The National Library of Georgia მთავარი - ბიბლიოთეკის შესახებ - ელ.რესურსები
Cover Image
close this book ალმანახი 2002 № 14 ქართული სამართლის ისტორიის საკითხები
View the document წინასიტყვაობა
View the document 1. ქონებრივი ქირავნობა ქართულ სამართალში
View the document 2. სასამართლო ორგანიზაცია აჭარაში ჩვეულებითი სამართლის მიხედვით
View the document 3. შურისძიების ზოგიერთი სამართლებრივი ასპექტი ფშავის (ხალხურ) ჩვეულებით სამართალში
View the document 4. საქართველოს ინტერესები ჰააგის 1907 წლის საერთაშორისო კონფერენციაზე1
View the document 5.?დანაშაულობა ახალი აღქმის მიხედვით „სამი ჯვრის მოძღვრება”
View the document 6. ადამიანის პატივისა და ღირსების დაცვა ქართული ფეოდალური სამართლის ძეგლებისა და სასამართლო პრაქტიკის მასალების მიხედვით
View the document 7. ფეოდალური საქართველოს სახელმწიფო წყობილების თავისებურებანი
View the document 8. გირავნობა გვიანი შუა საუკუნეების ქართული სამართლის მიხედვით
View the document 9. კერძო და საჯარო სასჯელები ფეოდალურ საქართველოში
View the document 10.უძველესი სოციალური ნორმები საქართველოში
View the document 11. „უჯვარობით დამტკიცები” და მისი შესაძლო კავშირი… „უჯერობით” („უჯეროებით”) დამტკიცებისათვის
View the document 12. ქურდი და მისი თანამოფიცარნი

8. გირავნობა გვიანი შუა საუკუნეების ქართული სამართლის მიხედვით

 

გიორგი ნადარეიშვილი

წინასიტყვაობა

გირავნობის ინსტიტუტი, ქართული სამართლის ძეგლების მიხედვით თითქმის სრულიად დაუმუშავებელია. ამის მიზეზი მდგომარეობს იმაში, რომ ჩვენთვის უცნობია ის ნორმები, რომლითაც წესრიგდებოდა საგირავნო ურთიერთობები ძველ საქართველოში, ვიდრე XIV საუკუნემდე. უფრო ადრინდელი ხანის ქართული სამართლის ძეგლებმა გირავნობის შესახებ ჩვენამდე ვერ მოაღწია. ამასთან, გირავნობის ინსტიტუტის დასახასიათებლად ვარგისი იურიდიული საბუთების დიდი უმრავლესობა განადგურდა და რაც გადარჩა, მხოლოდ გვიანი შუა საუკუნეების ეპოქას განეკუთვნება. მათი მნიშვნელოვანი ნაწილი გამოქვეყნებულია, თუმცა არც სათანადოდ შესწავლილი და გამოკვლეულია.

წინამდებარე ნაშრომი, ქართული სამართლის ძეგლებისა და მასალების მიხედვით, გირავნობის ინსტიტუტის სპეციალური კვლევის პირველი ცდაა და, ცხადია, ავტორი გარკვეულ ხარვეზებსა და ნაკლოვანებებს თავიდან ვერ აიცდენს, მაგრამ იმედია, რომ წინამდებარე ნაშრომი წინ წასწევს ქართული გირავნობის სამართლის ისტორიის შესწავლის საქმეს.

რა ვიცით გირავნობის ინსტიტუტის შესახებ საქართველოში მეთოთხმეტე საუკუნემდე?

საფიქრებელია, რომ ანტიკური ეპოქისა და შემდეგ, ქრისტიანულ-ფეოდალური ხანის საქართ-ველოში, ვიდრე XIV საუკუნემდე, კარგად იცნობდნენ გირავნობას. საქართველოს, მის ცალკეულ მხარეებს მჭიდრო კულტურულ-ეკონომიკური ურთიერთობა ჰქონდა ჯერ ძველ საბერძნეთთან, შემდეგ ელინისტურ სამყაროსთან და ეს, რა თქმა უნდა, უკვალოდ არ ჩაივლიდა. სპარსული და ბიზანტიური გარემო IV-XIV საუკუნეებში თავისთავად მხედველობაშია მისაღები.

მაგრამ, პირველყოვლისა, მაინც სამართლის ძეგლებს მივმართოთ.

