების ერთი მთავარი მიზეზი იყო, რომ თავისუფლად დატოვა ბანკები (თევზაია: სახელმწიფო ბანკი! ხმაურობა). ერთი ბანკი კი არა, საზოგადოდ ბანკებზედ არის ლაპარაკი, ჩვენში კი ეს ბანკები სამწუხაროდ აუარებელი არის გავრცელებული. თქვენ დიდ იმედებს ამყარებთ კერძო კაპიტალზე, კერძო ინიციატივაზე, ფიქრობთ - კაპიტალისტები გააჩაღებენ ჩვენში მრეწველობას, შემოიტანენ საქონელ-სურსათ-სანოვაგეს. კეთილი და პატიოსანი. მაგრამ კონტროლის გაწევა არ შეიძლება ბანკებში! მე ვამტკიცებ, რომ ჩვენი ბანკების უმრავლესობა ამ სპეკულიაციას ეწევიან. და თქვენ ძლიერ გვიან მიხვდით და დაიწყებთ ფაცურს, მაგრამ გვიან იქნება. ეს ბანკები არ მოქმედებენ. მეორე ბოროტება გახლავთ ბანკირთა კონტორები. ნამდვილი Дѣтище-ა ბ. ავალიანისა. რამეს ქმნიან ისინი? რამე შეაქვთ საქართველოს შემოქმედებაში? ერთს რამეს აკეთებენ კანტორების სახელების ნაციონალიზაციით? მოდაშია სახელები „საქართველო“, „ივერია“, „ზაკავკაზია“ და სხვა სახელები (კედია: ივერია, - აირევი!)და ყოველ დღე იხსნება ეს ახალი ბანკირთა კონტორები. ეს ყოფილი «мѣняльныя лавки» ყიდულობენ ვალიუტებს და ამით იძენენ მილიონებს. ხელოვნურად სწევენ ჩვენ ბონების ფასს (ასათიანი: ამზადებენ სოციალიზმს!). თქვენ სოციალიზმს, თორემ ხალხისას ისინი არ ამზადებენ (კედია: ჯვარი გვწერია!). განა ამის წინააღმდეგ ბრძოლა არ შეიძლება? განა ამ სპეკულიაციის ალაგმვა არ შეიძლება? განა ამისთანა საკრედიტო ოპერაციების შეკვეცა ცენტრალურ დაწესებულების მიერ, როგორც სახელმწიფო ბანკი არის, არ შეიძლება?

აიღეთ ვალიუტის საკითხი. უმთავრესი როლი ამ ვალიუტის დაცემაში ამ ბანკებს მიუძღვით (თევზაია: უმთავრესი არა!). აქ ამბობენ მხოლოდ ნაწილიო, მაგრამ რად ხდება ის, რომ ამ ერთი თვის განმავლობაში ბათუმი ჩვენ ჩავიბარეთ, პოლიტიკურად გავმაგრდით (თევზაია: სტერლინგი წავიდა!). წავიდა, მაგრამ იმ დღესვე უკან დაიწყო მოდენა, მობრუნება ამ სტერლინგისა. აი, წადით და დაუგდეთ ყური, რა ხდება სალაყაიას კაფესთან (თევზაია: ამ რაიონში ცხოვრობს?). ნახავთ, რომ ამ კაფეს წინ იწევა ზევით ან ქვევით ჩვენი კურსი ათიოდე უსინიდისო სპეკულიანტის წყალობით. მცოდნენი ამ საქმისა ამბობენ, რომ თუ მოვიდა ვინმე, ვისთვისაც საჭიროა 500-1000 ფრანკი ან სტერლინგი, იმ წამსვე ეს ლეგალურად შეკავშირებული ყაჩაღთა ბრბო იწყებს თავის მოქმედებას. სახელმწიფო ბანკმა უნდა მოაწესრიგოს ეს საქმე, მხოლოდ იქ უნდა სწარმოებდეს სავალიუტო ოპერაციები. ამას დიდი მნიშვნელობა აქვს. თუ მთავრობამ ვერ მოაგვარა - ფინანსიური კრახი აუცილებელია.

ჩვენ გულახდილად მოგახსენებთ, რომ მენშევიკების მთავრობა ფინანსიურ საკითხებს და ჩვენს ეკონომიურ ცხოვრებას ვერ მოაგვარებს. არ ყოფილა ისტორიაში მაგალითი, რომ მერყევ ეკონომიურ პოლიტიკას რამე შედეგი, - დადებითი, რასაკვირველია, - გამოეღოს. შეიძლება მერყეობა ყოველ დარგში - მართვა-გამგეობაში, დიპლომატიაში და სხვ., მაგრამ მერყეობა, ერთი გარკვეული გეზის უქონლობა ეკონომიურ საკითხში, უფსკრულში გადაჩეხს ერს, სახელმწიფო მეურნეობას, მის მომავალს. არ შეიძლება ეკონომიური ცხოვრების აღორძინებაში დავიცვათ ყველა კლასის ინტერესები. ერთხელ და სამუდამოდ უნდა ვიცოდეთ, ვის ინტერესებს ემსახურება სახელმწიფოს ძალა-უფლება, რომელ ძალას ის დაეყრდნობა და მაშინ სწორ გზასაც გამონახავთ. არ შეიძლება ამ კაპიტალს ხელი ახლო და მუშა ბატონობა განამტკიცო. არ შეიძლება სოფლად წვრილი საკუთრება იდეალად გაიხადო და სოციალიზმს ემსახურო. მაგრამ დავეთხოვოთ ეხლა ამას. თქვენ მაინც, ეს განწირულ ხალხს ჩვევია, ვერაფელს ისწავლით, გვიპასუხეთ მხოლოდ: რაც გზა უნდა აირჩიოთ, შეიძლება თუ არა უწყების წარმომადგენელმა, მის მეთაურმა, სახელმწიფო მოლარემ ტყუილით გაუმასპინძლდეს ხალხის წარმომადგენლობას, დამფუძნებელ კრებას. ეს მოხდა მხოლოდ მისთვის, რომ ჩვენში არავითარი გრძნობა პასუხისმგებლობის პარლამენტის წინაშე არ არის. მინისტრებმა იციან, რომ პარლამენტი, არც უმრავლესობა ფრაქცია არაფერს ნიშნავს, თუ მას წყალობს, მის მოქმედებას იწონებს სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ცენტრალური კომიტეტი: უფრო მართალი რომ ვსთქვათ, სამი კაცი ამ კომიტეტიდან, რომელნიც ფაქტიურად განაგებენ დღეს დღეობით საქართველოს. თქვენ ყველას გახსოვთ ჩვენი ფრაქციის შეკითხვა მთავრობის მიერ უკანონოდ, დამფუძნებელ კრების დაურთველად ბონების დაბეჭდვის, გამოშრობის და მათი დახარჯვის. გახსოვთ ალბათ ისიც, რომ გამობრძანდა დიდის რიხით ბ. ავალიანი და გაუწყათ თქვენ, რომ ყველაფერი, რაც ესერებმა სთქვეს, ტყუილია. ბონები კი მოვამზადეთ, მაგრამ დახარჯვა კი როგორ შეიძლება. თქვენ ნდობა გამოუცხადეთ მაშინ ბ. ავალიანს, მოიწონეთ და დასტური მიეცით მის ნალაპარაკევს. დღეს კი რას ბრძანებთ. ხომ იცით, რომ გათავდა რევიზია ექსპედიციის და ხაზინის; ხომ იცით, რომ მილიარდები უკანონო გამოშვებულ ფულების დახარჯულია. ეხლა აგებთ პასუხს. აი, ჩემ ხელთ არის ეს ოქმი, დამფუძნებელ კრების საფინანსო კომისიის მცირე კომისიის დასკვნები. დაუგდეთ ყური, იყავით წყნარად და მერმე ან მინისტრმა, ან მის (казенный) დამცველებმა დაარღვიოს ჩვენ მიერ მოყვანილი ფაქტები. ჩვენ ვამტკიცებდით, რომ მეოთხე ემისია ფაქტიურად მოხდა. აი, რას ამბობს ოქმი: მეოთხე ემისია დამფუძნებელ კრების მიერ ნებადართული არ იყო. სოციალისტ-რევოლიუციონერთა შეკითხვაზე, ფინანსთა მინისტრის ამხანაგმა, ბ. ავალიანმა განაცხადა, რომ დამზადებული ბონების რიცხვიდან დახარჯული იყო 800 მილიონი, დახეულ-გაფუჭებულ საქართველოს ბონების ნაცვლად და აგრეთვე ხაზინაში შენახულ ამიერ-კავკასიის და კენენკების უზრუნველყოფის ქვეშ. ამასთანავე ს. ავალიანმა დასძინა, რომ ოქროთი და ვერცხლის უზრუნველ-ყოფით ბონები არ დახარჯულა. რევიზიამ აღმოაჩინა, რომ მეოთხე ემისიიდან დახარჯული იყო 1.100 მილიონი მანეთის ბონი და რომ ეს 800 მილიონი მეტი ბონი გამოშვებული იყო სწორედ ოქროს და ვერცხლის უზრუნველყოფის ქვეშ. ამას ნათლად მოწმობს ფინანსთა სამინისტროს საკრედიტო განყოფილების მიერ ხაზინისათვის გაგზავნილი განკარგულება ორი მინაწერის სახით, ამა 1920 წლის აპრილს 28-ს და მაისის 8-ს თარიღით. ამ ოპერაციის კანონიერებას ბ. ავალიანი ასაბუთებს საკრედიტო დებულების ერთ-ერთი მუხლით, რომლის ძალითაც სახელმწიფო ბანკს ნება ეძლეოდა განსაზღვრულ პირობებში გამოეცა ქაღალდის ფული დაგროვილ ოქროს უზრუნველყოფის ქვეშ. მცირე კომისია ფიქრობს, რომ კიდევაც ვაღიაროთ, რომ ხსენებული საკრედიტო დებულების მუხლი კანონიერ უფლებას ანიჭებდა მინისტრს გამოეშვა ნება დაურთველად ბონების ახალი ემისია. უნდა ითქვას, რომ ამ ემისიის გამოცემის დროს არ იყო დაცული შემდეგი: პირველი - არ არსებობს ამ ოპერაციის მოხდენისათვის მთავრობის სათანადო დადგენილება, და მეორე - უმთავრესიც ის არის, რომ სრულიად გამოურკვეველია, სახელდობრ, რის უზრუნველყოფის ქვეშ არის გამოშვებული მეოთხე ემისიის ბონები. მართალია, სახელმწიფო ბანკს აქვს დაგროვილი ოქრო, მაგრამ ეს ოქრო ჯერ არ აქვს მიღებული ხაზინას, არ არის აწონილი, ხარისხებად დაყოფილი და კანონიერად შეფასებული... ამას უნდა დაუმატოთ ის გარემოება, რომ ხაზინაში დაგროვილი ოქრო უკვე შედის მთელ იმ ქონებაში, რომლითაც უზრუნველყოფილია უკვე ნებადართული ემისიები. აი, დიდი ორი ტყუილი. პირველი: ეხლა ხომ დაიჯერებთ, ბატონებო, რომ ნება-დაურთველად, უკანონოდ დახარჯულია 1.100 მილიონი მანეთი და მეორე: ბ. ავალიანს არ სცოდნია, რამდენი ოქრო აქვს სახელმწიფოს, თუმცა დამფუძნებელ კრების სხდომაზე ამტკიცებდა, უკვე გამოვარკვიეთ ოქროს რაოდენობა. მცირე კომისია შემდეგ აღნიშნავს თვით ბეჭდვის უწესრიგობას. შენობა არ ვარგა. ბონის ქაღალდი დაყრილია კორიდორებში, სამზარეულოში და სხვ. საინტერესოა მე-5 მუხლი რევიზიის ოქმისა: „რევიზიის დროს კომისიამ გამოარკვია, რომ ათი მილიონი, რომელიც სახელმწიფო კონტროლის ბეჭედით იყო დალუქული და ხაზინაში იყო გაგზავნილი, გაეხსნათ კონტროლის ნება-დაურთველად. კომისიას ასეთი მოქმედება დაუშვებლად მიაჩნია.“

შემდეგ ირკვევა, რომ ფინანსთა მინისტრი როგორც უნდოდა, ისე ექცეოდა კონტროლს - უნდოდა მიმართავდა, უნდოდა, ცუდ გუნებაზე თუ იყო ალბათ, არა. და ბოლოს, მცირე კომისია ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ ის განცხადება, რომელიც გააკეთა ბ. ავალიანმა დამფუძნებელ კრების ტრიბუნიდან იმის შესახებ, რომ მას არ გაუცია განკარგულება 1.100.000.000 მანეთის დახარჯვის შესახებ არ ეთანხმება იმას, რაც კომისიამ აღმოაჩინა, კომისიამ ინახულა ფინანსთა უწყების საკრედიტო განყოფილების ორი მინაწერი ამა 1920 წლის აპრილის 28 და მაისის 8-ს თარიღით, რომლებიდანაც ირკვევა, რომ სამინისტროს ასეთი განკარგულება გაცემული ქონია. ასე, ბატონებო, მესამე ტყუილი ბ. ფინანსთა მინისტრის. და ამას თუ დაუმატებთ ერთ კურიოზულ განცხადებას ბ. ავალიანის, მისი ფიზიონომია სრულიად გამოურკვეველი იქნება. ბ. ავალიანმა ვერ მისცა კომისიას განმარტება ოქროს რაოდენობის შესახებ, არც აცხელა, არც აცივა და მოახსენა კომისიას - ჩვენ ერთი ხატი გვაქვს, რომლის ღირებულება დაუფასებელია და თითქოს ყველა გამოშვებულ ბონების საფასურს დაფარავსო. ასე თუა საქმე, რად მალავდა ამას ბ. ავალიანი. მაგრამ საქმე იმაშია, რომ ჩვენ ვიცით, რომ ეს ხატი ყოფილ თავადის, მინგრელსკის ჯერ-ჯერობით კანონიერ არ არის ჩამორთმეული და სახელმწიფო კუთვნილებად გამოცხადებული და არ ვიცით, ისიც გაბედავს თუ არა მენშევიკური პარტია ხატების გამოყენებას ფულის საფასურად. ისიც უნდა ითქვას, რომ ეს ხატი ძვირფასია, მაგრამ მილიარდები, რასაკვირველია, არ ღირს. შეიძლება ამის შემდეგ ბ. ავალიანიც იყოს მინისტრი, თქვენი ნდობით აღჭურვილი. ჩვენ ვფიქრობთ, რომ არა და თუ მას ხელს აფარებთ, თვით გახდებით მონაწილედ მისი ბოროტ-მოქმედების და ერთად აგებთ პასუხს. ყოვლად შეუძლებელია, რომ სახელმწიფოს ჰყავდეს მინისტრი და ისიც ფულის მინისტრი, მისი გამკეთებელი და შემნახველი, რომელსაც კარებამდის ვერ ენდობი, დიდის რიხით და აპლომბით დაათრობს მენშევიკებს თავისი უკუდო ტყუილებით.

ჩვენ მოვითხოვთ მხოლოდ, რომ ბოროტმომქმედი, ქურდი, სახელმწიფო ქონების გამნიავებელი დაისაჯოს, მიეცეს სამართალში და თუ ეს ასე არ არის შესრულებული, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ აქ არის რაღაც სხვა მიზეზი. უწყებებში, დაწესებულებებში, რამდენადაც ცხოვრება ძვირდება, იმდენად ცარცვა-გლეჯა ვრცელდება - 10-15 კაცი ცუდ რამეს ჩაიდენს და ჩვენ ვამბობთ, რომ საჭიროა მათი დასჯა, თუნდაც ისინი დიდი მენშევიკები იყოს. ასეთ მოვლენებს ბოლო უნდა მოეღოს. მოვიყვან ერთ მაგალითს, რომელიც ეხება ბ. ჭავჭანიძის მოხელეებს. პატარა არის, მაგრამ ფრიად დამახასიათებელია ჩვენი მესვეურების.

მიწად-მოქმედების უწყებაში იყო რევიზია შეშის საწყობების, რომელსაც ბ. დ. კახელაძე მეთაურობდა. აღმოჩნდა, რომ ნაწილი ფულის გაიფლანგა, არავითარი წესრიგი შეშის მიცემის დროს არ არსებობდა და შეშა იფლანგებოდა გზაში. 24 ვაგონი დაიკარგა და შემდეგ მოხდა ფაქტიური რევიზია ამ ფულების და აი, წაგიკითხავთ:

«Въ наличности къ 19-му іюля по денежной книгѣ значилось 30.037 р. Денегъ при завѣдывающемъ складомъ Кахеладзе не оказалось, а таковыя по его заявленію хранились на квартирѣ, занимаемой по Сергіевской ул., куда ревизующіе, закончивъ обзоръ книгъ и отчетности, отправились. Квартира, оказалось, принадлежала министру Ною Рамишвили, въ кабинетѣ котораго комиссія была приглашена.

Здѣсь г. Кахеладзе, оставивъ комиссію, удалился во внутреннія комнаты и минутъ черезъ 15 возратился, принеся 25.400 рублей. Относительно недостачи остальной суммы, 4.637 руб., г. Кахеладзе заявилъ, что часть денегъ онъ якобы выдалъ на покупку продуктовъ для служащихъ склада, а часть передалъ автомобильной регистраціонной комиссіи, въ каковой онъ состоитъ по назначенію министра Путей сообщенія. Никакихъ документовъ, подтверждающихъ заявленный расходъ 4.637 руб., г. Кахеладзе предъявить не могъ.

Вырученныя отъ продажи дровъ деньги частью расходуются на текущія операціонныя надобности по складу, частью передаются по усмотрѣнію завѣдывающаго въ кассу Министерства земледѣлія; большія суммы безъ особой надобности остаются на рукахъ.

Въ день ревизіи ни завѣдывающаго, ни его помощника комиссія на складѣ не нашла, хотя въ этотъ день погрузка дровъ на станціи жел. дороги не производилось».

ჩვენ რას მოვითხოვთ ახლა? მოვითხოვთ, რომ ახლა, როცა გაიარა 1 წელმა, რაც ეს საქმე მოხდა, მოგვცეს ახსნა-განმარტება. იყო კონტროლის მოხსენება ამ საქმის შესახებ. ეს საქმე გადაეცა პროკურორს და მან მოსპო. თუ ეს ასეა, მაშინ სხვაა, მაგრამ ეს არ მომხდარა და არავითარი მსვლელობა ამ საქმეს არ მისცემია, თუმცა მინისტრის რეზოლიუცია იყო. დღეს კი ბ. კახელაძეს უჭირავს უდიდესი ადგილი. ის არის მომარაგების სამინისტროს წარმომადგენელი, რწმუნებული ქ. ბათუმში, სადაც ასეული მილიონები ტრიალებს. ასეთი საკითხის შესახებ უნდა ჰქნათ ის, რაც ჰქენით სასურსათო უწყების შესახებ. დანიშნეთ რევიზია და შემდეგ სასამართლოს გადაეცა საქმე. თუ ამას იზამთ, მაშინ კმაყოფილი ვიქნებით, მაგრამ თუ ეს არ ჰქმენით, მაშინ პასუხი თქვენ უნდა აგოთ. ბ. კახელაძე როგორ წაიყვანს საქმეს, ამას ბრმაც დაინახავს ახლო მომავალში. იყო რევიზია ბორჯომის მამულების და კომისიამ, 3 კაცისაგან შემდგარმა, გამოიტანა შემდეგი განაჩენი: Назначить разслѣдованіе дѣятельности Боржомской комиссіи на основаніи актовъ фактической ревизіи при чем комиссію теперь надлежитъ устранить отъ дѣла-ო. შედეგი კი? ყველა ამ პირებმა, კომისიის მეთაურებმა მიიღეს წარჩინება, უკეთესი საპატიო და მატერიალურის მხრივ ადგილები. ჩვენ მოვითხოვთ, რომ ასეთი მოქმედება გადაეცეს სასამართლოს. მაგრამ როცა ეს არ ხდება და ბატონი... იღებს წარმატებას და ამას ასაბუთებენ, რომ ის საქმის მცოდნე კაციაო, და მართლა კი არ არის, ჩვენ ამის წინააღმდეგნი ვართ.

ჩვენ ვფიქრობთ, რომ მარტო პასუხის გაცემა, იმ პასუხის, რომელიც აქვს მხოლოდ სოც.-დემ. ბიუროს და სხვა დამფუძნებელი კრების წევრი ღირსი არ არის, არ არის საკმაო. როცა კონტროლი ამბობს იმ საშინელებაზე, რომელზედაც მოგახსენებთ ბ. კედია ბორჯომის წყალზე... (ხომერიკის რეპლიკა). მოგახსენებთ, ეს არის შეშის ოპერაცია. აქ სწერია, რომ ფასების მომატებას ადრე იგებდენ შეშის სპეკულიანტები; ყიდულობენ საწყობებიდან დაკლებულ ფასებში შეშას და ელიან ახალ მომატებებს. ეს ხდება, რადგან სამინისტროში უკვე გადაწყვეტილია და აუარებელი მოგება რჩება სახაზინო ქონებიდან კერძო პირებს. როცა ასეთი ბრალდება არის, კონკრეტული ბრალდება სხვა და სხვა მოხელეთა წინააღმდეგ და თქვენ სცემთ პასუხს კონტროლს, აქ სხვა და სხვაობა არის და ბევრ კითხვებზედ არ არის გაცემული პასუხი. აქ ამბობენ, რომ უპატივისმცემლოდ ვეპყრობით კონტროლსო. ბ. თევზაია, დაუგდეთ ყური, როგორ ეპყრობა სამინისტრო კონტროლს: აქ პასუხი ამ ბრალდებაზე, რომელიც წამოაყენა კონტროლმა, ამას გარდა (დადიანი: ვისი დაწერილია?) ეს სამინისტროსია; მხოლოდ ვისი დაწერილია, არ ვიცი. შეიძლება სტილით იცნოთ. თურმე მარტო ესერები არ შვრებიან, სახელმწიფო კონტროლიც შვრება ხანდახან.

На одномъ изъ засѣданій правительства отвѣтственный представитель контроля, увѣрял насъ, что «контроль не мумія».

Все вышеизложенное съ полной очевидностью доказываетъ обратно этому заявленію. Пріемлемъ смѣлость заявить, что контроль въ данномъ случаѣ ведетъ себя, какъ мумія, которую не сумѣли разбудить даже всѣ опушки наступающаго на Боржомскій районъ врага, ни боевой кличъ всей нашей вооруженной силы, имѣющей базой Боржомское имѣніе.

Пріемлемъ смѣлость заявить, что контроль и не зеркало, вѣрно отражающее дѣйствительное положеніе дѣла, какъ объ этомъ увѣрялъ тотъ же представителъ контроля на томъ же засѣданіи правительства.

Все это намъ даетъ право заявить, что чины контроля, производящіе такъ называемую фактическую ревизію, не считались съ фактами. Они намъ изобразили то, чего не было, не отразивъ того, что на самомъ деѣлѣ имѣло мѣсто.

Для чего это было нужно.

Надо полагать, для того, чтобы доказать нехозяйственность, расточительность, а то и преступность пріемочной комиссіи и самого Министерства земледѣлія.

Такая предвзятая мысль сначала до конца сквозитъ въ актѣ Контроля.

И неужели это продиктовано интересами нашей Республики.

Мы думаемъ совершенно наоборотъ. Приписывая грѣхи стараго управленія имѣніемъ нашей пріемочной комиссіи, Государственный контроль прямо льетъ воду на мельницу враговъ нашей Республики. Вы только подумайте, какой богатый матеріалъ далъ бы актъ Государственнаго Контролера бывшему владѣльцу имѣния, если бы не дай Боже - случилось реставрація.

ესეც სტილი! როცა ასეთ ფაქტებთან გვაქვს საქმე, მე თქვენ გეკითხებით, შეგვიძლია თუ არა ვთქვათ, რომ საქმეს მიეცეს ერთგვარი მსვლელობა. გვაქვს ამისი უფლება, თუ არა? თუ არ გვაქვს, მაშინ არ ვილაპარაკებთ და ფრაქციები მიატოვებენ თავის ალაგებს. მაგრამ როცა კრიტიკა თავისუფალია, ჩვენ გვაქვს უფლება მოვითხოვოთ პასუხი ამის შესახებ.

აქ შემდეგ ჩამოთვლილია წვრილმანები: ცხენების სიკვდილი (გელეიშვილი: როდის იყო ეგ? ცინცაბაძე: რამდენი ცხენი მოკვდა?) აქ იყო 13 ცხენი, რომელთაც ეხლა ვერსად ვერ იშოვნით. იმიტომ მოკვდა, რომ მათ არ ჰქონდათ საჭმელი. იქ 13 ცხენის მაგიერ ინახებოდა 4 ძროხა, რომელთაც რძე... (გელეიშვილი: მომარაგების მინისტრად თქვენ იყავით მაშინ!) ბატ. თუ თქვენ დაამტკიცებთ, რომ მე მიმიძღვის ბრალი, სასამართლოს არ გავექცევი. წამობრძანდით, ძროხის რძეს სვამდნენ მოხელენი და ფულს არ იხდიდენ (თევზაია: თქვენი მოხელენი!) არა, თქვენი ამხანაგები, მე ვამბობ, როცა ასეთი აქტები ხდება, აუცილებლად იქნეს გამოძიება. აი კონკრეტული მაგალითები ერთი სამინისტროსი. მე მგონი, საკმარისია საერთო სურათის შესადგენად.

ახლა ნება მიბოძეთ შევჩერდე მეორე სამინისტროზე. ეს შეეხება ჩვენს მილიციას და ადმინისტრაციას. ამ მხრივ უნდა მოგახსენოთ... (ცინცაბაძე: შეკითხვის დროს ილაპარაკეთ!) მაშინაც მოგახსენებთ. მე რასაც ვამბობ, ფაქტებით დაგიმტკიცებთ, თქვენსავით აბდა-უბდა ლაპარაკს არ დავიწყებ (ხმაურობა). აქ არის დაწერილი იმის შესახებ, თუ რა ხდება ბორჩალოს მაზრაში, მაგრამ მე ამაზე არ შევჩერდები. მე მოგახსენებთ, თუ რა ხდება თიანეთის მაზრაში, ეს დეპუტატმა ცისკარიშვილმაც იცის. აი რა სწერია თქვენივე გაზეთში („ერთობაში“):

„თიანეთის მაზრის დემოკრატია დღეს საშინელ შიშის ქვეშ არის. მრავალ წლობით მყუდროებით მოცული მაზრა დღეს ყაჩაღთა ბრბოს სათარეშოდ გადაიქცა. არ ყოფილა შემთხვევა, რომ აქაურ ხალხს ასეთი საშინელი შიში ეგრძნოს, როგორიც დღეს მათ ყაჩაღებისაგან ადგიათ. თიანეთის ფედერალისტების კორესპონდენტის, ბ. იკოთელის პროვოკაციამ ნაყოფი გამოიღო. ყველას ეხსომება, რომ ამა წლის გასულ მაისის 18-ში ბ. იკოთელმა „სახალხო საქმეში“ მოათავსა ვეებერთელა წერილი ყაჩაღ დავით არაბულის საჭიროებისათვის და მიუთითა ყაჩაღს, რომ ერწოელმა ბუჯიაშვილმა მოაკვლევინა კომისრებს შენი ბიძაშვილიო და ის ხომ სრულიად უდანაშაულო იყოვო. ისიც გააგებია იკოთელმა, რომ ა. ბ-ლი სოციალ-დემოკრატია და აბა შენ იციო. დასძინა, რომ ადმინისტრაცია ძალიან სუსტია, ვერ დგას თავის სიმაღლეზე და აბა, ახლა გვაქვს დრო, სცარცვე მშვიდობის მოყვარე ხალხი, იძიე შური ა. ბ-ზე და კომისრებზეო“. ასეთივე შინაარსით იყო სავსე მესამე ხმოსანთა ყრილობაზე შეტანილი შეკითხვა ფედერალისტებისა და ეროვნულ-დემოკრატების.

22 ივნისს ერწოს რაიონის ყოფილი კომისარი კალანდაძე ოჯახობით და ახმეტის რაიონის კომისარით მიემგზავრებოდა ტფილისში. თიანეთახმეტას შუა მდებარე ტყეში აუტეხეს საშინელი სროლა ყაჩაღებმა, რომელსაც მეთაურობდა შურისძიებით გაჟღენთილი ყაჩაღი დ. არაბული. სროლის დროს მძიმედ დასჭრეს მარჯვენა ბარძაყში კალანდაძე. ცხენი, რომელზედაც ის იჯდა, მოკლულ იქმნა, რის შემდეგ დარწმუნებულნი, რომ კალანდაძე უკვე მკვდარი იყო, ყაჩაღები წავიდნენ თავისუფლად და მეორე დღეს გათავხედებული ყაჩაღები თავს დაესხნენ თვით დ. თიანეთს. ეს არის ბ. იკოთელის მიერ „სახალხო საქმეში“ დაწერილ პროვოკაციის ნაყოფი...

ყაჩაღი დავით არაბული გასულ წელს დაჭრილი იყო, როგორც ცნობილი ყაჩაღი, მაზრის მილიციის უფროს ალ. ბოგდანოვის მიერ, მაგრამ გამომძიებელმა ფოთოლაშვილმა ის გაანთავისუფლა. მილიციის უფროსი ბოგდანოვი, ხედავდა რა არაბულის საშიშროებას, ის დაატუსაღა და გაგზავნა შინაგან-საქმეთა მინისტრის განკარგულებაში ადმინისტრაციული წესით. ყაჩაღი არაბული მილიციონერებს გზაში გაექცათ. გაჯავრებულმა ფოთოლაშვილმა კომისრებს და ერობის გამგეობის ადმინისტრაციულ განყოფილებას ბრძოლა გამოუცხადა არაბულის დაჭერისათვის, რადგანაც არაბული, როგორც „უდანაშაულო“ პირი, მის მიერ იყო განთავისუფლებული, რომელიც ადმინისტრაციული წესით აღარ უნდა დაეჭირათ. ერობის გამგეობამ აღნიშნულ ფოთოლაშვილს ასეთი მოქმედებისათვის უნდობლობა გამოუცხადა, რის შემდეგ გადაყვანილ იქმნა ის უკეთეს ადგილზე, ტფილისში. მაგრამ იუსტიციის სამინისტრომ თიანეთის დემოკრატიას ფოთოლაშვილი მოანატრა. ნაცვლად ფოთოლაშვილისა, თიანეთში დანიშნეს გამომძიებლად ვინმე კორინთელი, რომლის მოქმედებამ კიდევ უფრო გაათამამა ყაჩაღი არაბული, ისე როგორც ბ. იკოთელის კორესპონდენციამ. და განა ასეთი პირების ხელში უნდა იყოს თავისუფალი სასამართლოს ბედ-იღბალი? თუ ეს ტყუილია, შეეკითხეთ თიანეთის ერობის გამგეობას. მაგრამ იუსტიციის სამინისტრომ თიანეთის ერობის გამგეობას ხომ დაუძახა „ციც“-ო.

ასეთი მოსამართლეების წყალობითაა, რომ დღეს თიანეთის ერობას ეხარჯება მრავალი ათასები და ხვალ კი შეიძლება შინაგან-საქმეთა სამინისტროსაც დასჭირდეს მრავალი ათასების დახარჯვა...

ერთ ადგილას ხალხის მიერ ნდობა დაკარგული და უვარგისი მოხელე სხვა ადგილას უფრო მაღალ თანამდებობას ღებულობს.

ბ. იკოთელი და ძმანი მათნი რას დაგიდევენ - ისინი ხომ პასუხისმგებელნი არავის წინაშე არ არიან? იკოთელი ხომ ხალხს მოუწოდებდა თავის პროვოკაციულ წერილში, რომ „ხალხი გმინავს, იზნიქება გადასახადებისა და აუტანელი ბეგარის წინაშეო“. ასეთმა პროვოკაციამ ყაჩაღებს ფართო სათარეშო ასპარეზი მოუპოვა თიანეთის მაზრაში. საჭიროა სასწრაფოდ იქნას ზომები მიღებული ყაჩაღების ლიკვიდაციისათვის, ვისგანაც ჯერ-არს, თორემ ბევრს საუკეთესო ამხანაგებს გამოასალმებენ სიცოცხლეს“.

აი, რა საშინელება დატრიალებულა. ერთი მილიციონერი ერთი სოფლიდან მეორეში ვერ წავა, თუ მას 5-6 კაცი არ გაჰყვა. მაგალითად, ერთხელ 8 კაცი წასულა, მათ დასცემიან და დაუჭერიათ (რეპლიკა: ეს მოსპობილია!). ეს იყო დაწერილი ექვს ივლისს. ამას გარდა, 23 ივლისს შევიდნენ ყაჩაღები ქალაქებში, სადაც იყო მილიცია და გვარდია და დაეცენ ოჯახს. რამოდენიმე საათი სროლა იყო. მოისპო ეს თუ არა? მთავრობის თავმჯდომარის სახელზე იყო ტელეგრამა პაპავასი, რომ ყაჩაღები მოვსპეთო. იცით მერე, როგორია ასეთი ფაქტების ახსნა? ფედერალისტებმა დასწერეს რაღაც გაზეთში და იმიტომ დაიწყო ყაჩაღობაო. სწორედ სასაცილოა. თქვენ ყველგან კრამულა გელანდებათ (ნათაძე: ეს ბიუჯეტის შესახებ?). დიახ, სწორედ ბიუჯეტს შეეხება, იმიტომ რომ ეს კორესპონდენტი თქვენი გაზეთის ამბობს, რომ ზომები არ არის მიღებულიო. თქვენ გაგიგზავნიათ იუსტიციის წინადადებით კორინთელი, რომ ეს ყაჩაღობა მოესპო. იუსტიციის სამინისტრომ თიანეთის ერობას დაუძახა „იც“ო და ეხლა, როდესაც ყაჩაღობამ მიიღო მასიური ხასიათი, საჭირო იქნება გვარდია, ჯარის და შეიძლება საგანგებო კომისრის გაგზავნა - რამდენი ფული დაიხარჯება. მოითხოვენ მილიონებს და ეს არ ეხება ბიუჯეტს? როცა ანარქია არის რომელიმე მაზრაში, აუცილებლად ზომები უნდა იქნეს მიღებული თავიდანვე. მაგრამ თუმცა მილიონები კი იხარჯება, ჩვენი მოხელენი თვითონ აძლიერებენ ანარქიას. თუ ეს არ ეხება ბიუჯეტს, მაშ რაღა ეხება? ასეთი მოვლენა ხდება ყოველ მაზრაში, ამას მე ხაზს ვუსვამ, და თქვენ იცით, რათ აქვს ადგილი ასეთ მოვლენას. თქვენ პროვინციაში გაამეფეთ პარტიული დიქტატურა. ადგილობრივ ხალხს არ ენდობით, უგზავნით უფროსებს ტფილისიდან. ცეკას მოწონებული და თქვენი პარტიული პროპაგანდისტები და აგიტატორები ვერ გამოდგენ ერობის და ქალაქის მესვეურად, ვერ შექმნენ ადგილობრივ ვერც მეურნეობა და ვერც ხალხის ნდობა დაიმსახურეს. ხალხი მათ უყურებს როგორც „ვარიაგებს“, სანიმუშო დუშეთის მაზრა:

იქ შეიკრიბენ ადგილობრივი ერობების ყრილობა და ცენ. კომიტეტმა ს.-დ. პარტიისამ მისწერა, რომ უნდა აირჩიოთ ლეჟავა და სხვები. ესენი არასოდეს არ ყოფილან დუშეთის მაზრაში, ხალხი მათ არ იცნობს და რაც სასაცილოა და გაზეთით ატყობინებენ, უნდა წახვიდეთო და დაიწყეთ მუშაობაო. ეს არის პარტიული დიქტატურის გამოცხადება და შელახვა ყოველგვარ დემოკრატიულ პრინციპისა. და თუ თქვენ ადგილობრივ ელემენტებს არ დაემყარებით და ანგარიშს არ გაუწევთ, მაშინ გამოსავალი არ იქნება და ჩვენი სახელმწიფო დაიღუპება (ხმა: თუ ადგილობრივმა ხალხმა აირჩია?). ადგილობრივი ხალხი ირჩევს, როცა ცენ. კომ. ეუბნება და შიშ-მორჩილებაში ყავს ყველა (თევზაია ადგილიდან: ადესაში რატომ იყავით არჩეული?). ადესაში მე ამირჩიეს და არავითარი ძალ-დატანება ცენტრიდან არ მომიხდენია. ეს კი არის ძალ-დატანება, როცა ადგილობრივ ხმოსნების სიას ცენ. კომიტეტი უგზავნის და ეუბნება: ესენი აირჩიეთო (ხმაურობა).

თავმჯდომარე: ნუ უშლით ორატორს. მე გთხოვთ, დაუბრუნდეთ ბიუჯეტს.

ლორთქიფანიძე: ეს ეხება სწორედ ბიუჯეტს.

თავმჯდომარე: ნუ შემეკამათებით. მე გთხოვთ, ბიუჯეტს დაუბრუნდეთ!

ლორთქიფანიძე: როდესაც ასეთი წესია მართვა-გამგებლობისა, ჩვენ მივიღებთ ასეთ ბიუჯეტს, რომელიც გვაქვს! აიღეთ მართვა-გამგეობის საქმე აფხაზეთში. ჩვენ აქაც რევიზია მოვითხოვეთ. ტყუილად ცარიელ სიტყვებს რომ ამბობთ საავადმყოფოებზე, სკოლებზე და სხვა, დანიშნეთ სენატის რევიზია ან საპარლამენტო რევიზია და იმან გამოარკვიოს ჩემი და თქვენი ამხანაგების მოქმედება და მოღვაწეობა. ამით გამოირკვევა, როგორ და რა საჭიროებისთვის იხარჯებოდა ფული და ვინ ხსნიდა მკვდარ საავადმყოფოებს. ამას ვთხოულობთ ჩვენ. ასეთ პირობებში როგორც ჩვენ, თქვენი ამხანაგებიც ჩააყენეთ. აი, მაგ., აფხაზეთში! იმის მაგივრად, რომ მოგეხდინათ რევიზია, ისეთი ატმოსფერა შექენით, რომ ლოიალური აფხაზეთი ალმაცერად გვიცქერის. თქვენ ფიქრობთ, რომ თუ მენშევიკი არ არის კაცი, ის უსათუოდ მოწინააღმდეგეა... რესპუბლიკის ძველი თვითმპყრობელობის შეხედულება - ვინც მართლმადიდებელი და რეაქციონერი არ იყო - ყველას ქვეყნის მტრად აცხადებდენ (ცინცაბაძე ადგილიდან: თქვენ ხომ იყავით იქ, მაგრამ არ გამოდექით!). მე გამოვდექი თუ არა, ამას ამტკიცებს ის, თუ რას მწერენ ერობები სამურზაყანოსი, კოდორისა, გუმისტანისა და სხვა. მე მაქვს ტელეგრამები თქვენი ამხანაგებისა და ეს ამტკიცებს, გამოვდექი თუ არა. თქვენი ამხანაგები მე უფრო მიცნობენ, ვიდრე ცინცაბაძეს. არჩევნებში სოც.-დემოკრატია დამარცხდა და იმის მაგივრად, რომ შეთანხმება მოეხდინა, ყველა ერობებში და კომისარიატებში ჩააყენა გარეშე ხალხი, თავის კაცები, რომელთაც უმრავლესობამ უნდობლობა გამოუცხადა. თქვენ ემყარებით უმცირესობას, რადგანაც უმრავლესობა ხალხისა ოთხ მაზრაში თქვენი წინააღმდეგია. ეს არის დემოკრატიზმი, ეს არის წარმომადგენლობითი სისტემა თუ პირწავარდნილი დიქტატურა ერთი პარტიის. ასე ქმნით თქვენ პოლიტიკას და ეს მეტად საშიში საქმეა. ასეთი პოლიტიკით აიხსნება ის, რომ ადგილობრივი ხალხი არ არის დაინტერესებული ადგილობრივ საქმეებში. მას არ აქვს საშუალება იმუშაოს და ამით აიხსნება ის მდგომარეობა, რომელშიაც იმყოფება კულტურული მამულები (ხმა: უკეთეს მდგომარეობაშია!). მე მოგახსენებთ, რომ გაგრის კლიმატური სადგური განადგურებულია, ერთი მეათედი ქონებისა აღარ მოიპოება (ხმაურობა).

თავმჯდომარე: გთხოთ, ნუ უშლით ორატორს!