ნაშრომში - ,,ძველი ქართული სამართალი”, რომელიც 1953 წელს გამოქვეყნდა, პროფ. ისიდორე დოლიძემ რამდენიმე გვერდი ( გვ. 180-185) მიუძღვნა გირავნობის უფლებას ბექასა და აღბუღას სამართლის მიხედვით. თავისი დასკვნები ხსენებულმა ავტორმა ასე ჩამოაყალიბა:

,,ბექა-აღბუღას სამართლის იმ ნორმების გულდასმით ანალიზი, რომლებიც გირავნობის უფლებას შეეხებიან, ცხადყოფს, რომ სანივთო სამართლის ეს ინსტიტუტი ადათობრივ სამართალზე იყო დაფუძნებული. ბექას სამართლის წიგნის 43-ე მუხლში, რომელიც გირავნობის უფლებას ეხება, კანონმდებელი მიუთითებს, რომ ამ ინსტიტუტიდან გამომდინარე სანივთო-უფლებრივი ურთიერთობა წესრიგდება ,,ქვეყნის წესითა” ე.ი. მრავალგზის და ხანგრძლივი გამოყენების შედეგად დამკვიდრებული ადათით, რომელსაც უკვე კანონის ძალა აქვს მიღებული. აღბუღას სამართლის 95-ე მუხლიც ამოწმებს, რომ ვალში დაგირავებული მამულის გაყიდვა ადათობრივი სამართლის ნორმებით წესრიგდებაო. არის ისეთი კუთხე და სოფელი, სადაც ვალში მამულის გაყიდვის დროს მამულს ნაკლებად დააფასებენ. ,,ნახევარს, ფასსა ჩამოუშვებენ” იმისათვის, რომ შეიძლება შემდეგში მემამულემ ვალის გადახდა და მამულის გამოსყიდვა შესძლოს.”1

როგორც ჩანს, სამცხე-საათაბაგოში აქა-იქ ჯერ კიდევ ლოკალური იურიდიული წეს-ჩვეულებები მოქმედებდა.

უპირველეს ყოვლისა, მადლობის ღირსია პროფ. ი. დოლიძე, რომელმაც ჯერ კიდევ 1953 წელს გამოთქვა სამუშაო და ნაყოფიერი მოსაზრება იმის შესახებ, რომ გირავნობის ინსტიტუტი სამხრეთ საქართველოში ,,ადათობრივ სამართალზე იყო დაფუძნებული”. ცხადია, დღეს რომ ცოცხალი ყოფილიყო პროფ. ი. დოლიძე, გამოთქმას - ,,ადათობრივი სამართალი” მოერიდებოდა, რამდენადაც მუსლიმანური სამყაროდან შემოსული ,,ადათი” და ,,ადათობრივი სამართალი” დღეს უპირატესად ხსენებულ სამყაროსავე არეალში მოქმედი ჩვეულებითი სამართლის - ე.წ. ხალხური სამართლის აღსანიშნავად იხმარება. ჩვენი წინაპრები ჯერ კიდევ გასული, XIX საუკუნის დასაწყისში ხმარობდნენ ,,ჩვეულებითად” შემოღებულ სჯულს (,,საქართველოს ძველთაგან და ჩვეულებითად ქართველ მეფეთა დროთა შემოღებულნი სჯულნი”).

სანივთო სამართლის ისეთი ინსტიტუტი, როგორსაც გირავნობა წარმოადგენდა, თავისუფლად შეიძლებოდა ხალხურ სამართალზე, ხალხურ წესზე, ჩვეულებებზე, ჩვეულებით სამართალზე ყოფილიყო დაფუძნებული, მაგრამ არაიშვიათად ჩვეულებები, ჩვეულებითი სამართალის ნორმები ისევ წერილობით სამართალში, სამართლის წიგნებში ხვდებოდნენ.

ფეოდალური ხანის სამცხე-საათაბაგოში ძალიან ძნელი იქნებოდა იმის დადგენა, თუ რომელ სამართლებრივ ინსტიტუტს არ ჰქონდა თავისი ფესვები გადგმული ხალხის პატრიარქალური ყოფით განპირობებულ ჩვეულებითი სამართლის წიაღსა და ე.წ. ,,წეს-ჩვეულებებში”.