ლორთქიფანიძე: ხომერიკმაც იცის, რომ გაგრის კლიმატური სადგურის წყლის სადენი მილები სახალხო გვარდიამ წამოიღო... (ხმა: როდის? ომის დროს იყო?). მე არ ვიცი, ომის დროს იყო თუ არა, მაგრამ ეს სახელმწიფო ქონება მიჰყიდეს ფოთის ქალაქის თვითმმართველობას. ფოთის ქალაქის თავს წაუღია ფოთში. მაგრამ ეს გაუგია მიწად-მოქმედების მინისტრს და გზაში დაუკავებია და ამის შესახებ დიდი მიწერ-მოწერა იყო. ხმოსანთა ყრილობა და გამგეობა ამბობდა, თუ არ დაგვიბრუნეთ, ოტსტავკაში წავალთო. ეს იმისთვის მოგახსენეთ, რომ საერთო წესი მუშაობისა არ არის. გაგრის კლიმატური სადგური, რომელიც საუკეთესო აგარაკი და მამულია, არის მთელ საქართველოში, ინგრევა. და ამ დროს იქ გადააყენეს ინჟინერი ჯაფარიძე და მის მაგივრად გაგზავნეს ბ. ურატაძე გრიგოლ, ყოფილი ბილეთის კასირი სამტრედიის. რევოლიუციის დროს გახლდათ ბორჯომში და მე უკვე წაგიკითხეთ რევიზიის აქტი, თუ როგორ მოღვაწეობდა ეს ვაჟბატონი იქ (ხომერიკი ადგილიდან: ჯაფარიძის ინფორმაცია ხომ არ გაქვთ?). მე ჯაფარიძეს არც კი ვიცნობ. მე ვიცი მხოლოდ ის, რომ თქვენმა ორგანიზაციამ აიძულა ბ. ურატაძე რევოლიუციის პირველ დღეებში წასულიყო სამტრედიიდან (ხომერიკი ადგილიდან: არა!) და რა არის ამის მიზეზი, თქვენ კარგად იცით. თქვენ დაითხოვეთ ინჟენერი და მის მაგივრად დანიშნეთ ისეთი კაცი, რომელსაც არავითარი სპეციალური ცოდნა არ აქვს. თქვენ ნიშნავთ კალანდაძეს სამნეო განყოფილების უფროსად გაგრაში. არც ის არის სპეციალისტი, მაგრამ თქვენ ნიშნავთ კიდევ სამნეო განყოფილების უფროსად ოტრადნაიას მამულში. ამ რამდენიმე წლის წინედ ჩვეში იყო ჩამოყვანილი 45-50 შვეციის ძროხა. იქ, ადგილობრივ მამულ ოტრადნოეში საჭმელი არ იყო. რამდენიმე ტელეგრამა გამოგზავნა ემუხვარმა მიწად-მოქმედების სამინისტროში და თხოულობდა, მოგვეცით ნება, რომ ეს ძროხები გადავიყვანოთ გურიაში. მაგრამ ამის ნება არ მისცეს და ეხლა ხომერიკმა მოგახსენოთ, რაც მოხდა იქ და 45 ძროხიდან რამდენი დარჩა. ნაწილი დაიხოცა, ნაწილი გაიყიდა ხორცად აგუძერაში. დიდ შენობების და მამულის დაცვა მიანდვეს ერთ ქალბატონს და მასვე მიაბარეს აუარებელი დაუფასებელი ავეჯეულობა. ეს ქალბატონი დათხოვნილი იყო, როგორც არა საიმედო პირი და... შენობა, ავეჯი, ნივთები დაიწვა. ვინ აგებს პასუხს? ვინ აუნაზღაურებს ხალხს ამ დიდ დანაკლისს? აიღეთ მეორე მამული სმეცკი: ის სრულიად განადგურებულია. და თუ წინეთ ყველა სოხუმში გამვლელი ათვალიერებდა ამ შესანიშნავ მამულს, რომ ესწავლათ, თუ როგორ უნდა მოვლა მამულს, ეხლა შეიძლება ნახონ, თუ როგორ ანგრევს ხომერიკი გაკეთებულ საქმეს (კედია ადგილიდან: დიახ!). ეს მამული, რომელიც მილიონები ღირდა, დღეს არარაობას წარმოადგენს და ის ინვენტარი, რომელიც აუცილებელი იყო მამულისათვის, ფრანგებს მიჰყიდეს. თვით სოხუმში ბოტანიკური ბაღი რა მდგომარეობაში არის? არავითარი საცდელი მინდვრები, лекарственное поле, აღარ არსებობს. მათ არ მიიღეს სახელმწიფოსაგან დახმარება და ამ ერთი წლის განმავლობაში. რით ცხოვრობდენ? ეს არავინ არ იცის. ეს ხდება იმიტომ, რომ ადგილობრივი ხალხი არ არის დაინტერესებული, არ არის ჩაბმული მუშაობაში. თქვენ ამბობთ, რომ ხალხი მოღალატე არისო. ეს არ არის მართალი. ხალხი არ არის მოღალატე (მგელაძე ადგილიდან: მართალია!). მე წაგიკითხავთ ერთ სამარცხვინო წერილს თქვენი ამხანაგისას. მანამდე მინდა ვთქვა, რომ თქვენ არ უწევთ ანგარიშს ადგილობრივ ხალხს, არ იცით მათი სულის კვეთება და სწორედ ამიტომ ხდება ის, რაც მე მოგახსენეთ. ხომერიკმა უნდა იცოდეს ეს შემთხვევა, რომ ტყის გამგედ ინიშნება ყოფილი თავადიშვილი მხოლოდ იმიტომ, რომ მამაა ცნობილი სოც.-დემოკრატიისა. და თქვენ გგონიათ, რომ ნდობით მოგეპყრობათ ხალხი, როდესაც ტყის გამგედ ნიშნავთ ყოფილ თავადიშვილს არა სპეციალისტს. ყველა იქაურ ელემენტებისაგან პატივცემული რუსი ჩინოვნიკი კუკლევსკი გადააყენეთ, რომელიც გულით რესპუბლიკის მომხრე გახდა და მის მაგივრად დანიშნეთ ძველი ფეოდალი, მემამულე - ემუხვარი. ვინც იყო სამურზაყანოში, იცის, თუ როგორ ეპყრობიან ადგილობრივი გლეხები ამ კაცს. და როცა ჩვენ გვეუბნებით ამის შესახებ, თქვენ ამბობთ, საქართველოს დაქცევა გინდათო. გამოდის, რომ ზოგიერთი ბაქოელი მოხეტიალე ჟურნალისტი გამოდიან საქართველოს დამცველებად და მე და ჩემი ამხანაგები კი მტრებად (ხმა: თქვენ მობილიზაციის წინააღმდეგი იყავით?). თუ თქვენ მართლა გულწრფელად ფიქრობთ, რომ ბათომის ბრძოლის დროს ჩვენ წინააღმდეგნი ვიყავით მობილიზაციისა, ეს თქვენი სინდისის საქმეა, მაშინ ისე, როგორც ზოგიერთ თქვენი ამხანაგებიც წინააღმდეგნი იყვნენ, მაგრამ ხელი არ შეგვიშლია (ხმა: შეუშალეთ, გაიხსენეთ მამფორია?). უკანასკნელი მობილიზაცია იმ რაიონებში, რაც ჩვენ პარტიას ქონდა გავლენა, მაგ. აფხაზეთში და სამეგრელოში, საუკეთესოდ ჩატარდა, უფრო უკეთესად, ვიდრე სხვაგან (ხმაურობა. თავმჯდომარე ზარს რეკს). ცინცაბაძეს ცხვირი მოამტვრიეს არჩევნებში და მისთვის შფოთავს. ცეკაში «отчетъ» არ მოუწონეს ალბათ... მე ვამბობ, რომ ის პოლიტიკა, რომელიც არის განაპირა კუთხეებში, აუცილებლად უნდა შეიცვალოს - აფხაზეთში, აჭარაში, ახალქალაქში.

თავმჯდომარე: სამი წუთი დაგრჩათ!

ლორთქიფანიძე: უკანასკნელად მოგახსენებთ შემდეგს: ეს შეეხება ჯავის ხეობას. იქ როცა აჯანყება მოხდა, ყველა მტერი იყო. მთავრობის ოფიციოზ გაზეთ „ერთობა“-ში კორესპონდენციები იბეჭდებოდა... (ბ. თევზაია

ადგილიდან: „ერთობა“ მთავრობის ოფიციოზია?). ხომ გახსოვთ, რომ პარტიულ ყრილობაზე ბ. რამიშვილი ამბობდა, რომ ჩვენ არ გვინდა გაზეთი, ჩვენი გაზეთი „ერთობა“ არისო. ხომ გახსოვთ ეს. ამ კორესპონდენტებში სწერია (კითხულობს):

„საქართველომ ისე შეისისხლხორცა ერთა თანამშრომლობის და სოლიდარობის საჭიროება, რომ უმეზობლოდ არსებობა ჯოჯოხეთურ ტანჯვად მიაჩნია. როგორ ველოლიავებოდით, ვეფერებოდით ჯავის მცხოვრებთ, მაგრამ ვერ მოვინადირეთ მათი გული. მუდამ ბურტყუნებდნენ, შფოთავდნენ, ამბოხებებს გვიწყობდნენ. ამ ბოლო ხანსაც ისე მოღალატურად მოგვექცნენ, რომ ლედი მაკბეტის სიტყვით რომ ვთქვათ, არაბეთის ყველა სურნელოვანი წყლები და ნელსაცხებელნიც ვერ განბანენ მათ მუხანათურ ხელებს. ვეღარ გაუძლო საქართველოს ლაშქარმა განიადაგებულს ღალატს და რისხვად დაატყდა, ქარტეხილად გადაიარა მათს საბინადროში. მე ვნახე ჯავის ამაყი ხეობა, მას აღარა აქვს ძველი მედიდურობა, დაცარიელებულია სოფლები, აღარსად ისმის ადამიანის ხმაური. უზაროდ გამოიყურებიან ღია დარჩენილი კარები, საიდანაც უკანასკნელად გავიდნენ ისინი, ვინც ღალატის წიწილებს ზრდიდა თავის გულში. მორჩა, გათავდა, ვეღარ დაბრუნდებიან იგინი.

ჯაველებმა კი ფასი არ დასდვეს თავის ბედნიერებას და სიბედშავეში გასცვალეს იგი. მთელი სოფლები აყრილა და შეჰხიზვნია ჩრდილოეთის ცივ მთებს. დაცარიელებულია ის ჯავა, რომელიც სამრეკვლო იყო საქართველოს ორგულებისა. თუ რომელიმე მაზრაში ოსობას საზოგადოებრივ-კულტურულ საქმეში მონაწილეობის მიღებას შევთავაზებდით - მათ ჯავისაკენ უნდა მიეპყრათ თვალ-ყური. ვნახოთ, შევეკითხებით, ჯავა რას გვირჩევს: კარგი მოუვიდეთ, კარგი მათ არ ურჩიეს და ჩაადენინეს.

„ჩვენი ცოდვა ზიდონ ჯავაში მოკალათებულ მოღალატეებმა, რომელთაც გაგვაბრიყვესო“, - შემომჩივლეს ცხინვალში ოსებმა. ჯავის „მთავარ ანგელოზებმა“, რა წამს იწვნიეს ჩვენი ძალა, ყოვლის უწინარეს მოუსვეს სამშვიდობოსკენ და მიატოვეს უპატრონოდ თვისი ლაშქარი.

ჯავის განადგურებისგან ღმერთმა დაგვიფაროს - ეს სოფელი უკეთესი ხალხისთვის გამოგვადგება, მხოლოდ სახელი უნდა გამოეცვალოს. საქართველოს ახალს ისტორიაში აღარ უნდა იხსენებოდეს მოღალატე კუთხის სახელი.

დღეს ჯავის ხეობაში ჩასასახლებლად მოდიან უმიწაწყლობით შეწუხებული ქართველობა და კარგსაც სჩადიან... საქართველოს ბევრი მტერი ახვევია და საზღვრებზე უნდა ჰყავდეს პიტალო კლდეებისავით შემორტყმული ერთგული ქართველობა, თუ გინდა, რომ იგი იყოს მარად გადულახავი და უძლეველი.“

მე გეკითხებით თქვენ: ბ. ქარუმიძე დასწერდა ამას თავის გაზეთში? არასოდეს! (ხმაურობა). და თუ თქვენ ასე აპირებთ მომავალში მოღვაწეობას, თქვენი საქმე, როგორც სოციალისტების, სამუდამოდ გაფუჭებულა. თქვენ ეს პოლიტიკა გადაგჩეხავთ უფსკრულში, მაგრამ მე მეშინია, რომ თქვენ თან გადაჩეხთ რესპუბლიკასაც.

თავმჯდომარე: სიტყვა ეკუთვნის სახელმწიფო კონტროლიორის ამხანაგს, ბ. ანდრონიკაშვილს.

კ. ანდრონიკაშვილი (სახელმწიფო კონტროლი): დამფუძნებელი კრების წევრნო! მე არ მიხდება შეჩერება ბიუჯეტის არსებით მხარეზე და მით უფრო მის კრიტიკაზე სოც.-რევოლუციონერების და ს.-ფედერალისტების მხრივ.

უნდა მოგახსენოთ, რომ ბიუჯეტი შეიცავს ორ მხარეს: ერთი არის მისი შედგენა და მეორე - შესრულება, ცხოვრებაში გატარება.

რაც შეეხება პირველ მხარეს, მას ს.-რევ. და სოც.-ფედ. არ შეხებიან სრულებით. უნდა მოგახსენოთ, რომ ამ ბიუჯეტის შედგენა შეეხება შემოსავალ-გასავალს, მათ მიზან-შეწონილებას, თუ როგორ იხარჯებოდა იგი და შემდეგ - თუ არის დეფიციტი, რა არის მიზეზი და რით აიხსნება ეს დეფიციტი. ამას არც ერთი ორატორი არ შეხებია. შეეხო მხოლოდ ოპოზიცია მარჯვნიდან ბ-ნ სპ. კედიას სახით და ისიც მალე გადავიდა იმაზე, რაზედაც შეჩერდა ოპოზიცია მარცხნიდან. უნდა მოგახსენოთ, რომ აქაც მარცხი დაემართათ სოც.-რევ. და სოც.-ფედერალისტებს. იგინი შეეხნენ შესრულებას არა იმ ბიუჯეტისას, რომელიც თქვენს წინაშე არის წარმოდგენილი - 1919-1920 წლის ბიუჯეტს, არამედ ბიუჯეტს 1918-1919 წლისას (ხმა ადგილიდან: აკი გვეკამათებით?). უკაცრავად, მე არ გეკამათებით, მე შევეხები თქვენს შენიშვნებს.

თქვენ, ბ. შენგელაია, ყოველთვის მოგყავდათ საბუთები და ციტატები ჩემი მოხსენებიდან, რომელიც შეეხებოდა 1918-1919 წლის ბიუჯეტის აღსრულებას, მაშინ როდესაც დამფუძნებელი კრება იხილავს წარსულ, 1919-1920 წლის ბიუჯეტს.

აი, ამ ბიუჯეტის შესრულებას თქვენ უნდა შეხებოდით ისე, როგორც ბატონი სპ. კედია, არა ჩემი მოხსენების მიხედვით, არამედ საგანგებო კომისიის (შენგელაია: ეს ჩვენ ვიცით!). რევიზიის მიხედვით, რა თქმა უნდა, თქვენ სრული უფლება გაქვთ აღმასრულებელ ორგანოების, უწყებების დასახასიათებლად ისარგებლოთ ჩემი მოხსენებით 1918-1919 წ., მხოლოდ მაშინ უნდა იყოს დაცული ერთგვარი ობიექტივობა, სახელმწიფოებრივი პრინციპი და არა ვიწრო ფრაქციული, იმიტომ რომ ჩემი მოხსენება შეეხება ყოველი უწყების მოქმედების არა მარტო უარყოფით მხარეებს, არამედ დადებითსაც და მიუდგომლობა მოითხოვდა, რომ აღგენიშნათ კონტროლის მოხსენებიდან ის ადგილებიც, სადაც არის ლაპარაკი უწყებათა დადებით მუშაობაზე, თუმცა ამ მოხსენებაში უფრო მეტი ნაწილი შეეხება უარყოფით მხარეებს.

აი, მაგალითად, რაკი შეჩერდით კონტროლის მოხსენებაზე, თუმცა ეს იყო შეცდომა, რადგან ის ეხება 1918-1919 წელს, ნებას მივცემ ჩემს თავს წავიკითხო ამ მოხსენებიდან (კითხულობს): „კონტროლს სამართლიანად მიაჩნია აღნიშნოს, რომ მიუხედავად საქმის წარმოებისათვის არა ხელსაყრელ პირობებისა, ხსენებული მამულები თავის საბიუჯეტო ოპერაციებს უდეფიციტოდ ათავებდენ და 1-ნახევარ მილიონ მანეთის ნაღდ შემოსავალს იძლეოდენ.“

შემდეგ ვამბობ იმავე ნაციონალური მამულების შესახებ (კითხულობს): „მამულებში აქ მოყვანილ სარევიზიო შენიშვნებით აღნიშნული ზოგიერთი დეფექტების მიზეზი იყო შექმნილ მდგომარეობით გამოწვეული და არა მმართველობის ბრალი, როგორც ამას ადგილი ჰქონდა მიწად-მოქმედების სამინისტროს სხვა დაწესებულებებში.“

დეფექტების ყოველ აღმოჩენაზე კონტროლის მიერ მიწად-მოქმედების სამინისტრო ცდილობდა მიეღო სასწრაფო ზომები მეურნეობის განსაზღვრული წესების შესამუშავებლად (ხმა ადგილიდან: რევიზია?). როდესაც კონტროლი ახდენს რევიზიას ამა თუ იმ დაწესებულებაში, ის შენიშვნებს, რჩევას აძლევს აღმოჩენილ დეფექტების, წესის დარღვევის თავიდან ასაცილებლად. და თუ ამას არ ასრულებენ, კონტროლი იმეორებს. და თუ ამის შემდეგაც უყურადღებოდ სტოვებენ კონტროლის შენიშვნებს, გაფრთხილებას, მაშინ კონტროლიორი აღნიშნავს ამას თავის მორიგ მოხსენებაში.

ეხლა გადავალ მე ბ. ღლონტზე. მე იძულებული ვარ შევეხო მის შენიშვნებს იმდენად, რამდენადაც ის ეხება კონტროლს.

ყოველთვის, როდესაც აქ გამოდის ბ. ღლონტი, ის ცდილობს თავისი გამოსვლა ააშენოს სხვა და სხვა მეცნიერთა აზრებზე. მხოლოდ როდესაც გადადის თავის საკუთარ, დამოუკიდებელ აზრზე, იგი ამ აზრს უსათუოდ ამყარებს ყალბ მაგალითებზე. მაგალითად, ამბობს: საერთოდ კონტროლს, გარდა ოფიციალური მოხსენებისა, აქვს კიდევ არაოფიციალური, საიდუმლო მოხსენებაო (საერთოდ კი არა, თქვენ!). დიახ, მე შემეხეთ.

უნდა მოგახსენოთ, რომ შემუშავებულია კონტროლის შესახებ დებულება, რომელიც დამფუძნებელმა კრებამ მიიღო. ამ დებულებაში არის მუხლი, რომელიც აღნიშნავს, რომ დამფუძნებელი კრების წინაშე კონტროლი მოხსენებას აკეთებს წარსულ საბიუჯეტო წლის შესახებ 15 დღით ადრე, ვიდრე დაიწყებოდეს ახალი საბიუჯეტო წელი.

მაშასადამე, მე ამ დებულების მიხედვით, უფლება არა მაქვს საბიუჯეტო წლის განმავლობაში, ვიდრე იგი არ დამთავრდება, რომ გამოვიდე ამ ტრიბუნაზე ყოველ წუთში და მოგახსენოთ ყოველ აღმოჩენილ ბოროტ-მოქმედების შესახებ. თუ მოისურვებთ ამ დებულების შეცვლას, ეგ სხვა საქმეა, მაგრამ მე დარწმუნებული ვარ, დამფუძნებელი კრება, თუნდაც რომ გადასინჯოს ეს დებულება, მაინც არ შესცვლის დებულების ხსენებულ მუხლს, ვინაიდან დამფუძნებელი კრება საბიუჯეტო მთელ წელს მოანდომებდა აღმასრულებელ ორგანოების მიერ ჩადენილ ბოროტმოქმედებისა და შეცდომების განხილვას. როცა ხდება რომელიმე ბოროტმოქმედება, ამის შესახებ სახელმწიფო კონტროლი აცნობებს სათანადო უწყებას, რათა მან გამოიძიოს იგი, პასუხისგებაში მისცეს დამნაშავე, ან თუ შეცდომა იყო, მიიღოს ზომები მომავალში თავიდან ასაცილებლად. ბოროტ-ჩამდენი პირი გადაეცემა გამომძიებელს, რომელიც მისცემს მას პასუხისგებაში, როდესაც დაუმტკიცებს ბოროტმოქმედებას, ან გაანთავისუფლებს, თუ უბრალო გაუგებრობას ქონებია ადგილი. მე რომ ყოველ ბოროტმოქმედების აღმოჩენის დროს, ვიდრე იგი გამოირკვეოდეს, აქ მოვირბინო და მოგახსენოთ, ეს შექმნის უბრალო კინკლაობას, გაუგებრობას, მით უმეტეს, რომ კანონით ნება არა მაქვს ამისი. ამას უნდა დაფიქრება (თ. ღლონტი: ერთი წელიწადი ფიქრობთ!). მდგომარეობის და პირობების გაგება. როდესაც დავინახავ, რომ ესა თუ ის მინისტრი ყურადღებას არ აქცევს, უწყება ხელს აფარებს ბოროტმოქმედებას, დამნაშავეს არ აძლევს პასუხისგებაში, მაშინ კონტროლიორს სრული უფლება ეძლევა თავის წლიურ მოხსენებაში აღნიშნოს და წარუდგინოს საკანონმდებლო ორგანოს. ამ გვარად, ბიუჯეტის აღსრულების დროს კონტროლის დებულების მიხედვით, კონტროლიორი ჩადენილ ბოროტმოქმედებაზე აქცევს ყურადღებას როგორც მთავრობის თავმჯდომარის, ისე მინისტრისას, რომელსაც ეს ეხება.

ყოველ ბოროტმოქმედებას, ან კანონის დარღვევის შესახებ მე შემიძლიან მივმართო პირდაპირ მთავრობის თავმჯდომარეს. თუ მთავრობის თავმჯდომარე გამოარკვევს ამას, ამოსწურავს და დამარწმუნებს, რომ გაუგებრობას ქონებია ადგილი, მაშინ მე სრული უფლება მაქვს არ შევიტანო ჩემს მომავალ მოხსენებაში. ეს კი არ შეადგენს საიდუმლოებას, როგორც გონია ბ. ღლონტს. პირიქით, თუ დავრწმუნდი, რომ ბოროტ-მოქმედება დარჩა ძალაში, ყურადღება არ მიაქცია არც მთავრობის თავმჯდომარემ, არც სათანადო უწყებამ, მაშინ კონტროლის წლიური ანგარიში ეს მოგეხსენებათ და მიქცეული იქნება ყურადღება საკანონმდებლო ორგანოსი. თუ ასე არ მოიქცევა კონტროლიორი, აი მაშინ შეგიძლიანთ დასდოთ მსჯავრი და სთქვათ: კონტროლი ვერ ასრულებდა თავის მოვალეობას, კონტროლი საიდუმლოდ მოქმედობს, კონტროლი არ არსებობს და სხვა.

თუ თქვენ გნებავთ, რომ ყოველ ჩადენილ ბოროტ-მოქმედებაზე იმავე დღეს მიიღოთ პასუხი, ვერ მიიღებთ იმიტომ, რომ კონტროლიორი, როგორც უკვე მოგახსენეთ, სანამ დასრულდება საბიუჯეტო წელი და სანამ არ გამოირკვევა სათანადო გზით კონტროლის მიერ აღძრული საქმე, მანამ თავის გარკვეულ და გადაწყვეტილ დასკვნას ვერ მოგახსენებთ. რაც შეეხება ბ. ლორთქიფანიძის განცხადებას ემისიის შესახებ, მოგახსენებთ რამდენიმე სიტყვას რამდენადაც შემეხება მე. მან განაცხადა, რომ 400 მილიონზე დასტური მისცა კონტროლიორმა, ხოლო წინეთ ორას მილიონზე დასტური არ მიუციაო. მე არ ვიცი, რომელ საბიუჯეტო აქტებიდან იყო წაკითხული ეს ცნობა (ხმა ადგილიდან: მცირე კომისიის!). იმ საბიუჯეტო სხდომაზე, სადაც გახლავთ ბ. ნუცუბიძე, რომელმაც შეკითხვა შემოიტანა, იყო ბ. სიმ. ავალიანი და მე. მათ თვალ წინ გადავშალე მთელი მიწერ-მოწერა ჩემ და ფინანსთა მინისტრის შუა და დავანახვე, რომ ფინანსთა მინისტრმა ჯერ მოითხოვა 200 მილ. მანეთი, მაგრამ ვიდრე მე პასუხს გავცემდი 200 მილიონზე, საჭიროება უკვე 400 მილიონზე ავიდა (კედია: ეს რა უფლებით?). რაც შეეხება 400 მილიონს, მე ამის შესახებ განმარტება გაუკეთე საბიუჯეტო-საფინანსო კომისიას. გახლავთ კანონი ბანკის შესახებ, რომელიც არ არის გაუქმებული. და იქ არის ნათქვამი, რომ სახელმწიფო ბანკს აქვს უფლება გამოუშვას ბონები, რომელთა რაოდენობა უნდა უდრიდეს 1/3 ოქროს ღირებულებისას. ეს ახსნა დამფუძნებელ კრებაში ბ. ავალიანმა მისცა შეკითხვის დროს, დღეს კი რათ გამოდიან და მაინც უბრუნდებიან იმავე კითხვას, არ მესმის. ეს რაც შეეხება 400 მილიონს, მხოლოდ მაზედ მეტი თუ იყო გამოშვებული, ამაზე მოგახსენებთ თვით ფინანსთა მინისტრი ბ. ავალიანი (კედია: ძალიან კარგი, მოუსმენთ!). საზოგადოდ კი მე ვფიქრობ, რომ ბოლო უნდა მოეღოს იმ გვარ გამოსვლებს, რომელსაც კისრულობენ სოც.-რევოლიუციონერები. ამ ერთი წლის განმავლობაში. გაიძახიან, კონტროლი არაფერს აკეთებს, კონტროლი მუმიაა, კონტროლი არ არსებობს. ყოვლად დაუშვებელია კონტროლის მოქმედება, კონტროლის არსებობა იყოს გამოყენებული ვიწრო ფრაქციულ ინტერესებისთვის.

აი, მაგალითად, ბ. შენგელაია კონტროლს გამოიყენებს ხოლმე ისე, როგორც მოითხოვს მისი ფრაქციის ინტერესი. როცა სურს, მისთვის კონტროლი არ არსებობს, კონტროლი არაფერს აკეთებსო (ხმა ადგილიდან: კონტროლი სდუმს!). დიახ, კონტროლი სდუმს საბიუჯეტო წლის განმავლობაში, ვიდრე წლის დამლევს არ გააკეთებს მოხსენებას, სადაც ჩანს მთელი მისი მოქმედება. პირიქით, როდესაც იგივე ბ. შენგელაია მოისურვებს, მაშინ კონტროლი არსებობს, კიდევაც სარგებლობს მისი მოხსენებით, მოჰყავს იქიდან ციტატები. სიტყვის დამთავრებისას მე ვსთხოვ დამფუძნებელ კრებას, ყოველი ნაბიჯი კონტროლისა იხილებოდეს სახელმწიფოებრივი და არა ვიწრო პარტიული თვალსაზრისით (ტაში).

თავმჯდომარე: სიტყვა მიწად-მოქმედების მინისტრს, ბ. ხომერიკს ეკუთვნის.

ნ. ხომერიკი (მიწად-მოქმედების მინისტრი): ბატონებო! ოპოზიციის ორატორებმა სამწუხაროდ ბიუჯეტზე კამათი დააწვრილმანეს. იმის მაგიერ, რომ მათ ბიუჯეტი განეხილათ და გამოეძებნათ ის მიზეზები, რომლებმაც ამ მდგომარეობამდე მიგვიყვანეს და ეჩვენებიათ უკეთესი გზა, აი, იმის მაგიერ წვრილმან ფაქტებზე შეჩერდნენ და ამით დაკმაყოფილდნენ.

მხოლოდ ერთად ერთმა ბ. ღლონტმა, ვინაც პრინციპიალურად დააყენა საკითხი და მაზე პასუხი გაეცა, მაგრამ, როგორც მას ჩვეულება აქვს, ეს საკითხი მიატოვა და ილაპარაკა შრომის ხელშეკრულებაზე მეტი, ვიდრე ბიუჯეტზე. მან სთქვა: მთავრობის ეკონომიური პოლიტიკა არ იყო მიზან-შეწონილი და ამიტომ მივიღეთ ცუდი ფინანსებიო. მაგრამ მან ეს დებულება ვერ დაამტკიცა, უკეთ რომ ვსთქვათ, არც კი ცდილა მის დამტკიცებას. ოპოზიციის ორატორებმა უნდა დაამტკიცონ, რომ მარტო მთავრობის პოლიტიკა იყო მიზეზი ცუდი ფინანსების. მაშინ ისინი მართალი იქნებიან; მაშინ აღმოჩნდება, რომ მთავრობას მართლაც ვერ შეუსრულებია თავისი მოვალეობა და ასეთი მთავრობა არ იქნება ღირსი ნდობისა. მაგრამ როცა ამას არ სჩადის ოპოზიცია და ლაპარაკობს ზეპირად, ნება მიბოძეთ ასეთ კრიტიკას არ შევხედოთ, როგორც საღსა და სერიოზულს.

მაშ, რაშია საქმე? დაგეთანხმებით ერთ წამს, რომ მთავრობის პოლიტიკა არის ცუდი პოლიტიკა; რომ მას შეეძლო შეექმნა ისეთი კანონები, როგორიც ჩვენ გვაქვს. თუ მართლა ასეთი ცუდია ჩვენი პოლიტიკა, მაშინ თქვენი პოლიტიკის საფუძვლები დაგვისახეთ, რა გზით ვიაროთ (ღლონტი: თქვენ სცადეთ რუსეთში?). სანამ ეს არ მოგვისმენია, ნება მიბოძეთ, თქვენ გამოსვლებს უბრალო დროს დაკარგვა ვუწოდო.

ჩვენი ეკონომიური პოლიტიკის დამახასიათებელი თვისება ის არის, რომ ჩვენ ხელს ვუწყობთ საზოგადო მეურნეობას და იმავე დროს არ ვსდევნით კერძო ინიციატივას (ხმაურობა. შენგელაია: კოჯორის მამული! ღლონტი: ცარიელი სიტყვები?). იქონიეთ მოთმინება და ყველაფერზე მიიღებთ პასუხს.

ჩვენი პოლიტიკის მთავარი ღერძი ეს არის და თუ თქვენ დაამტკიცებთ, რომ ეს არ შეეხება ჩვენს ინტერესებს, როგორც ღლონტმა სთქვა, მაშინ თქვენ მართალი იქნებით. ის ხელაღებით წინააღმდეგია კერძო ინიციატივის (ღლონტი: არა!). თუ არა, მით უარესი! თქვენც არ იცით მაშინ, რას ლაპარაკობთ ამ ტრიბუნაზე (ღლონტი: ვიცი, რასაც ვლაპარაკობთ. თქვენ იმეორებთ იმას, რასაც ჩვენ ვლაპარაკობთ. ეს განმეორებაა ჩვენი დეკლარაციის!). მე მესმის მხოლოდ სიტყვები და ლაპარაკი, საქმეს კი არ აკეთებს. ნება მიბოძეთ დაგისახელოთ საქმე, ვუწყობთ თუ არა ხელს საზოგადო მეურნეობის აყვავებას, რამდენადაც დღევანდელ პირობებში ეს შეიძლება. თქვენ იცით, რომ სახელმწიფოა დღეს პატრონი დიდი წარმოების და მამულების. ჩვენ რომ ვიდგეთ იმ შეხედულებაზე, რომელსაც ზოგიერთი ორატორები აწერენ მთავრობას, მაშინ ჩვენი პოლიტიკა სხვანაირი იქნებოდა. ჩვენი მუშაობაც, ეკონომიური პოლიტიკის ტენდენციები იქით კი არ იქნებოდა მიმართული, რომ გაგვეფართოვებია საზოგადო მეურნეობა, არამედ იქით, რომ შეგვემცირებია იგი. თუ აიღებთ ფაქტებს, თქვენ დაინახავთ, რომ მთავრობის საერთო პოლიტიკას ახასიათებს სახელმწიფო და საზოგადო მეურნეობის გაფართოება. მთავრობა ეხმარებოდა საზოგადო დაწესებულებებს მოეწესრიგებია მეურნეობა. მაგალითად, მიწად-მოქმედების სამინისტრომ გადასცა არა ერთი და ორი მამული ადგილობრივ თვითმმართველობებს, ერობებს (ღლონტი: მოუარეს?). მოუარეს თუ არ მოუარეს, ამაზე შემდეგ ვილაპარაკოთ; ჯერ კი დასმულ საკითხზე მოგვისმინეთ: თქვენ იცით, რომ ქალაქთა კავშირს აქვს მთელი რიგი საწარმოვო დაწესებულებათა, რომელთაც მთავრობა ფინანსიურ დახმარებას აძლევს. მთავრობამ ახალი წლის ბიუჯეტში გამოითხოვა 300 მილიონი მანეთი ასეთი დახმარებისათვის. მაშასადამე, მთავრობა ცდილობს საზოგადო მეურნეობის გაფართოებას. ეს ერთი დამახასიათებელი თვისებაა მთავრობის ეკონომიური პოლიტიკის. მეორე დამახასიათებელი თვისება იმაშია, რომ მთავრობა არ ებრძვის კერძო ინიციატივას; რამდენად ის აუცილებელია, ხელს უწყობს ეკონომიურ განვითარებას. ვინც ლაპარაკობს, კერძო ინიციატივა არაფერიაო, მე ვიტყოდი, მან არ იცის, რა არის კერძო ინიციატივა. განა კერძო ინიციატივა მარტო ფაბრიკებისა და ქარხნების შენებაშია? მთელი ჩვენი მეურნეობის 9/10 კერძო ინიციატივაზე არის დამყარებული. ინებეთ, ბ. ღლონტო, და გაიმეორეთ ჩვენში ბოლშევიკების პოლიტიკა და თქვენ მიიღებთ არა საქართველოს რესპუბლიკას, არამედ ბოლშევიკურ რუსეთს. იმ ქვეყანაში, სადაც 95 პროც. მწარმოებელთა არის წვრილი მემამულენი, შეუძლებელია იქ მოხდეს განსაზოგადოებრივობა მეურნეობისა. ბ. ღლონტო, თქვენ ეს უნდა დაამტკიცოთ, რომლებზედაც წაპოტინება ძალიან გიყვართ.

ჩვენ ვამბობთ, რომ ის ქვეყანა, რომელიც თანამედროვე ეკონომიური განვითარების პირველ საფეხურზეა, არ შეიძლება უცბად გადავიდეს სოციალიზმის სამეფოში. აქ შეიძლება მხოლოდ თანდათანობით სვლა, რათა შემზადდეს მატერიალური პირობები სოციალიზმის განსახორციელებლად. თქვენ თუ გინდათ პრინციპიალურად გვეკამათოთ, კეთილ ინებეთ და ამ ნიადაგზე შედექით და გვეკამათეთ. თუ წინააღმდეგს დაამტკიცებთ, მართალი იქნებით. მაგრამ ამის დამტკიცებას ვერ შესძლებთ. ბოლშევიკები ეწინააღმდეგებიან კერძო ინიციატივას, მაგრამ ამის შედეგად რა მიიღეს? - ეს თქვენც იცით. ბოლშევიკებმა განიცადეს ამ დარგში საშინელი კრახი (ღლონტი იცინის). ირონიულად იცინის ბ. ღლონტი, რასაკვირველია, მისი წიგნის ავტორი, რომელიც ასე შეყვარებულია ბოლშევიკებზე, გაიღიმებს. ვინც გაირჯება და გაზეთებს მაინც წაიკითხავს, არა დიდ წიგნებს, არამედ გაზეთიდან ამონაწერებს, თუ რას ფიქრობენ ბოლშევიკები თავის სამეურნეო მოღვაწეობით, იმისთვის აშკარა იქნება, რომ ბოლშევიკები მართლა გაკოტრდნენ. ეს გაკოტრება გამოიხატება მათი მოღვაწეობის ყველა დარგებში. ახლა ისინი ცდილობენ შესცვალონ შინაური პოლიტიკა და თავისი დამოკიდებულება გლეხებთან.

მოიგონეთ ლენინის სიტყვები კომუნისტების პარტიულ ყრილობაზე. მათ შესცვალეს აგრეთვე საგარეო პოლიტიკაც. დღეს ისინი ვალდებულად იხდიან თავს, თუ ინგლისი მოურიგდება და ზავს ჩამოაგდებს, მისცენ უცხოელ კაპიტალისტებს კონცესიები, გადაიხადონ ვალები და სხვ.

აი, რა მოუვიდათ ბოლშევიკებს, ამ თქვენს ჭეშმარიტ სოციალისტებსა და რევოლიუციონერებს! ბოლშევიკები დღეს თითონვე უარყოფენ ამას, როგორც ღლონტი თავის წიგნში მეტის მეტი ერთგულებით ამტკიცებს. აი, რა უნდა გითხრათ, ბ. ღლონტო და სოციალ-რევოლიუციონერებო!

ეკონომიურ ცხოვრებას ერთი დამახასიათებელი თვისება აქვს: მას მუშტით ვერ დაიმორჩილებ, ის თითონ დაგამარცხებს, თუ ძალით მოინდომებ მის დამორჩილებას. ბოლშევიკებს ეგონათ, რომ ისინი ხიშტებით მოაწყობდენ ეკონომიურ ცხოვრებას, მაგრამ თქვენ კარგად დაინახეთ, თუ რა შედეგებს მიაღწიეს. ჩვენ კი ვცდილობთ ჩვენი ეკონომიური ცხოვრება მოვაწესრიგოთ და ვეწევით ორგანიულ მუშაობას. სხვა საშუალება არ არსებობს. ამას ჩვენ ჩავდივართ სავალიუტო საქონლის შესახებ კანონების გამოცემით, ვაჭრობა-მრეწველობის ხელში აღებით, საზოგადო მეურნეობის განვითარებით და სხვ. შეგიძლიათ სთქვათ, რომ ეს ჩვენი მუშაობა არ არის ინტენსიური, მაგრამ თქვენ არ შეგიძლიათ უარყოთ ეს ფაქტი. ეკონომიური პოლიტიკის ეს გზა ჩვენ მიგვაჩნია ერთ-ერთ სწორ გზად.

ამ საერთო მოსაზრებათა შემდეგ მე მინდა გადავიდე მიწად-მოქმედების უწყების მოღვაწეობის დახასიათებაზე.

ამ უწყების მოღვაწეობას სამი დიდი დარგი შეადგენს: 1) აგრარული რეფორმის გატარება; 2) აგრი-კულტურაზე ზრუნვა და 3) სახელმწიფო მამულებისა და ქონებათა (შენგელაია: განიავება!) მოვლა და პატრონობა.

აგრარული რეფორმის გატარება, შეიძლება ითქვას, რომ ფაქტიურად დღეს დასრულებულია. მიწები ყველგან ჩამორთმეულია და გლეხების განკარგულებაშია (ღლონტი: უმრავლესობა დაკმაყოფილებულია?). თუ არ არის, ბატონო ღლონტო, გამობრძანდით და დაამტკიცეთ წინააღმდეგი. რაიცა შეეხება ამ საქმის ფორმალურ ჩამოყალიბებას, სიმტკიცის აქტების მიცემას და სხვ., ეს მუშაობა დღეს სწარმოებს და მე იმედი მაქვს, რომ ადგილობრივ ერობათა დახმარებით შემოდგომაზე ამ მუშაობის რვა მეათედი მაინც დასრულდება (შენგელაია: გლეხების საკუთრება?). თქვენ პრიმიტიულად აზროვნებთ. თქვენ გგონიათ, რომ ეს სოციალიზმის უარყოფაა და მას ეწინააღმდეგება. მაგრამ თქვენ რომ სოციალიზმის ანბანი იცოდეთ, ამას არ იტყოდით.

რაც შეეხება ჩვენი მოღვაწეობის მეორე დარგს - აგრი-კულტურაზე ზრუნვას, ამ მხრივ უწყებას ბევრი არაფერი გაუკეთებია და ვერც გააკეთებდა. დღემდი მთელ დროს ორგანიზაციულ ჩამოყალიბებასა და რეფორმის გატარებას ვანდომებდით და არც იყო ობიექტური პირობები, რომ დადებითი მუშაობა გვეწარმოებია. მაგრამ ამ უკანასკნელ დროს მდგომარეობა იცვლება: უცხოეთთან ურთიერთობის აღდგენის გამო ჩვენ იარაღებს და სხვა საჭირო მასალას ვიძენთ და უწყებას საშუალება ეძლევა იფიქროს აგრიკულტურის გაუმჯობესებაზე.

უმთავრესი, რასაც ეხლა მე უნდა შევეხო და რაზედაც ოპოზიციის ორატორებმა ილაპარაკეს, არის სახელმწიფო მამულების მოვლა და პატრონობა. ბ. ღლონტის კვალიფიკაციით, ჩვენ ცუდი მეურნენი ვართ. ამის დასამტკიცებელი საბუთი მან არ მოიყვანა. ეს დებულება წარმოსთქვა და წავიდა. ზოგიერთებმა სცადეს საბუთის მოყვანა. რა ღირებულებისაა ეს საბუთები, ამაზე შემდეგ მოგახსენებთ.

უნდა დავიწყო იქიდან, რომ ოპოზიციის ორატორებმა ცუდად ისარგებლეს კონტროლიორის მოხსენებით. რასაკვირველია, როგორც კი კონტროლი აღნიშნავს, რაც ოპოზიციას ესიამოვნება, მაშინ კონტროლი კარგია და რასაც იგი ლაპარაკობს, - სიმართლეა. მაგრამ საკმაოა კონტროლმა ჩვენს მოღვაწეობაში დადებითი მხარეები აღნიშნოს, რომ მაშინ კონტროლი მუმია არის, იგი არაფერს აკეთებს, მხოლოდ მთავრობის ბრძანებას ასრულებს და სხვ. (შენგელაია: ეგ თქვენი აზრია!). არა, მე თქვენს აზრს მოგახსენებთ. როცა მათთვის კონტროლი სასარგებლოა, მაშინ შენგელაია და სხვები მუდამ კონტროლის მოხსენებას ემყარებიან. თუმცა, უნდა გითხრათ, რომ ისინი აქ დაუშვებელ რამეს ჩადიან (შენგელაია: რას ამბობს მცირე კომისია?). რაც კი კონტროლმა დადებითი დაინახა ჩვენს მუშაობაში, ამას ბ. შენგელაიამ და სხვებმა ხელი დააფარეს, ხოლო ნაკლი გააზვიადეს და აქა-იქ კონტროლის აზრი კიდევაც გადაამახინჯეს. ეს დამახასიათებელი თვისებაა ზოგიერთების და ამტკიცებს ფაქტებისადმი არა კეთილსინიდისიერ მოპყრობას.

აი, მაგ., შენგელაიამ კონტროლის მოხსენების რუსულ ტექსტიდან წაიკითხა ციტატა: «По распоряженію министра земледѣлія, поступленія имѣній тратились на цѣли, ничего общаго съ этими имѣніями не имѣющія». შენგელაიამ ეს ისე გარდაქმნა, თითქო მამულების შემოსავალს მე ვხარჯავდი, რაზედაც მინდოდა. მართალია, ფული მარტო მამულებზე არ იხარჯებოდა, მარა ყოველ შემთხვევაში, ის იხარჯებოდა სხვა სახელმწიფო საჭიროებაზე. კონტროლის მოხსენებაში ქვემოთ სწერია თუ ეწერა, რომ მიეცა გვარდიის მთავარ შტაბს, მთავრობის დადგენილებით, 200 ათასი მანეთი, როდესაც ომის წინ ვიდექით და როცა ხაზინაში ფულის ნიშნები არ იყო (შენგელაია: საიდან, საიდან მიეცით? რომელ კასიდან? ამის უფლება არ გქონდათ?!) (ხმაურობა. ზარი). ამის უფლება ჩვენ გვქონდა. მე მოგახსენებთ იმ ფაქტებზე, რომლის შესახებ იქ სწერია. იყო ისეთი შემთხვევებიც, როცა მამულს არა პირდაპირ საჭიროებას მოხმარებია ფული. ეს, რასაკვირველია, ფორმალურად დარღვევაა კასის წესებისა (ღლონტი: ობიექტური პირობები?). დიახ, ობიექტური პირობები, სხვათა შორის, ისეთი იყო, რომ ხაზინაში ფულის ნიშნები არ მოიპოებოდა. თუ თქვენ მიიღებთ მხედველობაში ამ გარემოებას, იტყვით, რომ სხვანაირი მოქმედება არსებითად მთავრობას არ შეეძლო (შენგელაია: რა თქმა უნდა!). სანამ შევუდგები კერძო ფაქტებზედ ლაპარაკს, საჭიროდ მიმაჩნია ერთ გარემოებას ხაზი გავუსვა: ბ. შენგელაიამ წაიკითხა კონტროლის მოხსენებიდან ის ადგილი, სადაც სწერია, რომ მიწად-მოქმედების სამინისტრომ სისტემად გაიხადა არ მიცემა პასუხისა კონტროლის შენიშვნებზეო. ნება მიბოძეთ განვაცხადო, რომ ეს სინამდვილეს არ შეეფერება და კონტროლიორი ამ შემთხვევაში სცდება (დიახ, ბ. შენგელაია, კონტროლიორი შესცდება, ისევე როგორც სხვა ადამიანი). (შენგელაია: სამი წელიწადია ვითმენთ!). სამი წელიწადი კი არა, ასი წელიწადიც რომ გვისმინოთ, თქვენ ვერ დაგაკმაყოფილებთ, რადგანაც თქვენი მიზანი სხვაა და ჩვენი კიდევ სხვა. როგორი მოღვაწეები ხართ თქვენ, ამაზე შემდეგ გვექნება ლაპარაკი... (ხმაურობა. ხმა: აზიის! აზიის! ასათიანი: აზიის ლიდერი!). (ზარი). დიახ, მე მოგახსენებთ, რომ კონტროლის განცხადება არ ეთანხმება სინამდვილეს. ამის დასამტკიცებლად ნება მიბოძეთ მოვიყვანო რამდენიმე მაგალითი: კონტროლმა მოახდინა ბორჯომის მამულის რევიზია და ამ რევიზიის პირი გამოგვიგზავნა, რომ მიგვეღო მხედველობაში მისი შენიშვნები და გვეცნობებია, თუ რა შედეგი მოჰყვა რევიზიას. ეს საქმე ჩვენ მოგვივიდა 16 ოქტომბერს. 4 დღის შემდეგ მე და ჩემი ამხანაგი წავედით ბორჯომში, სადაც მოვახდინეთ თათბირი, რომელსაც დაესწრენ პასუხისმგებელი მოსამსახურენი და ზოგიერთი გარეშე პირებიც, და გამოვიტანეთ დადგენილება 17 სხვა და სხვა საკითხის შესახებ და 28 ოქტომბერს ვაცნობეთ სახელმწიფო კონტროლს, რომ ესა და ეს ნაბიჯი გადავდგით თქვენ მიერ მოხდენილი რევიზიის გამო-თქო. აი, აქ მაქვს ამოწერილი ქაღალდები ამის შესახებ და ვისაც სურს, თავის თვალით ნახოს და შეამოწმოს (შენგელაია: თქვენ მიერ შემოწმებული ქაღალდები!). დიახ, თუნდაც ჩემს მიერ! მე ოფიციალური პირი გახლავართ და ამ საბუთებში ეჭვის შეტანა, სანამ თქვენ წინააღმდეგი საბუთები არ წამოგიყენებიათ, მეტი რომ არ იყოს რა - უზრდელობა არის, ბ. შენგელაია! მეორე მაგალითი, იყო ასეთი შემთხვევა: კონტროლმა მოგვთხოვა გაგვეგზავნა წინანდლის მამულის შესახებ დოკუმენტები. ჩვენ ეს 4 მაისს მივიღეთ. ბუჰღალტერიამ 6 მაისს გადაგზავნა 12 წიგნაკი და გასამართლებელი საბუთები 4 1/2 მილიონ მანეთისა. 7 ივნისს კი მოდის ხელმეორე მოწერილობა, რომ 4 მაისის მოწერილობა არ შეასრულეთ და კონტროლის წესდების ძალით უფლება გვაქვს დაგაჯარიმოთო. მერე ეს დოკუმენტები მონახეს და იქვე აღმოჩნდა. მე მთელი რიგი მაქვს ამისთანა ამონაწერებისა.

ამაზედ თუ შევჩერდი, იმიტომ რომ აქ სთქვეს, თითქოს პასუხის მიუცემლობა ჩვენ მართლა სისტემად გაგვეხადოს. შენგელაიას პრეტენზია კონტროლისადმი იმაში მდგომარეობს, რომ იგი (კონტროლი) მთავრობის მორჩილი და ყურმოჭრილი მონაა. მე სულ სხვა გვარი პრეტენზია მაქვს. კონტროლი ჩვენ ხანდისხან უსამართლოდ გვეპყრობა და მე მოვითხოვდი მისგან, რომ ყველაფერში თავის მოხელეს არ დანდობოდა და დასკვნები უწყების მოქმედების შესახებ უკანასკნელის განმარტების შემდეგ შეადგინოს. მაშინ ბ. ლორთქიფანიძეს, ბ. შენგელაიას და ბ. ღლონტს ნაკლები საბუთები ექნებათ აქ გამოსვლისა და დამფუძნებელ კრებას არ დააკარგვინებდნენ ძვირფას დროს ტყუილა უბრალოდ. ეხლა, ეგრედ წოდებულ ფაქტებზედ, რომელიც შეეხება მამულების „განიავებას“, ბ. შენგელაიას ტერმინით რომ ვილაპარაკოთ. აი, რაში გამოიხატება ეს „განიავება“ (შენგელაია: მცირე კომისია?). კონტროლმა რევიზია მოახდინა ბორჯომის მამულის. ეს იყო 17 წლის დასასრულს და 18 წლის დასაწყისს. თქვენ იცით, მოქალაქენო, მაშინდელი პირობები. ეს ის დრო იყო, როდესაც სამინისტრომ ძვირფასი ნივთების გატანა დღისით ვერ გაბედა და ღამით ჩუმად გაიტანა. გარშემო ანარქია მძვინვარებდა. ისეთი სულიერი განწყობილება იყო, რომ დაცემის გვეშინოდა: მუშებს რამდენიმე თვე ჯამაგირი არ მიუღიათ, გლეხების მამულს 700 ათასი მან. ვალი ემართა (შენგელაია: ძველი ვალი!). ეს მაშინ დიდი ფული იყო. გარშემო სოფლები ფიქრობდნენ მამულის დანაწილებას. ლიკანის სასახლე გლეხებს უკვე დანაწილებული ჰქონდათ. რევოლიუციონური ორგანიზაციები თოფით ხელში იდგენ და იცავდენ ამ უუდიდეს ქონებას. კონტროლის რევიზია ამ დროს ეხება და ვისაც სურს კრიტიკა აწარმოოს ჩვენი უწყების წინააღმდეგ, მან უნდა დაფაროს ჩვენი მდგომარეობა და არ უნდა ინებოს იმის თქმა, თითქო მხარ-თეძოზე ვიწექით და გვეძინა. კონტროლის რევიზიის პასუხად ჩვენ გვაქვს დაწერილი დიდი მოხსენება. შეიძლება ამან არ დაგაკმაყოფილოთ, მაგრამ ეს არის ჩვენი პასუხი (შენგელაია: ბორჯომზე). მოთმინება იქონიეთ და ყველაზე მიიღებთ პასუხს. როგორც ხედავთ, მამული სრულიად ანგრეული მივიღეთ. ამას ზედ დაერთო ომი. ბორჯომიდან 6 ვერსის დაშორებით ფრონტი იყო მთელი თვეების განმავლობაში. და ასეთ პირობებში რომ რამე დაიკარგოს, რამე წახდეს, ან ცხენი მოკვდეს, ან ფარდის სარჩული მოიპარონ, განა გასაკვირალია? აი მაგალითი, შემიძლიან მოგახსენოთ, რომ ბორჯომის სასახლეში მრავალი ას მილიონიან ქონებიდან მხოლოდ ერთად-ერთი ფარდა არის დაკარგული. დანარჩენი ყველა ნივთი დაცულია ძველი კარანდაში რა არის, ისიც კი შენახულია (თ. ღლონტი: ეს წვრილმანია, სხვილმანებზე?). სხვილმანებზე, ბ. ღლონტო, მერე მიიღებთ პასუხს. მე არ მივცემდი ჩემს თავს ნებას, რომ გამოვიდე და გითხრათ, რომ ჩემი უწყების ყოველი მოხელე კეთილსინდისიერად იქცევა. მე ამის საბუთი არა მაქვს, რომ ეს ვთქვა. თქვენ იცით, რა პირობებში გვიხდება მუშაობა, რა ძნელია კარგი და ამსრულებელი მოხელის შოვნა. თუ თქვენ დაამტკიცებთ, რომ ვისიმე ბოროტ-მოქმედებას ხელი დავაფარეთ, ვინმე დავიცავით, მაშინ გექნებათ საბუთი გვიკიჟინოთ. სანამ ეს არ გიქნიათ, თქვენი ასეთი ლაპარაკი მხოლოდ თქვენს „რიგიანობას“ ახასიათებს (გაურკვეველი რეპლიკა: კალანდაძე, ურუშაძე?). აი, ეხლავე კალანდაძეზე და ურუშაძეზე. სხვათა შორის, ბ. ლორთქიფანიძეს მე ძალიან ყურადღებით ვუსმენდი, როდესაც ურუშაძეზე დაიწყო ლაპარაკი. მე მოველოდი, რომ იტყოდა, რა ჩაიდინა მან და ვეკითხებოდი თავის თავს, რის ჩადენა შეეძლო იმ კაცს, რომელიც ორი კვირის წინად გაემგზავრა მიმღებ კომისიასთან ერთად გაგრის კლიმატური სადგურის ჩასაბარებლად? რის ჩადენა შეეძლო კაცს, რომელიც ეს-ეს არის მივიდა გაგრაში, კომისიასთან ერთად ახდენს რევიზიას და იბარებს ქონებას?! რის ჩადენა შეეძლო მას? მართლაც, ოპოზიციის ბევრი ორატორი რომ გრძნობდეს პასუხისმგებლობას, პატივსა სცემდეს დამფუძნებელ კრებას და აფასებდეს ამ მაღალ ტრიბუნას, ასე არ მოიქცეოდა, სთქვა ბ. ლორთქიფანიძემ და... წავიდა. რა ეხარჯება? მხოლოდ თავის მოწინააღმდეგეს ჩირქი კი მოსცხოს და მეტი არაფერი უნდა. ბ. შენგელაიას ეს სისტემად აქვს გადაქცეული. მან სთქვა: მე თქვენ დაგისახელებთ, რომ ბ. ბ. მინისტრები თავის ნათესავებს აყენებენ სამსახურში, ფულებს აძლევენო და სხვა, და დაასახელა ვინმე ჟორჟოლიანი. რომელი მინისტრის ნათესავია? ამის დამტკიცებით იგი არ შეუწუხებია (შენგელაია: კალანდაძე სოხუმში რომ იყო?). ვინ არის, რა ნათესავია, დაასახელეთ! (შენგელაია: აბანოები რომ ჩააბარეთ?!). მე იმიტომ ვარ მინისტრი, რომ, სხვათა შორის, სამსახურში ხალხი გავაწესო და როცა თქვენ დაამტკიცებთ, რომ ცუდ კაცს ჩავაბარე, ან ბოროტ-მოქმედებას ხელი დავაფარე, მაშინ შეგიძლიათ პასუხი მომთხოვოთ. მანამდის კი რა გინდათ დაამტკიცოთ იმ ფაქტით, რომ ჩავაბარე, რა გსურთ ამით სთქვათ? კალანდაძეს რომ ჩავაბარე, ეს თავისთავად რა საბუთია? (შენგელაია: ბოროტ-მოქმედება არ უნდა დასაჯოთ?). როცა მე საბუთი მექნება ბოროტ-მოქმედების შესახებ, იქნება ეს კალანდაძე, ლორთქიფანიძე, შენგელაია თუ სხვა, დარწმუნებული იყავით, ის მე ვერ გამექცევა. თუ თქვენ ეძებთ ჩვენში ბოროტ-მომქმედთა დამცველს, შემცდარნი ხართ. ჩვენში ასეთებს ვერ ნახავთ და სად შეიძლება გამოძებნა, ამას შემდეგ მოგახსენებთ. ახლა ისევ ბორჯომის მამულის შესახებ. კონტროლის სამართლიანი და საქმიანი შენიშვნები ჩვენ მივიღეთ და ნაკლი გავასწორეთ და როგორც გითხარით ამის შესახებ, მას ვაცნობეთ. მაგრამ კონტროლს ქონდა ბევრი მიუღებელი და უსაფუძვლო შენიშვნები. მოხელე, რომელმაც რევიზია მოახდინა, სწორედ მიწად-მოქმედების სამინისტრომ არ მიაქცია ყურადღება სკიპიტარის და კანფოლის წარმოების გაფართოებას. მრავალი ტყე ტყუილად არის მოცდენილი და ძინთი არ იკრიბებაო. მაგრამ მოგეხსენებათ, ჩვენ ვაგროვებთ ისეთ ტყეებში, სადაც ხეები გაფუჭებულია, გული გამოფუტურებული აქვს; ხოლო საღი ხეების ჩამოთლა, გაფუჭება არ შეიძლება. ის კი გვირჩევდა ძვირფასი საკურორტო ტყეები გაგვეფუჭებია. რასაკვირველია, ჩვენ ასეთ შენიშვნებს ვერ მივიღებდით.

ეხლა ტყის დაცვის შესახებ. კონტროლს მიუღებლად მიაჩნდა ტყის დასაცავად 50 კაცისგან შემდგარი რაზმის ყოლა. ეს დიდ ხარჯებს იწვევსო. ეს მართალია, მაგრამ იყო პირობები, როდესაც 36 სოფელი შეესია ტყეს გასანადგურებლად. ჩვენ ამ დროს გვყავდა სპეციალური რაზმი, დავხარჯეთ ფული, მაგრამ ეს აუცილებელი იყო; უამისოდ ბორჯომის მამულს გაანადგურებდენ, დაანგრევდენ. თუმცა მე არა ვარ რეპრესიების დიდი თაყვანის მცემელი, მაგრამ იძულებული ვიყავი მეთხოვნა შინაგან-საქმეთა სამინისტროსთვის და ასობით დამეტუსაღებინა მცხოვრებლები, რომ შემეჩერებინა საკურორტო ტყეების განადგურება. და მხოლოდ ასეთი არაჩვეულებრივი ზომების შემწეობით შემეძლო ამ ძვირფასი განძის დაცვა. ჩვენ ვერ დავეთანხმეთ კონტროლს აქ ხარჯების შემცირების საკითხში. ასეთი პოლიტიკა თქვენ შეგიძლიათ მიიღოთ, შეგიძლიათ მოიწონოთ ან დაიწუნოთ, მაგრამ თქმა იმისა, რომ არ ცდილობდით ხარჯების შემცირებას და ქონების დაცვას, არ შეგიძლიათ (შენგელაია: კოჯორის შესახებ რა პასუხი გაეცით!). მაგაზედაც მოგახსენებთ. ეხლა იმ წყლის შესახებ, რომელზედაც თქვენი ყურადღება შეაჩერა ბ. კედიამ. ჯერ ერთი ის ფაქტი, რომელიც აღნიშნა თავის განცხადებაში ბ. კედიამ, სახელმწიფო კონტროლის მოხსენებაში არ არის და ვერც იქნებოდა. მე ადგილიდან რეპლიკა მივეცი, ეს არ იქნება-მეთქი და აი რატომ კონტროლს არ შეეძლო ამის თქმა. ჯერ ერთი, ამ წყლის გაცემის შესახებ უნდა მოგახსენოთ, რომ წყლის გავრცელება და გასაღება ძალიან ძნელი და რთული საქმე არის. უნდა გითხრათ, რომ ომამდის ეს წყალი მიცემული ჰქონდა ვინმე მოსკოლსკის, რომელსაც ფართოდ ჰქონდა მოწყობილი აგენტურა. ეს წყალი გადიოდა არა მარტო რუსეთში, არამედ დასავლეთ ევროპაშიაც. მაგრამ როდესაც რევოლიუცია დაიწყო, მოსკოლსკი წავიდა და ხელი აიღო ამ საქმეზე.

საერთოდ არ არის მიღებული ასეთი საქმის საჯარო ვაჭრობით გაცემა. ამ წესით ექსპლუატაცია შეიძლება საძოვრებისა, მათ გზას, ადგილების სახნავისა და სხვა. მაგრამ იქ, სადაც თქვენ ეძებთ კონტრ-აგენტს, რომელმაც ხშირი ქსელით უნდა მოფინოს მთელი მსოფლიო, ერთი-ორი დღით გაზეთში დაბეჭდვით ასეთ კაცს ვერ მონახავთ. ასეთი ცდა ჩვენ გვქონდა და არავინ არ მიიღო მონაწილეობა საჯარო ვაჭრობაში. ამიტომ შემდეგ ჩვენ გავეცით იჯარით ხაზინის ინტერესების დაცვით. ეს იყო ერთი წლის ვადით. ერთი წლის შემდეგ საკითხი ისევ წამოდგა, ვინაიდან ჩვენ ვგრძნობდით, რომ დღეს არ არის ხელსაყრელი პირობები გრძელი ვადით ბორჯომის წყლის გაცემისა. ჩვენ დარწმუნებული ვიყავით, რომ თუ ამ არეულ-დარეულ მომენტში 20-30 წლით გავცემდით მას, დადებული პირობები ხაზინისთვის სასარგებლო არ იქნებოდა. ამიტომ ხელშეკრულებას ისევ დროებითი ხასიათი მივეცით, ის 2 წლის ვადით გავეცით, და მე მარტო კი არ გავეცი, მთავრობაში შევიტანე. მოვახსენე მთავრობას ყველა პირობები, ყველა მოსაზრებები როგორც სასარგებლოდ, ისე წინააღმდეგ და ვთხოვე, თავისი დასტური ან უარი ეთქვა. მთავრობა დამეთანხმა. აქვე იყო აგრეთვე კონტროლი. მას წინააღმდეგობა არ გაუწევია და არც პროტესტი განუცხადებია, და ამიტომ უფლება მქონდა მეთქვა, რომ კონტროლი ასეთ რამეს მოხსენებაში ვერ შეიტანდა-მეთქი.

ეს გაცემის შესახებ. რაც შეეხება ციფრებს, რომელიც ბ. კედიამ მოიყვანა მცირე კომისიის მოხსენებიდან, უნდა ვთქვა, ბატონო კედია, რომ მცირე კომისიაში არ არის ჩვენი განმარტებები წარდგენილი (თ. ღლონტი: ლოიალური საუბარი! სპ. კედია: კამათი შეიძლება ლანძღვის გარეშეც!). მე მოგახსენებთ იმას, რაც არის. ჩვენი განმარტება ჯერ არ არის წარდგენილი. ამიტომ ეს არ არის ისეთი დოკუმენტი, რომელიც შეიძლება უეჭველი იყოს. მცირე კომისიამ მოახდინა რევიზია შუა წელში, წიგნები და ანგარიში არ იყო დასრულებული. ამიტომ მცირე კომისიას შეეძლო შეცდომა დაეშვა და მოგახსენებთ კიდეც ამ შეცდომას. იქ ნათქვამია, რომ უწყება აძლევდა ქებაძეს ივნისში 3 მან. ბოთლ წყალს მაშინ, როდესაც თვით სამინისტროს 4 მან. და კაპეიკები უჯდებოდაო. იმ დროს, მართალია, წყლის ჩამოსხმა გვიჯდებოდა 4 მან. და კაპეიკები, მაგრამ თუ ქებაძეს სამ მანეთად ვაძლევდით, ეს იყო ძველი წყალი, წინად ჩამოსხმული, რომელიც გაცილებით ნაკლებ გვიღირდა და რომელიც მას მივყიდეთ წინა წლის ხელშეკრულების ძალით მანეთად და ექვს შაურად. უწყება დაინტერესებული იყო, რომ ეს მოძველებული წყალი უფრო მალე გაეტანათ ბაზარზე. აპრილის ხელშეკრულების ძალით, ქებაძე ვალდებული იყო გაეტანა თვეში 125 ათასი ბოთლი წყალი. მაშასადამე, აპრილიდან ივლისამდი ის ვერ წაიღებდა მთელ ამ რაოდენობას. მაშასადამე, ლაპარაკი იყო ძველ წყალზე და სწორედ აქ არის დაშვებული შეცდომა. ხელშეკრულების თანახმად, 14 ივლისიდან ფასები შეიცვალა (სპ. კედია: აქ წინააღმდეგი აზრია!). მე მაქვს ოფიციალური დოკუმენტები, რომელიც შეგიძლიანთ შეამოწმოთ სამინისტროში, მამულების ბუღალტერიაში და აქედან დაინახავთ იმას, რომ 14 ივლისიდან ქებაძეს ვახდევინებდით არა სამ მანეთს, არამედ მეტს. შემდეგ, თქვენ იცით, როგორ იცვლებოდა, იზრდებოდა მუშის ხელფასი, გადატან-გადმოტანა და სხვა ხარჯები. ამიტომ ერთხანს შემდეგ ბოთლი წყალი თორმეტი მანეთი გავუხადეთ და ამ ერთი კვირის წინად კიდევ ოც მანეთამდის ავუყვანეთ (ალ. ასათიანი: რომ გაკოტრდეს ქებაძე?). ჩვენ ქებაძის გაკოტრებაზე ან გამდიდრებაზე არ ვზრუნავთ. ჩვენ ვიცავთ ხაზინის ინტერესებს და საკითხი იმაშია, არის თუ არა ხაზინის ინტერესები მართლა დაცული. თქვენ ამაზე ილაპარაკეთ! ეხლა ჩვენ 20 მანეთად ვაძლევთ და ამასთანავე განსაზღვრულია ფასი. მას არ შეუძლიან 25 მან. ზევით გაყიდოს ბოთლი წყალი. მაშასადამე, მთელი ხარჯი, დანაკარგი, რისკი ამ მოგებიდან უნდა აინაზღაუროს. ჩვენ გვგონია, ეს არ არის ისეთი დიდი მოგება, რომლის შემცირება შეიძლებოდეს. ჩვენი აზრით, ეს არის ის მაქსიმუმი პირობებისა, რომელიც კონტრ-აგენტს შეუძლიან შეასრულოს. ასეთი არის მდგომარეობა და თუ წინააღმდეგს დაამტკიცებთ, მოგისმენთ.

როგორი არის ბ. ქებაძესთან დადებული პირობები? ვინც ამ პირობებს გადაათვალიერებს, დაინახავს, რომ ეს პირობები პირდაპირ დრაკონისებური არის. ამ პირობებით ქებაძე ვალდებული არის გაიტანოს განსაზღვრული რაოდენობა წყლისა, და თუ ვერ გაიტანს, ის მაინც ვალდებულია მთელი ღირებულება გადაიხადოს (სპ. კედია: სესხად არ აძლევთ?). არა, ის ვალდებულია წინასწარ შემოიტანოს ფული და ნაღდზე წაიღოს წყალი (ლ. შენგელაია: 50.000 მან. წაღებული აქვს!). საიდან მოგყავთ ასეთი ცნობები?

მე ასეთი ცნობები არა მაქვს და ამ ტრიბუნიდან ვაცხადებ, ეს არ არის მართალი! (ხმა ადგილიდან: რევიზია?). შეიძლება თქვენ სესხს ეძახით იმას, რომ ჩვენ გავანთავისუფლეთ გირაოდ დადებული ფული და მის მაგიერ უძრავი ქონება მივიღეთ. შეიძლება თქვენ, როგორც ყოველთვის, აქაც ვერ ერკვევით კომერციულ საკითხებზე და ანგარიში აგერიათ.

გარდა ამისა, გთხოვთ მიაქციოთ ყურადღება შემდეგ გარემოებას: აქ ერთ მუხლში სწერია: თუ სახელმწიფომ აუცილებელი საჭიროება დაინახა, მას შეუძლია ყოველ წამს დაარღვიოს ეს ხელშეკრულება. ჩვენ აქ მხედველობაში გვქონდა ის გარემოება, რომ თუ ვინიცობაა უკეთეს კონტრაგენტს მოვნახავდით ნიკოლაძის საშუალებით, ჩვენ კიდევაც გვქონდა მოლაპარაკება ინგლისის ფირმასთან ბორჯომის წყლის საზღვარ-გარედ გავრცელების შესახებ და მასთან ჩვენ შევკრავდით ხელშეკრულებას უკეთეს პირობებში.

ქებაძე ამ ხელშეკრულებით არ არის უზრუნველყოფილი, ჩვენ კი უზრუნველყოფილი ვართ. არავის არ შეუძლია სთქვას, რომ ეს ხელშეკრულება არის დაწერილი კერძო პირის ინტერესების სასარგებლოდ. თუ ამას ვინმე იტყვის, მან უნდა მოიტანოს აქ ციფრები და მისი საშუალებით დაამტკიცოს თავისი სიტყვის სიმართლე. მე რომ მართალი ვარ და ბატონ კედიას ციფრები კი არ არის სიმართლე, ამას მე თქვენ დაგიმტკიცებთ ბორჯომის მამულის წლიური ანგარიშის ამონაწერიდან. 1919 წელს წყლის ექსპორტმა მოგვცა 866.037 მან. წმინდა მოგება. საიდან შეგვეძლო მიგვეღო ასეთი მოგება, თუ ხაზინის საზარალოდ ვაძლევდით წყალს? თუ ამაში ეჭვის შეტანას ინებებთ, მობრძანდით და შეამოწმეთ ეს ციფრები და შემდეგ ილაპარაკეთ (ლ. შენგელაია: ავალიანიც ასე ამბობდა!). მე არ ვიცი, რას ამბობს ავალიანი, თავის სიტყვას ის თითონ დაიცავს. მე ვარ პასუხისმგებელი ჩემს სიტყვებში. რასაც მე ვამბობ ამ მაღალ ტრიბუნიდან, იმაში მე პასუხსაც ვაგებ.

მაგრამ შეიძლება უწყება ფულებს ფლანგავს, უდიერად ეპყრობა სახაზინო თანხას, არ ცდილობს ეკონომია დაიჭიროს. შეიძლება ყოველივე ეს ხდება მართლა ჩვენთან?! ამიტომ მრავალსიტყვაობას არ მივმართავ და ისევ ციფრებს ავალაპარაკებ. პირველად უწყების შტატის შესახებ მოგახსენებთ: აქ სთქვეს, მინისტრები თანამდებობაზე თავის კაცებს ნიშნავენ, ზედმეტი მოსამსახურენი ჰყავთო და სხვ. ამაზე უნდა მოგახსენოთ, რომ როდესაც მიწად-მოქმედების უწყების დაწესებულებების ცენტრი პეტროგრადში იყო, მაშინ ამ დაწესებულებებში სულ 2.667 მოსამსახურე ყოფილა. ამავე დაწესებულებაში ახლა გვყავს 2.564 კაცი, გაცილებით ნაკლები, ვიდრე წინეთ იყო და ეს მაშინ, როდესაც უწყებას ახალი დაწესებულებები შეემატა. ამრიგად, წინანდელი რიცხვი მოხელეთა ჩვენ საგრძნობლად შევამცირეთ. აქედან თქვენ აშკარად დაინახავთ, თუ როგორ ეკონომიას ვაკეთებთ მოსამსახურეთა აყვანის საქმეში. მაგრამ, ბატონებო, შეიძლება იმ თანხას, რომელიც ჩვენ გვეძლევა, ხელაღებით ვხარჯავთ, არ ვიღებთ მხედველობაში სახელმწიფოს ინტერესს, არ ვითვალისწინებთ, თუ როგორ გაჭირვებულ მდგომარეობაშია სახელმწიფოს ხაზინა? ამის დასამტკიცებლად ორიოდ ციფრს მოვიყვან: დამფუძნებელ კრებას უწყებისათვის გაუხსნია ჩვეულებრივი და არაჩვეულებრივი ხარჯებისათვის სულ 207 მილიონ მანეთის კრედიტი. მაშასადამე, ეს ისეთი ხარჯებისათვის, რომელსაც დაეთანხმება მთავრობა და დამფუძნებელი კრება. მიუხედავად ამისა, უწყებას არ უფიქრია, რაკი ეს ფული მიიღო დამფუძნებელი კრებისაგან, ყველა დაეხარჯა. არა, ამ თანხიდან მან 66 მილიონის ეკონომია გააკეთა. აი, როგორ „მფლანგველობას“ ეწევა უწყება თავის მუშაობაში.

მაგრამ შეიძლება მეურნეობაში არაფერი გაგვიკეთებია, როგორც ეს ბ. ღლონტმა ბრძანა. შეიძლება ჩვენ მართლა ზარალს ვნახულობთ სახელმწიფო მამულებიდან. შეიძლება აქ მართლაც არაფერი კეთდება და როგორც შენგელაია ამბობს, სახელმწიფო მამულების და ქონების განიავებით. მე ხელთა მაქვს ციფრები. ზეპირად ნუ ვილაპარაკებთ. აქ მაქვს მე 1919 წლის ბალანსი. გასავალი ნავარაუდევია მთელი საბიუჯეტო წლის დამდეგამდი, შემოსული კი მარტო იანვრამდეა ნაანგარიშევი. რას გვიჩვენებს ციფრები, რა მდგომარეობაშია ჩვენი მამულები, მათი კომერციული მხარე? 14 მამულში ჩვენ სულ დაგვიხარჯავს 27.873.536 მანეთი, ხოლო მიგვიცია წმინდა შემოსავალი 47.641.083 მანეთი. ესე იგი, თითქმის 200 პროც. მოგება არის. იქონიეთ მხედველობაში, შემოსული იანვრამდის არის ნაანგარიშები. თუ თქვენ გაითვალისწინებთ სასოფლო მეურნეობის ხასიათს, ესე იგი იმას, რომ ხარჯები უკვე გაწეული არის, ხელ-შემოსავალი არ არის ჯერ მიღებული. იმას, რომ მამულებში 7/10 მუშაობისა უკვე დასრულებულია და მის ნაყოფს ერთბაშად მივიღებთ ოქტომბერში, თქვენ დამეთანხმებით, რომ შემოსავალი გაცილებით მეტი იქნება (ასათიანი: 700 მილიონი, არა?). 700 მილიონი არ მითქვამს, მე ვთქვი 47 მილიონი მანეთი. ასეთ არეულ და არა ნორმალურ დროში, როგორშიაც ჩვენ ვართ, როცა მეურნეობისათვის აუცილებელ საჭირო საგნებს ვერ ვპოულობთ; როცა ხშირად არ გვაქვს საშუალება შევიძინოთ წამალი ვენახისათვის, გუთანი და სხვა იარაღი, რომელიც სასოფლო მეურნეობას ესაჭიროება, ეს ამ დროს თუ ასეთი შედეგები მივიღეთ, დიდ შედეგებად უნდა ჩაითვალოს. და ვინც გულ-წრფელად ილაპარაკებს, ის ვერ იტყვის, რომ ჩვენ ზარალს ვაძლევთ ხაზინას, ვერ დასწამებს უწყებას ვერც მამულების განიავებას და ვერც იმას, რომ უწყებამ ზომები არ მიიღო მათ დასაცავადო და გამოსაყენებლად.

თავმჯდომარე: სამი საათი გახლავთ. წინადადება არის შემოსული 4 საათამდე გაგრძელდეს სხდომა. წინააღმდეგი ხომ არავინ არის? მიღებულია. განაგრძეთ.

ნ. ხომერიკი: აი ასეთ „კატასტროფულ“ მდგომარეობაშია, ბატონებო, ჩვენი მამულები. ცუდად რომ არ გაიგოთ ჩემი სიტყვა, მე უნდა განვაცხადო, რომ შეიძლება ჩვენ გვაქვს შეცდომები, შეიძლება ყველა მოხელენი არ დგანან თავის სიმაღლეზე, ყველაფერი ეს შეიძლება, მაგრამ ვცდილობთ ამ შეცდომების გამოსწორებას, უწყება იღებს ამისათვის ზომებს, იგი ახდენს საკუთარ რევიზიებს, გარეშე კომისიებისა და კონტროლის რევიზიებისა. არა ერთი და ორი მოხელე გადააყენა უწყებამ თანამდებობიდან და პასუხისგებაში მისცა. და თუ თქვენ ინებებთ და სიმართლის გამორკვევას შეეცდებით, ყველა ეს უნდა მიიღოთ მხედველობაში. ოპოზიციის ორატორებს და მათ შორის განსაკუთრებით კი ლ. შენგელაიას უყვარს უპასუხისმგებლო სიტყვის წამოსროლა. ის წამოისვრის ბრალდებებს, მაგრამ მათი დამტკიცებისათვის თავს არ იტკივებს. იტყვის ისე და გათავდა! მე ყოველთვის გაკვირვებული ვიყავი, რატომ არის, რომ დეპუტატი, რომელიც თავდაჭერილი უნდა იყვეს, ასეთ უპასუხისმგებლო სიტყვებს წამოისვრის? ვეძებდი ამის მიზეზს. შეიძლება მართლაც სოც.-ფედ. და სოც.-რევოლიუციონერებს აქვთ საბუთი ილაპარაკონ, რომ ჩვენ ცუდი მთავრობა ვართ, ფულებს ვფლანგავთ და სხვ. ამათ რომ სთქვან ეს (ხელს აშვერს ნაც.-დემოკრატებზე), კიდევ მესმის... (სპ. კედია: არ ვიტყვით!). არ ვიტყვითო, ამბობს კედია, და მართლაც მე იმედი მაქვს, რომ არ იტყვიან ასეთ რამეს. ეს ბ. შენგელაიას ჰგონია, რომ მოწინააღმდეგე თუ ხარ, რიგიანობაც უნდა დაჰკარგო. დიახ, ბატონებო, თქვენ ხომ იყავით მთავრობაში, სამინისტროში? ბატონო ლორთქიფანიძევ, თქვენ ორი უწყება გებარათ - რკინის გზა და სასურსათო უწყება. გამობრძანდით და სთქვით გულწრფელად: როდის იყო უკეთესი წესრიგი რკინის გზაზე, მაშინ თუ დღეს? ბატონი სოც.-ფედ. იყვენ მთავრობაში, მათ ხელში იყო იუსტიციის და განათლების სამინისტროები. კეთილ ინებეთ და სთქვით კეთილსინიდისიერად, როდის იყვენ უკეთესად მოწყობილი ეს უწყებები, მაშინ თუ ახლა? შეგიძლიათ განა გამოხვიდეთ აქ და სთქვათ, რომ ახლა უარესი მდგომარეობა არის? (ი. ბარათაშვილი: იუსტიცია უკეთეს მდგომარეობაში არის!). განსაკუთრებით რკინის გზის შესახებ, რომელიც მაშინ დეფიციტს გვაძლევდა და ახლა კი თავის-თავს ინახავს? (კედია: მოგებაც არის!). ამის შემდეგ აქვს ამ ხალხს პოლიტიკური და ზნეობრივი უფლება, გამოვიდენ აქ და სთქვან, რომ ჩვენ გლახა მმართველები ვართ. ვისაც უნდა, იმან გვიკიჟინოს, მხოლოდ არა სოციალისტ-რევოლუციონერებმა და არა ი. ლორთქიფანიძემ!

და როცა მე ვეკითხებოდი ჩემს თავს: რატომ ისვრიან ასეთ ბრალდებებს, მე მხოლოდ ერთი ახსნა შემეძლო მქონოდა, ამას გულწრფელად მოგახსენებთ.

ახლა დამიგდეთ ყური, ბატონო შენგელაია და გობეჩია! თქვენ ხომ არ იცნობთ იმ პოლიტიკურ პარტიას, რომელმაც სამინისტრო თავის პარტიის ინტერესებისათვის გამოიყენა? (შენგელაია: დიახ! ეს არის თქვენი პარტია! ხმაურობა). თქვენ არ იცნობთ, მე გაცნობებთ. თქვენ ხომ არ იცნობთ ცენტრ. კომიტეტს, რომელმაც თავის წევრს მთავრობაში დაავალა მთავრობის ქონება და საშვალება პარტიის სასარგებლოდ გამოეყენებია (ხმაურობა). (შენგელაია: პროვოკაციაა. ხმაურობა სოც.-რევ. სკამებზე).

თავმჯდომარე: გთხოვთ დაწყნარდეთ.

ივ. გობეჩია: უსინდისობაა ეს (დიდი ხმაურია ადგილებზე. თავმჯდომარე ზარს რეკავს).

თავმჯდომარე: მოგიწოდებთ, რომ დაწყნარდეთ. გთხოვთ დაწყნარდეთ (ზარი. ხმაურობა გრძელდება).

ვლ. მგელაძე: (წამოვარდება ადგილიდან, სკამებს ხელს ურტყამს და ხმა მაღლა ყვირის: ის არ იყო უსინდისობა!).

თავმჯდომარე: ბატონო მგელაძე, გთხოვთ დაწყნარდეთ. დაბრძანდით, წინააღმდეგ შემთხვევაში მე იძულებული ვიქნები დარბაზიდან გაგაძევოთ.

მგელაძე (განაგრძობს ყვირილს, რომელიც არ ისმის ხმაურობაში. სოც.-რევ. სკამებზე დიდი ხმაურია, ისმის ხმები: ეს პროვოკაციაა!).

თავმჯდომარე: მე წესრიგისაკენ მოგიწოდებთ, ბატონო მგელაძე. დაწყნარდით, თორემ უკიდურეს ზომებს მივმართავ.