საფიქრებელია, რომ ელინისტურ ხანაში საქართველო განიცდიდა ბერძნულ-სპარსული სამართლებრივი იდეების ზეგავლენას, შეიძლება ითქვას, მოძალებას. ძველ ირანში კი, როგორც ამის შესახებ სპეციალურ ლიტერატურაშია აღნიშნული, ვალდებულების შესრულების უზრუნველყოფის ერთ-ერთ გარანტად ითვლებოდა როგორც გირავნობა, ასევე თავდებობაც. სესხის ხელშეკრულებას არაიშვიათად თან ახლდა შეთანხმება გირავნობის ან თავდებობის შესახებ. გირაოთი ხდებოდა კრედიტორის უფლებებისა და ინტერესების უზრუნველყოფა. ირანში, როგორც ჩანს, არსებულა თავისებური გენერალური ჰიპოთეკა.2 თუ საგირავნო შეთანხმება არ არსებობდა, დებიტორი (მოვალე) კრედიტორის წინაშე პასუხს აგებდა მთელი თავისი ქონებით. ცხადია, გირავნობის ხელშეკრულება, გირაოდ ნივთის გადაცემა დებიტორის ქონებიდან ამ უკანასკნელის გადახდისუნარიანობას გარკვეულად ზღუდავდა.

საკრედიტო ურთიერთობებში სანივთო უზრუნველყოფის სახით გირაოს გაჩენა ირანის სოციალურ პრაქტიკაში ავესტის ეპოქიდან არის ფიქსირებული (,,ავესტა”, თავი I).

გირაოს სახით ირანში ვხვდებით მონებს, როგორც წვრილფეხა, ასევე მსხვილფეხა ცხოველებსა და უძრავ ქონებასაც (ადგილ-მამულს).

გირავნობა ჰიპოთეკის ფორმით, აგრეთვე ანტიქრეზისთან დაკავშირებული მონობა და რენტა გვხვდება პართულ ხანაში დაწერილ სასესხო კონტრაქტებში დურო-ევროპოსიდან, მაგრამ ხსენებული დოკუმენტები ჩვენამდე იმ რეგიონიდან არის მოღწეული, სადაც ამ ხანებში ელინისტური სამართლის ნორმები მოქმედებდა უპირატესად.

საქართველოში ქრისტიანობის წარმოშობა-განმტკიცების ხანას ემთხვევა მის მეზობელ მხარეებში ბერძნულ-რომაული სამართლის და განსაკუთრებით კი, ე.წ. ,,ვულგარული” რომის სამართლის ინტენსიური გავრცელება, ყოველ შემთხვევაში, მეხუთე საუკუნის დამლევისათვის ამ კანონების სომხური რედაქცია უკვე არსებობდა.

ცნობილია ხსენებული ძეგლის სირიული რედაქციაც. ე.წ. ,,სირიულ-რომაული სამართალი” წარმოადგენდა ბერძნულ-რომაული სამართლის კრებულს, შედგენილს მეხუთე საუკუნის დამლევს. მასში უმეტესწილად სამოქალაქო სამართლის ნორმები იყო მოთავსებული და შეიცავდა დებულებებს გირავნობის სამართლის შესახებაც.

ე.წ. სირიულ-რომაული სამართლის კრებული, მათ შორის მისი სომხური რედაქციაც,

საფიქრებელია, ასახავდა და გამოხატავდა ვულგარულ, გარკვეულად ,,გახალხურებულ”, ხალხურ ჩვეულებებთან შერწყმულ რომაულ სამართალს, რომელიც თავისი სამართალგანვითარების დონით ჩამოუვარდებოდა იმპერატორ იუსტინიანეს განკარგულებით შედგენილ სჯულდებას.

როგორც ჩანს, ბიზანტიის იმპერიის აღმოსავლეთ პროვინციებში, აგრეთვე სომხეთსა და საქარ-თველოში ხსენებული კრებული პოპულარული უნდა ყოფილიყო.

მართებულია პროფ. ვლ. სოკოლსკის მიერ გამოთქმული შეხედულება, რომ ბერძნულ-რომაული სამართალი, ამ სამართლის ძეგლის, სახელდობრ, ე.წ. სირიულ-რომაული იურიდიული კრებულის სახით, ძველი დროიდანვე მოქმედებდა სომხეთსა და საქართველოში.