მგელაძე (ყვირის): ის არ იყო უსინდისობა, რომ რამიშვილზე და ჯიბლაძეზე ამბობდით, ქურდები არიანო. (სოც.-რევ. სკამებზე გრძელდება ხმაურობა).

თავმჯდომარე: ბატონებო, გთხოვთ დაწყნარდეთ, თორემ იძულებული ვიქნები სხდომა დავხურო (ხმაურობა გრძელდება).

მგელაძე: სინდისი საჭმელი ბორში არ არის!

გობეჩია (ადგილიდან ყვირის რაღაცას, რომელიც არ ისმის საერთო ხმაურში).

თავმჯდომარე: ბატონო მგელაძე, დაბრძანდით. გთხოვთ, ნუ ერევით თავმჯდომარის საქმეში (ხმაურობა თან და თან ნელდება და წყდება). გთხოვთ განაგრძოთ, ბატონო ორატორო!

თავმჯდომარე: ბ. მგელაძე, დაბრძანდით! (ხმაურობა).

მგელაძე (ხმა მაღლა): როდესაც ამბობენ, რომ ჯიბლაძე და რამიშვილი ქურდია, მე არ შემიძლიან მოვითმინო (ხმაურობა).

თავმჯდომარე (ხმა მაღლა): ბ. მგელაძე, დაბრძანდით! თორემ იძულებული ვიქნები სხვა ზომები მივიღო. ნუ მიითვისებთ თავმჯდომარის უფლებებს. თუ რამე იქნება შეურაცხმყოფელი ვისიმე სიტყვაში, პრეზიდიუმი მიიღებს ზომებს, ბ. გობეჩია! წესიერებისაკენ მოგიწოდებთ იმ სიტყვისათვის, რომლის თქმა თქვენ ინებეთ! ბ. ორატორო, გთხოვთ განაგრძოთ!

მგელაძე: მე ეხლა დაკმაყოფილებული ვარ.

ნოე ხომერიკი: დაწყნარდით, ბ. სოც.-რევოლიუციონერებო, და გულდასმით მოისმინეთ. თუ მე მართალი არა ვარ, გამობრძანდით და სრული უფლება გექნებათ, სთქვათ ყოველივე. მე ვეკითხები სოც.-რევოლიუციონერებს: ხომ არ იცნობენ იმ პოლიტიკურ პარტიას და იმ ცენტრალურ კომიტეტს, რომელმაც დაავალა თავის წარმომადგენელს მთავრობაში, რომ სახაზინო ქონება გამოეყენებინა პარტიის სასარგებლოდ, საარჩევნო ფონდის შესაქმნელად. ხომ არ იცნობს სოც.-რევოლიუციონერთა ფრაქცია იმ ცენტრალურ კომიტეტს, რომელმაც შემდეგ ლაჩრულად უკან წაიღო სიტყვა და თავისი წევრი მიატოვა და მთავრობაში განცხადება შეიტანა, რომ ჩვენ მისთვის არაფერი დაგვივალებიაო (ხმაურობა). ბ. გობეჩია ხომ არ იცნობს ამ ცენტრალურ კომიტეტს? (გობეჩია ადგილიდან: ტყუილია, ჭორებია!).

თავმჯდომარე: რადგან გვესმის ჭორებია, გთხოვთ პირდაპირ დაასახელოთ და თქვათ, რის თქმაც გინდათ!

ხომერიკი: მე იმის თქმა მინდა, რომ ეს ამბავი იყო წლინახევრის უკან... (ხმაურობა). (შენგელაია ადგილიდან: ეგ საქმე სასამართლომ გამოარკვია!).

თავმჯდომარე: დააცალეთ!

ხომერიკი: მე ბოდიშს ვიხდი ბ. ლორთქიფანიძის წინაშე, რომ ამ ფაქტზე მიხდება ლაპარაკი. მე ჩემს ზნეობრივ მოვალეობად მიმაჩნია განვაცხადო, რომ ბ. ლორთქიფანიძე პირადად მსხვერპლი გახდა მისი ამხანაგების ვერაგულ მოქმედებისა (რამიშვილი ადგილიდან: რასაკვირველია!). მაგრამ როცა გამოდის და ტალახს ისვრის ის ხალხი, რომელსაც სისხლის სამართლის დანაშაული აქვს ჩადენილი, ჩვენ იძულებული ვართ ვთქვათ ყოველივე. იყო ასეთი შემთხვევა: სოც.-რევ. ცენტრ. კომიტეტმა დაავალა ბ. ლორთქიფანიძეს, რომ ნავთი...

თავმჯდომარე: თქვენი დრო გათავდა (ხმები: დაათავოს!). გთხოვთ დაასრულოთ!

ნოე ხომერიკი: ცენტრალურმა კომიტეტმა დაავალა ბ. ლორთქიფანიძეს, რომ უბაჟოდ შემოტანილი სახაზინო ნავთი ცისტერნებით გაეყიდა და გამორჩენა ცენტრალურ კომიტეტისთვის გადაეცა არჩევნების ფონდის შესაქმნელად. ის ასეც მოიქცა. როცა ეს საქმე გამომჟღავნდა, მას არ დაუმალავს ეს ფაქტი. ლორთქიფანიძემ განუცხადა მთავრობის თავმჯდომარეს და შემდეგ მთავრობაშიაც და გამოძიების დროსაც გაიმეორა, რომ მან ეს საქმე ცენტრალური კომიტეტის დავალებით მოახდინა. მაგრამ როცა გაიგეს ბ. გობეჩიამ და შენგელაიამ, მოვიდენ მთავრობის თავმჯდომარესთან და განუცხადეს, ჩვენ ეს არ მიგვინდვიაო (ხმაურობა). (გობეჩია ადგილიდან: ჭორებია!). (ხმაურობა). თქვენი განცხადების დროს პირადად მე ვიყავი იქ... (გობეჩია ადგილიდან: ტყუილია, ჭორებს ნუ ამბობთ!). თქვენ ვერ გაექცევით ამ ფაქტს. მაშინ ამათ უკან დაიხიეს, როგორც ეს შეფერის გულად რაინდებს, მიატოვეს ლორთქიფანიძე და პასუხისმგებლობა მოიძვრეს თავიდან. მე ვეკითხები მათ: დასაშვებია ეს თუ არა? მე გეკითხებით: თუ ბ. ლორთქიფანიძემ ტყუილი სთქვა და ცილი დასწამა ცენტრალურ კომიტეტს, რად არის იგი ესერების პარტიაში, რად არის თქვენი ფრაქციის დეპუტატი? თუ არა და, რად ჩაიდინა ცენტრალურმა კომიტეტმა ასეთი ლაჩრობა? (ხმაურობა, ხმები: სიცრუეა!). რა არის სიცრუე, ეს გამოირკვევა! მე იმიტომ შევჩერდი ამ ფაქტზე, რომ... (ხმაურობა) (შენგელაია ადგილიდან რაღაცას ლაპარაკობს. ხმაურობა).

თავმჯდომარე: თუ შეიძლებოდეს, განიმეორეთ!

შენგელაია (ადგილიდან): პრობკები გაყიდეს და აზარალეს სახელმწიფო! (ხმაურობა).

თევზაია (ადგილიდან): მე მოვითხოვ, რომ ოქმში იქნას შეტანილი, რომ შენგელაია ლაჩარია! (ხმაურობა).

თავმჯდომარე: უკაცრავად! ალბათ გაუგებრობა მოხდა. მე რაც გავიგონე, აქ არაფერს ვხედავ ისეთს, რაც დაუშვებელი იყოს. გთხოვთ დაათავოთ თქვენი სიტყვა!

ნოე ხომერიკი: აი, ბატონებო, როცა სოც.-რევოლიუციონერები ილაშქრებენ, მე ეს საკითხი მედგა. მე ვფიქრობ, რომ ასე იმიტომ ლაპარაკობენ, რომ თავის არშინით გვზომავენ. სხვა გასამართლებელი მოტივი მათი მოქმედებისა ვერ მიპოვნია! ალბათ ფიქრობენ, რომ ჩვენც ისეთები ვართ, როგორც თითონ ბრძანდებიან! მაგრამ დღეს ისინი მთავრობაში ვერ ნახავენ ვერც ერთ კაცს, რომელსაც ბოროტ-მოქმედების ჩადენა შეეძლოს. ასეთი წევრი ჩვენს მთავრობას დღეს არა ჰყავს. კარგად გაიკვეთეთ და დაიმახსოვრეთ ეს, ბ. ბ. სოც.-რევოლიუციონერებო! (ტაში).

თავმჯდომარე: სიტყვა ბატონ ასათიანს ეკუთვნის.

ალ. ასათიანი: ბატონებო! დამფუძნებელ კრების წევრნო! იმ საბიუჯეტო ანგარიშის გამო, რომელიც მთავრობამ შემოიტანა, ყველა ფრაქციამ და უწყებამ გამოსთქვა თავისი აზრი. მე ვფიქრობ, რომ დამფუძნებელი კრება რამოდენიმედ შეცდომაში არის შეყვანილი და იქნება ამით აიხსნება ის გადაჭარბებული სიცხარე კამათის დროს, რომელსაც აქ ადგილი ჰქონდა. ეს ანგარიში იწოდება სახელმწიფო ბიუჯეტად და ჩვენც შევუდექით მის განხილვას, როგორც ასეთის. მაგრამ მისი განხილვა გვარწმუნებს, რომ ეს არ არის ბიუჯეტი, არამედ წარსულ წელს გაწეული ხარჯების ანგარიშები. ამისდა მიხედვით ჩვენი განხილვა არ შეიძლება იყოს ისეთი, როგორც საზოგადოდ მიღებულია ბიუჯეტის განხილვის დროს. ჩვენ არ შეგვიძლაი უარვყოთ ესა თუ ის ხარჯები, ვინაიდან ის უკვე გაწეულია ფაქტიურად და ფორმალურად მას გამართლება აქვს. თქვენ მოგეხსენებათ, რომ წარმოდგენილ ანგარიშებში აღნიშნული ყველა ხარჯები ცალ-ცალკე მიღებული აქვს ჩვენს კრებას სხვა და სხვა დროს.

ამიტომ ბატონებო, ჩვენ ვერ ავიღებთ ისეთ ტონს, თითქოს ბიუჯეტი გვქონდეს განსახილველი და შეგვეძლოს ამა თუ იმ შემოსავალ-გასავლის და კრედიტის მიღება თუ არ მიღება. ამის გამო საფუძველი ეკარგება ზოგიერთ ფრაქციის ცხარე საბიუჯეტო კომპანის და კრედიტების უარყოფის მუქარას. ჩვენს განხილვას უფრო თათბირის ხასიათი ექმნება. ჩვენ უნდა გამოვარკვიოთ, თუ რა შეცდომები დაუშვა მთავრობამ ჩვენს მიერ გაღებულ კრედიტების მოხმარებაში და რამდენად შესძლო მან ნამდვილი სახელმწიფო ბიუჯეტისთვის ნიადაგის მომზადება.

აქ წარსული წლის ბიუჯეტის მრავალი ნაკლი იყო აღნიშნული. დიდი ნაწილი ამ შეცდომებისა გასაგებია, თუ ჩვენ არ დავივიწყებთ იმ პირობებს, რომელშიც გვიხდებოდა მუშაობა. წარსული წლის ბიუჯეტს არ მოეპოვება მრავალი ისეთი თვისება, რომელიც ყოველს წესიერად დაწყობილ სახელმწიფო მეურნეობას ახასიათებს. უკვე იყო აღნიშნული: არ არის დაცული კასის მთლიანობა. ამას შეიძლება მრავალი გამამართლებელი მიზეზი ქონდა და წარსულზე მაინც და მაინც ბევრს ვერ ვუკიჟინებთ ჩვენს მთავრობას. მომავალში კი ჩვენმა უწყებებმა უნდა მიიღონ ზომები, რომ ეს დიდი ნაკლი გამოსწორებულ იქნას. რამდენადაც ვიცნობთ, სახელმწიფო კონტროლის მუშაობამ ამ სფეროში ბევრი რამ უკვე გამოასწორა. ჩვენი სურვილი იქნება, რომ კონტროლის მუშაობა კიდევ უფრო მტკიცე და გაბედული იყოს.

აქ აღნიშნული იყო, რომ ბიუჯეტში არ არის დაცული ხარჯთა სპეციალიზაცია და მრავალს შემთხვევაში ერთი დაწესებულების კრედიტი გადასულია მეორე დაწესებულების ანგარიშებში და სხვ. რასაკვირველია, ნორმალურ ბიუჯეტს ეს ნაკლი არ ექნებოდა. მომავალში, იმედი გვაქვს, ყველა უწყება შეიგნებს, რომ ეს წესი მიუღებელია ყოველ მხრივ და ამას ადგილი აღარ ექნება.

დიდი ნაკლი არის წარსული წლის ბიუჯეტში აგრეთვე ის გარემოება, რომ შემოსავალ-გასავალი არ არის მტკიცედ გამორკვეული. გასავლის შესახებ კიდევ მეტი წარმოდგენა შეიძლება ვიქონიოთ. რაც დაიხარჯა, ამის გამორკვევა უფრო ადვილია, თუმცა ამ ანგარიშში არ შესულა მთელი უწყებებისა, როგორიც არის: მომარაგების სამინისტრო, მომარაგების კომიტეტი და სხვ. რაც შეეხება შემოსავალს, თუმც წარსულია, მაგრამ ამის შესახებ რაიმე გარკვეულ ცნობას ჩვენ ვერ გვაძლევენ. ამ შემოსავლის 50 პროც. ისეთი ხასიათის არის, რომ შეიძლება ის სრულიად არ გამართლდეს.

ამიტომ ეხლა თუ დეფიციტს 50 პრ. ვანგარიშობთ, ადვილად შეიძლება, რომ ეს დეფიციტი გაცილებით მეტი გამოვიდეს. ორი მთავარი წყარო შემოსავლისა, რომელიც თითქმის ბიუჯეტის 3/4-ს იჭერს, არის სახალხო ქონება და თანხები, ერთის მხრივ და მეორე მხრით, მთავრობის სამეურნეო ოპერაციები. აი ეს ორი მთავარი ნაწილი შემოსავლისა არ არის გარკვეული და არ ეყრდნობა ისეთს საფუძველს, რომ მან მოგვცეს ასე თუ ისე რწმენა, რომ ეს თანხების რაოდენობა, რომელიც აღნიშნულია ამ ბიუჯეტში, მართლა შემოვა ხაზინაში.

სახაზინო ქონების და თანხების შესახებ თქვენ აქ მოისმინეთ უწყების წარმომადგენლის აზრი. ჩამორთმეულ ბინების ლიკვიდაციის მოხდენის შემდეგ ნავარაუდევია შემოსავალი, რომელიც 250 მილიონს უდრის. ეს შემოსავალი ეხლა ბევრისთვის არის საეჭვოდ მიჩნეული. მე კი პირადად არ მაქვს იმედი, რომ ამ თანხის ნახევარი შემოვა ჩვენს ხაზინაში მახლობელ დროში; თუმცა, თუ ჩვენი ფულის კურსის დაცემა ასე გაგრძელდება, მაშინ, რასაკვირველია, შესაძლოა რამდენიმე ხნის შემდეგ მეტიც შემოვიდეს.

რაც შეეხება სახაზინო ქონებას და მეურნეობას, მიწად-მოქმედების მინისტრმა, ბ-მა ხომერიკმა გაგაცნოთ თქვენ თავის უწყების მეურნეობის ანგარიში და ფრიად ოპტიმისტურადაც დაგიხატათ მისი მოსალოდნელი შედეგები. მისი ანგარიშით, სახაზინო მეურნეობაზე დახარჯულია 27 მილიონი და ნავარაუდევი შემოსავალი კი - 47 მილ. უდრის. უწყების წარმომადგენელი გვიმტკიცებს, რომ ეს მეურნეობა, რომელიც ასე არა ნორმალურ პირობებში გადაეცა სამინისტროს, მაინც 100 პროც. მოგებას იძლევა. მე სრულებით არ შევუდგები სამინისტროს ვარაუდის დარღვევას. დავეთანხმოთ ბ-ნ მინისტრს, რომ ეს 47 მილ. უთუოდ შემოვა. მაგრამ ამ შემთხვევაშიც ზედმეტია 100 პროც. მოგებაზე ლაპარაკი. ბ. მინისტრი მართალია ფორმალურად ბუჰღალტერული ანგარიშით.

მაგრამ ჩვენ თუ უფრო არსებითად გავიცნობთ ამ ანგარიშს და განვიზრახავთ ამ ციფრებ ქვეშ ნაგულისხმევ ღირებულების გამორკვევას, ვერ დავეთანხმებით ბ. მინისტრს, რომ აქ დიდი მოგება იყოს. წინააღმდეგ ამისა, აქ არის უდიდესი დეფიციტი. ის 27 მილიონი, რომელიც უნდა მიიღოს ბ-მა მინისტრმა წრეულს, შარშან გაღებულ 27 მილიონთან შედარებით გაცილებით უფრო ნაკლებ ღირებულებას წარმოადგენს. ეს სულ ადვილად შეუძლიან გამოიანგარიშოს ბ-მა მინისტრმა თუნდაც თავის ნაწარმოებების მიხედვით. განა შეუძლია მას თავის საწყობებში შეიძინოს წრეულს 47 მილიონად იმდენი ღვინო, რამდენიც მას შარშან შეეძლო შეეძინა 27 მილიონად? დაგვერწმუნეთ, რომ არა. ამიტომ მე საჭიროდ ვცნობ მივუთითო ბ-ნ მინისტრს და ყველას, ვინც საზოგადო მეურნეობას მეთაურობენ და თავის საზოგადო მეურნეობით გადაჭარბებულად გატაცებულნი არიან, რომ ჩვენს ფინანსიურ ვითარებაში, ბუხჰალტერული მოგება სრულებით არ ნიშნავს რეალურს, არსებით მოგებას. თუ მივიღებთ მხედველობაში ჩვენი ფულის ფასის ასე სწრაფად დაცემას, ხშირად ბალანსით ნაჩვენები მოგება, არსებითად, შეიძლება დიდს დეფიციტს ნიშნავდეს.

მეორე დიდი ნავარაუდევი შემოსავალი არის მთავრობის სამეურნეო ოპერაციებიდან. განმარტებითი ბარათი ისე ოპტიმისტურად უყურებს ამ მეურნეობას, რომ მომარაგების სამინისტროდან 790 მილიონს მოგებას და მეტსაც სავსებით მოსალოდნელად აცხადებს. ამ მოგებით, საფინანსო კომისიის აზრით, უნდა დაიფაროს წარსული წლის მთელი დეფიციტი. მომარაგების სამინისტროს ოპერაციების შესახებ ჩვენ სარწმუნოდ არავითარი ცნობები არა გვაქვს. აქ გამოვიდა სათანადო ორგანიზაციის წარმომადგენელი, მაგრამ მან ვერ აგვიხსნა, თუ რა სახით, რა ოპერაციებიდან არის მოსალოდნელი ეს დიდი მოგება. იმ დიდი მოგების გამოანგარიშებაში, რომელმაც უნდა იხსნას ჩვენი ბიუჯეტი დიდი დეფიციტიდან, რაიმე ვარაუდი მაინც უნდა გვქონოდა. აღვნიშნოთ მაინც ჩვენთვის ის თავისი ოპერაციები, რომლებმაც მათ მოგება მისცა და რომლის ვარაუდით მომავალში ასეთ დიდ მოგებას მოელიან, თორემ ასე ზეპირად დაპირებული მოგებით საბიუჯეტო დეფიციტის დაფარვა მეტად ადვილი, მაგრამ ამასთანავე მეტად უსარგებლო საქმეა. მომარაგების სამინისტროს დიახაც დიდი მოგება უნდა ჰქონდეს. მას მივეცით ჩვენ მრავალი ასეული მილიონი და მილიარდად ღირებული სამონოპოლიო საქონელი. მოგებას თავი დავანებოთ; რაც ჩვენ მას მივეცით, მისი რეალური ღირებულება რომ არ დაგვეკარგოს, ამ სამინისტროს ბალანსი დიდ მოგებას გვაჩვენებს ფულის კურსის დაცემის გამო. მაგრამ მე ამის იმედიც არ მაქვს, ვინაიდან ამ უწყების მეურნეობა ყოვლად უკუღმართად არის აშენებული. მაგრამ ასეთი მოგებაც რომ იყოს მათი დეფიციტის დაფარვა, მხოლოდ თავის მოტყუილება იქნება. თავის ვალიუტის დაცემით ბიუჯეტის გასწორება არასოდეს არ შეიძლება. თუ ასე გნებავდათ, შეგეძლოთ შარშან ერთი ხუთასი მილიონი მომარაგების სამინისტროს მიცემის მაგიერ უცხოეთის ვალიუტის შესაძენად მოგეხმარათ. დღეს თქვენ რამოდენიმე მილიონი ახალი ბონი გექნებოდათ. ნუ თუ ეს მართლა მოგებად მიგაჩნიათ?

მე არ შევუდგები წარსულ წლის სახელმწიფო ხარჯთ-აღრიცხვის დაწვრილებით განხილავს. ჩვენი სახელმწიფო ფინანსების უფრო დაახლოვებული ანალიზი ჩვენ უნდა გადავდვათ იმ დროისთვის, როდესაც ჩვენს გაწეულ ხარჯებს კი არ წარმოგვიდგენენ, არამედ მომავალ ხარჯთ-აღრიცხვის პროექტს. თუ შევეხე შემოსავლების ზოგიერთ დარგს, ეს მხოლოდ იმისთვის, რომ რამოდენიმედ მაინც გამენელებინა უწყების და საფინანსო კომისიის ოპტიმიზმი.

წარმოდგენილი ხარჯთ-აღრიცხვის მიხედვით, გასულ წელს სახელმწიფოს ჰქონდა 1.960 მილიონის ხარჯი, ამავე დროს მისი შემოსავალი ნავარაუდევია 1.163 მილიონი. ამაში შედის სახელმწიფო ქონება და თანხებიდან ნავარაუდევი შემოსავალი 747 მილიონი, რაც ჩემის აზრით, სანახევროდ თუ გამართლდება. ასე რომ, სახელმწიფოს ხარჯები ნახევრადაც არ იფარება შემოსავლით. მე სავსებით ვეთანხმები ბ. მინისტრს, რომ ეს არც ისეთ დიდ უბედურებას წარმოადგენს. არა მარტო საქართველო სცხოვრობს დეფიციტით, არამედ თითქმის ყველა ევროპის სახელმწიფო, რომელიც ომში იყვნენ ჩაბმულნი. მაგრამ იმ ციფრებიდან, რომლებიც წარმოადგინა ბ-მა ფინანსთა მინისტრის ამხანაგმა, შეიძლება ისეთი შთაბეჭდილება მივიღოთ, რომ ჩვენ გაცილებით უკეთეს ფინანსიურს მდგომარეობაში ვართ, ვიდრე საფრანგეთი ან ინგლისი. ბ. მინისტრს ამაში ვერ დავეთანხმები. საფრანგეთის ან ინგლისის დეფიციტის უდიდეს ნაწილს შეადგენს ომის მიერ გამოწვეული ხარჯები და იმ ვალების პროცენტები, რომლებიც დაეკისრა ამ სახელმწიფოებს ომის დროს და ომის ლიკვიდაციის გამო. თქვენ მოგეხსენებათ, რამდენად დიდია ეს ხარჯები და რამდენად ამძიმებს ბიუჯეტის პასიურ მხარეს. ჩვენს ხარჯთ-აღრიცხვაში ეს ძველი ანგარიშები არ შეგვიტანია. თუ რა ვალდებულებანი დაგვრჩება ომისა და რუსეთის გამოყოფის შემდეგ, ეს ჯერ გამორკვეული არ არის. ეს პასივი არ შესულა ჩვენს ბიუჯეტში. სამაგიეროდ, დიდძალი ქონება, რომელიც ჩვენ ფრონტისაგან და სახელმწიფო დაწესებულებათაგან დაგვრჩა დამოუკიდებლობის გამოცხადების დროს, ჩვენ სავსებით დავხარჯეთ, თუმცა ისე უთავბოლოდ, რომ ჩვენს სახელმწიფო ხარჯთ-აღრიცხვაში მის კვალსაც ვერ ვხედავთ, თუმცა მისი ღირებულება დღევანდელი ფასობით მრავალ მილიარდს უდრიდა.

ქვემოთ ჩვენ დავინახავთ, რომ ჩვენი ფინანსიური მდგომარეობა შეუდარებლად უარესია იმ ქვეყნებთან შედარებითაც კი, რომლებიც ყველაზე მეტად დაზარალდა მსოფლიო ომით.

სანამ წარმოდგენილი ანგარიშის მოკლე განხილვიდან სხვა უფრო მნიშვნელოვან საკითხებზე გადავიდოდე, არ შემიძლიან არ დავადასტურო, რომ საფუძვლიანი იყო მრავალი აქ წარმოთქმული შენიშვნა იმის შესახებ, რომ ჩვენი უწყებები ვერ აწარმოებდენ წესიერად თავის მეურნეობას. მრავალი ისეთი ხარჯი გაუწევიათ მათ, რომ მისი თავიდან აცდენა შესაძლებელი იყო.

ეს აქ უწყებათა წარმომადგენლებმაც აღიარეს. ხოლო მათ ასეთი ვითარება ჩვენი ქვეყნის მაშინდელ პირობებით გაამართლეს. ამ შემთხვევაში ისინი რამოდენიმედ უთუოდ მართალი იყვნენ. რევოლიუციის და მრავალ ომების დროს, როდესაც ჩვენი სახელმწიფო აპარატი ჯერ კიდევ არ იყო განმტკიცებული, მრავალი ასეთი შეცდომები მოსალოდენლი იყო. დღეიდან აღარ არის ეს პირობები და ვიმედოვნებთ, რომ მომავალში ასეთს უწესო მეურნეობას ადგილი აღარ ექნება.

ბატონებო, ჩვენი ფინანსიური ვითარების ნაკლი და უკუღმართობა რომ განისაზღვრებოდეს მხოლოდ იმ შეცდომებით, რომელნიც აქ მრავლად აღნიშნეს ყველა ფრაქციების წარმომადგენლებმა, მე დიდს კმაყოფილებას გამოვსთქვამდი თქვენს წინაშე ამ ტრიბუნიდან. მაგრამ არის მეორე მხარე ჩვენი ფინანსიური ვითარებისა, რომელიც გაცილებით უფრო სამძიმო და სახიფათოა ჩვენი სახელმწიფო მეურნეობისათვის, ვინემ ყველა აქ მოყვანილი უწესოებანი. ჩვენი ფინანსიური ცხოვრების ამ მხარისათვის ჯერ-ჯერობით არც ერთ ორატორს არ მიუქცევია თქვენი ყურადღება.

მე მოგახსენებთ, ბატონებო, სახალხო მეურნეობისა და სახალხო ბიუჯეტის მდგომარეობაზე.

ბოლოს და ბოლოს, სახელმწიფო ბიუჯეტი სახალხო ბიუჯეტს ემყარება. თუ სახალხო ბიუჯეტი კარგ მდგომარეობაშია, სახელმწიფო ბიუჯეტიც საღი იქნება. ან თუ ის დროებით მაინც კრიზისს განიცდის ამა თუ იმ მიზეზის გამო, ეს სიმწვავეც ადვილად მოსანელებელი ხდება. სახელმწიფოსთვის საჭირო შემოსავალი ნორმალურად მთელი სახალხო მეურნეობის შემოსავლის ერთი ნაწილის მითვისებაა. და რამდენად დიდია სახალხო მეურნეობის შემოსავალი, იმდენად ადვილია სახელმწიფოსთვის მეტი სახსრის გამონახვა. და ეს არა მარტო სახელმწიფო ბიუჯეტს შეეხება. ყოველი ნაწილი საზოგადოებისა, ყოველი მხარე ცხოვრების პროგრესისა - მეცნიერება, ხელოვნება და სხვ. - სახალხო ბიუჯეტის ავ-კარგიანობით სცოცხლობს. ამიტომ თუ სახალხო მეურნეობა კრიზისს განიცდის, თქვენ ვერ შექმნით კარგს სახელმწიფო ფინანსებს, ბიუჯეტს, ვერც ქალაქ-ერობებს მოუწყობთ წესიერ მეურნეობას და ვერც ამა თუ იმ კლასის თუ ჯგუფის მდგომარეობას გააუმჯობესებთ მტკიცედ, საფუძვლიანად. უსაფუძვლოა ცდა სოციალური რეფორმებისა და მუშათა კლასის მდგომარეობის გაუმჯობესებისა, თუ სახალხო მეურნეობა დაშლილია და მტკიცე საფუძველზე არ ემყარება.

და როდესაც ჩვენ ვიხილავთ სახელმწიფოს ფინანსიურ მდგომარეობას და მის გამოსწორების საშუალებას ვეძებთ, ჩვენ აუცილებლად ყურადღება უნდა მივაქციოთ არა მარტო იმას, თუ რა შეცდომები ჩავიდინეთ ამ ხარჯების გაწევის დროს, არამედ, უწინარეს ყოვლისა იმ საფუძვლებს, რომლებზედაც დამყარებულია სახელმწიფო ფინანსები და შევეცადოთ გამოვასწოროთ ყველა ის ზიანი, რომელიც მიყენებული აქვს სახალხო ბიუჯეტს, სახალხო მეურნეობას, რომელიც, როგორც ვთქვით, ერთად-ერთი მტკიცე საფუძველია სახელმწიფო ბიუჯეტისა.

მე მოკლედ აღვნუსხავ იმ ვითარებას, რომელსაც განიცდის ჩვენი ეკონომიური ცხოვრება.

უმთავრესი ძალა ჩვენს ეკონომიურ ცხოვრებაში არის სასოფლო მეურნეობა, რომელიც თვით მინისტრის ჭეშმარიტის აზრით, მთელი ხალხის თითქმის 80 პროცენტს ჰკვებავს. ეს სასოფლო მეურნეობა ვერ არის წესიერ მდგომარეობაში. ამ მეურნეობის სფეროში ჩვენ მრავალი შეცდომა ჩავიდინეთ და დროა, რომ ჩვენ ამის გამოსწორებას შევუდგეთ.

აქ მოყვანილი იყო მრავალი საბუთი იმისა, თუ ჩვენ როგორ გავანადგურეთ, - თუმცა ეს სრულიად საჭირო არ იყო არც ჩვენი პოლიტიკური და არც ჩვენი ეკონომიური მდგომარეობისთვის, - ფრიად ძვირფასი და მნიშვნელოვანი კულტურული მეურნეობანი აფხაზეთში. აქ მოყვანილი იყო აფხაზეთის მაგალითი, სადაც მართლა მშვენიერი და განსაცვიფრებელ მაღალ-კულტურული მეურნეობა სვეცკოისა - отрадное - განადგურებულია. და არა მარტო აფხაზეთში, არამედ საქართველოს ყველა კუთხეში ჰქონდა ადგილი ამ მოვლენას. ქართლ-კახეთში თუ იმერეთში მრავლად მოიპოება ისეთ მაღალ-კულტურის მეურნეობანი, ბაღ-ვენახები, პლანტაციები თუ სარძეო ფერმები, რომლებიც სავსებით გავანადგურეთ ამ სამი წლის განმავლობაში და ეულ საძოვარ მინდვრებად ვაქციეთ. და მე ვფიქრობ, რომ ასეთ მოვლენებს მეტად ცუდი შედეგები ჰქონდა ჩვენი ეკონომიური ცხოვრებისთვის. სამწუხაროდ, ჩვენს მთავრობას არ მოეპოება სტატისტიკური ცნობები იმის შესახებ, თუ რამდენად შემცირდა ამ რევოლიუციის დროს კულტურული მეურნეობა ჩვენში. მაგრამ უბრალო დაკვირვება საკმარისია დასარწმუნებლად, რომ ამ დარგში არამც თუ არავითარი პროგრესი არ არის, არამედ სრული რეგრესია, დაქვეითება. და არ შეიძლებოდა სხვანაირად მომხდარიყო. როდესაც გლეხის თვალწინ კულტურული მეურნეობა ნადგურდებოდა, საუკეთესო კულტურული მამულები ხელოვნურად ვერანდებოდა, რომელსაც ხედავდნენ, რომ 20-30 წლის ნამუშევარი, - უაღრესი ნიმუშები კულტურულ მუშაობისა, - რამდენიმე თვეში სრულიად იღუპებოდა მთავრობის წარმომადგენელთა თვალწინ და მათივე დასტურით; როდესაც მშრომელი გლეხი ამას ხედავდა, თავის თავად ცხადია, რომ მას კულტურული მეურნეობის განვითარების სტიმული შებოჭილი ექნებოდა. აი ამიტომ, ბატონებო, ამ გარემოებას აუცილებლად უნდა მივაქციოთ განსაკუთრებული ყურადღება. თუ გვინდა სოფლის მეურნეობა ავამაღლოთ და არ დავაქციოთ, საჭირო არის, რომ უზრუნველყოფილ იქმნეს საერთოდ კულტურული მეურნეობის განვითარება, რომ ადგილი აღარ ჰქონდეს მეურნეობის საქმეში ძალით ჩარევას, მტაცებლობას და განადგურებას.

არ იყო ძნელი გასათვალისწინებელი წინდაწინვე, რომ მტაცებლური წესით აგრარული კითხვის გადაჭრა ჩვენს მეურნეობას დააზიანებდა. კერძოდ, ფინანსიური ჩვენი მდგომარეობა რომ ამან მეტად დააზარალა, ეს ბევრისთვის შეუმჩნეველია; მიწების დატაცებამ იმ წესით, როგორც ეს ჩვენ მოვახდინეთ, დიდად დააზიანა ჩვენი კრედიტის საქმე და უთუოდ დიდად შეუწყო ხელი ჩვენი ფულის ფასის დაცემას. სახელმწიფოს ფინანსიური ინტერესებისთვის გაცილებით უფრო მისაღები იყო არამც თუ ასი და ორასი მილიონის დაბეჭდვა ამ ჩამორთმეული მიწების გამოსასყიდად, არამედ კიდევ მეტის გაღება. მაგრამ რევოლიუციონურ დოგმებით გატაცებულმა რეფორმატორებმა ვერ გაითვალისწინეს თუ არ გაითვალისწინეს სახელმწიფოს ეს რეალი ინტერესები. ამას დაუმატეთ კიდევ უძრავ ქონებათა ჩამორთმევის 11 ივლისის კანონი. სანამ ეს კანონი ძალაში დარჩება, რაიმე წარმოებათა აღმოცენებაზე ლაპარაკი ზედმეტია.

კულტურულ სოფლის მეურნეობა ხომ თითქმის სრულიად ნადგურდება. მრავალი კულტურული მამული დავჭერით, დავაქუცმაცეთ, ან მათ შემქმნელთ ჩამოვართვით და სრულიად უვიც მოხელეთ ჩავაბარეთ. კიდევ მეტი ზიანი მოაქვს ეხლა ყოველგვარ განმტკიცებულ რევოლიუციონურ სამუნიციპალო პოლიტიკას, ანუ უკეთ რომ ვსთქვათ, ერობების განუკითხავ მტაცებლობას. კანონით მესაკუთრესთვის დატოვებულ მეურნეობაში თუ წესიერი სახლია ან წისქვილია და სხვ., ამას უთუოდ ერობა ჩამოართმევს მეპატრონეს, და როდესაც მამულის პატრონი უსახლკაროდ რჩება, ცხადია, წესიერი მეურნეობის გაგრძელებაზე ლაპარაკი ზედმეტია.

სასოფლო მეურნეობასთან შედარებით გაცილებით ნაკლებია ჩვენი საქარხნო მრეწველობის მნიშვნელობა სახალხო მეურნეობაში. მიუხედავად ამისა, ჩვენი ქვეყნის ეკონომიური განვითარება ამ მრეწველობის განვითარებაზე დიდად არის დამოკიდებული. აუარებელი ბუნებრივი სიმდიდრე და ნედლი მასალა მოითხოვს ამ დარგის განვითარებას. სამწუხაროდ, ჩვენი ეკონომიური პოლიტიკა ისეთია, რომ არამც თუ გაძლიერება მრეწველობისა, არამედ ისიც, რაც დღემდე არსებობდა, ხიფათს განიცდის.

ამ უკანასკნელ წლებში ისეთი საერთაშორისო ეკონომიური პირობები იყო, რომ ჩვენში უთუოდ უნდა აღმოცენებულიყო მრავალი სამრეწველო დარგი. იყო მრავალი ასეთი ცდაც: შაქრის წარმოების, საქსოვი საქმის, ნავთის ამოღების და სხვა წარმოების დაწყებისა. მუშათა საკითხის მოუწესრიგებლობა და სხვა სიძნელენი კიდევ ვერ უშლიდა იმდენად ხელს, ჩვენმა მმართველმა პოლიტიკამ ისეთი პირობები დაუყენა ამ მწარმოებლებს, რომ საქმე დასაწყისშივე ჩაკლა.

ჩვენი მთავრობა გატაცებულია საზოგადო წარმოებებით: ერობა-ქალაქების მრეწველობაზე დიდს იმედებს ამყარებს, კერძო ინიციატივა იდევნება და ეს მაშინ, როდესაც საზოგადო მეურნეობას ჩვენში ჯერ ზარალისა და ცხოვრების გაძვირების მეტი არაფერი მოუტანია, თუმცა ამ წარმოებებზე მრავალი ათეული მილიონი ხაზინის ფული იხარჯება.

გონივრული ეკონომიური პოლიტიკა მოითხოვს, რომ სახელმწიფომ მხარი დაუჭიროს ისეთს მეურნეობას, რომელიც მეტს სარგებლობას იძლევა და უფრო იაფი ჯდება. თუ ასეთი იქნება საზოგადო წარმოება, ინებეთ, დაეხმარეთ; მაგრამ როდესაც თქვენ კერძო მწარმოებელთ ხელ-ფეხს უბორკავთ, ქარხნებს და სხვა წარმოებებს ან ძალით ართმევთ, ან ისეთს პირობებს უქმნით, რომ აიძულოთ გადმოგცენ, და ასე ხელოვნურად უწყობთ ერობა-ქალაქებს წარმოებებს და ისიც სახაზინო თანხებით, იცით, ამასთანავე, ამას ყველა ვხედავთ, რომ მიუხედავად ასეთი მფარველობისა, ეს ერობა-ქალაქების წარმოებები მაინც საზარალო იქნებიან, და მაინც კიდევ განაგრძობთ ამ გზას.

ეს უდიდესი დანაშაულია ქვეყნის წინაშე. ასეთი პოლიტიკა ჩვენს სრულს ეკონომიურს განადგურებას და გაღატაკებას გვიქადის. მთავრობის თავმჯდომარეს და მთელს მთავრობას მრავალჯერ განუცხადებიათ, რომ თქვენ არ ებრძვით კერძო ინიციატივას. მაგრამ მმართველობის პრაქტიკა, სამწუხაროდ ყოველთვის ამის საწინააღმდეგო ყოფილა.

ეხლა მოკლედ შევეხოთ ეკონომიური ცხოვრების მესამე მნიშვნელოვან დარგს: საშინაო და საგარეო ვაჭრობას. ამას ჩვენი ფინანსიური ცხოვრებისთვის უდიდესი მნიშვნელობა აქვს. საშინაო ვაჭრობაში ჩვენ ჯერ ძალაში გვაქვს დატოვებული ჩვენი რევოლიუციონური წესები: რეკვიზიცია, შეზღუდვა, ერთი მაზრიდან საქონლის მეორე მაზრაში გატანა და სხვ. ასეთი პოლიტიკის შედეგი მუდამ ყოფილა და იქნება საქონლის გაძვირება და ეკონომიური ცხოვრების არევ-დარევა. ეხლა თუ ჩვენ საგარეო ვაჭრობის პოლიტიკას გავეცნობით, აქაც დავინახავთ, რომ ამ უკანასკნელ წლებში ჩვენი სახალხო მეურნეობა, ფრიად შემცდარი საგარეო ვაჭრობის პოლიტიკის გამო, დიდად დაზარალდა. როგორც მოგეხსენებათ, ამ საგარეო ვაჭრობიდან თქვენ ცდილობთ თანდათან გამოაძევოთ კერძო ინიციატივა და თანდათან სახელმწიფოს ხელში მოუყაროთ თავი საგარეო ვაჭრობის მთავარ ძაფებს. ჩვენმა მთავრობამ დააწესა საგარეო ვაჭრობის უმთავრესი საგნების მონოპოლია. ამ საკითხს აქ მე მხოლოდ გაკვრით ვეხები. სხვა დროს ამ საგანს უფრო ვრცლად შევხებივართ. მთავრობის თავმჯდომარეს ხშირად მოუყვანია აქ ერთი ფორმულა მმართველი პოლიტიკის გასამართლებლად. პოლიტიკის სისწორე თუ შემცდარობა იმ შედეგებით განიზომება, რომელსაც ის არღვევსო. და ამ თქვენი ფორმულით თუ გავითვალისწინებთ მონოპოლიების ავ-კარგიანობას, დავინახავთ, რომ თქვენი გეგმით წარმოებულმა მონოპოლიამ მხოლოდ და მხოლოდ უარყოფითი შედეგები მოგვცა. მონოპოლიების გატარებით თქვენ ჰფიქრობდით ჩვენი ფულის კურსის განმტკიცებას, აწევას და საზოგადოდ, ცხოვრების გაიაფებას.

შედეგები გვიჩვენებს, რომ ამას ვერ მიაღწიეთ. ვალიუტა არამც თუ ავწიეთ, პირიქით, კიდევ ათჯერ დაეცა ამის შემდგომ და ამდენადვე ცხოვრება გაძვირდა. ეს კიდევ ცოტაა. მონოპოლიის გამოცხადების დროს ჩვენ სამი წლის თამბაქოს მოსავალი გვქონდა დაგროვილი, თითქმის მილიონი ფუთი. ეს ქონება რომ წესიერად გაგვენაღდებინა, მთელს რესპუბლიკას უზრუნველვყოფდით იაფი მანუფაქტურით და სურსათით. მაშინ რომ უცხოეთში იაფი ფასები იყო, იმის ნახევარიც რომ აგვეღო, ეს 8-10 მილიარდი მანეთი და კიდევ მეტი იქნებოდა, ვინემ ეხლა ვიღებთ ამ თამბაქოში. ამ რიგად, ბატონებო, ამ საქონლის უწესოდ გაზიდვამ ჩვენი სახალხო ბიუჯეტი, ეს სანახევრო ფასებიც რომ ვიანგარიშოთ, დააზარალა 8-10 მილიარდ მანეთით და კიდევ მეტით. მაგრამ ეს ზიანი ძლიერ მცირეა შედარებით იმ ზარალთან, რომელიც მონოპოლიამ ჩვენს მომავალ მეურნეობას დაატეხა. წრეულს ჩვენ მივიღებთ თამბაქოს არა უმეტეს მეოცედის იმ რაოდენობისა, უკანასკნელ წელში საშუალოდ რომ მოგვყავდა - 500.000 ფუთიდან. აფხაზეთში ჩვენი თამბაქოს მოსავალი 25-30 ათას ფუთზე ჩამოდის, და ასეთი კრიზისი არა ერთი და ორი წელი გაგრძელდება. რასაკვირველია, სულ სხვა იქნებოდა შედეგები, ეს მონოპოლია რომ ისე მოგვეწყო, როგორც მარგანეცის მონოპოლია მოვაწყეთ. ასეთი იყო წინადადება ჩვენი ფრაქციის და აგრეთვე სავაჭრო-სამრეწველო პალატისა და აფხაზეთის მეთამბაქოეთა კავშირისა. ხაზინამ თუ მაინც შეიძინა რამე ამ უმნიშვნელოვანესი სამეურნეო დარგის აწმყოს და მომავლის დაზიანებით! სრულიად არაფერი. მან თითქმის მუქთად წაართვა მეთამბაქოეთ მათი საქონელი, გაიტანა უცხოეთში და იქ იმდენსაც ვერ ღებულობს, რომ გაწეული ხარჯები დაფაროს. სხვა რომელიმე ევროპის ქვეყანაში რომ მთავრობის პოლიტიკა ასეთი მარცხით გათავდეს, გარწმუნებთ, მისი წარმომადგენელნი ვერც კი გამოჩნდებოდენ საკანონმდებლო ორგანოს წინაშე. მაგრამ ჩვენდა სამწუხაროდ უდიდესი სახელმწიფოებრივი ინტერესები ადვილად ეწირება ვიწრო პარტიულ თავმოყვარეობას და ჟინიანობას.

შეუდარებლივ უკეთეს შედეგებს იძლევა მარგანეცის მონოპოლია. თუ ეს ასეა, დარწმუნებით შემიძლიან ვსთქვა, უმნიშვნელოვანესი ამის მიზეზი ის გახლავთ, რომ ეს მონოპოლია არ ხორციელდება იმ წესით, როგორც თამბაქოს მონოპოლია. მარგანეცის მონოპოლია მთავრობამ გადასცა მრეწველთა ორგანიზაციას „ჩემოს“, სადაც მთავრობას ერთი მესამედი წილი უდევს. „ჩემომ“ ამ სამი თვის განმავლობაში უკვე 9 ნახევარ მილიონი ფუთი მარგანეცი გაასაღა. აქედან 5 მილიონზე მეტი უკვე გატანილია საზღვარ გარეთ. მე ხელთ არ მაქვს უკანასკნელი ორი თვის სტატისტიკა, მაგრამ დარწმუნებით შემიძლიან ვთქვა, რომ ამ გარემოებამ უკვე გაასწორა ჩვენი საგარეო ვაჭრობის ბალანსი. ამ ოპერაციებში მთავრობა ფუთზე თავის წილში მოგებას ღებულობს ყოველ ფუთზე არა ნაკლებ 26 მან. 50 კაპ. ამას გარდა, ის ღებულობს ყოველს ტონაზე 2 შილინგ გადასახადს. რკინის გზა ღებულობს ფუთზე 7 მან. პორტის გადასახადი შემოდის ფუთზე 150 კაპ. ქალაქისთვის აგრეთვე 150 კაპ. მრეწველთა საბჭოს საზოგადო საჭიროებისათვის ფუთზე 1 მან. 8 კაპ. და სხვ. (ხმა მწარმოებელი რამდენს იგებს?). თუ მწარმოებელი არაფერს მოიგებს, წარმოებაც დაიხურება. საერთო კანონია, რომ რამდენად მეტს მოგებას იძლევა სახალხო მეურნეობის ესა თუ ის დარგი, მით უფრო მაღალია შრომის ხელფასი და აგრეთვე ხაზინის შემოსავალიც. მარგანეცის მრეწველნი არა მარტო ზემო ჩამოთვლილ გადასახადებს იხდიან, ისინი, როგორც სხვანი, იხდიან აგრეთვე მრავალ სამრეწველო და სხვა გადასახადებს. არ უნდა დაგავიწყდეთ თამბაქოს მონოპოლიის მაგალითი. იქ მწარმოებლები გაანადგურეთ, მაგრამ ამასთანავე წარმოებაც გაანადგურეთ და მრავალ მუშას ხელფასი და საზრდო დაუკარგეთ. მაგრამ მთავრობის მოგება ამით კიდევ არ განისაზღვრება. თუ მთავრობას ან მომარაგების სამინისტროს მიუღია უცხოეთის რაიმე ვალიუტა ამ უკანასკნელ თვეებში, სამი მეოთხედი ამ ვალიუტისა მიღებული აქვს სწორედ ამ მარგანეცის ოპერაციებიდან. მას მიუღია ამ სამ თვეში 58.588 გირ. სტერლინგი, 658.000 ფრანკი და 271.777 იტალიური ლირა. აგვისტომდე კიდევ უნდა მიიღოს 42.000 გ. სტერლინგი, 610.000 ფრანკი, 135.000 ლირა და სხვ. მან კიდევ გაცილებით მეტი უნდა მიიღოს, ვინაიდან ანგარიშები ჯერ არ არის სრულიად გასწორებული. მთავრობა ღებულობს სტერლინგებს 1.200 მანეთად, მაშინ როდესაც სტერლინგი ღირს ბაზარზე 3.800 მან. ამ რიგად, მთავრობა მრეწველებს ართმევს ხელშეკრულების განსაზღვრულ წილს მოგებისას და მათი წილიდან კიდევ ართმევს აღებულ თანხის ორ მესამედს. ბ. ჭავჭანიძე კიდევ მეკითხება, მწარმოებელი რამდენს იგებსო? აქ უნდა აღვნიშნოთ, რომ ვალიუტის ასე მცირე ფასებში ჩამორთმევა ფრიად სახიფათოა. უცხოელი მწარმოებელნი არ არიან ვალდებულნი, რომ ვალიუტა დაგვიხურდავონ და ის ერთს მესამედს ფასში მოგცენ. ჩვენებს კი ვალიუტას ასე დაბალ ფასებში ვართმევთ. ეს ყოვლად მიუღებელია, რადგან ასეთ პირობებში ჩვენი მწარმოებელნი ვერ გაუწევენ უცხოელებს კონკურენციას და სრულიად განადგურდებიან. საჭიროა, რომ ჩვენს მწარმოებლებს ვალიუტა უფრო სამართლიან ფასებში ჩამოერთვას.

ასე რომ, ბატონებო, მარგანეცის მონოპოლია უკვე საყურადღებო რეალურ შედეგს იძლევა, და თუ მთავრობამ ხელი არ შეუშალა იმ ორგანიზაციას, რომელიც შეუდგა ამ მონოპოლიის განხორციელებას, მე იმედი მაქვს, რომ მარგანეცის საქმე არ დაეცემა და ხაზინაც დიდ სარგებლობას მიიღებს. მაგრამ არ შეიძლება ითქვას, რომ ეს საქმე მთავრობაში ერთსულოვან თანაგრძნობას პოულობდეს. როგორ შეიძლება მწარმოებელმა ამდენი მოგება მიიღოსო? ჩვენი ეკონომიური პოლიტიკის მწარმოებელნი ბონებით ანგარიშობენ იმას, რასაც ჭიათურის მრეწველები იღებენ მარგანეცში; ხოლო იმას კი, რაც მათ დაუხარჯავთ და რაც ღირდა ეს მარგანეცი ომამდე, ძველი ფულით სთვლიან. გამოდის, რომ მათ გროშები დაუხარჯავთ, ხოლო ეხლა ათასებს იღებენ. უკანასკნელ ხანში მომარაგების სამინისტროში უკვე აშკარად გამოირკვა მიმდინარეობა, მარგანეცის მონოპოლიის ხელში ჩაგდებისკენ მიმართული. იწერებოდა პროექტები, მოითხოვდენ მარგანეცის მონოპოლიის „ჩემო“-საგან ჩამორთმევას და სამინისტროსთვის გადაცემას. სამინისტრომ არც კი მოუცადა ამ საკითხის საბოლოოდ გადაჭრას და დაიწყო ჭიათურაში მარგანეცის შესყიდვა და დამარაგება. აქაც პირველ დღეებიდანვე გამოირკვა, რომ სამინისტროს მოხელეები მარგანეცს კი არა, პირდაპირ ნაგავს იძენდენ ევროპაში გასაგზავნად. აქაც თამბაქოს მაგალითი უნდა განმეორებულიყო და ჩვენს მარგანეცსაც სრულიად დაეკარგებოდა ბაზარი, სამინისტროს მიზანი რომ განხორციელებულიყო. შინაური ბრძოლა მარგანეცის მონოპოლიის ჩასაგდებად პრესაშიც გადავიდა. მმართველ პარტიის ოფიციალურ ორგანოში „ბორბაში“ იბეჭდება ისეთი მკვახე წერილი მმართველი პოლიტიკის შესახებ ამ საკითხში, რომლის მსგავსი არასოდეს არ დაწერილა სოციალ-დემოკრატიულ პრესაში. წერილის ავტორი არის მომარაგების სამინისტროს ერთი უმაღლესი მოხელე, ბ-ნი უმ-იასნი - როგორც ამბობენ, შვილი თუ სხვა მახლობელი ნათესავი დიდ მწარმოებელის - იასნისა, რომელიც რუსეთში მუშაობდა, დაკარგა იქ ყველაფერი, ჩამოვიდა აქ და დაიწყო მოლაპარაკება მთავრობასთან, რომ მარგანეცის უცხოეთში გასაღება მისთვის ჩაებარებიათ. ასეთ წინადადებით მიმართა მან აგრეთვე „ჩემოსაც“: მე ევროპის ბაზრებს კარგად ვიცნობ. ეხლა ლონდონში ვარ გაწვეული და სხ., - ასაბუთებდა ის თავის პრეტენზიას. ამავე დროს მეორე იასნი მკვახე წერილებს სთხზავს და ამბობს: „თქვენ (მთავრობას მიმართავს) დამფუძნებელი კრების დაუკითხავად არ გქონიათ უფლება ასეთი მონოპოლიის განხორციელება მწარმოებელთათვის გადაგეცათო. სიტყვა-სიტყვით ის შემდეგს სწერს: «Компетентнымъ для рѣшенія этого вопроса органомъ мы считаемъ только учредит. собраніе, потому что передача правительствомъ своихъ монопольныхъ правъ синдикату и притомъ передача на большой срокъ идетъ, по нашему мнѣнію, значительно дальше правъ, предоставленнымъ пр-ству декретомъ отъ 2-го августа 1919 г., ст. 2-ая которой возлагаетъ осуществленіе монополіи на правительство, предоставляя ему лишь право «использовать съ этой цѣлью различныя учрежденія и организаціи.»

აი ეს იასნი კატეგორიულად ეუბნება მთავრობას, რომ ამ შემთხვევაში თქვენს უფლებას გადააჭარბეთ, დამფ. კრების კანონი დაარღვიეთ და მონოპოლიის განხორციელების უფლება მიეცით ისეთ ორგანოს, რომელიც ამ საქმით ხაზინას აზარალებსო. უკეთესი იქნება, თუ ამ მონოპოლიას თვით მთავრობა განახორციელებს და ხელშეკრულებით არავის არ შეეკვრებაო (კითხულობს): «Не частно-правовой двухсторонній договоръ, а публично-правовой односторонній приказъ; такова форма, въ которой могутъ и должны привлекаться сами промышленники къ осуществленію государственныхъ монополій.»

ესე იგი ის, რასაც ახორციელებენ რუსეთში ბოლშევიკები: მწარმოებელს ჩამოართვით მთელი მისი სიმდიდრე და ყოველგვარი უფლება და აამუშავეთ ისინი; თუ სპეციალისტები დაგჭირდეთ ისე, როგორც მოხელენიო. რასაკვირველია, თუ ეს ბოლშევიკური აზრი გაიმარჯვებდა და მთავრობა თავის ჩინოვნიკების საშვალებით დაიწყებდა მარგანეცის მონოპოლიის განხორციელებას ისე, როგორც თამბაქოსი, „ოდნოსტორონნი პრიკაზს“ მარგანეცის უცხოეთში გასაღების შესახებ უფრო გადმოხვეწილი იასნები მიიღებდნენ, ვინემ ჩვენი მწარმოებელნი. და ასეთს დამღუპველ პროექტებს თხზავენ ჩვენი ეკონომიური ცხოვრების მთავარ საფუძველზე ჩვენს სამინისტროებში მოკალათებულნი ბ. იასნები. ასე თავხედურ წერილებს სთხზავენ ოფიციალურ ორგანოში, სადაც ისინი მთავრობას აშკარად ბრალს უყენებენ, რომ მან თავისი უფლებები გადალახა ქვეყნის საზარალოდ. მე სრულებით არ მაკვირვებს, რომ ეს ვაჟბატონები ასე გაბედულად და შინაურულად მოქმედებენ ჩვენს სამინისტროებში, როგორც თავის სახლში. მე ის მაკვირვებს, რომ მათ ყბედ გამოსვლებს თქვენ საპატიო ადგილს უთმობთ ოფიციალურ პრესაში.

მე აქ აღარ შევეხები სხვა მონოპოლიებს. პარკის მონოპოლიაც მწარმოებლებისაგან მუქთად ჩამორთმევასა და უცხოეთში გაზიდვაში გამოიხატა. ადგილობრივი დასამუშავებლადაც არ დაუტოვეს ზოგიერთ ფირმებს პარკი. ბრძნულად ამტკიცებდენ: ჩვენ არ გვაქვს წესიერად მოწყობილი საქსოვი საქმე და სჯობს უცხოეთში ნედლად გავიტანოთ, ხოლო სამაგიეროდ იქ დამუშავებული საქონელი შემოვიტანოთო. ამით ცხოვრება გაიაფდებაო. ფინანსთა უწყების მეთაურმა აქ მიპასუხა, რომ მონოპოლიის შეფასებაში თქვენთან არ იქნება მეორე არა სოციალისტური ფრთაო. მას სახეში ჰყავდა შ. ქარუმიძე, რომელიც მეცხვარეთა კავშირს მეთაურობს. ფინანსთა მინისტრის ამხანაგი, ბ. ავალიანი ფიქრობს, რომ მეცხვარეები დიდად კმაყოფილნი არიან მატყლის მონოპოლიით. შეიძლება ეს ასე იყოს, მაგრამ ამას თავისი საფუძველი აქვს. თქვენ თუ მეცხვარეებისთვის ჯერ თუ რამ მიგიციათ, თორემ არაფერი წაგირთმევიათ. აძლევთ ავანსებს, ეხმარებით მათ და მე იმედი მაქვს, რომ თქვენ მომავალში ისარგებლებთ მწარე გაკვეთილით თამბაქოს მონოპოლიისა და მის კულტურის დაცემისა და შეუშინდებით წარმოების ისე აბუჩად აგდებას, როგორც ამას ადგილი ჰქონდა მეთამბაქოობაში. გარწმუნებთ, რომ თუ მეცხვარეთ ისე მუქთ ფასებში მოუნდომეთ მატყლის ჩამორთმევა, როგორც ეს მეთამბაქოეთ უყავით, ისინიც სამართლიანად უკმაყოფილონი იქნებიან თქვენი მონოპოლიით.

ასეთი მიმართულება მიიღო, ბატონებო, ზოგიერთ სამეურნეო დარგის მონოპოლიამ. მათ დიდი სარგებლობის მოტანა შეძლო ჩვენი ეკონომიური და ფინანსიურ ცხოვრებისთვის, განსაკუთრებით გასულ წლების საერთაშორისო ეკონომიურს ვითარებაში. სარგებლობის ნაცვლად დიდი ზიანი მიაყენა ჩვენს სახალხო მეურნეობას და ფინანსებს. ჩვენი საზრუნავი უნდა იყოს ხანგრძლივი და მძიმე მუშაობით ლიკვიდაცია მოვახდინოთ იმ ზარალისა, რომელიც უწესოდ წარმოებულმა მონოპოლიებმა მიაყენა ჩვენს ეროვნულ მეურნეობას.

ჩვენ მოკლედ განვიხილეთ მმართველი პოლიტიკა სახალხო მეურნეობის მთავარს დარგებში. ცხადია, ასეთი ეკონომიური პოლიტიკის შემდეგ სახელმწიფო ბიუჯეტი არ შეიძლებოდა ყოფილიყო უფრო წესიერი, ვიდრე ეს არის დღეს. ჩვენ არ შეიძლებოდა არ გვქონოდა დეფიციტი. დიდი, რასაკვირველია, დეფიციტი დღეს საქართველოს მარტო არა აქვს, ის ყველგან არის. მაგრამ როგორც ჩვენმა მთავრობის თავმჯდომარემ სთქვა ერთს თავის მოხსენებაში, განსხვავება იმაშია, რომ ამ სახელმწიფო დეფიციტის გამოსწორების საშუალებანი უკვე გამონახული აქვთ და ეკონომიური ვითარების გასაუმჯობესებლად დაუღალავად მუშაობენ. ჩვენ კი, ჩვენი ცუდი პოლიტიკით არ ვაუმჯობესებთ, არამედ კიდევ უფრო ვაუარესებთ ჩვენს ეკონომიურ მდგომარეობას. ბ-ნმა ნოე ჟორდანიამ ჯერ კიდევ შარშან ამცნო თავის ამხანაგებს ერთს მოხსენებაში: შარშანდელთან შედარებით ჩვენი ეკონომიური მდგომარეობა კიდევ უფრო გაუარესდაო. წრეულს მას შეუძლიან კიდევ მეტის უფლებით გაიმეოროს ეს აზრი და ასე იქნება, სანამ რადიკალურად არ შეიცვლება ჩვენი ეკონომიური პოლიტიკა.

ჩვენი ეკონომიური პოლიტიკის ავ-კარგიანობას ყველაზე უკეთ ჩვენი სავაჭრო ბალანსი ახასიათებს.

1918 წ. უკანასკნელ 3 თვეში სავაჭრო ბალანსი თითქმის სწორი გვქონდა. ამ 3 თვის განმავლობაში შემოვიტანეთ 139 მილიონი მან. საქონელი, ნებართვა გატანისა გაგვიცია 154 მილიონი მან. მაგრამ თუ ვიანგარიშებთ, რომ ყველა ნებართვებს არ გამოიყენებდენ (ასეთებს უწყება საშუალოდ ანგარიშობს 10-15 პროც.), მივიღებთ, რომ ჩვენ სავაჭრო ბალანსი სწორი გვქონდა. მაშინ ჩვენი ფულის კურსი ერთს დონეზე იდგა თითქმის ურყევად. თუ ეცემოდა მცირედ და თანდათანობით, ეს უკვე სხვა მიზეზების ბრალი იყო. მაშინ გირვანქა სტერლინგი ჩვენს ფულზე 40 მან. ფასობდა. 1919 წ. დასაწყისიდან იწყება ნახტომები, შემოტანილი საქონელი სჭარბობს გატანილს. ის მუხრუჭი, რომელიც მომარაგების ორგანოებმა მოუჭირა გასატან საქონელს, ძლიერ მაგარი გამოდგა და თანდათან შეამცირა გატანილი საქონლის რაოდენობა, შემოტანილი საქონლის რაოდენობა კი თანდათან გაიზარდა. საერთოდ 1919 წ. 1 იანვრამდე ჩვენ შემოგვიტანია 863 მილიონი მან. საქონელი; ამავე დროს გაგვიტანია მხოლოდ 393 მილ. მან. საქონელი. აქედან გამოდის, რომ ჩვენ 469 მილ. მან. საქონელი მეტი შემოგვიტანია, ვინემ ჩვენ აქედან გაგვიტანია. პასიური სალდო უდრის 55 პროცენტს. როგორც ხედავთ, სავაჭრო ბალანსში დიდი განსხვავება არის, მაგრამ თუ გავეცნობით ამ განსხვავებას თვეების მიხედვით, მაშინ დავინახავთ, რომ ეს პასიური სალდო თანდათან მატულობს. რაც ხანი გადის, შემოტანილი საქონელი უფრო და უფრო სჭარბობს გატანილს. ამა 1920 წლის პირველ 3 თვეს ჩვენ გავიტანეთ 133 მილ. მან., შემოვიტანეთ კი 750 მილ. მან., განსხვავება 317 მილ. მან. პასიური სალდო ეხლა უკვე 70 პროც. უდრის. სულ კი თხუთმეტი თვის განმავლობაში 1919 წ. 1 იანვრიდან 1920 წ. 1 აპრილამდე ჩვენ გავიტანეთ 1.313 მილიონის და შემოვიტანეთ 527 მილ. პასსივი 786 მილიონი, ე. ი. 60 პროც. უარყოფით სალდოს მივაღწიეთ.

მაგრამ ჩვენი სავაჭრო ბალანსის უმწეო მდგომარეობას ეს ციფრები კიდევ საკმაოდ არ ასურათებს. საქონლის გაზიდვა მაშინ ასწორებს სავაჭრო ბალანსს, თუ ის უცხოეთში საღდება და მით ჰფარავს შემოტანილ საქონლის ღირებულებას. თქვენ მოგეხსენებათ, რომ ჩვენ გავიტანეთ აუარებელი თამბაქო, მატყლი და სხვ., რაც ჯერაც ვერ გავინაღდეთ. საგარეო ვაჭრობის სტატისტიკის სასწორზე კი ის აღნიშნულია, თითქოს განაღდებული იყოს. ამას კიდევ უნდა დავუმატოთ ის გარემოება, რომ ბევრს საქონელი გააქვს ჩვენგან მხოლოდ იმისთვის, რომ თავისი ქონება გადაარჩინოს სოციალისტურ ექსპერიმენტებს. ჩვენ ისედაც ღარიბ ქვეყნიდან კაპიტალების ემიგრაცია უკვე ყველასთვის აშკარა მოვლენაა. ეს გარემოებანი კიდევ მრავალ ათეულ მილიონით გაზრდის ჩვენს პასიურ სალდოს.

როგორ შეიძლებოდა, ბატონებო, რომ ასეთს პირობებში ჩვენი ფულის კურსი კატასტროფიულად არ დაცემულიყო? შემოტანილ საქონლის ფასი ვერ დავფარეთ ჩვენი საქონლით, ვინაიდან ექსპორტი ვერ მოვაწყეთ და სრულიადაც შევბოჭეთ. უცხოელების წინაშე ვალი უნდა დაგვეფარა სხვა ღირებულებით. თუ რამ ევროპის და რუსეთის ვალიუტა მოიპოებოდა ჩვენს ქვეყანაში, ის გავიდა უცხოეთში. შემდგომ ძვირფასი ნივთეულობაც ბლომად გაიზიდა. უცხო ვალიუტაზე მოთხოვნილება თანდათან იზრდებოდა და ასეთს პირობებში ცხადია, ჩვენი ბონის ფასი კატასტროფიულად ეცემოდა. ეს მთავარი მიზეზი ჩვენი ფულის დაცემის.

ეხლა აიღეთ ჩვენი ფინანსიური სისტემა. ბიუჯეტს არ ვქმნით, თუმცა საბიუჯეტო კამათი კი გავმართეთ აქ. სახელმწიფოს აქვს ხარჯები, უზომო და დაუზოგავი ხარჯები. ამ მხრივ ჩვენ დიდს ხელგაშლილობას ვიჩენთ. მისი ნორმალური შემოსავალი ამ ხარჯების მესამედს თუ ფარავს. დანარჩენი ბონების ბეჭდვით იფარება. და როდესაც რესპუბლიკა მხოლოდ ამ საბეჭდავს მანქანაზე ამყარებს თავის ბიუჯეტს, ცხადია, რომ მისი ფულის კურსი კატასტროფიულად დაეცემა. და ეს ასეც ხდება. როგორც ზემოთ მოგახსენეთ, ინგლისელების შემოსვლის დროს, 1918 წლის უკანასკნელ თვეებში გირვანქა სტერლინგი ფასობდა 40 მან. ბონს. ეხლა მისი ღირებულება 4.000 მანეთზე ავიდა. ეს მოვლენა სწორი გამოხატულებაა ჩვენი ფინანსიური მდგომარეობის, რომელსაც საფუძვლად აქვს ზევით დახასიათებული სავაჭრო ბალანსი და უზომო ემისია.

მე აქ არ შევეხები იმ ყოვლად შეუწყნარებელ მოვლენებს, რომელთაც ადგილი ჰქონდა საემისიო უფლების განხორციელებაში. საკანონმდებლო კრების დაუკითხავად ფულების ბეჭდვა სრულიად უმაგალითო მოვლენაა პარლამენტარულ ქვეყნების ისტორიაში. ასეთი მოვლენები, რასაკვირველია, კიდევ უფრო და უფრო აუარესებენ ჩვენი ფულის მდგომარეობას.

გარდა ამისა, ჩვენს ფინანსიურ კრიზისს ხელს უწყობდა აგრეთვე ის გარემოება, რომ ფინანსთა და ვაჭრობა-მრეწველობის სამინისტრო ვერ უწევდა სათანადო ჭირისუფლობას ჩვენს ეკონომიურ ცხოვრებას. ამიტომ ცუდს ფინანსიურ მმართველობასაც წილი უდევს შექმნილს მძიმე მდგომარეობაში. ამ სამინისტრომ მეტად იოლად დაურიგა სხვა უწყებებს - ზოგი მიწად-მოქმედების, ზოგო გზათა და მომარაგებისას - თავის მოქმედების მთავარი დარგები. მან ჩამოიშორა ნავთსადგურების საქმე, ჩამოიშორა ტყიბულის წარმოება, თეთრი ნახშირი და აგრეთვე საგარეო ვაჭრობა. ამ უწყებას ხელთ ეპყრა სახელმწიფოს არსებობის მთავარი ძარღვი, მაგრამ მან ვერ შესძლო ამის შესაფერად გამოყენება. და უწყების ხაზი, გეგმა თითქმის სრულიად არ სჩანს სახელმწიფოებრივს მუშაობაში.

რაც შეეხება უწყების ადმინისტრატიულ ხელმძღვანელობას, აქაც არ სჩანს გარკვეული გეგმა და ხაზი. გადასახადების აკრების საქმე ვერ მოვაგვარეთ: თუ რომ შემოდის, ეს მხოლოდ ქალაქთა მცხოვრებთაგან. ეს ფრიად არა ნორმალურ მდგომარეობას ქმნის.

ადმინისტრატიულ მუშაობაში უწყება მრავალს შეცდომას უშვებს. აქ მხოლოდ რამოდენიმეს აღვნიშნავ სანიმუშოდ.

ამა წლის 6 მაისს ფინანსთა სამინისტრო სცემს შემდეგ ცირკულიარს:

„დროებით უცხოეთის ვალიუტაზე მსხვილი სპეკულიაციის შემთხვევების აღმოჩენის გამო, მომენტის განსაკუთრებული პირობების მიხედვით, მიმდინარე ანგარიშებიდან კვირაში ხუთი ათასი მანეთის მეტის გატანის ნებართვა უნდა აღებულ იქმნას ფინანსთა სამინისტროს საკრედიტო ნაწილში“.

აქ, რასაკვირველია, ყველას დაებადება კითხვა: თუ ვინმეს ხელში მილიონები უკავია და მით ვალიუტის ყიდვა-გაყიდვას აწარმოებს, რატომ სხვებს უნდა ეკრძალებოდეს ბანკებიდან თავის ფულის გამოტანა მრავალ თავის საჭიროებისათვის? სად ვალიუტაზე სპეკულაცია და სად საკუთარი ფულის ბანკიდან გამოტანა? ამ ცირკულიარის გამოცემის შემდგომ გადის მხოლოდ სამი დღე და უკვე 10 მაისს გამოდის ახალი ცირკულიარი: „იმ პირობების შეცვლის გამო, რომლებმაც გამოიწვია დროებითი ზომა მიმდინარე ანგარიშებიდან ფულის გატანის წესის შეცვლისა და ვინაიდან ტფილისის საკრედიტო დაწესებულებებმა ამის შესახებ შუამდგომლობა აღძრეს, ზემოთ მოხსენებული ზომა უქმდება და ყველა გაცემანი მიმდინარე ანგარიშიდან უნდა ხდებოდეს ჩვეულებრივი წესით.“ ეს ცირკულიარი ბევრისთვის კიდევ უფრო გაუგებარი დარჩება.

პირველი ამბობდა ვალიუტაზე სპეკულიაციის გამო ბანკებიდან ფულის გატანა აიღკრძალოსო. ეს კი ამბობს, რომ თითქოს შეცვლილიყოს ასეთი პირობები და ამის გამო ძველი ვითარება მყარდება. რასაკვირველია, ინსტრუქცია და ისიც სამს დღეში ვალიუტაზე სპეკულიაციას ვერ მოსპობდა და არც სხვა რამ პირობები შეიცვალა იმის მეტი, რომ ბანკების წარმომადგენლებმა სამინისტროს მუდარით მიმართეს: ნუ დაგვღუპავთ, რევოლიუციის შემდგომ ძლივს ძლივობით დავიბრუნეთ ხალხის ერთგვარი ნდობა და ეხლა უკვე მოაქვთ ბანკში ფული შესანახად და მით ძველი საკრედიტო ურთიერთობა მყარდება. ფულის გატანის შეზღუდვა ისევ დააფრთხობს ხალხს და საკრედიტო საქმე ისევ აიწეწებაო. ამ რიგად, ფინანსთა სამინისტრომ ერთგვარი დათვის მეგობრობა გაუწია ბანკებს. ჰფიქრობდა, - ომი გვაქვს, ვაი თუ პანიკა შეიქმნეს და ბანკები დაზარალდენო. გამოსცა ინსტრუქცია, რომელსაც თურმე მეტი ზიანის მოტანა შეეძლო. ნუ თუ ძნელი საქმეა, რომ ასეთი ნაბიჯები დაინტერესებული წრეების დაკითხვით ხდებოდეს.

თავმჯდომარე: ბატონო ორატორო, თქვენი დრო გათავდა.

ასათიანი: მაშ, დანარჩენს შემდეგ მოგახსენებთ.

თავმჯდომარე: პირადი განცხადებისთვის სიტყვა ეკუთვნის ლორთქიფანიძეს.

ი. ლორთქიფანიძე (ს.-რ.): ძალიან ცუდად ვგრძნობ თავს იმის გამო, რომ ჩვენი პარლამენტის, სახალხო წარმომადგენლობის ისტორიაში ჩემი სახელი ჩაიწერება იმ მოვლენასთან, რომელსაც პარლამენტარიზმის უარყოფითი მხარე ეწოდება და რომელიც გამეფებული არის მხოლოდ ერთი ქვეყნის პარლამენტებში ბალკანეთში, სადაც მწვავე ბრძოლას ყოველთვის პირადულ ხასიათს აძლევენ (ხმაურობა. ხმა: პირადი თქვენ გახადეთ!). ეს საკითხი მეხება მე და ვთხოვ, სააგენტოს წარმომადგენელმა, რომელიც სწორედ მაშინ არის ხოლმე დაღალული, როცა ჩვენი ფრაქციის წარმომადგენელნი ლაპარაკობენ, ჩასწერონ ყოველივე. მე მოგახსენებთ შემდეგს: ცენტრალური კომიტეტისაგან ნავთის შესახებ არავითარი დავალება არ მიმიღია (ხმაურობა. შენგელაია და გობეჩია ადგილიდან: სირცხვილია!).

თავმჯდომარე: თუ არ დაწყნარდებით, კრებას დავხურავ!

ი. ლორთქიფანიძე: ამ საკითხის შესახებ ჩემი წერილობითი განცხადება მე გავუკეთე ბ. ჟორდანიას 18-19 იანვარს. ეს ექნება მას შენახული, მოიტანეთ და წაიკითხეთ. შეიძლება აქ მერმე არ ექნეს გასავალი იმ საქმის ბრუნდად გადმოცემას, როგორც ეს ხდებოდა ხშირად და რომელზედაც დღეს სხვანაირად მოგახსენეს.

რაც შეეხება იმას, რომ პარტიის დავალებით პარტიისთვის გამოვიყენე სახელმწიფო ქონება, ვამტკიცებ თქვენს წინაშე, რომ ამას ადგილი არ ქონია, როგორც არასოდეს ჩემი მინისტრობის დროს. ნავთის საქმის შესახებ გამოძიება იყო, საქმე მივიდა სასამართლოში და თუ თქვენ სიმართლე გინდათ გაიგოთ, მოიტანეთ სასამართლოს განაჩენი და წაიკითხეთ! ამ საქმის შესახებ ჩემი პირადი მდივანი და სხვები ყველა გამართლებული იყვნენ სასამართლოს მიერ. მას რომ ჩაედინა რამე ბოროტ-მოქმედება, ის უსათუოდ დასჯილი იქნებოდა. გარდა ამისა, მე არსად არ გავრბივარ. და თუ მაშინ ჩემი ნერვების გამო მე ცუდად ვიყავი, ახლა მოვითხოვ თქვენგან, რომ თუ მე მოვიხმარე სახაზინო ქონება და ბოროტ-მოქმედება ჩავიდინე ჩემი პარტიის სასარგებლოდ, ეს სასამართლომ გამოარკვიოს. მე დღესვე გავალ დამფუძნებელი კრებიდან და სასამართლომ გამასამართლოს, თუნდაც ამას მოითხოვს მხოლოდ იუსტიციის მინისტრი. თუ კი ეს ასე არ არის, და ეს კი ასე არ არის, მე ვფიქრობ, რომ თქვენ არა გაქვთ უფლება ჩემს შესახებ და ჩემი პარტიის და ამხანაგების შესახებ ილაპარაკოთ წარა-მარა. მე იმის საბაბი არავისთვის არ მიმიცია ჩემს მოკლე საზოგადოებრივი მოღვაწეობის დროს არც რუსეთში, არც აქ, რომ ჩემმა პოლიტიკურმა მოწინააღმდეგეებმა ასეთი ბრალდებები წამომიყენონ.

აი, ბატონებო, კიდევ თუ ჩემს წინააღმდეგ გაქვთ რაიმე ბრალდება და ეს ბრალდება უდიდესი ბრალდებაა, - მე გავალ დამფუძნებელი კრებიდან და მიმეცით სასამართლოში. მე ვუცდი თქვენს სიტყვას.

თავმჯდომარე: სიტყვა ეკუთვნის შინაგან საქმეთა მინისტრს ნოე რამიშვილს.

ნოე რამიშვილი (შინაგან საქმეთა მინისტრი): ბატონებო! მართლაც არა-ჩვეულებრივი შემთხვევა მოხდა. მაგრამ ეს თუ არის არაჩვეულებრივი, ყოველ შემთხვევაში არა დამფუძნებელ კრების, არამედ იმ პარტიის ისტორიაში, რომელიც აქ გამოვიდა და სურდა შეექმნა ისეთი შთაბეჭდილება, რომ ვითომც რაღაც ხდება ჩვენს სახელმწიფოებრივ წყობილებაში. მე არ მაქვს საშუალება და არც მსურს ამის შესახებ ვილაპარაკო, ვინაიდან დარწმუნებული ვარ, რომ ვერავინ ვერ იტყვის, რომ ჩვენ ხელს ვაფარებთ ბოროტ-მოქმედებას. არავის ჩვენ ხელს არ ვაფარებთ...

თავმჯდომარე: მე მაგის შესახებ სიტყვას ვერ მოგცემთ, თქვენზე არაფერი არ უთქვამთ!

ვ. თევზაია (ადგილიდან): როგორ არა! თქვენ - ხელს აფარებსო.

ნოე რამიშვილი: დიახ, აქ სთქვეს, რომ ჩვენ ხელს ვაფარებთ ბოროტ-მომქმედებას. რომ ჩვენ ხელს არავის არ ვაფარებთ, ეს ნათელია ყველასათვის. ეს იცის თედო ღლონტმაც, რომელიც იცინის ალბათ თავის-თავზე. რომ ხელს არავის ვაფარებთ, ეს აშკარა უნდა იყოს ყველასათვის, ვინც კი მოისმინა უკანასკნელი პროცესი - მაღლაკელიძის პროცესი (შენგელაია: კახელაძე?). იმ ხალხს, რომელიც საერთოდ დაშორებულია ზნეობასთან, პასუხს არ მივცემ. მე მოვახსენებ მხოლოდ დამფუძნებელ კრებას შემდეგს: კახელაძე თავის მოვალეობას ასრულებდა ძალიან კარგად! (თ. ღლონტი: არა!). იმის თანამდებობაზე ყოფნის დროს შემოსავალი ნახევარ მილიონს უდრის. მე თვითონ კახელაძესთან არავითარი საქმე არა მქონია. ეს ყველამ იცის და თუ ის სხვა ადგილას დაინიშნა, ამ დანიშვნაში ნოე რამიშვილს არავითარი მონაწილეობა არ მიუღია. და საერთოდ, ნოე რამიშვილი არ არის ისეთი ზნეობისა, რომ ნათესავები დანიშნოს სადმე ისე, როგორც თქვენ. ვინაიდან ჩვენ შეგვეხენ, ამიტომ, როგორც მთავრობის წევრი, მოვალედ ვრაცხ თავს განვაცხადო, რომ მე მეგონა ბ. ლორთქიფანიძე იმდენად დააფასებდა თავის მდგომარეობას, რომ ამ ფაქტს არ მოიგონებდა და მით უმეტეს, არ იკადრებდა ფაქტების გადამახინჯებას. მაგრამ ვინაიდან ეს მან იკადრა, მე საჭიროდ მიმაჩნია განვაცხადო, თუ რა მოხდა და რის შედეგი იყო მთავრობის ერთ-ერთი წევრის თავის მოკვლის განზრახვა.

ლ. შენგელაია (ადგილიდან): ეს პირადი საკითხის განცხადებაა?

ნოე რამიშვილი: დიახ, პირადი საკითხის განცხადებაა!

თავმჯდომარე: ეგ პირად საკითხს არ ეხება. მაგის შესახებ ვერ მოგცემთ სიტყვას. მე გთხოვთ პირად საკითხზე ბრძანოთ!

ნოე რამიშვილი: თუ არ მომცემთ, მე არ ვილაპარაკებ. მხოლოდ ბ. ლორთქიფანიძემ გაიხსენოს ყოველივე ის, რაც მოხდა ჩვენს კაბინეტში და შემდეგ გამობრძანდეს და ასე ილაპარაკოს.

თავმჯდომარე: სიტყვა ეკუთვნის ნოე ხომერიკს.

ნოე ხომერიკი (მიწად-მოქმედების მინისტრი): ბატონებო! მე ძალიან გამაკვირვა ბ. გობეჩიას და ლორთქიფანიძის გამოსვლამ. ფაქტია, რომ ბ. გობეჩია მივიდა მთავრობის თავმჯდომარესთან და განუცხადა... (ი. გობეჩია: მე და გრიგოლ ნათაძე მივედით! ჭორებს ნუ ავრცელებთ, თორემ ვერ მოვითმენ!). მეც ეგ ვთქვი, ბ. გობეჩია! თქვენ მიხვედით მთავრობის თავმჯდომარესთან და განუცხადეთ, რომ ცენტრალურ კომიტეტს არ დაუვალებია ეგ საქმე ლორთქიფანიძისთვის. მაშასადამე, ამას ადასტურებთ! ფაქტია ისიც, რომ ბ. ლორთქიფანიძემ განუცხადა მთავრობის თავმჯდომარეს, რომ მან ეს საქმე პარტიის დავალებით მოიმოქმედა. ეს განცხადებული აქვს ბ. ლორთქიფანიძეს განსაკუთრებული გამოძიების დროსაც და ჩაწერილიც არის (ხმაურობა). მთავრობის კრება მოხდა და იქაც მოისმინეს ეს განცხადება (ხმაურობა. ლ. შენგელაია: ტყუილია!).