ეს მოსაზრება მისაღებია, თუმცა უშუალოდ მისი დამადასტურებელი წერილობითი ინფორმაცია არ გაგვაჩნია. თუ ,,ძველ დროდ” ადრეფეოდალურ ხანას ჩავთვლით, საგულვებელია, რომ ამ დროს საქართველოში მართლაც არსებობდა ქართულ ენაზე სირიულ-რომაული სამართლის წიგნის თარგმანი.

არ არის გამორიცხული, რომ უკვე ანტიკური ხანის როგორც აღმოსავლეთ, ისე დასავლეთ საქართველოში კარგად იცნობდნენ გირავნობის, წინდობის ინსტიტუტს, მაგრამ მის ძირითად ნიშნებზე როგორც ირანში, ისე საქართველოში სახელმწიფოებრიობისა და სამართლის უძველეს დონეზე არაფრის თქმა არ შეგვიძლია, რადგან სათანადო მასალებს ჩვენამდე არ მოუღწევიათ.

საქართველოს ახლო კულტურულ-ეკონომიკური ურთიერთობა ჰქონდა ჯერ ძველი საბერძნეთის ქალაქ-სახელმწიფოებთან, შემდეგ ძველი სპარსეთის სახელმწიფოსთან, მოგვიანებით, აგრეთვე, ელინისტურ სამყაროსთან და ცხადია, ყოველივე ამას უკვალოდ არ ჩაუვლია.

რა თქმა უნდა, საკრედიტო ურთიერთობა ძველ საბერძნეთში უფრო მაღალ დონეზე უნდა ყოფილიყო, ვიდრე ძველ სომხეთსა და საქართველოში.

ძველი ქართული ენის დონეზე გირაოს აღმნიშვნელ უძველეს ტერმინად წინდი მოჩანს.

სათანადო მასალების მიხედვით, ძველ სპარსეთში გირაოს ინსტიტუტის შესახებ საუბარი შეიძლება მხოლოდ სასანიანთა დინასტიის (226-651) ხანიდან. ხსენებულ ეპოქაში კი გირავნობის ინსტიტუტი სპარსეთში განვითარებულობის ნიშნებს ამჟღავნებს.6 ირკვევა, რომ სასანიანთა ეპოქის სამართალი გირავნობის ინსტიტუტს იცნობდა, როგორც სანივთო, ასევე ვალდებულებითი სამართალურთიერთობის ასპექტებში. ძველი - სასანიანთა ხანის ირანული სამართლისათვის ცნობილი ყოფილა აგრეთვე ე.წ. პროცესუალური გირავნობა.

გირაოს ცნება ირანულ სამართალში გადმოიცემოდა ტერმინით - ,,გეროუ”. წინდი გირაოს მნიშვნელობით იხმარება პეტრიწონის ქართველთა მონასტრის ტიპიკონის ქართულ რედაქციაში, მეთერთმეტე საუკუნის ამ შესანიშნავ ძეგლში (თავი 35-ე). ხსენებულ ტიპიკონში ვკითხულობთ:

,,სხუაი ოქრობეჭედი ერთი მარღონაისა, ჭილსა ზედა წერილი, რომელი იგი წინდად მაქუს.” წინდი აქ გირაოს ნიშნავს.

,,წინდი” სიტყვა გვხვდება პავლე მოციქულის ეპისტოლეთა ქართულ თარგმანებში: ,,მომცა ჩუენ წინდი იგი სულისა” (მეორე კორინთელთა მიმართ, 5,5). ხოლო ეფესელთა მიმართ ეპისტოლის ქართულ თარგმანში ვკითხულობთ: ,,რომელ იგი არს წინდი მკვიდრობისა ჩუენისაი გამოსახსრად შეწევნისა ჩუენისათვის” (1, 14).

ძველი აღთქმის ქართულ თარგმანებში ხშირად გვხვდება ,,წინდი”: ,,ვენახი ჩუენი... დაუსხნეთ წინდად” (ნეემია, 5,3) ან კიდევ: ,,მომეც მე წინდი ვიდრე მოძღუნებამდე შენდა” (დაბად. 38,17).

პროფ. ილია აბულაძეს თავის ,,ძველი ქართული ენის ლექსიკონში” ხელნაწერთა ინსტიტუტის ფონდის ერთი ადრეფეოდალური ხანის ხელნაწერიდან მოაქვს ასეთი ადგილი: ,,წინდად აქუნდა სიტყუა იგი უფლისა.”