თავმჯდომარე: დაწყნარდით, თუ შეიძლებოდეს! (ხმაურობა). ბ. გობეჩია, დაწყნარდით! არის წინადადება, რომ საბიუჯეტო დებატები გაიმართოს ოთხშაბათს და ხუთშაბათს ჩვეულებრივ საათებში, მხოლოდ სამშაბათის და პარასკევის სხდომები ძალაში რჩება. ვინ არის ამის წინააღმდეგი! მიღებულია. სხდომა დახურული გახლავთ.

სხდომა იხურება 3 ს. 10 წ.

საქართველოს დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(41)

1920 წელი. აგვისტოს 3. ტფილისი. სასახლე.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის ამხანაგი

ს. მდივანი.

მდივნობს დამფუძნებელი კრების მდივანი

კონ. ჯაფარიძე.

სხდომა იწყება შუადღის 12 საათ. და 45 წუთზე.

თავმჯდომარე: სხდომა გახსნილი გახლავთ. მდივანი მოგახსენებთ დღიურ წესრიგს.

მდივანი (კითხულობს).

დღიური წესრიგი:

1. დეკრეტი - დაბა ყაზბეგში გენერალ გიორგი ყაზბეგისაგან მამულის, შენობისა და ინვენტარის შესაძენად 1.100.000 მან. გადადებისა.

2. განგრძობა მსჯელობისა - შრომის ხელშეკრულების კანონ-პროექტის შესახებ.

3. დეკრეტი - ტფილისის და სოხუმის დროებითი საგანგებო სასამართლოს გაუქმებისა.

4. განგრძობა მსჯელობისა - სოციალისტ-რევოლიუციონერთა ფრაქციის მთავრობისადმი შეკითხვის გამო ბორჩალოს მაზრის ადმინისტრაციის თვითნებობისა და უკანონო მოქმედების შესახებ.

5. პირველი (ზოგადი) განხილვა კანონ-პროექტისა - ახალქალაქის 50 საწოლიანი და ახალქალაქის მაზრის სოფ. ბარალეთის, ოკამოსა და გარელოვკის ამბულატორიის შტატისა და ხარჯთ-აღრიცხვის დამტკიცებისა.

6. დეკრეტი - დაჭრილ-დასახიჩრებულთა ოჯახების უზრუნველყოფისათვის 5.000.000 მან. გადადებისა.

7. დეკრეტი - ქ. ფოთის რადიო სადგურისათვის შენობის ასაგებად 1 მილ. მან. გადადებისა.

8. დეკრეტი - ქ. გუდაუთის თვითმმართველობისათვის 500.000 მან. სესხის მიცემისა.

9. დეკრეტი - კულტურული მამულების ყოფილ მესაკუთრეთათვის ჩამორთმეული ინვენტარის საფასურის ასანაზღაურებლად 97.698 მან. და 55 კაპ. გადადებისა.

10. დეკრეტი - ტფილისის აბანოების ყოფილ მესაკუთრეთა დასაკმაყოფილებლად და ანანოვისათვის ჩამორთმეული „ვარციხის“ ინვენტარისა და ღვინის საფასურის ასანაზღაურებლად 2.172.409 მან. და 27 კაპ. გადადებისა.

11. დეკრეტი - კახეთის რკინის გზის საზოგადოებისათვის 10.000.000 მან. სესხის მიცემისა.

12. დეკრეტი - პოლონეთს გასამგზავრებელი მისიის საჭიროებისათვის 3.000.000 მან. გადადებისა.

13. დეკრეტი - ქ. გორის თვითმმართველობისათვის 3.000.000 მან. სესხის მიცემისა.

14. დეკრეტი - ქ. სოხუმის თვითმმართველობისათვის 4.000.000 მან. სესხის მიცემისა.

15. დეკრეტი - სენატორების და სენატის საპროკურორო ნაწილის თანამდებობის პირთა ჯამაგირის მომატებისა.

16. დეკრეტი - თავდაცვის ფონდისათვის 400.000.000 მან. გადადებისა.

17. დეკრეტი - ქ. ხაშურის თვითმმართველობისათვის 2.000.000 მან. სესხის მიცემისა.

18. დეკრეტი - გორის მაზრის ერობისათვის 20.000.000 მან. სესხის მიცემისა.

19. დეკრეტი - ქ. გორის თვითმმართველობისათვის 14.400.000 მან. სესხის მიცემისა.

თავმჯდომარე: ვის სურს სიტყვა დღიური წესრიგის შესახებ? სიტყვა არავის არ სურს. ვინ არის წინააღმდეგი? წინააღმდეგი არავინ არის. მაშასადამე, დღის წესრიგი მიღებულია. გადავიდეთ დღის წესრიგზე. პირველი საკითხი არის (კითხულობს). სიტყვა ეკუთვნის მომხსენებელს ბ. იმნაიშვილს.

1. დეკრეტი დაბა ყაზბეგში გენ. ყაზბეგისაგან მამულის, შენობებისა და ინვენტარის შესაძენად 1.100.000 მან. გადადებისა.

ნ. იმნაიშვილი (მომხს.): აქ გახლავთ წარმოდგენილი შუამდგომლობა სამხედრო მინისტრისა, რომ მას გაეხსნას კრედიტი ერთ მილიონ ასი ათასი მანეთი იმ მამულის და სახლის შესაძენად, რომელიც ეკუთვნის ბ. ყაზბეგს და რომელიც მდებარეობს დაბა ყაზბეგში. ეს სახლი საჭირო არის იქ ჯარის დასაბინავებლად. ეს პროექტი სამხედრო კომისიაში იყო განხილული და მიღებული, აგრეთვე მიღებული იყო საფინანსო კომისიის მიერ. სახელმწიფო კონტროლის და ფინანსთა მინისტრისაგანაც დადებითი დასკვნა არის ამ დეკრეტთან დართული. შემდგარი იყო კომისია, რომელმაც შეაფასა სახლი და მამული და ის თანხა, რომელიც არის აღნიშნული - 1.100.000 მანეთი, სამართლიანად იცნო ამ მიზნისთვის და შუამდგომლობს თქვენს წინაშე, რომ დეკრეტი იქნეს მიღებული.

თავმჯდომარე: ვის სურს სიტყვა საზოგადო მსჯელობისათვის? სიტყვა ეკუთვნის დამფუძნებელი კრების წევრს ბ. შენგელაიას.

ლეო შენგელაია (ს.-რ.): მე მინდა ფრაქციის სახელით განვაცხადო მხოლოდ. აქ რამოდენიმე ანალოგიური პროექტი არის წარმოდგენილი. ჩვენი გაგებით, ასეთი ქონება სავსებით ხალხს ეკუთვნის და საჭირო არ არის ამისთვის ფული გავიღოთ. ჩვენ, რა თქმა უნდა, წინააღმდეგ მივცემთ ხმას ამ დეკრეტს.

თავმჯდომარე: საზოგადო მსჯელობისათვის სიტყვა არავის არ სურს. სიტყვა ეკუთვნის მომხსენებელს.

ნ. იმნაიშვილი (მომხს.): მოგეხსენებათ, ყაზბეგი ისეთი პუნქტი არის ჩვენი რესპუბლიკისათვის, სადაც მუდამ სადარაჯო რაზმი უნდა იდგეს. ამ რაზმს საერთოდ მუდმივი ბინა არ აქვს, იქ კი არის შესაფერისად მოწყობილი ბინა, სახლ-კარი (ჩხენკელი: ღირებულებით 5-ჯერ მეტი!), რომელიც გამოსადეგი არის. ჩვენს ხაზინას, რესპუბლიკას, თავისი ხარჯით უნდა აეშენებინა ჯარისთვის სადგომი, რომელიც დაუჯდებოდა ხუთჯერ მეტი, ვიდრე ის თანხა, რომელიც არის გამოთხოვილი. რომ ეს ყოფილიყო ხელახლა ასაშენებელი, პატივცემული ბ. შენგელაია ალბად წინააღმდეგი არ იქნებოდა, რომ საჭირო თანხა ყოფილიყო გაღებული ამისთვის. რომელი გზა არის საუკეთესო და უფრო ხელსაყრელი - ის, რომ ავაგოთ ახალი შენობა, თუ უკვე დამზადებული შევიძინოთ ხელსაყრელ პირობებში? ასე დაისვა საკითხი, როდესაც საფინანსო-საბიუჯეტო კომისიას ქონდა მსჯელობა ამის შესახებ. ღირებულება სახლისა, ეზოსი და მისი მოწყობილობისა გაცილებით უფრო მეტი უნდა იყოს, ვიდრე არის აღნიშნული. თუ სახლის პატრონი დასთანხმდა ამ თანხას, ეს იმას მიეწერება, რომ ის არის დამსახურებული საზოგადო მოღვაწე და არ შესდგა იმ თვალსაზრისზე, რომ ევაჭროს ხაზინას. და როგორც საქმიდანა სჩანს, იმ ფასებს დასთანხმდა, როგორც კომისიამ შეაფასა. და თუ კერძო პირი ერთნაირ მსხვერპლს იღებს რესპუბლიკისათვის, ჩემის აზრით, არავის არაფერი არ უნდა ჰქონდეს ამის წინააღმდეგ (შენგელაია: თუ ყიდულობთ, მაშინ ნამდვილი ფასი უნდა მისცეთ!). რაც შეეხება ტყუილად ჩამორთმევის საკითხს, ეს შეიძლება მისაღები იყოს განსაზღვრული სულიერი განწყობილების თვალსაზრისით. მაგრამ იმ პირობებში, რომელშიაც ჩვენ ვიმყოფებით, ეს სამართლიანი არის, მით უმეტეს, რომ ჩვენ ძალიან ხელსაყრელ პირობებში ვიძენთ, ვაძლევთ მხოლოდ 1/10 იმისას, რაც სინამდვილეში ღირს. გენ. ყაზბეგი, როგორც საზოგადო მოღვაწე, უთმობს ამ თავის ქონებას სახელმწიფოს. ამ მხრივ ვმსჯელობდით ჩვენ, როდესაც ეს მივიღეთ საფინანსო კომისიაში.

თავმჯდომარე: ამ რიგად, კამათი დასრულებული არის. კენჭს ვუყრი მუხლობრივ განხილვას. ვინ არის წინააღმდეგი, რომ მუხლობრივ განხილვაზე გადავიდეთ? წინააღმდეგი არის სოც.-რევოლიუციონერთა ფრაქცია. ვინ არის მომხრე? თავი ვინ შეიკავა? მიღებული არის. გთხოვთ წაიკითხოთ.

ნ. იმნაიშვილი (კითხულობს პირველ მუხლს).

თავმჯდომარე: ვინ არის წინააღმდეგი? წინააღმდეგი არის სოც.-რევოლიუციონერთა ფრაქცია. ვინ არის მომხრე? მიღებულია. შემდეგი.

ნ. იმნაიშვილი (კითხულობს მეორე მუხლს).

თავმჯდომარე: ვინ არის მომხრე? ვინ არის წინააღმდეგი? წინააღმდეგი არის სოც.-რევოლიუციონერთა ფრაქცია. მიღებულია. კენჭს ვუყრი დეკრეტს მთლიანად. ვინ არის მომხრე? ვინ არის წინააღმდეგი? თავი ვინ შეიკავა? წინააღმდეგი არის სოც.-რევოლიუციონერთა ფრაქცია. დეკრეტი მიღებული არის.

ვინაიდან წარსულ სხდომაზე აღძრული იყო, რომ საბოლოო ტექსტი მაშინვე ყოფილიყო მიღებული, ამიტომ ვთხოვ სარედაქციო კომისიას, განიხილოს ტექსტი და სხდომის ბოლოს წარმოგვიდგინოს.

შემდეგი საკითხისათვის სიტყვა ეკუთვნის დამფუძნებელი კრების წევრს, ბ. პავლე ბერიშვილს.

2. განგრძობა მსჯელობისა შრომის ხელშეკრულების შესახებ

პავლე ბერიშვილი (ს.-დ.): მოქალაქენო! მე მეგონა, რომ ამ პროექტს მარჯვნიდან და მარცხნიდან სერიოზულ წინააღმდეგობას გაუწევდნენ. საკითხი თვითონ იმდენად დიდია, იმდენად რთულია და იმდენად აინტერესებს მუშათა კლასს და საზოგადოებას ჩვენში, რომ ეს საკითხი ღირსი იყო შესწავლისა და შესწავლილის და დაწერილის გაგებისა და ამ ტრიბუნიდან თქმა იმისა, თუ რას ფიქრობს ესა თუ ის პარტია ამ სერიოზული საკითხის შესახებ. სამწუხაროდ, ჩვენ, მომხრეთ ამ პროექტისა, ვერც ერთი მხრიდან ვერ გავიგეთ სერიოზული კრიტიკა და იმ პარტიებს, რომელნიც შეეცადნენ დაეფასებინათ ეს პროექტი, სერიოზული რამ ეთქვათ, სამაგიერო პროექტი არ წარმოუდგენიათ. უმთავრესი და ვითომ ძლიერი მოსაზრება ამ პროექტის წინააღმდეგ იყო მოყვანილი მარჯვენა სექტორიდან და მე მსურს, გზა და გზა გავარჩიო ბ. ასათიანის აზრები. მაგრამ სანამ ამ მხარეზე გადავიდოდე, მე მინდა ორიოდე სიტყვით შევჩერდე სოც.-რევოლ. და სოც.-ფედ. ორატორების სიტყვებზე (თ. ღლონტი: ჯერ თქვენს თავზე შეჩერდით!). თქვენამდისაც მოვალ, ბ. ღლონტო, და როდესაც თქვენზე შევჩერდები, მოგახსენებთ, თუ რამდენად შეჩერდით თქვენს თავზედ და რამდენად სერიოზული იყო კამათი ამ დიდი საკითხის ირგვლივ. მაგრამ სანამ ჩემი მოსაზრება არ გამომითქვამს, არავითარი საბუთი არ გაქვთ ხელი შემიშალოთ. თქვენი პირველი სიტყვით დაამტკიცეთ თქვენი სრული უვიცობა ამ საკითხში და მთელი თქვენი პარტიის უინტერესობა მუშათა კლასისადმი (ვლასა მგელაძე: შენ აგაშენოს ღმერთმა!). ამხ. შენგელაიამ დაიწყო თავისი სიტყვა იქიდან, რომ სოც.-დემოკრატიას არაფერი არ გაუკეთებია მუშათა კლასისთვის, ძალიან ცოტას აკეთებს და სხვაო.

მაგრამ ამხ. შენგელაიას უნდა მოვახსენო, რომ ჩვენს სოც.-დემოკრატიის და მუშათა შორის არ არის არც საზღვარი და არც განსხვავება. თქვენ ვერ ნახავთ იმ საზღვარს, სად იწყება და სად თავდება სოც.-დემოკრატია, და სად იწყება და სად თავდება მუშათა კლასი. ეს ორი ცნება ჩვენს რესპუბლიკაში სრულიად ერთმანეთთან გადაქსოვილი და მთლიანი არის. და თუ რამე გაკეთდა ჩვენში მუშათა კლასისთვის, ამას აკეთებდა სოც.-დემოკრატია. სხვა რომელიმე პარტიას ჩვენს სინამდვილეში არაფრის გაკეთება არ შეეძლო და აღნიშნული არის, რომ არც ერთი პარტია ჩვენში არ ცდილობს გააკეთოს.

მთავარი მოსაზრება ამხ. შენგელაიასი იყო ის, რომ ჩვენში დღემდის არ დაწერილა ეს კანონი და სხვათა შორის მან აღნიშნა, რომ ეს კანონი არის მუშათა კლასის კონსტიტუციაო. მაგრამ თქვენ იცით, რომ საქართველოში არსებობს დემოკრატიული წყობილება, ხალხის მართვა-გამგეობა, თუმცა დღემდის არ დაწერილა რესპუბლიკანური კონსტიტუცია. შეიძლება ამაშიაც ჩვენს პარტიას დასდოთ ბრალი, რომ ეს კონსტიტუცია არ არის შემუშავებული და დადასტურებული? მაგრამ ჩვენ ვიცით, რომ სოც.-დემოკრატია, რომელმაც ვერ მოასწრო მუშათა კონსტიტუციის დაწერა, აქვს მთელი რიგი დეკრეტებისა და ფაქტიური პირობებისა, სადაც ის კონსტიტუცია, რომელსაც ჩვენ ვამუშავებთ, გატარებული არის ცხოვრებაში. ჩვენ მხოლოდ ფორმალურად ვადასტურებთ კონსტიტუციას, რომელიც არის წარმოდგენილი.

ის მოსაზრება, ვითომ ეს კანონი არის კლასთა შორის ზავი, რასაკვირველია, სრულებით მოკლებულია საფუძველს. თუ თქვენ გგონიათ, რომ ყოველი კანონი არის ზავი, ეს მე არ მესმის.

მე კი მგონია, რომ კანონში მოსჩანს კლასთა ბრძოლა, რომელიც არსებობს რესპუბლიკის, ქვეყნის შიგნით. და თვით ეს კანონი არის მუშათა კლასის ბრძოლის ნაყოფი. რომ ეს ასეა, რომ ეს ბრძოლა სწარმოებს, აშკარაა, რადგან ასე რომ არ იყოს, ეს კანონი არ დაიწერებოდა. ეს კანონი არის თავგამოდებულ კლასთა ბრძოლის ნაყოფი და ამასთანავე არის ის მინდორი, რომელიც ეძლევა მუშათა კლასს კლასთა ბრძოლის გაჩაღებისათვის. აქ არის თავისუფალ კლასთა ბრძოლა და არა ზავი კლასთა შორის. ეს არის სწორედ ის ფარგალი კლასთა ბრძოლისა, რომელიც ჩვენ მიგვაჩნია სრულიად შესაძლებლად კლასთა ბრძოლის ქვეყანაში, დემოკრატიულ რესპუბლიკაში. მაგრამ თუ თქვენ გგონიათ, რომ რევოლვერების სროლა და ხმლის ტრიალი არის საჭირო კლასთა ბრძოლისათვის, შემცდარნი ხართ. ჩვენ ამას არ ვიზიარებთ. ჩვენ ვადგივართ იმ აზრს, რომ კლასთა ბრძოლა არის მშვიდობიანი ბრძოლა და ეს გამოიხატება ჩვენს პროექტში. სამწუხაროდ, ამხ. შენგელაიამ რომ ვერ გაიგო აზრი ამ კანონისა, მისი ღერძი, ვერ ნახა ვერც ერთი საშუალება, რომ გადაეტრიალებინა ჩვენი პროექტი და დაემტკიცებინა, რომ არ ვარგა საფუძველი ამ კანონისა, მან თავი მიანება კანონის წინააღმდეგ ბრძოლას და დაიწყო წვრილმანის ძებნა და ამნაირად დააწვრილმანა ან კანონის დედა-აზრი. მოჰყვა იმას, რომ იქ ეს ნაკლია, ეს წვრილმანი დეფექტი, რომელშიაც შეიძლება ჩვენმა ფრაქციამ შეიტანოს შესწორებები და რომელსაც ამ კანონისთვის არსებითი მნიშვნელობა არ ექნება.

გზა და გზა მან სხვათა შორის უძლიერესი დეფექტები ნახა: კანონში სწერია, რომ ამ კანონის დამრღვევნი დასჯილნი იქნებიანო. მაგრამ ეს დეფექტი არ არის. ეს ასეც უნდა ყოფილიყო. მოიგონეთ ის კანონები, რომელნიც ძველად არსებობდნენ. ძველ კანონებში თქვენ ამოიკითხავთ სხვა და სხვა მუხლებს, რომლებშიაც ვითომც მუშათა ინტერესი არის დაცული. ზოგიერთი მშვენიერი მუხლიც იყო, მაგრამ ყველას შეეძლო დაერღვია ეს კანონი, რადგანაც მას დამცველი არ ჰყავდა და დამრღვევნი არ ისჯებოდენ.

ჩვენ კი გვინდა დავწეროთ ისეთი კანონი, რომელიც არა მარტო კარგი იქნება, არამედ ვინც კი მას დაარღვევს, ის დასჯილ იყოს. აი მაგალითად, მემარჯვენეებს რომ განეცხადებიათ, რომ სასჯელს ნუ შეიტანთო, მაშინ ეს გასაგები იქნებოდა, რადგან ისინი ცდილობენ, რომ ეს კანონი ცუდად დაიწეროს. მაგრამ თქვენ კი გინდათ დაიცვათ მუშათა კლასის ინტერესი და იმავე დროს, როცა ეს კანონი ამ ინტერესს იცავს, თქვენ ითხოვთ, რომ მისი დამრღვევნი არ დაისაჯონ. ჩვენთვის ეს გაუგებარია.

შემდეგი მოსაზრება იყო ის, რომ სოციალ-დემოკრატიამ ეს კანონი მიიღო და წვრილმანებით მისი გაქარწყლება დაიწყოო. მაგალითად, თქვენ მიგაჩნიათ მომაკვდინებელ ცოდვად სოციალისტისთვის ნარდად მუშაობა. ნარდად მუშაობა თავის-თავად ბოროტება არ არის. ამას ამტკიცებს ყველა ქვეყნის ს.-დემოკრატია და მემარცხენე სოციალისტები. ჩვენ არ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ეს არის რეაქციონერობა და არ არის სოციალისტობა. ჩვენ, მართალია, ვებრძვით ამ ფაქტს, ე. წ. პარტიით მუშაობას, მაგრამ გაგება უნდა, რატომ ვებრძვით. ჩვენ ვებრძოდით მაშინ, როცა გარდა ნარდი მუშაობისა, მეპატრონეს სრული საშუალება ჰქონდა მუშათა კლასიდან ოფლი ამოეწურა. მაგრამ დღეს, როდესაც მუშათა კლასი არის სრული კანონმდებელი და სრული პოლიტიკური ბატონი, ისეთი ძალადობა, რომელიც წინად იყო, არსებულ წეს-წყობილებაში მოისპო და ნარდმა მუშაობამ დაჰკარგა ძველი ხასიათი. ამას შეიძლება ზოგიერთ შემთხვევაში ჰქონდეს უარყოფითი მხარე, მაგრამ ზოგიერთში დადებითი. ასე იქცევიან თქვენი ამხანაგები ჩრდილოეთში და ისინი არ არიან უგნური ხალხი.

მაშინ ჩვენ იმიტომ გვეშინოდა ნარდი მუშაობის, რომ მაშინ ბევრი მზადდებოდა და ეს მუშათა კლასს უმუშევრობით ემუქრებოდა, რადგან ბაზარზე საქონელი ძლიერ ბევრი იქნებოდა. მაგრამ დღეს არ არის ასეთი პირობები. ჩვენ დღეს დაინტერესებული ვართ, რომ რაც შეიძლება მეტი სიმდიდრე იქნეს ქვეყანაში (შენგელაია: 12 საათის სამუშაო დღე შემოიღეთ!). იქნება ეგეც შემოვიღოთ. იქ, სადაც მუშები არაფერს არ ქმნიან, ცხადია, არაფერში წილი არ დაედებათ. მაგრამ მუშათა კლასს თუ ექნება სრული გარანტია, რომ დაცული იქნება მისი კლასიური ღირსება, პიროვნება და მოქალაქეობრიობა, იქ ეს წესი სრულიად მისაღებია. ჩვენ ეს დაგვიმტკიცა ახლო წარსულმა. მაგრამ მგონია, ეს თქვენ არ გინდათ (ხოჭოლავა: მუშათა ყრილობამ გამოიტანა ასეთი დადგენილება. ღლონტი: რომელმა ყრილობამ?). მე მგონია, ძახილი იმისა, რომ მუშათა კლასმა არ იცოდა და მე ვიცოდი, ეს ცოტა უხერხულია. მუშათა კლასმა თვითონ უკეთ იცის თავისი საქმე, ვიდრე ვინმე სხვამ.

შემდეგი დეფექტი ამ კანონისა ის არის, რომ მუშებს არ ეძლევა სრული უფლება, რომ ქარხნებში წესრიგი თვითონ შექმნას. მუშათა კლასს მაშინ ჰქონდა ეს აზრი, როცა ჯერ კიდევ არ იყო შრომის რეგლამენტაცია; როცა არ იყო კანონმდებლობა, რომელიც მრეწველთათვის სავალდებულო ყოფილიყო და „ხაზეინების“ თვითნებობისათვის ერთნაირი საზღვარი დაედვა. ეს კანონი კი სავსებით იცავს მუშათა კლასის ინტერესებს და იგი თვით მუშათა ორგანიზაციებმა უნდა დაიცვან, რომ დარღვეული არ იქნეს. მაგრამ გარდა ამისა, ჩვენ გვაქვს შიგ ჩართული მრავალი მოსაზრებანი, რომ ჩვენ ისე არ ვიძახოთ, როგორც ესერები იძახიან. შინაგან განკარგულებასაც დიდი მნიშვნელობა აქვს მრეწველობისათვის. ჩვენ ვიცით, რომ იყო დასმული კითხვა და გადაწყვეტილი, როგორც ამხ. ლეოს სურდა. მისი გამეორება ახლა კიდევ არ არის საჭირო, რადგან არა ერთხელ იყო გამეორებული.

მე მხოლოდ ერთი დარგიდან მოგიყვანთ მაგალითს. ჩვენ გვაქვს მამულები. იცით, რომ მამულებს თავის დროზე უნდა დამუშავება. წარმოიდგინეთ, რომ ერთ მშვენიერ დღეს ამ პატარა ჯგუფმა, რომელიც ხელმძღვანელობს არა რესპუბლიკის ინტერესებით, გადასწყვიტა, რაკი 8 საათის სამუშაო დღე გვაქვს, დილით და საღამოთი, როდესაც სიგრილეა, ვიმუშაოთ ჩვენს საკუთარ მამულში; ხოლო შუადღისას, როდესაც ცხელა, სახაზინო მამულშიო. შეიძლება ისეთი პირობები, რომ ისინი მართლაც ასე მოიქცევიან და რამდენიმე წლის განმავლობაში სრულიად მოისპობა ეს სახელმწიფო მეურნეობა, რაიცა ზიანს მოუტანს მუშათა კლასს.

ამიტომ ჩვენ გვგონია, რომ მუშათა კლასის ინტერესებთან ერთად დაცული უნდა იყოს მეურნეობის ინტერესიც. ამავე დროს თვითნებობას ადგილი არ უნდა ექნეს. ასეთ საშუალებად კანონი იძლევა სავსებით. იმათ, ვინც ამ პროექტის წინააღმდეგ ლაპარაკობენ, ურჩევნიათ კარგად გაიგონ იგი და ნაკლები სპეკულაცია გასწიონ მუშათა კლასის ინტერესით.

შემდეგი ორატორი ბ. ღლონტი ბრძანდებოდა. იმან დაიწყო თავისი სიტყვა იმით, რომ მუშათა კლასმა დიდი ინდიფერენტიზმი გამოიჩინა ამ კანონისადმიო. სად გაიგო მან ეს, რომელმა პროფესიონალურმა ორგანიზაციამ გადასცა, ან ვინ მიანდო მას ამის თქმა? მე ვაცხადებ, რომ მას შემდეგ, რაც ეს პროექტი დაწერილია, აზრი ტრიალებს ამ კანონის ირგვლივ. მთელი ორი წლის განმავლობაში ორგანიზაციები აშენებდა ამ პროექტს, და თუ დღეს ისინი დემონსტრაციებს და მანიფესტაციებს არ მართავენ, იმიტომ რომ მათ იციან, რომ ეს საქმე საიმედო პირთა ხელშია (ტაში).

მე ვეტყვი ოპოზიციის ორატორებს, რომ სანამ ისინი ასეთ აზრებს მოიყვანდენ, უკეთესი იქნება ერობების და ქალაქების მოსამსახურეთა ყრილობების დადგენილებებს გაეცნონ. ისინი გაიგებენ, რომ ინდიფერენტიზმი ამ კანონისადმი სრულებით არ ყოფილა, პირიქით, იყო ბრძოლა მის ირგვლივ.

შემდეგ ბ. ღლონტმა განაცხადა, აქ მე ვერ ვხედავ მუშათა წარმომადგენლებსო. საიდან გაიგო მან ეს? მე თვითონ პროფესიონალური კავშირების წარმომადგენელი ვარ და საქართველოს მუშათა კლასის ცენტრალური კომიტეტის წევრი (ღლონტი: მენშევიკების და არა მუშათა კლასის!). აქ ჩემს გარდა არის რამდენიმე ამხანაგი, რომელნიც აქტიურად მუშაობს (ასათიანი: რატომ ფედერალისტების მუშათა წარმომადგენელნი არ არიან აქ?). სამწუხაროდ, ფედერალისტები არ არიან (თევზაია: თედო პროლეტარია!). მე ვიცი, რომ მუშათა კლასის წარმომადგენელნი, მუშათა კლასის მიერ არჩეული, ამ ზალაში ძალიან ბევრია. თქვენ თუ გგონიათ, რომ მარტო პერანგისა და ბლუზის ამარა ვინც არის, ის არის მუშათა წარმომადგენელი. ასეთი აქ არ არის. შეიძლება ინტელიგენტი იყო, მაგრამ მუშათა წარმომადგენელი კი იყო. მაგრამ შეიძლება ბოსიაკი იყო, მაგრამ არ იყო მუშათა წარმომადგენელი (ტაში). ამიტომ სანამ მუშათა კლასს არ მიუნდვია თედო ღლონტისთვის წარმომადგენლობა და ლაპარაკი, მისი სახელით კეთილ ინებოს, ნუ ილაპარაკებს (მგელაძე: ბოსიაკების სახელით ილაპარაკოს, რუსეთში რომ არიან!). შემდეგი მისი შენიშვნა - ეს კანონი ბურჟუაზიული არისო. რაში გამოიხატება ეს? შეიძლება თედო ღლონტმა მოგვინახოს დედამიწის ზურგზე ისეთი ქვეყანა, სადაც უკეთესი კანონი იყოს, ვიდრე აქა (ასათიანი: რუსეთშია უკეთესი!). ნება გვიბოძეთ და დაასახელეთ. სანამ ასეთი კანონი არ არსებობს დედამიწის ზურგზე, არ გაქვთ უფლება ილაპარაკოთ, რომ ეს იყოს უვარგისი კანონი.

ევროპაში მუშათა საკითხის ირგვლივ ბრძოლა არისო, განაცხადა აქ ბ. ასათიანმა. ჩვენ ვიცით, რომ რაც მუშათა კლასი არსებობს, მუშათა საკითხის შესახებ ბრძოლაც არის, მაგრამ ჩვენთვის ეს არ არის საინტერესო. ჩვენთვის საინტერესოა, თუ რა როლს თამაშობდა ამ ბრძოლაში ის კლასი, ის ჯგუფი, რომელსაც აქ ასათიანი წარმოადგენს. ვის იცავდა ის? იცავდა თუ არა ის მეურნეობას, მრეწველობას, მუშათა კლასს და სხვა. ასათიანმა გვითხრა: თქვენ, სოც.-დემოკრატები, არაფერს არ აკეთებდით მრეწველობისათვის, წარმოებისათვისო. მე, როგორც გამიგია, ალ. ასათიანი ერთ დროს სოც.-დემოკრატი უნდა ყოფილიყო და მას უნდა სცოდნოდა, რომ სოც.-დემოკრატია, დღიდან მისი არსებობისა, თავისი მოქმედების და პროგრამის საფუძვლად წარმოების მრეწველობის განვითარებას აღიარებდა და მასზე ეყრდნობოდა ის. დაგვისახელოს ბ. ასათიანმა ისეთი სოც.-დემოკრატია რომელიმე ქვეყანაში, რომელიც არ იცავდა მრეწველობის, მეურნეობის და საერთოდ, წარმოების განვითარებას. ასეთი სოც.-დემოკრატია დედამიწის ზურგზე არ ყოფილა. ის ყოველთვის იცავდა მეურნეობას, მრეწველობას. მაგრამ ამასთანავე ერთად ჩვენ ვიცით, თუ როგორ იცავდა ბურჟუაზია მრეწველობას. ჩვენ ვიცით, რომ ბურჟუაზია მრეწველობა-წარმოების განვითარებას ასაღებდა თავის ეგოისტურ კლასობრივ ნაციონალურ ინტერესად, ხან მეურნეობის ინტერესით ის ჩაითრევდა მთელ ერს, ხალხს ომის ორომტრიალში. ასე იქცეოდა ევროპის ბურჟუაზია და ასე იქცევით თქვენც (ასათიანი: პროლეტარიატი?). პროლეტარიატი რომ ასე არ იქცევა, ამას ჩვენ ვამტკიცებთ ჩვენი ყოველდღიური მუშაობით, მაგრამ თქვენი ჯგუფები რას აკეთებენ ამ დროს სპეკულიაციის გარდა? (ასათიანი: რატომ თქვენ არ მოჰკიდეთ მრეწველობას ხელი?). იქ, სადაც ჩვენ მოვკიდეთ საქმეს ხელი, წარმოება ფეხზე დგება (ასათიანი: რა გააკეთეთ მერე!). თქვენ მიერ ასეულ წლობით ომით დანგრეულს ამ ერთ წელში როგორ ავაშენებდით? (მაჭავარიანი: სპეკულიაცია არის თქვენი შრომის ნაყოფი!). ჩვენ ვშრომობთ და თქვენ კი არა, უბედურება სწორედ ამაშია. თქვენთვის მრეწველობა-მეურნეობა ომების საგანი იყო. თქვენთვის მეურნეობა, როგორც კულტურის, ერის აყვავების საგანი, იქ არ ყოფილა. როგორი იყო მუშათა კანონმდებლობა მაშინ, როცა მუშათა კლასი მიჭყლეტილი იყო ბურჟუაზიის ფეხით და ჩექმებით? - სანამ მუშათა კლასი, როგორც პოლიტიკური ძალა, ორგანიზაციულად შეკავშირებული არ გამოვიდა საზოგადოებრივ ასპარეზზე, ჩვენ ვიცით, თუ როგორ ჯოჯოხეთურ პირობებში იმყოფებოდა ის (მუშათა კლასი). ჩვენ ვიცით, თუ როგორ იცავდით თქვენ მუშათა კლასს მის წინააღმდეგ მიმართულ უსამართლობის წინააღმდეგ. თქვენ ალბათ იცით, თუ როგორი იყო მუშათა კლასის მდგომარეობა იქ, სადაც თქვენ ძლიერი იყავით (ასათიანი: მაგალითად, ამერიკაში!). თქვენ უნდა იცოდეთ, ბ. ასათიანო, რომ იქ მუშათა ორგანიზაცია ძლიერია (ასათიანი: სანამ მუშათა ორგანიზაცია ძლიერი არ იყო, მანამ მუშათა მდგომარეობა გაცილებით უკეთესი იყო!). თქვენ მაგას სერიოზულად ლაპარაკობთ? თუ სერიოზულად ლაპარაკობთ, მაშინ წაკითხული გექნებათ, ან წაიკითხეთ თქვენივე იდეოლოგების წიგნები და იქ დაინახავთ, თუ რა მდგომარეობაში იყო მუშათა კლასი საფრანგეთში, ინგლისში და სხვაგან. ილიუსტრაცია გინდათ? ბავშვები მზეს აღარ ხედავდნენ, აუარებელი მუშები ერთად იწვნენ ლოგინზე, მუშები ფიზიკურად ნადგურდებოდნენ. თქვენ კი ზრდიდით ქონებას თქვენი ჯიბისათვის და მუშათა კლასი იმ ზომამდე მიიყვანეთ, რომ სალდათად აღარ ვარგოდნენ. და როგორ გგონიათ თქვენ, მუშათა კანონმდებლობა დაიწყო ბურჟუაზიის კეთილი, უმანკო სურვილებით? - სრულიადაც არა. როდესაც პარლამენტებში თქვენი ამხანაგები გამოდიოდნენ მუშათა დასაცავად, იქ აცხადებდნენ, რომ მუშათა კლასი არ ვარგა, სამშობლოს დასაცავად ის ცუდი ჯარისკაცია, და რომ სამშობლო დაუცველად არ დარჩეს, საჭიროა შრომის დაცვაო. აი, რა თვალსაზრისით და მიზნით დაიწყეს მუშათა კანონმდებლობა (ასათიანი: მოსკოვში ნახავთ, რომელი პოლიტიკა სჯობია!). ჩვენ ვიცით ორი ბოლშევიზმი: ერთი, რომელიც არავითარ ანგარიშს არ უწევდა არც მრეწველობას და არც მეურნეობას - ეს იყო ბურჟუაზია და მეორე, რომელმაც ყველაფერი დაანგრია, გაანადგურა. ბოლშევიზმი ვერც მარჯვნივ და ვერც მარცხნივ ვერ იხეირებს. მარჯვნივ ბურჟუაზიამ დაანგრია ქვეყანა და მარცხნივ ბოლშევიზმმა მოათავა ეს დანგრევა (ასათიანი: საფრანგეთში არაფერი დანგრეულა!). თუ თქვენ მართლა სერიოზულად გგონიათ, რომ ინგლისში, საფრანგეთში წარმოება ცოცხალია, ამობრძანდით ამ ტრიბუნაზე და დაამტკიცეთ, რომ იქ მეურნეობა გამაგრებულია. ჩვენ ვიცით, რომ თქვენ თქვენი ჯგუფობრივი ინტერესებისათვის საფრთხეში ჩააგდეთ მეურნეობა (ხოჭოლავა: ამით რა გააკეთეს, კაცო!). (თევზაია: ამათ სულიერ ძმებმა მოიმოქმედეს ეს!). ორში ერთი: ან ის დანაშაული, რომელიც ჩაიდინა ევროპის ბურჟუაზიამ, უნდა გაინაწილოთ, ან და უნდა სთქვათ, რომ თქვენ დანაშაული არ ხართ და მაშინ უარი უნდა სთქვათ თავის თავზე (მაჭავარიანი: მაშ თქვენ გაინაწილეთ მოსკოვის დანაშაული!). ჩვენ ვებრძვით მოსკოვის შედეგებს. ჩვენ ლაჩრობა მუშათა კლასისა არსად არ გვინახავს. თქვენ კი არსად არ გვინახავხართ ბრძოლის ველზე (ასათიანი: თუ საჭიროებამ მოითხოვა, ჩვენც გამოვალთ!).

თქვენი კანონი მერყევიაო, მაგრამ ყველა მისი არგუმენტები ამტკიცებდენ, რომ ეს კანონი მერყევი არ ყოფილა და ამიტომაც იყო, რომ მისი დანგრევა ვერ შესძლო. ჩვენ გვებრძვიან მარჯვნითაც და მარცხნითაც და ეს გარემოება სწორედ იმას ამტკიცებს, რომ ჩვენი კანონი კარგი ყოფილა. ჩვენ ვამბობთ, რომ ამ კანონით სრულიად დაცული არის მეურნეობის და მრეწველობის ინტერესები, დაცული არის მინიმუმი მუშათა კლასისა, რომელიც მას უნდა ჰქონდეს. მაგრამ თუ თქვენ გინდათ მეურნეობის ინტერესი ანაცვალოთ ჯგუფურ ინტერესებს, არ დაგეთანხმებით.

მუშათა კლასს აქვს დიდი მოვალეობა. ის გრძნობს თავისი მოვალეობის მთელ სიმძიმეს და მას უნდა ჰქონდეს ყველა ის უფლებები, რომელიც აუცილებელია წარმოების განვითარებისათვის.