საქართველოში ადრეფეოდალურ ხანაში წინდი ხშირად იხმარებოდა იურიდიული მნიშვნელობით. როდესაც ქართულად ითარგმნებოდა ძველი და ახალი აღთქმების ტექსტები, ცხადია, მთარგმნელის წინაშე წარმოიშობოდა საკითხი, თუ რომელი ქართული სიტყვით გამოეცათ გირაოსა და გირავნობის ცნება. ,,პავლენის” უკვე მეათე საუკუნის ხელნაწერშივე ,,წინდი” გირაოს შესატყვისად ჩანს.

განწინდვა გვხვდება დაგირავების მნიშვნელობით ბერძნულიდან ნათარგმნ ნაწარმოებებში, მაგალითად, ,,მამათა სწავლანში” ვკითხულობთ:

,,არა აქუნ თესლი, რომელმცა სთესეს ქუეყანასა მათსა, მაშინ წარიღიან სამოსელი მათი, გინა ცოლთა მათთა, გინა რომელი ჭურჭელი და განწინდიან და ისესხიან მოდი ერთი, გინა ორი... და მიიღიან და დასთესიან”.

ეჭვი არ არის, ქართული სამართლის ძეგლებს მეხუთე-მეექვსე საუკუნეებიდან რომ მოეღწიათ ჩვენამდე, იქ ,,წინდი” სიტყვის მეშვეობით დაფიქსირებული იქნებოდა გირავნობა, მაგრამ ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ დაწინდება, დაწინდვა ძველი ქართული ენის დონეზე პოლისემიურია; ცნობილია, რომ დაწინდებული ნიშნავდა დანიშნულს, ,,განთხოვილს”; დაწინდება, დაწინდვა კი დანიშვნას, თხოვას, შერთვას (ილია აბულაძე).

,,ქალწული, ვიდრემდის სახლსა შინა იყოს მამისა თვისასა, მრავალთა სურის დაწინდებად მისისა”, ვკითხულობთ ,,მამათა ცხოვრებაში”. როგორც ილია აბულაძის ,,ძველი ქართული ენის ლექსიკონშია” ფიქსირებული, დაწინდვა, ერთ-ერთი ძეგლის მიხედვით, ყიდვას ნიშნავდა.

,,მამათა ცხოვრებაში“ ერთგან იკითხება: ,,მუშაკნი იმიზდებენ, ყანათა დასწინდავენ, ერქვანია ჰმზადებენ, ურნატთა განაპებნ...,“ ურნატი აქ ხნულს, კვალს ნიშნავს, ხოლო დაწინდვა (,,დასწინდავენ“) - ყიდვას.

გირავნობისა და ნასყიდობის აღრევა პატრიარქალურ-ფეოდალური საზოგადოებისათვის თითქმის ყველა ქვეყნისათვის იყო დამახასიათებელი.

საბა ორბელიანს წინდი დაბადების სათანადო ადგილზე მითითებით განმარტებული აქვს როგორც ,,ვალისათვის მძევალი”, ხოლო გირაო სიტყვის მისამართით აღნიშნული აქვს, რომ ის ,,სხვათა ენაა და ქართულად წინდი ჰქვიან”.

საბა ორბელიანის ქართული ლექსიკონის ერთ-ერთ ხელნაწერში ნათქვამი ყოფილა, რომ გირაო ,,სომეხთ ენაა, ქართულად წინდი ჰქვიან”-ო. რა თქმა უნდა, გირაო სომხური არაა. ის სპარსულის მეშვეობით არის ქართულში შემოსული და შედარებით გვიან. დიდი ლექსიკოგრაფი, თავის მხრივ, მძევალს განმარტავდა როგორც წინდათ დასმულ კაცს.

ძველ ქართულში გვხვდება მძევლიდან ნაწარმოები მომძევლება დაგირავებისა და დატყვევების მნიშვნელობით. ბერძნულიდან ქართულად ნათარგმნ თხზულებაში - ,,მამათა სწავლანი” ვკითხულობთ:

სიყუარულით ამით სიწმიდისაითა მოიმძევლებდა
ყოველთა წარმტყუელთა...

მოიმძევლა წყალობაი ღმრთისაი მის ზედა...