შემდეგ სთქვა: პროფესიონალური კავშირების მდგომარეობა, რომელიც იყო კავშირებში დღემდე, ძალაში რჩებაო. შეიძლება პროფესიონალურ კავშირებს ჰქონდეთ დეფექტები, შეცდომები, მაგრამ განა აქ ვადასტურებთ, ვაკანონებთ ამ დეფექტებს? სრულიადაც არა. პროფესიონალურ კავშირებს კი უნდა მიეცეს ის, რის მიცემა აუცილებელი არის. თქვენ რომ სწერდეთ და იმუშავებდეთ კანონს, განა გამოიჩენდით მრეწველობისადმი ისეთ ლოიალობას და მიუდგომლობას, როგორიც ჩვენ გამოვიჩინეთ? მე მგონია, არა. თქვენ რომ სწერდეთ კანონებს, მაშინ ის იქნება არა ხალხის, ერის საკეთილდღეოდ, არამედ ვიწრო ჯგუფისათვის, რომელიც მხოლოდ თავის ქონების ზრდაზე ფიქრობს (ი. მაჭავარიანი: ცუდი აზრისა ყოფილხართ ჩვენზე!). თქვენ არც წინეთ და არც ახლა გაგიკეთებიათ რამე და არც წაგიხდენიათ. ჩვენ აქ ვლაპარაკობთ თქვენს უფროს ამხანაგებზე ევროპაში, რომელთა პოლიტიკაში პასუხისმგებელი ხართ (ასათიანი: როგორია თქვენი მუშების მდგომარეობა ევროპაში, სადაც ბურჟუაზია მაგარია?). თქვენ აბსტრაქტიულად ნუ ადარებთ. თქვენ უნდა შეადაროთ ინგლისის მრეწველობა და მუშათა მდგომარეობა და ჩვენი მრეწველობა და მუშათა მდგომარეობა (ი. მაჭავარიანი: ჩვენმა სულიერმა ამხანაგებმა შექმნეს ევროპის კულტურა, თქვენმა კი მოსკოვის. რომელი სჯობია? ასათიანი: თქვენ კი ბონებსა ბეჭდავთ!). ჩვენ ბონებსაც ვბეჭდავთ და სხვასაც ვაკეთებთ, თქვენ კი ბონების ბეჭდვაც არ შეგიძლიათ. ამიტომ ჩვენ ვამბობთ, რომ ამის თქმა და საყვედური მუშათა კლასისადმი ისეთი უმადურობა და უზრდელობა იქნება, რომელიც მიუტევებელია. რაც გააკეთა ჩვენმა მუშათა კლასმა, ამის დანახვა ყველას შეუძლიან. ყველაფერი ის, რაც დღემდე გაკეთებულა ჩვენი რესპუბლიკის აღმშენებლობის საქმეში და ის გარემოება, რომ თქვენ ეხლა თავისუფლად სხედხართ აქ, ეს იმ ორგანიზაციების საქმიანობის შედეგია, რომელსაც მუშათა კლასი უდგია სათავეში. ნუ თუ ის მუშათა კლასი, რომელიც თავისი შვილებით დახვდა სიკვდილს, უმადურობის ღირსია? (ხმა: პარტია სახელმწიფო არ არის!). აქ ილაპარაკეს მუშათა კლასზე და მის დიქტატურაზე. ჩვენი მუშათა კლასი უმრავლესობის დიქტატურას იცავს და ნურას უკაცრავად, თუ ამ დიქტატურას თქვენ არ დაგითმობთ. აქ რომ მართლა დიქტატურა იყოს, თქვენ აქ არ იქნებით და ვერ ისარგებლებთ იმ მდგომარეობით, რომელიც ჩვენში მუშათა კლასმა შექმნა. თქვენ რომ ჩვენს მდგომარეობაში იყოთ და ძალა-უფლება თქვენ ხელში იყოს, ჩვენ აქ არ ვიქნებოდით.

შემდეგ აქ ილაპარაკეს 8 საათის სამუშაო დროზე. სამწუხაროდ, ამის შესახებ არსებითად არაფერი არ უთქვამთ. თქვენ ერთი რამ უნდა დაგემტკიცებინათ - ის, რომ რვა საათის განმავლობაში არ შეიძლება ამოწურვა მასის მთელი ენერგიისა... (ალ. ასათიანი: ვინ ამოგაწურვინებთ!). თქვენ რომ მოგანდოთ, სისხლს ამოწოვთ. თქვენ უნდა დაგემტკიცებინათ მიუდგომელ მეცნიერულ საბუთებით იმის წინააღმდეგი, რომ რვა საათის სამუშაო დრო მუშაობის მაქსიმალური დრო არ არის. მეცნიერები ამტკიცებენ, რომ რვა საათის სამუშაო დრო სრულიად საკმაოა მუშის ენერგიის ამოწურვისათვის (თ. ღლონტი: ვინ ამბობს მაგას? ერთი მაგალითი მოიყვანეთ! ხმაურობა).

თავმჯდომარე: მე მინდა მოვაგონო დამფუძნებელ კრებას, რომ სიტყვა ბერიშვილს ეკუთვნის!

პ. ბერიშვილი: თქვენი საბუთი არ საბუთობს. თქვენ უნდა დაგემტკიცებინათ, რომ რვა საათის სამუშაო დრო არის ის მინიმუმი, რომელშიაც არ შეიძლება ფიზიკური ენერგიის ამოწურვა. რვა საათის შემდეგ გაგრძელება მუშაობისა მართალია, ზოგიერთ შემთხვევაში გაამრავლებს შრომის ნაყოფს, მაგრამ საკითხია: რამდენად ხანგრძლივად შესძლებს თუ არა მუშა მომავალშიაც იმავ ძალით და ენერგიით განაგრძოს სიმდიდრის შექმნა? ამ შემთხვევაში არსებობს ორი ხაზი, ორი მიმდინარეობა: ერთი ბურჟუაზიული, რომელიც წურავს მუშის სისხლს და ყურადღებას არ აქცევს მუშის ფიზიკურ მდგომარეობას; და მეორე მიმდინარეობის აზრია, რომ რაც შეიძლება ნაკლები სისხლის ამოწურვით მეტი სიმდიდრე შექმნას - ტეხნიკის გაძლიერებით და გაუმჯობესებით. თქვენ ყველა ქვეყნის ბურჟუაზიული ჯგუფები ტეხნიკის გაუმჯობესებაზე უარს ამბობთ, მაგრამ მუშათა კლასი დარწმუნებულია, რომ რვა საათის სამუშაო დრო იმპულსია შრომის ნაყოფიერებისა, და ტეხნიკის განვითარებასთან ერთად გაიზრდება შრომის ნაყოფიერება და ინტენსიობა. ამ მოსაზრებით უარყოფს იგი აზიურ მეთოდს სისხლის ამოწურვისას. აზიური მეთოდი ისეთია, რომელიც სწურავს მუშის ენერგიას და ჩვენ წინააღმდეგი ვართ ამ მეთოდისა და მომხრენი ვართ იმ მეთოდისა, რომელიც ცდილობს ნაკლები სამუშაო დროს საშუალებით მეტი შრომის ნაყოფის შექმნას და ტეხნიკის განვითარებით მრეწველობის დაბალი საფეხურიდან მაღალ საფეხურზე აყვანას. ჩვენ ვამბობთ, რომ ტეხნიკის გაუმჯობესებით უნდა გავანაყოფიეროთ შრომა (ხმა: გააუმჯობესეთ ტეხნიკა?). ეხლა რომ არ არის გაუმჯობესებული, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ მომავალში არ გავაუმჯობესებთ. ჩვენ არ გვინდა, რომ უდიერად იქმნას ამოწურული მუშათა ენერგია და ამიტომ ჩვენ ვადგივართ მეორე მეთოდს, პრინციპს და თქვენ რომელი გირჩევნიათ? რასაკვირველია, თქვენ, ჩამორჩენილი ქვეყნის ბურჟუაზია, არჩევთ დამონავების მეთოდს, აზიურ მეთოდს. ჩვენ კი გვინდა, რომ დაცულ იქმნას ტენდენცია მუშათა კლასის ენერგიის შენახვისა და მეურნეობის განვითარებისა. და სანამ ჩვენ გვექნება ძალა-უფლება, არ მოგცემთ საშუალებას, რომ მომართოთ, ამ აზიურ მეთოდს. ბ. ასათიანმა მთელი თავისი სიტყვის რეზიუმე დაათავა იმით, რომ სთქვა: მარქსმა შექმნა ბურჟუაზია და კაპიტალისტები და დაამტკიცა, რომ ეს კანონი ბურჟუაზიის სასარგებლოდ უნდა შეიცვალოსო, რადგან თუ ძლიერი იქნება ბურჟუაზია, ძლიერი იქნება პროლეტარიატიცო. ჩვენც გეთანხმებით ამაში: თუ სიტყვას შეცვლით, თუ ბურჟუაზიული ქვეყნის მეურნეობა ძლიერი იქნება, მით უფრო ძლიერი იქნება მუშათა კლასი. მაგრამ ამის წარმომადგენელნი თქვენ არა ხართ. თქვენი მესაფლავენი და მემკვიდრენი უკვე მოვიდნენ - ესენი არიან ერობები და ქალაქები. და რამდენად ეს ერობები და ქალაქები ძლიერნი იქნებიან და შექმნიან ძლიერ მეურნეობას, მით უფრო ძლიერი იქნება მუშათა კლასი. მთელი პოლიტიკა მუშათა კლასისა აქეთკენ არის მიმართული.

ბ. ასათიანმა იმით დაიწყო თვისი მტკიცება, რომ აუცილებელია შრომის თავისუფლებაო. მაგრამ შრომის თავისუფლება, უკეთ რომ ვსთქვათ, თვითნებობა, უკვე უარყოფილი არის იმ ჯგუფის და იმ კლასის მიერ, რომლის წარმომადგენელნი თქვენა ხართ. თქვენი ევროპიელი ამხანაგები არ ამბობენ, რომ შრომა თავისუფალი უნდა იყოსო. ყველა ქვეყანაში არის რეგლამენტაცია. მხოლოდ იქ, სადაც მუშათა კლასი ძლიერია, იქ უფრო მტკიცედ არის დაცული მისი ინტერესები. იქ კი, სადაც თქვენ ბატონობთ, სუსტად არის დაცული მუშათა ინტერესები. თქვენ, რასაკვირველია, არ შეგიძლიანთ მოიყვანოთ ის აზრი, რომელიც დამარცხდა და რომელიც უარყოფილი არის თქვენი უფროსი ამხანაგების მიერ. თქვენ გგონიათ, რომ შრომის თავისუფლება შტრეიკბეხერობის თავისუფლებას ნიშნავს და მუშათა კლასი ამას ვერ დაუშვებს, რომ თქვენი ჯგუფური ინტერესებისთვის მრეწველობა დაღუპოს. თქვენ შემდეგ მოიყვანეთ საბუთი, რომ ევროპაში მუშათა კანონმდებლობა უცებ არ აღმოცენებულა. მართლაც, ევროპაში მუშათა კანონმდებლობამ დიდი გასაჭირი გაიარა. იქ, სადაც მუშათა კლასი ნელ-ნელა ფეხს იკიდებს, აიძულა სახელმწიფო, რომ სეპარატიულად მუშათა კანონები დაეწერა. ჯერ ერთ პოზიციას ათმობინებდა მუშათა კლასი, შემდეგ მეორეს და ასე. ამიტომ იყო, რომ მუშათა კლასმა განსაზღვრული ფაზისები გაიარა. მაგრამ ჩვენდა საბედნიეროდ მუშათა კლასმა ეს ფაზისები არ გაიარა. ჩვენმა დემოკრატიამ პირდაპირ იგდო ხელში ძალა-უფლება და ამან მოგვცა საშუალება, რომ მუშათა კანონმდებლობას არ გაეარა ის ფაზისები, რომლებიც ევროპის მუშათა კლასმა განვლო. ჩვენ გვინდა, რომ მუშათა უფლებები შეფარდებულ იქმნას მუშათა კლასის ინტერესებთან. ის გაჭირვება, რომელიც განვლო ევროპის მუშათა კანონმდებლობამ დასავლეთ ევროპაში, ჩვენგან განვლილი არ ყოფილა და ამან მოგვცა საშუალება მრავალი ტკივილები აგვეცდინა. ამიტომ არის, რომ ჩვენ არ გავივლით ყველა იმ ფაზისებს, რომლებიც ევროპაში გაიარეს. ბ. თედო ღლონტმა და შენგელაიამ ერთ რამეს არ მიაქციეს ყურადღება - იმას, რომ ამით ეყრება საფუძველი მუშათა კლასის კანონმდებლობას, კოდექსს. ეს არის მუშათა კლასის მიერ ნაკარნახევი და მე მწამს, რომ ის კოდექსი, რომელიც მუშათა კლასმა დასწერა და რომელსაც მიიღებს დამფუძნებელი კრება, შენახული იქნება... (ი. მაჭავარიანი ადგილიდან: რაღაც არ მჯერა, რომ ევროპას გაუსწროთ!). ბევრი რამ დაწერილა - აი, მაგალითად, თ. ღლონტმა კომუნის მაგალითი, - მაგრამ საბოლოოდ ვერ შენახულა. მე მწამს, რომ რასაც დავწერთ, არა მარტო დადასტურებული იქნება, არამედ მუშათა კლასი თვისი ძლიერი ორგანიზაციებით მას მტკიცედ შეინახავს (ტაში).

თავმჯდომარე: სანამ შემდეგ ორატორს მივცემდე სიტყვას, უნდა მოგახსენოთ ის წინადადება, რომელიც შემოტანილი არის სოც.-დემოკრატიული ბიუროს მიერ და რომელიც მოითხოვს კამათის შეწყვეტას. ვის სურს ამ წინადადების შესახებ? სიტყვა ბ. ასათიანს ეკუთვნის.

ალ. ასათიანი (ე.-დ.): მე პირადად სრულიად არ ვარ დაინტერესებული, რომ კამათი გაგრძელდეს, - რაც დამრჩა სათქმელი, ვიტყვი მუხლობრივი განხილვის დროს. მაგრამ საკითხი იმდენად მნიშვნელოვანია და საყურადღებო, რომ უხერხულობა იქნება ამ ზომად დიდი საკანონმდებლო აქტი ასე ნაჩქარევად და უმნიშვნელოდ ჩატარდეს. ამიტომ ჩვენი ფრაქცია წინააღმდეგია, რომ ამ საკითხის შესახებ კამათი შესწყდეს. შეიძლება ორატორების სიის დახურვა, ან დროის განსაზღვრა, მაგრამ ასე სწრაფად კამათის შეწყვეტა შეუძლებელია.

თავმჯდომარე: სიტყვა ეკუთვნის ბ. თევზაიას.

ვ. თევზაია (ს.-დ.): დიახ, ბატონებო, მე ვარ დაინტერესებული, რომ კამათი ამ საერთო მსჯელობის შესახებ შეწყვეტილ იქმნას. ეს სრულიადაც არ ნიშნავს იმას, რომ სხვა დაინტერესებულ პირთ არ შეუძლიანთ ილაპარაკონ ერთი საათი რომელიმე მუხლზე. აქ კი არის ათი მუხლი. მხოლოდ ერთი რამ არის აღსანიშნავი, რომ საერთო მსჯელობის დროს ყველა ფრაქციას საშუალება მიეცეს თავისი საერთო აზრი გამოსთქვას. ეს უკვე იყო. რომ ეს ასე არის, ეს ყველამ იცის. რაც შეეხება შესწორებებს და გაუმჯობესებას, ეს არის დამოკიდებული თვით მუხლისაგან. მაშასადამე, დეპუტატი შეიტანს შესწორებას და ან მიიღებს ამას, ან არა. ეს იყო, რაც უნდა მეთქვა. ბატონმა ასათიანმა ილაპარაკა ერთი საათი და ის, რომ გამოვცეთ წიგნი, გამოვა 50 გვერდიანი (ასათიანი: თუ გამოსცემთ!?). მე ვამბობ, რომ ეს შეეხება საერთოდ კანონ-პროექტს. დღევანდელ პირობებში ამის შესახებ კამათის გაგრძელება - ეს იქნება უბრალო ლაპარაკი და ეს საქმეს ვერ უშველის. ამიტომ მე ვამბობ, რომ ეს კანონ-პროექტი მივიღოთ კანიკულებამდის (ასათიანი: სადა ბრძანდებოდით აქამდე!).

თავმჯდომარე: მე კენჭს ვუყრი ამ წინადადებას. ვინ არის წინააღმდეგი, რომ კამათი მოისპოს? ვინ შეიკავა თავი? კამათი მოსპობილია, ვინაიდგან წინააღმდეგი არის მხოლოდ ოთხი კაცი. თანახმად რეგლამენტისა კი კამათის გაგრძელებისათვის უნდა იყოს 12 კაცი. სიტყვა ეკუთვნის მომხსენებელს.

ი. ფირცხალაიშვილი (მომხს.): ბატონებო, არ არის სადაო, რომ ჩვენი დამფუძნებელი კრების ცხოვრებაში დიდი მნიშვნელობა აქვს ამ კანონპროექტს, ვინაიდგან უკანასკნელს პირდაპირი კავშირი აქვს მუშათა კლასთან. და დღეს არც ერთი თანამედროვე საკითხი არ შეედრება ამ საკითხს თავისი მნიშვნელობით. ამას ჩვენ არ უარვყოფთ და ამის გამო იყო გამოწვეული, რომ ამ კანონპროექტის განხილვამ კომისიას წაართვა თითქმის ორი წელიწადი. ეს კანონპროექტი ღებულობს ჩვენს ქვეყანაში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას. ეს არის იმიტომ, რომ მუშათა კლასი არის ჩვენს სახელმწიფოში უპირველესი და უმთავრესი პასუხისმგებელი ჩვენი რესპუბლიკის არსებობისა და ამ კლასისთვის უნდა ვქმნიდეთ ამ კანონპროექტს. კამათის დროს ორი ჯგუფის მიერ ორი დიამეტრალურად ერთმანეთის საწინააღმდეგო მოსაზრება გამოითქვა. ერთი გამოსთქვა ბატონმა ღლონტმა და მეორე ბატონმა ასათიანმა. რაც შეეხება ბ. შენგელაიას მოსაზრებას, როგორც მე მივხვდი, ის ამ კანონპროექტის ძირითად დებულებებს არ ეწინააღმდეეგბა. მან ზოგიერთი მოსაზრება გამოსთქვა ზოგიერთი მუხლის შესახებ. ეს აიხსნება იმით, რომ ბატონი შენგელაია ღებულობდა მონაწილეობას ამ კანონპროექტის განხილვაში და იცის, როგორც მიდიოდა მუშაობა. სხვა წევრი კი დამფუძნებელი კრებისა სტუმარი იყო - ერთი სულ არ მოსულა, მეორე კი იშვიათად დადიოდა (ასათიანი: რა მნიშვნელობა აქვს ამას? ამას არაფერი მნიშვნელობა არა აქვს? კი ბატონო (ხმა: არა, ამას აქვს მნიშვნელობა!). შენგელაიამ განაცხადა აქ, რომ ეს კანონპროექტი არის unicum-იო. ჩემის აზრით, შენგელაიას ეს განცხადება საფუძვლიანი არ არის. თედო ღლონტმა კი განაცხადა: რა არის ეს კანონპროექტი, 84-94 წლებში ასეთი კანონპროექტი საფრანგეთში იყო გამოცემულიო, და მან მოიყვანა პოლ-ლუი. ბატონებო, მეც მოვიტანე ერთი წიგნი, მაგრამ არა იმისთვის, რომ სიტყვა ვსთქვა და შთაბეჭდილება მოვახდინო, არამედ მაინტერესებს საქმიანობა.

თქვენ გახსოვთ, დამფუძნებელი კრების წევრნო, რომ თედო ღლონტმა გაილაშქრა პარიტეტულ ნიადაგზე შექმნილი ორგანიზაციის წინააღმდეგ. მან განაცხადა, რომ მუშების მიღება-დათხოვნის საკითხში მწარმოებელს არ უნდა ჰქონდეს ხმაო. მან განაცხადა აგრეთვე, რომ ბირჟები არ უნდა იყოს აგებული პარიტეტულ ნიადაგზეო, და სხვათა შორის ისიც სთქვა, რომ დროებითმა მთავრობამ უკეთესად გადასწყვიტა ეს საკითხიო. ამაზე მოგახსენებთ, რამდენად მართალია ის. ეხლა საფრანგეთის შესახებ მე მოგახსენებთ, რომ საფრანგეთში1891 წელს 21 ივლისს (თედო ღლონტი: 1894 წელს!), გადავალ ამაზეც, მოითმინეთ. 1891 წლის 21 ივლისს გამოცემული კანონის ძალით საფრანგეთში არსებობს შრომის ბიურო - ეს ის ორგანიზაცია არის, რომელსაც მუშათა კანონმდებლობა ქმნის. და ასეთი ორგანიზაცია არსებობს 1903 წლიდან. ამასთანავე ამ შრომის ბიუროსთან არსებობს : «Бюро высшаго союза труда». ყველა კანონ-პროექტს, რომელსაც წამოაყენებს შრომის ბიურო, ეს უმაღლესი ბიურო იხილავს, თავის აზრს წარადგენს და პასუხს გასცემს. ახლა როგორ ნიადაგზე სდგას ეს ბიურო? პარიტეტულ ნიადაგზე სდგას თუ არა? (თ. ღლონტი: მერე ვინ სთქვა ეს? ეს მე არ მითქვამს!). 1903 წლის 26 ივლისს ამ ბიუროში შედიოდა: 26 მწარმოებელი, 26 მუშა, 3 სენატორი, 5 დეპუტატი, ერთი პარლამენტიდან, ერთი სავაჭრო პალატიდან. არის ეს თუ არა პარიტეტული ნიადაგი? ეს პარიტეტული ნიადაგი არის. თუ სენატორების რიცხვს მიუმატებთ (თ. ღლონტი: ვინა სთქვა ეს? ჩემი სტენოგრამა მოითხოვეთ!). ეხლა მოგახსენებთ თქვენ შემდეგ საკითხზე. დემოკრატიულ სახელმწიფოში მუშები აყენებენ საკითხს, რომ გაფიცვისათვის არ დაისაჯონ. ჩვენს რესპუბლიკაში იყო რამდენიმე შემთხვევა გაფიცვისა, მაგრამ არ ყოფილა შემთხვევა, რომ ჩვენ დაგვესაჯოს ისინი (ხმა: კოალიცია თავისუფლებაა?). სხვათა შორის, ის ამბობდა, რომ ეს კანონ-პროექტი უნდა გავრცელდეს ყველაზეო. მასწავლებლებიც მოიყვანა... (რეპლიკა არ ისმის). მოგახსენებთ ამის შესახებაც. მე რუსულად წავუკითხავ (კითხულობს). (თედო ღლონტი: რომელ წელს არის გამოცემული?). ეს არის მე-288 ფურცელზე და რომელი წლისაა, არ ვიცი. გამოცემულია 1909 წელს. ახლა ნახეთ თქვენ 20 გვერდი (თ. ღლონტი: შემდეგ, შემდეგ! სიცილი. ხმაურობა). ამის შემდეგ გაფიცვების შესახებ მოგახსენებთ. მე ვსთქვი, რომ ყოველ დემოკრატიულ სახელმწიფოში გაფიცვების თავისუფლება უსათუოდ უნდა იყოს-მეთქი (თ. ღლონტი: შვეიცარიაში? რატომ საფრანგეთში არ არის?). საფრანგეთში როგორც ყოფილა, აგერ მოგახსენებთ. 220 გვერდი (კითხულობს). ღლონტი ამბობს, რომ საფრანგეთში ისეთი კანონმდებლობა არის, რომ ჩვენ რომ იქიდან გადმოვიტანოთ, ის აჯობებს ამ კანონ-პროექტსო. მე ამით, ამ მაგალითის მოყვანით გავათავებ.

სხვათა შორის, მე მინდა თქვენი ყურადღება მივაქციო ერთ გარემოებას. მე ვფიქრობ, რომ ის მოსაზრება, რომელიც ბ. თედომ გამოსთქვა (ვლასა მგელაძე: კი არ გამოსთქვა, წამოსცდა!), ბოლშევიკებს რომ მოესმინათ, მაგას არ მიიღებდენ. ორი წლის წინათ, როდესაც ბოლშევიკები განსაკუთრებულ გზას დაადგენ და ყოველგვარ წარმოებას ანგრევდენ, მაშინ ამ ორი წლის წინათ ამას მიიღებდენ. მაგრამ დღეს, როდესაც ისინი უცხო კაპიტალს მოუწოდებენ, ამას არ მიიღებდენ (ხოჭოლავა: რა უბედურებაა, კაცო, თედოს მოსაზრებას არც იქ მიიღებენ და არც აქ მიიღებენ?). ახლა მოკლედ (ხმაურობა). როდესაც სთქვა აქ, რომ სოციალისტური მთავრობა არის და კანონ-პროექტი შეიძლება მიღებულ იქმნასო, სოციალისტური მთავრობა იმიტომ კი არ არის, რომ დავწეროთ რამე, რაც ცხოვრების გარეშე დარჩება. ბოლშევიკებმა სწორედ ასე ქნეს. მაგრამ თუ კანონმდებლობა წინ უსწრებს ცხოვრებას, თუ ის არ არის შეფარდებული ცხოვრებასთან, მაშინ ის კანონმდებლობა ცხოვრებაში არ გატარდება და ქვეყანაც სრულიად დაინგრევა. ჩვენ ვამბობთ, სოციალისტური მთავრობა არის, მაგრამ ჩვენი წარმოება განვითარებისაკენ უნდა წავწიოთ. ჩვენი ქვეყნის ეკონომიური კრახი თუ მოხდა, ჩვენი სახელმწიფო დაინგრევა. ამისთვის ჩვენი მუშათა კლასი ზრუნავს არა მარტო თავისი მდგომარეობის გაუმჯობესებაზე, არამედ ის მხედველობაში იღებს ჩვენი ქვეყნის მდგომარეობასაც და ყოველ ნაბიჯს. ჩვენი მუშათა კლასი აფასებს ისე, თუ რამდენად კარგია ეს სახელმწიფოსათვის და რა შედეგები მოჰყვება მას. მე ორიოდე სიტყვა მინდოდა მეთქვა ბატონ ასათიანის შესახებ, მაგრამ მეტად გაგრძელდა დრო. თუ ბატონი ასათიანი არის წარმომადგენელი იმ საზოგადოებრივი ჯგუფისა, რომელიც წარმოადგენს ბურჟუაზიას, მაშინ ის მოსაზრება, რომელიც წარმოსთქვა მან 8 საათის მუშაობის წინააღმდეგ, რომ დღევანდელ პირობებში არ შეიძლებაო, ამის შესახებ პასუხი გასცა ამხანაგ ბერიშვილმა და მე არ მინდა ამაზე განვაგრძო ლაპარაკი. ვიტყვი მხოლოდ, რომ ეს ააშკარავებს სულისკვეთებას იმ ჯგუფისას, იმ პარტიისას, რომელიც საერთოდ ებრძვის ამ რვა საათის სამუშაო დღეს. მე ამით მინდა გავათაო ეს პასუხი და როდესაც საშუალება მექნება, შემდეგ მუხლობრივ განხილვის დროს მოგახსენებთ შემდეგს.

თავმჯდომარე: ამ რიგად, კამათი დასრულებული გახლავთ. ვინ არის წინააღმდეგი, რომ მუხლობრივ განხილვაზე გადავიდეთ? წინააღმდეგი არავინ გახლავთ. გრძელდება მსჯელობა სოც.-რევ. ფრ. მთავრობისადმი შეკითხვის გამო ბორჩალოს მაზრის ადმინისტრაციის თვითმმართველობისა და უკანონო მოქმედების შესახებ. სიტყვა ეკუთვნის ბ. გობეჩიას.

(ივ. გობეჩიას სიტყვა დამატებად იქნება დაბეჭდილი).

თავმჯდომარე: გთხოვთ მოისმინოთ საბოლოო ტექსტი დეკრეტისა დაბა ყაზბეგში გენერალ გ. ყაზბეგის მამულის, შენობისა და ინვენტარის შესაძენად 1.100.000 მან. გადადებისა.

ქრ. შარაშიძის ასული (კითხულობს აღნიშნული დეკრეტის საბოლოო ტექსტს, რომელსაც დამფუძნებელი კრება უკამათოდ იღებს).

შემდეგ მდივანი კითხულობს შემდეგი სხდომის დღიურ წესრიგს და სხდომა იხურება.

სხდომა 3 საათ. და 50 წ. იხურება.

საქართველოს დამფუძნებელი კრება

სესია მეორე

(42)

1920 წელი. აგვისტოს 4. ტფილისი. სასახლე.

თავმჯდომარეობს დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის უფროსი ამხანაგი

ალ. ლომთათიძე.

მდივნობს დამფუძნებელი კრების მდივნის ამხ.

ქრ. შარაშიძის ასული.

პრეზიდიუმში არის

კონ. ჯაფარიძე.

სხდომა იწყება შუადღის 12 საათ. და 45 წუთზე.

თავმჯდომარე: სხდომა გახსნილი გახლავთ. მდივანი მოგახსენებთ დღიურ წესრიგს.

მდივანი (კითხულობს).

დღიური წესრიგი:

1. დეკრეტი - თავდაცვის ფონდისათვის 400.000.000 მან. გადადებისა.

2. განგრძობა მსჯელობისა სახელმწიფო 1919-1920 წლის ბიუჯეტის შესახებ.

თავმჯდომარე: სიტყვა ბ. გიორგაძეს ეკუთვნის.

1. დეკრეტი - თავდაცვის ფონდისათვის 400.000.000 მანეთის გადადებისა.

გრ. გიორგაძე (ს.-დ.): დამფუძნებელ კრებაში შემოსულია შუამდგომლობა მთავრობისა, რომ თავდაცვის ფონდი იქნას აღდგენილი. ამას წინათ, როცა მძიმე პირობები დაუდგა რესპუბლიკას, ამ ფონდისთვის ჩვენ 100 მილიონი მანეთი გავიღეთ. ანგარიში, თუ რაში დაიხარჯა, წარმოდგენილია. შეერთებულმა სამხედრო და საფინანსო კომისიების სხდომამ განიხილა ეს ანგარიშები და აღმოჩნდა, რომ უმთავრესი ნაწილი ამ თანხისა მოხმარებია თავდაცვის საქმეს. არის ისეთი თანხები, რომელნიც შინაგან და გარეშე-საქმეთა უწყებებს აუღიათ სესხად თავდაცვის ფონდიდან. ამის შესახებ საბიუჯეტო და სამხედრო კომისიამ ასეთი დადგენილება გამოიტანა: არსებითად ეს სესხი, თავდაცვის ფონდიდან გაღებული, სესხად არ შეიძლება ჩაითვალოს, რადგან ეს ფული ნამდვილად თავდაცვის საქმისთვის არის გაღებული, როგორიცაა, მაგალითად, ადმინისტრაციის მოწყობა ამა თუ იმ ზურგში აგრეთვე არის გაღებული აღმოსავლეთ საქართველოს გენერალ-გუბერნატორის განკარგულებაში და სხვა. ასე რომ, ეს არ შეიძლება სესხად ჩაითვალოს. ეს ერთი. მეორე ის, რომ დაწვრილებითი ცნობები, თუ რაში დაიხარჯა ეს ფული, არ არის წარმოდგენილი, მაგრამ სახელმწიფო კონტროლმა განაცხადა შეერთებულ სხდომაზე, რომ მას შეუძლია ასეთი დაწვრილებითი ცნობების წარმოდგენა კანიკულების გათავებამდე. საფინანსო კომისიამ დაავალა მას, რომ ეს ცნობები წარმოუდგინოს ვაკაციების გათავებამდე. ეს თანხა კი უნდა იქნეს გაღებული. მე საფინანსო და სამხედრო კომისიების სახელით ვშუამდგომლობ, რომ ეს დეკრეტი იქნეს მიღებული.

თავმჯდომარე: ვის სურს სიტყვა ზოგადი მსჯელობისათვის? არავის. ვინ არის წინააღმდეგი მუხლობრივ განხილვაზე გადასვლის? არავინ. გთხოვთ წაიკითხოთ (კითხულობს). თანახმად დადგენილებისა, საბოლოო ტექსტი დღესვე მოგხსენდებათ. შემდეგ განგრძობა მსჯელობისა ბიუჯეტის შესახებ. სიტყვა ბ. ასათიანს ეკუთვნის.

2. განგრძობა მსჯელობის სახელმწიფოს 1919-1920 წლის ბიუჯეტის შესახებ.

ა. ასათიანი: ჩემი სიტყვის შეწყვეტის შემდეგ მომარაგების მინისტრის ამხანაგმა ბ. ჭავჭანიძემ ზოგიერთი შენიშვნები გააკეთა. მე უნდა მოგახსენოთ, რომ ეს შენიშვნები არ შეეფერება სინამდვილეს. რაც შეეხება იმ სტატისტიკას, რომელიც მე მოვიყვანე და რომელიც ბ. ჭავჭანიძის აზრით არ არის სწორი, უნდა მოგახსენოთ, რომ ეს ერთად ერთი სტატისტიკაა, რომლითაც შეგვიძლია ვიხელმძღვანელოთ. მართალი არ არის ბ. ჭავჭანიძე, რომელიც ამბობს, რომ გაცილებით მეტი გავიტანეთ და ნაკლები შემოვიტანეთო. ბ. ჭავჭანიძეს ჰქონია საკუთარი ცნობები, რამდენი გაიტანეს საქართველოდან, მაგრამ არ აქვს ცნობები გატანილ საქონლის ღირებულების შესახებ. უფრო დაახლოვებული იყოს საქონლის ბაზრის ფასებთან, მაგრამ თუ არ გვექნა ასეთივე ცნობები შესახებ შემოტანილი საქონლის იმავე ხანაში, ასეთი სტატისტიკით ვერაფერ დასკვნას ვერ გამოიტანთ ჩვენი საგარეო ვაჭრობის შესახებ. ჩემი მოყვანილი ცნობები კი საბაჟო ციფრებს ემყარება. იქ ერთნაირი საზომით იზომება გატანილ და შემოტანილ საქონლის ღირებულება და ამიტომ სტატისტიკური შედარებისათვის სავსებით გამოსადეგია. უკეთეს სტატისტიკას ბ. ჭავჭანიძე ვერ აღმოაჩენს, ვინაიდან არსად მოგვეპოვება. ბ. ჭავჭანიძემ აგრეთვე გაგვიმეორა თავისი ძველი საბუთები თამბაქოს წარმოების შემცირების შესახებ. თამბაქოს მოყვანა ჯერ კიდევ მონოპოლიამდე შემცირდაო. ეს მართალია. 1917 წ. ძლიერ მცირე იყო თამბაქოს მოსავალი. მაგრამ ამის მიზეზი არ იყო, რომ თამბაქოს გაზიდვა თითქმის სრულიად მოსპობილი იყო და სამი წლის მოსავალი გაუნაღდებელი დარჩენილი. როდესაც მსოფლიო სავაჭრო გზები გაიხსნა, თამბაქოს მოყვანაც უნდა გაცხოველებულიყო მიუხედავად იმისა, რომ სურსათზე კიდევ დიდი ფასები დარჩა. თუ სიმინდზე დიდი ფასია, ერთი ათად მეტი ფასი იყო და არის თამბაქოზე, თუ კი მის გასაღებას წესიერად მოაწყობთ. ასე რომ, აქ სიმინდი არაფერ შუაშია, მით უმეტეს მაშინ, როდესაც სიმინდსაც ისე უყავით, რაც თამბაქოს. აფხაზეთში თქვენ სიმინდსაც ხომ მტკიცე დაბალს ფასებში იძენდით. ბ. ჭავჭანიძე დიდი რიხით გვიმტკიცებდა, მომარაგების სამინისტრომ ჩვენს რესპუბლიკას დიდი სარგებელი მოუტანა. მან უზრუნველყო სურსათით მუშები, დიდძალი პური და სხვა საქონელი შემოიტანა და სხვ. სამწუხაროდ, საბიუჯეტო კამათის დროს არ შეგვიძლია ამ სამინისტროს მოღვაწეობას დაწვრილებით შევეხოთ. ამ უწყების მოღვაწეობას ჩვენ სხვა დროს გაგაცნობთ უფრო საფუძვლიანად და მაშინ თქვენ დაინახავთ, რომ მიუხედავად მისთვის მრავალ ასეულ მილიონის კრედიტებისა და თითქმის ტყვილა რამოდენიმე მილიარდის საქონლის მიცემისა, უსაფუძვლოა თქვენი იმედი, რომ ამ უწყებამ ასეული მილიონები მოგება მოგცეთ. უფრო მოსალოდნელია მისგან ზარალი და დიდი ზარალი. ბ. ჭავჭანიძე ამაყად აცხადებს, რომ მისმა უწყებამ გაანელა პურის კრიზისი რესპუბლიკაში, დააკმაყოფილა პურით და სხვა სანოვაგით მუშები და მით რესპუბლიკას მოსალოდნელი კატასტროფა ააცდინა. მე ვფიქრობ, რომ ბ. მინისტრის ამხანაგს გადაჭარბებულად აქვს წარმოდგენილი თავისი დამსახურება ქვეყნის წინაშე. სამი მეოთხედი იმ საქონლისა, რომელიც მომარაგების სამინისტრომ შეიძინა, არის კერძო პირებისაგან შემოტანილი. უწყებამ ეს საქონელი ფოთში და ბათომში მოტანილი შეისყიდა. თითონ მას თითქმის არაფერი არ შემოუტანია უცხოეთიდან. და რომ ამ პირებს თითონ არ შემოეტანათ საქონელი, თქვენი მტერია სამინისტრო სრულიად ხელ ცარიელი დარჩებოდა, მიუხედავად ამისა, რომ მას ალბათ დაეკარგა ანგარიში აუარებელი ეკონომიური და კომერციული აგენტებისა, რომელნიც მას ევროპაში ყავს გაგზავნილი. სასურსათო პოლიტიკაშიც ვგონებ ბევრი არაფერი გაქვთ საკვეხნი. თქვენ ვერ შესძელით წესიერად გამოყენება იმ სურსათის, რომელიც ჩვენში მოიპოებოდა. აფხაზეთს თქვენივე ანგარიშით ერთი მილიონ ფუთი სიმინდის მოცემა თავისუფლად შეეძლო. გამოაცხადეთ მეტად უწესო წესები, მონოპოლიის მზგავსი, დაიწყეთ სიმინდზე მეტად დაბალი მტკიცე ფასები, დაახლოვებით მეოთხედი და მეხუთედი იმ ფასებისა, რომელიც აფხაზეთის საზღვარზე სამეგრელოში იყო. ამით ხალხი მეტად შეავიწროვეთ და გააბოროტეთ, ხოლო სიმინდი მილიონ ფუთის მაგიერ გამოიტანეთ რაღაც 40-50 ათასი ფუთი. შემდეგ უკვე მაისში თუ ივნისში გამოაცხადეთ აფხაზეთიდან სიმინდის გამოტანის თავისუფლება და დაადასტურეთ თქვენი სიმინდის შეძენის სრული გაკოტრება, მაგრამ ეს უკვე მეტად გვიან იყო და აფხაზეთის სიმინდი სრულიად გამოუყენებელი დარჩა დამშეულ ჩვენს რესპუბლიკას. ბ. ჭავჭანიძე მეტად თავმომწონედ ლაპარაკობდა იმის შესახებ, რომ უწყება უშუამავლოდ ეკვრება ხელსაყრელ პირობებში უცხოელ დიდ ფირმებს და სხვ. ბ. ჭავჭანიძეს ავიწყდება მრავალი ხელშეკრულება, რომელიც ჩვენდა საზარალოდ გათავდა. ჩვენი კონტრაგენტების უმრავლესობამ არ გაამართლა ის გადაჭარბებული ნდობა, რომელსაც მათ უწყება უცხადებდა. მე მიკვირს სიბუნიონი მაინც რად ავიწყდებათ. ეს სულ ეხლახან იყო. ჩვენმა ფრაქციამ რომ შეკითხვა შემოიტანა იმ ყოვლად მიუღებელსა და რესპუბლიკისთვის დამამცირებელ ხელშეკრულებაზე, რომელიც მომარაგების სამმართველომ დასდო სიბუნიონთან, მაშინ მომარაგების სამინისტრო, ფინანასთა უწყება და თქვენი ფრაქცია თავგამოდებით ამტკიცებდით, რომ ეს ხელშეკრულება რესპუბლიკისათვის მეტად სასარგებლოა და თვით „სიბუნიონი“ ფრიად სერიოზული ფირმაა. არ გასულა თვე და უკვე ორი მეთაური ფირმის, რომლებიც ჩვენთან დადებულ პირობას ხელს აწერდნენ, გაზეთებში განცხადებებს ათავსებენ. ამ განცხადებებში ისინი ერთმანეთს მრავალ აფიორას უმჟღავნებენ და აგრეთვე ერთმანეთს აბრალებენ საქართველოსთან `ჟულიკური~ ხელშეკრულების დადებას, რომელსაც მათი სიტყვებით უნდა მოჰყოლოდა ჩვენი ქვეყნიდან მრავალ მილიონის ღირებული საქონლის ქურდულად გაპარება.

მე მგონია, ისეთი რამეების შემდეგ ასეთის რიხით ლაპარაკი, საუცხოვო ოპერაციები ვაწარმოვეთო, ცოტად უხერხული უნდა იყოს (ხმა: ეს წვრილმანებია!). ეს წვრილმანები არ გახლავსთ, ვინაიდან სიბუნიონთან დადებული ხელშეკრულება რომ არ დაგვეშალა, ყველა ჩვენი სამონოპოლიო საქონლები და მთელი ჩვენი საგარეო ვაჭრობა უცხოელ ავანტიურისტებს და „ჟულიკებს“, როგორც ისინი ერთმანეთს უწოდებენ, უნდა ჩავარდნოდა ხელში.

ეხლა ნება მიბოძეთ დავუბრუნდე ფინანსიურ მდგომარეობის ზოგიერთ საკითხებს.

ჩვენმა მეზობელ რესპუბლიკამ, სომხეთმა გამოსცა სესხი 20 მილიონის დოლარისა. ეს სესხი ჩვენი ფულით 12 მილიარდ მანეთს უდრის. ჩვენ დიდი თანაგრძნობით უნდა შევხვდეთ, თუ სომხეთი ამ სესხს კარგად გაანაღდებს და მით თავის ფინანსიურ მდგომარეობას განამტკიცებს. მაგრამ ამ საკითხში ჩვენ, უპირველეს ყოვლისა, ჩვენი რესპუბლიკის ფინანსიური და ეკონომიური ინტერესები უნდა დავიცვათ. საზოგადოდ უცხო სახელმწიფოში სესხის გამოცხადება ასე იოლად არ სწარმოებს იმ ქვეყანაშიც კი, რომელთაც დიდძალი თავისუფალი კაპიტალი აქვთ. არც ერთ უცხო სახელმწიფოში სესხის მიღების ნებართვის მიღება ისე, რომ მინისტრმა გაისეირნოს გზაზე, შეიაროს სამინისტროში და აიღოს ნებართვა სესხის გამოცემაზე, არსად მომხდარა. რუსეთის ფინანსთა მინისტრები უცხოეთში წინასწარ პრესას აამუშავებდენ, სათანადო წრეებში ნიადაგს შეამზადებდენ, შემდეგ კი სპეციალურად გაემგზავრებოდენ იმ ქვეყანაში, სადაც სესხის შოვნას ჰფიქრობდენ. ასე ძნელი იყო უცხოეთში სესხის აღების უფლების შოვნა (ხმა: ქრთამები უნდა გაიღონ?). და თუ იმათ ასეთი მუშაობის შემდგომ ქრთამების გაღებაც კი სჭირდებოდათ, აქედან თქვენ დაინახავთ, როგორ სიძნელეს წარმოადგენდა სესხის აღება ისეთს ქვეყნებშიც კი, სადაც აუარებელი თავისუფალი კაპიტალი მოიპოებოდა. დღეს ყველა ჩვენს ქალაქებში პლაკატებია გაკრული. ჩვენ მოქალაქე გრიგორიანებს მოუწოდებენ მხოლოდ სომხურს ენაზე: დაეხმარეთ ფინანსიურად სომხეთსო. ჩვენ ყოველთვის უნდა ვერიდოთ ჩვენი მოსახლეობის ისეთ საქმეებში ჩაბმას, რაც ავნებს ჩვენსა და სომხეთს შორის მეგობრულ განწყობილებას (ლორთქიფანიძე: ისინი ამერიკაშიაც კი აგროვებენ სესხს!). თქვენ უნდა იცოდეთ, რომ ამერიკისთვის არავითარ საფრთხეს არ წარმოადგენს რამოდენიმე მილიონ დოლარის უცხოეთში გატანა და იქ უძრავ ქაღალდებში მოთავსება. ჩვენ კი უდიდეს ფინანსიურ კრიზისს განვიცდით და თვით ჩვენ გამოვაცხადეთ შინაური სესხი და სამწუხაროდ, ვერ გავანაღდეთ. ამავე დროს ჩვენ ხელს ვუწყობთ, რომ სუსტი ჩვენი კაპიტალები უცხო სახელმწიფოში დაბინავდეს. სესხის მარტო სომხებისთვის გამოცხადებას და ამისთვის სომხურ ეროვნულ საბჭოს მიერ ყველა სომხურ ორგანიზაციათა და დაწესებულებათა დარაზმვას კი უთუოდ დიდი ფსიხოლოგიური მნიშვნელობა აქვს. ჩვენსა და სომხეთს შორის ორივე ერის საბედნიეროდ მყარდება სრულიად ლოიალური და მეგობრული განწყობილება.

ხელოვნურად ნუ გავაღვიძებთ იმ განწყობილებას, რომელიც აქ მცხოვრებს სომხების ერთ ნაწილში არსებობდა და რომელიც უკვე ისპობა ორივე ხალხის საკეთილდღეოდ. საქართველოს ყველა მოქალაქე, ქართველია ის თუ სომეხი, სწორ უფლებიანი წევრია ჩვენი რესპუბლიკის და ჩვენ უნდა ვერიდოთ ისეთი ფსიხოლოგიური ურთიერთობის შექმნას, როდესაც საქართველოს მოქალაქე სომხები რაღაც განსაკუთრებულს დამოკიდებულებაში იქნებიან მეზობელ სახელმწიფოებთან.

ჩვენ ზევით უკვე აღვნიშნეთ, რომ ფინანსთა უწყება ვერ აწარმოებს მტკიცე პოლიტიკას და სხვა უწყებები მას ხელიდან სტაცებენ, რაც კი მათ მოესურვებათ, თითქოს ამ სამინისტრომ სრულიად დაკარგა ყოველივე ინიციატივა და გულხელ დაკრეფილი მიყვება ცხოვრების ტალღებს. ევროპის ქვეყნებში კი მმართველობის სადავე სწორედ ამ უწყებას უკავია ხელში. ეს უწყება თუ მცირე სიმტკიცეს გამოიჩენდა, ზოგიერთი ფინანსიური ეკონომიური ღონისძიება მას აუცილებლივ დროზე უნდა მიეღო.

თქვენ მოგეხსენებათ, რომ ექსპორტის მოწყობას დიდი შედეგის მოტანა შეუძლიან.

იმპორტის მოწესრიგებასაც არა ნაკლები მნიშვნელობა აქვს. ყველა ის საქონელი, რომელიც უცხოეთიდან შემოდის, ჩვენ უნდა დავფაროთ უცხო ვალიუტით, ნედლი მასალით თუ რაიმე რეალ ღირებულებით. ცხადია, რომ რამდენი მეტი საქონელი შემოვა, იმდენი მეტი ეკვივალენტი დაგვჭირდება. ამ ნიადაგზე საშინელ კრიზისს განიცდის ჩვენი სავაჭრო ბალანსი. ჩვენ უნდა ვიზრუნოთ, რაც შეიძლება შევამციროთ იმპორტი. ამ მიზნით, ჩვენ დიდი ბაჟები დავდევით. ფუფუნების საქონელს რაც უნდა დიდი ბაჟი დაადოთ, ის მაინც შემოვა. ვინც ფუფუნების საგნებს იძენს, ის ფასების წინაშე არ ჩერდება. ამ მხრივ საფრანგეთმა გონივრული ზომები მიიღო: ამა წლის 26 აპრილის დეკრეტით სრულიად აღკრძალეს თითქმის 1.500 თავი საქონლის შეტანა რესპუბლიკაში. თავისუფლად შეჰქონდათ მხოლოდ ნედლი მასალა და სურსათი. სამი თვის განმავლობაში საფრანგეთის სავაჭრო ბალანსი იმდენად გაუმჯობესდა, რომ ფრანკის კურსმა თითქმის 60 პროც. აიწია და ამის შემდგომ აღკრძალულ საქონლის რიცხვიც შეამცირეს. მილეირანმა განაცხადა: შეზღუდვის შემსუბუქება შესაძლებელი გახდა ვალიუტის საგრძნობლივ გაუმჯობესების გამოვო.

ჩვენ მთავრობას დღემდის ვერ მოუხერხებია ფუფუნების საგნების შემოტანის აკრძალვის პროექტის შემუშავება და წარმოდგენა ჩვენთვის, თუმცა ამის შესახებ არა ერთხელ გამოთქმულა სურვილი აქ, პრესაში თუ სავაჭრო-სამრეწველო პალატაში (დადიანი: „კოსმოსს“ არ შემოუტანია ფუფუნების საგნები?). ალბათ შემოიტანა „კოსმოსმაც“ და სხვებმაც (დადიანი: ხომ იცნობთ „კოსმოსს“, როგორი პირობები დაუდვა მან ჩვენ მთავრობას?!). მე ვიცნობ როგორც „კოსმოსს“, აგრეთვე სხვა პირობებსაც, მაგრამ ყოველ შემთხვევაში, „კოსმოსთან“ ჩვენ ბევრი სასაყვედურო არაფერი გვაქვს, რადგან მას ჩვენი მთავრობა არ მოუტყუილებია, როგორც ეს სხვებმა ქნეს. მან ჯერ შემოიტანა საქონელი, მისცა ნისიად მთავრობას და შემდეგ გაიტანა სამაგიერო ეკვივალენტი.

ბატონებო, მე გაკვრით შევეხე ჩვენი ეკონომიურ-ფინანსიურ პოლიტიკის უმთავრეს დეფექტებს. წინასწარ და გადაჭრილად შეგვიძლიან ვთქვათ, რომ ასეთს ეკონომიურ პირობებში, რაც უნდა მტკიცე ფულის სისტემა იყოს, უთუოდ დაიშლება. ამ სამი წლის განმავლობაში ოქროს ვალიუტაც რომ გვქონოდა, ჩვენი ფულის ფასი მაინც დაეცემოდა; ოქრო გაიზიდებოდა უცხოეთში შემოზიდულ საქონლის საფასურად; იძულებული ვიქნებოდით ქაღალდის ფულზე გადავსულიყავით და ისიც დაიწყებდა დაცემას, პროპორციულად ჩვენი სავაჭრო ბალანსის პასსივისა და ემისიის გაძლიერებისა. ამ ჟამად ჩვენი ვალიუტის მდგომარეობა მძიმე და კატასტროფიულია და ეს სრულიად შლის ჩვენს ეკონომიურ ცხოვრებას. ირღვევა კრედიტი, ვინაიდან არ არის მტკიცე ფული; ვაჭრობაში იშლება ნორმალური ურთიერთობა და შეუძლებელი ხდება ვაჭრული ანგარიში და გამორკვევა იმის, თუ რაში შეიძლება დაუზარალებლად შეძენილი საქონელის გასაღება. ფულის კურსის დაცემის გამო ყველა ცდილობს თავის დაზღვევას და ამის გამო ზედმეტ ფასებს ადებს საქონელს. ამის დასამტკიცებლად, თუ როგორ სწრაფად ეცემა ჩვენი ვალიუტა, მოგიყვანთ ზოგიერთ მაგალითებს. როდესაც ჩვენში ინგლისელები შემოვიდნენ, მაშინ გირვანქა სტერლინგი 40 მან. ფასობდა. მაშინ ჩვენი სავაჭრო ბალანსიც სწორი იყო. ამასთანავე ევროპასთან სავაჭრო დამოკიდებულება თითქმის სრულიად არ გვქონდა დაწყებული. დავიწყეთ ევროპასთან ვაჭრობა, დაუბრკოლებრივ დაიწყო აუარებელი უცხო საქონლის შემოტანა. დიდი ნაწილი საქონლის არ იყო პირველი მოთხოვნილების. სავაჭრო ბალანსის სწორწონაობა დაირღვა. ამას თან დაერთო ბონების მანქანის მუშაობის უფრო და უფრო გაცხოველება. ამის მიხედვით ეცემა ჩვენი ბონების ფასი. 1918 წ. ნოემბერ-დეკემბერში თუ გირვანქა სტერლინგი 40 მან. ფასობს, იანვარში უკვე სტერლინგში 50 მან. უნდა მისცეთ. თებერვალში უკვე 100 მან., მარტში - 150 მან., აპრილში - 190 მან., ივლისში - 350 მან., ოქტომბერში - 620 მან., ამა წლის იანვარში - 1.250 მანეთი. მაისიდან იწყება უფრო სწრაფი ნახტომები. სხვა მიზეზებთან ერთად ამას უთუოდ ხელი შეუწყო ბოლშევიკურ რუსეთთან ეკონომიურმა დაახლოვებამ. ივნისში სტერლინგი ღირს 1.450 მან., 15 ივლისს - 1.950 და 20 ივლისიდან მისი ღირებულება 3.300-4.000 მან. აღწევს. ამ რიგად, რაღაც 10-11 თვის განმავლობაში ჩვენი ბონის ფასი ეცემა 10.000 პროცენტით, ანუ ასჯერ.

ჩვენი ფულის სწრაფად დაცემაში ამ უკანასკნელ თვეების განმავლობაში უთუოდ დიდი როლი ითამაშა იმ გარემოებამ, რომ ჩვენ დავუახლოვდით ეკონომიურად უდაბნოდ ქცეულ რუსეთს, შევედით მის ეკონომიურს სფეროში. ამ უდაბნოსთან ასე დაახლოვება, რასაკვირველია, სახეირო არ იქნება პატარა ოაზისისთვის, როგორც თქვენ საქართველოს უწოდებთ. ჩვენმა ფულმა უკვე იგრძნო რუსეთის დიდი დაახლოვება.

ბათომის შემოერთებამ აგრეთვე, სარგებლობის მაგიერ, ზიანი მიაყენა ჩვენი ფულის კურსს. ეს მხოლოდ იმით აიხსნება, რომ ბათომის შემოერთების დროს ფინანსთა და ვაჭრობა-მრეწველობის სამინისტრომ საჭირო ნაბიჯები არ გადადგა. ჩვენი მტრები უცხოელ ვაჭარ-მრეწველთა წრეში ჩვენს შესახებ პროვოკაციულ ხმებს ავრცელებდენ: მოდის საქართველო თავის რეკვიზიციით, ნიხრებით და სხვა სოციალისტურ ექსპერიმენტებითო. საჭირო იყო ამ პროვოკაციის გაბათილება და სათანადო დეკლარაციის გამოცემა, რომ ბათომში შემოსული საქონელი უზრუნველყოფილია რეკვიზიციისაგან; რომ უცხოეთის ეკონომიური დენა ბათუმისაკენ შეზღუდული არ იქნებოდა და სხვ. არ უნდა დავივიწყოთ, რომ ბათომი ჩვენთვის ძვირფასია არა მარტო როგორც ტერიტორიის ერთი ნაჭერი, არამედ როგორც მსოფლიო ნავთსადგური, ევროპა-აზიის ეკონომიური ურთიერთობის გასაღები.

აქ ხშირად მსოფლიო ომით და საერთაშორისო მდგომარეობით ასაბუთებენ ჩვენს ეკონომიურ კრიზისს. ამბობენ: ევროპაშიაც ასეთივე მდგომარეობააო. მაგალითებიც მოიყვანეს - ფულის კურსი იქაც ეცემაო. ერთი მაგალითი მეტად კურიოზული იყო: ომის გათავებისას სტერლინგში 68 ფრანკს იძლეოდენ, ეხლა კი მხოლოდ 46 ფრანკსო. მაშასადამე, სტერლინგის ფასი დაეცაო. სინამდვილეში კი სულ სხვაა. სტერლინგის ფასმა აიწია და თითქმის მიაღწია ნორმალურ კურსს. და თუ ეხლა სტერლინგში უფრო ცოტა ფრანკებს იძლევიან, ეს იმიტომ, რომ ფრანკი მეტად დაცემული იყო და უკანასკნელ ხანებში დიდად აიწია. ასევეა გერმანული მარკებიც.

თუ გირვანქა სტერლინგი გერმანიის ფულებზე 360 მარკას უდრიდა ერთ დროს, ამ ჟამად უდრის მხოლოდ 140 მარკას (ევ. გეგეჭკორი: ეს პოლონეთის დამარცხების შემდგომ!). არა, ბატონებო, ჩემი ცნობები უფრო ადრინდელი დროისაა. ასევე მტკიცდება ბელგიის და სხვა მეომარ ქვეყნების ვალიუტა.

ეხლა აიღეთ, თუ გნებავთ, პოლონეთი, ესტონია, ლატვია. ამ ქვეყნების ფულიც გაცილებით უფრო მტკიცეა. ამ რიგად, ერთის მხრივ, ჩვენი ვალიუტა, მეორეს მხრით ინგლის-საფრანგეთ-გერმანიის და სხვა ქვეყნების ვალიუტა, რომელიც თანდათან მაღლა იწევს და ძველ ნორმალურ მდგომარეობას უბრუნდება.

თუ ომია ჩვენი ეკონომიური კრიზისის მიზეზი, ომმა ყველაზე უფრო სწორედ ეს სახელმწიფოები დააზარალა. იქ ომის დასრულების შემდგომ, როგორც ვნახეთ, ეკონომიური ვითარება უმჯობესდება. ჩვენში კი სწორედ ამ მსოფლიო ომის გათავების შემდგომ ცხოველდება ეკონომიური მდგომარეობის გაუარესების პროცესი. ამ მხრივ ჩვენ მხოლოდ ბოლშევიკები გვიწევენ ამხანაგობას. ჩვენმა თავმჯდომარემ, ხომ გახსოვთ, დეპეშაც გაუგზავნა ლენინს: ხელი-ხელ ჩაკიდებული წავიდეთ წინ, სოციალიზმის დასამყარებლადო. დამეთანხმეთ, რომ ასეთს განცხადებასაც დიდი მნიშვნელობა ექნებოდა ევროპის თვალში ჩვენი ფინანსების სახელის გატეხის საქმეში (დადიანი: თქვენმა ამხანაგმა მაჭავარიანმა აკი უწოდა ჟორდანიას ნოე აღმაშენებელი? მაჭავარიანი: მე ვსთქვი, რომ მე ვისურვებ საქართველოსათვის ნოე ჟორდანია გახდეს ნოე აღმაშენებელი-თქო. ამას ახლაც ვისურვებ!).

თუ ჩვენ გვინდა ევროპის გზით სიარული, მაშინ უნდა შევეთვისოთ ევროპის ეკონომიურ პოლიტიკას. ჩვენი მთავრობის პოლიტიკა კი არ არის შეთვისებული ევროპის პოლიტიკასთან. ეს კი დიდ გავლენას ახდენს ჩვენს ფინანსებზე კერძოდ, და მთელს ეკონომიურ ვითარებაზე, საზოგადოდ.

და თუ ჩვენ ევროპის ეკონომიურ პოლიტიკას დავადგებით, ეკონომიურ განსაცდელისაგან თავის დასაღწევად ჩვენც გამოვნახავთ იმ გზებს, რომლებზედაც ბ. ჟორდანია ამბობდა ერთს თავის მოხსენებაში. უწინარეს ყოვლისა, ჩვენ მივიღებთ ზომებს ნამდვილი ბიუჯეტის შესადგენად. დღეს ჩვენ გვაქვს მხოლოდ ხარჯები, შემოსავალი კი თითქმის არავითარი. ასე სახელმწიფო დიდხანს ვერ გასძლებს, უნდა მოეწყოს წესიერი აპარატი გადასახადების შესაკრებად. ეს მოგვცემს საშუალებას შევამციროთ განუსაზღვრელი ბონების ბეჭდვა. ამის შემდგომ ჩვენ უნდა მოვსპოთ ყველა ის დაბრკოლებანი, რომელნიც ჰბორკავენ ჩვენს სასოფლო მეურნეობას, მრეწველობას და წესიერ აღებ-მიცემობას. უნდა შევიგნოთ, რომ თუ სახალხო მეურნეობა დამბლა-დაცემული დარჩა, სახელმწიფოს ფინანსები ვერ გამოსწორდება. განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მივაქციოთ ჩვენს საგარეო ვაჭრობას. ექსპორტი უნდა გავაცხოველოთ. ბიუროკრატიულად მოწყობილმა მონოპოლიებმა არ გაამართლეს თავისი დანიშნულება. საჭიროა ექსპორტის საქმე მოგვარდეს იმ წრეებთან შეთანხმებით, რომლებსაც სათანადო ცოდნა, გამოცდილება და კაპიტალი აქვთ.

საჭიროა იმპორტის შეზღუდვა. ფუფუნების საგნების შემოტანა სრულიად უნდა აღვკრძალოთ. ფუფუნებაზე ვიზრუნოთ მაშინ, როდესაც ჩვენი ეკონომიური მდგომარეობა გამოსწორდება. ამის გარდა საჭიროა, ბატონებო, დაუყოვნებლივ შევუდგეთ უფრო საფუძვლიან მოლაპარაკებას ევროპის კაპიტალისტებთან, რომ ისინი მოვიზიდოთ ჩვენსკენ. ჩვენ მეტად სუსტი ვართ კაპიტალით, ტეხნიკით, გამოცდილებით. ამ ორი წლის განმავლობაში ჩვენი კაპიტალი კიდევ უფრო მცირდება, ვინაიდან ხდება კაპიტალის ემიგრაცია. სოციალისტური ექპერიმენტებით დაშინებული მწარმოებელნი უცხოეთში იხიზნებიან. თუ ზომები არ მივიღეთ, ეს ემიგრაცია კიდევ უფრო გაგრძელდება და გაიტანენ აქედან დიდ სიმდიდრეს სხვა და სხვა ნივთების სახით - გაიტანენ ძვირფას ნივთებს, სავალიუტო საქონელს და სხვ. ეს კი გამოიწვევს ჩვენს ეკონომიურ გაღატაკებას. მაშასადამე, ამ მხრივაც საჭიროა სათანადო ნაბიჯების გადადგმა. შევქმნათ ისეთი პირობები, რომ მწარმოებელნი კი არ იხიზნებოდენ აქედან, არამედ მოდიოდენ ჩვენში. მაშინ შეგვეძლება მაქსიმუმი სარგებლობისა ავიღოთ მათი მუშაობიდან ჩვენი ქვეყნის სიმდიდრეთა ასამოძრავებლად.

თქვენ მოგეხსენებათ, რომ ბოლშევიკებმა სრულიად გაანადგურეს და კიდეც ამოჟლიტეს თავის კაპიტალისტები. ისინი მალე დარწმუნდენ, რომ ქვეყნის ეკონომიური აყვავება დეკრეტით და ცარიელი ლოზუნგებით არ შეიძლება. ეხლა იგინი სანთლით ეძებენ ამ კაპიტალისტებს. ევროპის კაპიტალისტებს მუხლ მოდრეკით ემუდარებიან: მოდით, ხელს არ ვახლებთ თქვენს ქონებას, ოღონდ აამოძრავეთ ჩვენგან განადგურებული ეკონომიური ცხოვრებაო. ბატონებო, ნუ დავემზგავსებით მათ. დროზე შევქმნათ ისეთი პირობები, რომ როგორც ჩვენს, აგრეთვე უცხოელ მწარმოებელთ, ჩვენში ქვეყნისთვის სასარგებლო წარმოებათა დაწყება შეეძლოთ.

თავმჯდომარე: ბ. ორატორო! თქვენი დრო გავიდა.

ალ. ასათიანი: ბოდიშს ვიხდი, ეხლავ გავათავებ. აი, ბატონებო, ამ კონცენსიების შესახებ უსათუოდ უნდა აწარმოოთ მოლაპარაკება. ჩვენ დიდი ყურადღება უნდა მივაქციოთ აგრეთვე ბათომს, სამართლაინობა მოითხოვს აღვნიშნოთ, რომ ამ ორი წლის განმავლობაში, ინგლისელების დროს, ბათომი დიდ საერთაშორისო ნავთსადგურად გადაიქცა. ამას ხელი შეუწყო აგრეთვე იმ აგრემოებამ, რომ შავ ზღვაზე სტამბოლს აქეთ ყველა ნავთსადგურები გაუქმებული იყო რუსეთის ანარქიის გამო. ჩვენ უნდა ვისარგებლოთ ასეთი პირობებით და სამუდამოდ განვუმტკიცოთ ბათომს დიდი საერთაშორისო ნავთსადგურის მნიშვნელობა, მაგრამ ჩვენი დღვანდელი პოლიტიკა თუ გაგრძელდა, ბათომი ისევ პატარა დაბად გადაიქცევა. ეს უდიდესი ზიანი იქნება ჩვენი ქვეყნისთვის. საჭიროა დაუყოვნებლივ გადავდგათ სათანადო ნაბიჯები და ვამცნოთ ევროპას, რომ ბათომის ნავთსადგურთან მათი ეკონომიური დამოკიდებულება სრულიად თავისუფალი და უზრუნველყოფილია. თვით ნავთსადგური პორტო-ფარნკოდაც რომ გამოვაცხადოთ დროებით, ეს ჩვენთვის სასარგებლო იქნება. მრავალი მსოფლიო ნავთსადგურები, როგორიცაა ჰამბურგი, მარსელი, ტრიესტი, ოდესა და სხვ. დროებით პორტოფრანკოდ გადაქცევით გაძლიერდენ და გახდენ უდიდეს ნავთსადგურებად. იქნებ ბათომისთვის საჭიროც არ იყვეს მთელი ნავთსადგურის დროებით პორტო-ფრანკოდ გამოცხადება და საკმარისი იყვეს წესიერი სატრანზიტო პირობების გამომუსავება. ყოველ შემთხვევაში, ფრიად სასწრაფოა ბათომის საჭირო პირობების გამომუშავება. სხვა ზომებს აქ მე ვეღარ აღვნიშნავ და დასასრულ მოგახსენებთ კიდევ, რომ სახელმწიფო ბიუჯეტის გამოსწორება მხოლოდ სახალხო ბიუჯეტის გაჯანსაღებით და ეროვნული მეურნეობის აღორძინებით შეიძლება.

თავმჯდომარე: სიტყვა ეკუთვნის მომარაგების მინისტრის ამხანაგს, ბატონ ივ. ჭავჭანიძეს.

ი. ჭავჭანიძე (მომარაგების მინისტრის ამხანაგი): მოქალაქენო! დამფუძნებელ კრების ოპოზიცია, როგორც მარჯვნიდან, ისე მარცხნიდან, წარმოდგენილ ბიუჯეტის გამო გამართულ საერთო კამათში მომარაგების სამინისტროსაც სწვდა. მარჯვნიდან შემოგვიტია პატივცემულმა სპ. კედიამ და სხვა ახალ ბრალდებებთან გაიმეორა ერთი ძველი ბრალდება, რომელიც მე ამ ტრიბუნიდან ორჯერ გავაბათილე. იგი ერთხელ კიდევ შეეცადა დაემტკიცებია, რომ თამბაქოზე მონოპოლიის გამოცხადებამ და მომარაგების სამინისტროს მიერ ამ მონოპოლიის უხეიროდ ცხოვრებაში გატარებამ შეამცირა თამბაქოს კულტურა და დაღუპა თამბაქოს საქმე. მე ხელთა მაქვს სტატისტიკური ცნობები, რომლებიც სრულიად აბათილებენ ბ-ნ კედიას მიერ განმეორებულ ბრალდებას. აი, რას მოგვითხრობენ ციფრები. თამბაქოს მოსავალი ყოფილა:

1912 წელში - 408.589 ფუთი.
1913 - 442. 830 ...
1914 - 602.270 ....
1915 ............... - 425.400 ....
1916 ............... - 480.000 ....
1917 ............... - 422.000 ....
1918 ............... - 60.000 ....
1919 ............... - 100.000 ფუთი.

ზემო მოყვანილი ციფრები მოგვითხრობენ, რომ უდიდესი მოსავალი 1914 წელს ყოფილა. მას შემდეგ თამბაქოს მოსავალი თან და თან კლებულობს და 1918 წელს ჩამოდის 60.000 ფუთამდე. თამბაქოს მონოპოლია გამოცხადდა 1919 წლის შემოდგომაზე. მანამდე არც მონოპოლია იყო და არც მომარაგების სამინისტრო, მხოლოდ თამბაქოს კულტურა კი თან და თან მცირდებოდა. ჩვენ არ გვაქვს დაწვრილებითი ცნობები იმის შესახებ, თუ რამდენი თამბაქო დაითესა წელს სოხუმის ოლქში, მაგრამ ვიმედოვნებთ, რომ წლევანდელი ნათესი გაცილებით მეტ თამბაქოს მოგვცემს, ვინემ უკანასკნელმა სამმა წელმა მოგვცა. ჩვენ ერთი - კოდორის რაიონიდან მივიღეთ ცნობა ნათესის რაოდენობის შესახებ. წელს ამ რაიონს, კოდორის ერობის ცნობით, დაუთესია 1.000 დესიატინა. საშუალო დესიატინა იძლევა 55 ფუთ თამბაქოს. ამ ანგარიშით მარტო კოდორის რაიონი მოგვცემს 55.000 ფუთ თამბაქოს. ყველა რაიონებზე მეტ მოსავალს იძლეოდენ გუმისტინის და გუდაუთის რაიონები.

ამ რაიონების მოსავალი ალბათ არც წელს იქნება კოდორისაზე ნაკლები. სტატისტიკურ კომიტეტსაც მოუხდენია გამოკვლევა. ამ უკანასკნელის ცნობებით, მიმდინარე წლის ნათესები მოგვცემს დაახლოვებით 270.000 ფუთ თამბაქოს. მონოპოლიის საკითხს შეეხო ბ-ნი ასათიანიც. მან, როგორც ყოველთვის, ეხლაც გაილაშქრა ძველი ბრალდებებით მომარაგების სამინისტროს წინააღმდეგ. მისი აზრით, მხოლოდ მარგანეცის მონოპოლიაა წესიერად დაყენებული, და თან ყალბი ცნობებიც ამოალაგა. მისი განცხადებით, სამი მეოთხედი უცხო ვალიუტის მომარაგების სამინისტროს შემოსდის მარგანეციდან. მანვე განაცხადა, რომ მომარაგების სამინისტროს დღემდე მარგანეცის მრეწველთაგან მიუღია 37.500 გირ. სტერლინგამდე. ეგ ციფრი მართალია, მაგრამ იგი არ შეადგენს სამ მეოთხედს იმ უცხო ვალიუტისა, რომელიც მომარაგების სამინისტროს შესვლია ოპერაციების საწარმოებლად. მარტო ორ გემ ხორბალში მივეცით 187.000 გირ. სტერლინგი, 37.500 გირ. სტერლინგი კი ამ თანხის ერთ მეოთხედსაც არ შეადგენს. ბ-მა ასათიანმა ჩვენი იმპორტ-ექსპორტის შესახებაც ყალბი ცნობები მოგაწოდათ. მან შეუმოწმებლად ისარგებლა მთავარ საბაჟოს ცნობებით და მოგახსენათ, რომ თითქო ჩვენ 1919 წლის განმავლობაში შემოგვიტანია 863 მილიონის საქონელი, გაგვიტანია კი მხოლოდ 393 მილიონის. მთავარ საბაჟოში შემოტანილი და გატანილი საქონლის აღრიცხვა ფუთობით ხდება. რაც შეეხება მათი ღირებულების გამოანგარიშებას, ეს ძალიან ძნელია დღევანდელ პირობებში საბაჟოს მოხელისათვის, რადგან დღეს ფასები საათობით იცვლება. ამიტომ დიდი სიფრთხილეა საჭირო საბაჟოს ცნობით სარგებლობის დროს. რომ ბ-ნ ასათიანის მიერ მოყვანილი ცნობები შემცდარია, ამას ნათლად მოწმობს შემდეგი: შვიდი თვის განმავლობაში ჩვენი ქვეყნიდან უცხოეთში გასული მარტო თამბაქო და მარგანეცი 1.005.792 გირვანქა სტერლინგადაა ღირებული. სტერლინგის კურსი რომ 1.200 მანეთად ვიანგარიშოთ და არა დღევანდელი 2.500-2.000 მანეთად, მივიღებთ, რომ ჩვენ გაგვიტანია ერთ მილიარდ ორას მილიონ მანეთზე მეტად ღირებული თამბაქო და მარგანეცი. კიდევ მოგახსენებთ, ბატონებო, უტყუარ ცნობებს: მიმდინარე წლის მარტო ივლისში ისეთი საქონელი, რომელიც მომარაგების სამინისტროს კონტროლს ექვემდებარება, გაუტანიათ 368.016.650 მანეთის. აქ არ შედის ივნისში გატანილი მარგანეცი და აგრეთვე ყველა ის გატანილი საქონელი, რომლის გატანა თავისუფალია. თუ ინებებს ბ. ასათიანი, მობრძანდეს ჩემთან სამინისტროში და დარწმუნდება, რომ ეგ ციფრები მათემატიკურის სისწორით არის გამოანგარიშებული.

ბ-ნ ასათიანს საწყენად დარჩენია ისიც, რომ მომარაგების სამინისტრომ მარგანეცის ექსპორტიორებს, ნაცვლად წინანდელი 25 პროცენტისა, მოსთხოვა 35 პროცენტი წმინდა მოგებისა და მთელი წმინდა მოგება გატანილი მარგანეცის 10 პროცენტისა.

თქვენი უბედურება იმაშია, რომ თქვენ გწყინთ ექსპორტიორების დიდი მოგებაო, - განაცხადა ბ. ასათიანმა. მე ვეკითხები ბ. ასათიანს: თვითონ ის რად სწუხს მთავრობის მიერ მეტის მიღებას? რაც სახელმწიფო ხაზინაში შევა, იგი ეკუთვნის მთელ ერს და მათ შორის იმ მუშებსაც, რომლებმაც დაამუშავეს ეგ მარგანეცი, ხოლო რაც კერძო ექსპორტიორის ჯიბეში ჩავა, ის კი კერძო პირს ეკუთვნის. მომარაგების სამინისტროს მოთხოვნილებას დიდად არ შეუწუხებია მარგანეცის მრეწველები და კიდეც მიიღეს იგი; სწუხს მხოლოდ ბ-ნი ასათიანი.

ახლა დავუბრუნდეთ ისევ ბ-ნ კედიას ბრალდებებს. ბ-მა კედიამ გაილაშქრა მთავრობის წინააღმდეგ იმის გამო, რომ ბიუჯეტში არ არის შეტანილი მომარაგების სამინისტროს ხარჯთ-აღრიცხვა. იგი აღშფოთებულია აგრეთვე იმით, რომ მომარაგების სამინისტროს მოხელეებს დიდი ჯამაგირები ქონიათ. განვიხილოთ, ბატონებო, ეს ბრალდებები.

მომარაგების სამინისტროს დაარსებისას ჩვენს ქვეყანას სიმშილის აჩრდილი დასტრიალებდა თავს. თქვენ იცით, რომ შარშანდელი წელიწადი მეტად მოუსავლიანი წელი იყო - ყოველ წლიურ, ჩვეულებრივ, მოსავლის ერთი მესამედიც კი არ მოსულა. ამას ისიც თან ერთვოდა, რომ მაშინ კიდევ ერთგვარი ძალის მქონე მოხალისეთა ჯარის ფლოტის ყაჩაღობა შავ ზღვაზე და ჩვენს ნავთსადგურებისაკენ არას უშვებდა. მდგომარეობა მეტად სერიოზული იყო.

დეკემბერში და იანვარში ყოველ დღე მოველოდით სიმშილობის დაწყებას. იყო ისეთი წუთები, როდესაც ჩვენს საწყობებში ერთი მარცვალი ხორბალი ან ერთი გირვანქა ფქვილიც კი არ მოიძებნებოდა. დღეს რომ გავსცემდით ფქვილს ჯარისთვის და გვარდიისთვის სახვალიო პურის გამოსაცხობად, ზეგისათვის არა გვირჩებოდა რა.

ასეთი იყო, ბატონებო, ჩვენი მდგომარეობა და ამის შესახებ ხმა მაღლა ლაპარაკი კი არ შეგვეძლო, რომ პანიკა არ გამოგვეწვია და ისედაც უკიდურესობამდე გამწვავებული მდგომარეობა კიდევ უფრო არ გაგვემწვავებია. და ასეთ პირობებში მომუშავე მომარაგების სამინისტროს განა შეეძლო შტატების შედგენაზე ან მომავლის ფართე გეგმებზე ზრუნვა?!

ჩვენის ღრმა რწმენით, ამ დროს საჭირო იყო თავგამოდებითი და დაუღალავი მუშაობა პურის შეძენის საქმეზე, და არა შტატების და გეგმების თხზვა. ჩვენც სწორედ ასე მოვიქეცით. წინააღმდეგ შემთხვევაში, სანამ შტატები და გეგმები იქნებოდა გამზადებული, მეფე შიმშილი მთელი თავისი საშინელებით შემოიჭრებოდა ჩვენს ნორჩ რესპუბლიკის საზღვრებში და მაშინ ჩვენს წინ წამოიჭრებოდა არა შტატების საკითხი, არამედ საკითხი ჩვენი ქვეყნის ყოფნა-არყოფნის. ჩვენთვის ეგ უკანასკნელი, ე.ი. ჩვენი ქვეყნის ყოფნა-არყოფნის საკითხი, უფრო დიდი საკითხი იყო და არის, ვინემ ქაღალდზე ლამაზად შედგენილი შტატები და მოხდენილად დაწერილი გეგმები. ამ შემთხვევაში ჩვენ ვერ ვემსგავსეთ ცნობილ არქიმედს. თქვენ ალბათ მოგეხსენებათ, რომ არქიმედმა მის სამუშაო კაბინეტში შეჭრილ რომაელ ჯარისკაცებს, რომელნიც მის სიცოცხლეს ემუქრებოდენ, გულუბრყვილოდ შესძახა: „ჩემს წრეებს არ ახლოთ ხელიო!“ არქიმედის თავს ზევით აღმართული იყო გამხეცებული ჯარისკაცის ხმალი, ხოლო არქიმედი კი ამ დროს თავის წრეებზე და მათემატიკურ ფორმულებზე ზრუნავდა. როგორ მდგომარეობაში ჩავარდებოდა, ბატონებო, ჩვენი ქვეყანა, რომ ჩვენ, მსგავსად არქიმედისა, კარზე მომდგარ შიმშილზე წინ შტატებზე და გეგმებზე გვეზრუნა და პურის შოვნის საქმე კი მიგვივიწყებია? დამეთანხმებით, რომ მეფე შიმშილი ჯარისკაცზე უფრო სასტიკი და ულმობელი რამ არის და მის წინააღმდეგ ქაღალდზე დაწერილი შტატებით ვერას გავხდებოდით. ამიტომ პირველ ხანებში ჩვენც თავი გავანებეთ შტატებზე ზრუნვას და მთელი ენერგია პურის შოვნისაკენ მივმართეთ. შევსძელით თუ არა ამ მხრივ რაიმე საგრძნობის გაკეთება, ეს თქვენც მოგეხსენებათ, ყოველ შემთხვევაში ფაქტია ის, რომ ეპიდემიური შიმშილი თავიდან ავიცილეთ და ახლა ის საშინელი სასურსათო კრიზისი, რომელიც შიშის ჟრუანტელს გვგვრიდა, უკვე განვლილია.

აი, ბატონებო, ჩვენი დანაშაული, და თუ თქვენ ინებებთ ამისთვის დამნაშავის სკამზე დაგვსვათ, იყვეს ნება თქვენი, - ჩვენ პირუთვნელ სამსჯავროს არ გავექცევით.

მაგრამ, ბატონებო, ესეც რომ არ იყოს, მაშინაც არ ჩაეთვლებოდა ჩვენს მთავრობას და მომარაგების სამინისტროს დანაშაულად ის, რომ იმ ხარჯთ-აღრიცხვაში, რომელსაც თქვენ ახლა იხილავთ, ვერ შევიდა მომარაგების სამინისტროს შტატები და ხარჯთ-აღრიცხვა. თქვენ ახლა არჩევთ 1919-20 საბიუჯეტო წლის ხარჯთ-აღრიცხვას და ისიც მხოლოდ 1919 წლის 31 დეკემბრამდე, ე. ი. მხოლოდ შვიდი თვის ხარჯთ-აღრიცხვას. მომარაგების სამინისტრო დააარსდა 1919 წლის ნოემბერში, მან მოქმედება დაიწყო 20 ნოემბრიდან. ის ხარჯთ-აღრიცხვა კი, რომელსაც თქვენ ახლა არჩევთ, შემოტანილ იქნა მთავრობის მიერ დამფუძნებელ კრებაში გაცილებით უფრო ადრე. აშკარაა, რომ წარმოდგენილ ხარჯთ-აღრიცხვაში ვერ შევიდოდა იმ დროს არ არსებული სამინისტროს შტატები და ხარჯები. მართალია, შეიძლებოდა, რომ ზემოთ აღწერილი მდგომარეობა არ ყოფილიყო, დამატებით შემოტანა ამ ხარჯთ-აღრიცხვის, მაგრამ ეს იქნებოდა მხოლოდ ერთი თვის და ათი დღის ხარჯთ-აღრიცხვა, რადგან გასულ 1919 წელში, რომლის ხარჯთ-აღრიცხვას ახლა თქვენ არჩევთ, მომარაგების სამინისტრომ სულ ეს ერთი თვე და ათი დღე იარსება; და განა ღირდა ხარჯთ-აღრიცხვის ამ ერთი ნაკუწის ცალკე წარმოდგენა?!.. ჩვენ შეგვეძლო, მას შემდეგ, რაც ჩვენი სასურსათო საქმე გამოკეთდა, შეგვედგინა გასული საბიუჯეტო წლის მთელი ხარჯთ-აღრიცხვა, მაგრამ ამ დროს კარს მოგვადგა 1920-21 საბიუჯეტო წელი, და ჩვენ ვარჩიეთ უწინ ამ წლის ხარჯთ-აღრიცხვა შეგვედგინა, რომ დროზე წარგვედგინა იგი ფინანსთა სამინისტროსთვის და საშუალება მიგვეცა მისთვის დროზე დაესრულებია მთელი რესპუბლიკის ხარჯთ-აღრიცხვის შედგენა. ჩვენ ეს ხარჯთ-აღრიცხვა უკვე შევადგინეთ და წარმოვუდგინეთ ფინანსთა სამინისტროს, - ერთი ცალი საბიუჯეტო კომისიის თავმჯდომარესაც გაეგზავნა, გასული საბიუჯეტო წლის ხარჯთ-აღრიცხვას კი ეხლა ვამუშავებთ და ამ თვის დამლევამდე ისიც მზად იქნება.