ბალავარიანში ნახმარია გამოთქმა:

,,მოიმძევლნეს ფულნი კაცთანი...

ილია აბულაძის „ძველი ქართული ენის ლექსიკონში”, რომელიც მეხუთე-მეათე საუკუნეების მასალების საფუძველზეა შედგენილი, მძევალი ნიშნავს გირაოს, დაწინდულ კაცს. მაგალითად, ,,მის თანა წარიყვანნა მძევალნი და ნეტარი ნერსე”. ,,ეფთვიმე სხუათა თანა უფლისწულთა მძევლად მიჰგუარეს მეფესა”.

ცნობილ ძეგლში - ,,დიდ სჯულისკანონში”7, რომელიც ქართულად მეთერთმეტე საუკუნის ბოლოსა და მეთორმეტე საუკუნის დასაწყისშია ბერძნულიდან თარგმნილი, წინდი ლათინური ,,პიგნუსის” შესატყვისად იხმარება. ამასთან, თვით სჯულისკანონის ბერძნული დედანი ერთმანეთისაგან განასხვავებდა, ჩვეულებრივ, გირაოს, ,,პიგნუსს” და ჰიპოთეკას. ქართველმა მთარგმნელმა ,,ჰიპოთეკის” შესატყვისად ,,დანადები” იხმარა. ,,დანადები” მომდინარეობს ძველი ქართული ენის წიაღიდან, იგი წინდად,8 გირაოდ დაგდებას უკავშირდება... ,,და ესე ყოს თქუენდა ნაყოფად მიცემულთა მათთა ყოველთაგან დასადაბელთა ძეთა ისრაელისათა. შენ მოგეც იგი და ძეთა შენთა და ასულთა შენთა შემდგომად შენსა შჯულად საუკუნოდ. ყოველი წმიდა სახლსა შინა შენსა ჭამდეს მას” (რიცხვთა, 18,11).

,,დასადებელი” იყო ღვთისათვის მსხვერპლად შეწირული პირველი ნაყოფი. ,,დანადების” გააზრების საფუძველი უნდა ყოფილიყო დადება თავისი მრავალი მნიშვნელობით: ,,დაშვება ნივთისა ადგილსა ზედა” (ფსალმ. 38,10 იან. 13,4) და გარდა ამისა, ,,დადება სჯულისა, თავისა, შეწირვა სიცოცხლისა” (იოანე, 10,11).9 დანადებში უნდა იგულისხმებოდეს გარკვეულად დასაკარგავად, გასასხვისებლად განწირული ნივთი.

,,დადება” იურიდიულ ტერმინოლოგიაში დღემდე ჩანს. მაგალითად, გამოთქმებში: ხელშეკრულების დადება, გირაოდ დადება, წილის დადება, პირობის დადება და ა.შ. გვხვდება აგრეთვე უძრავი ქონების გირაოდ დადება.10 

როგორც აღვნიშნეთ, ძველი ქართული ენის დონეზე დაწინდვა ნიშნავდა ყიდვასაც და ეს მეტისმეტად საინტერესო ცნობაა ჩვენთვის. ამასთან, შეინიშნება ისიც, რომ დაწინდვა ყიდვას მხოლოდ გამონაკლისის სახით ნიშნავდა. როგორც ჩანს, ეს ძველი მოვლენაა და თანდათან ქრება.

ამ შემთხვევაში ენამ ასახა საგირავნო სამართლებრივი ურთიერთობების მეტად ადრინდელი დონე, რომელსაც რომის სამართალში ფიდუციური გაყიდვა ეწოდებოდა (,,ფიდუცია“ ლათინურში ნიშნავდა ნდობას). ფიდუციური გაყიდვის არსი მდგომარეობდა იმაში, რომ არსებული ვალის უზრუნველსაყოფად მოვალე (დებიტორი) მევალეს (კრედიტორს) გადასცემდა მთელ თავის ქონებას ან მის გარკვეულ ნაწილს, გააფორმებდა რა ამ გადაცემას, როგორც გაყიდვას. ამ შემთხვევაში, თუ დებიტორი უსახსრობის, სიღარიბის მიზეზით ვალს ვერ იხდიდა, კრედიტორი თავს იკმაყოფილებდა მისთვის გადაცემული ქონების გაყიდვის გზით. ამ შემთხვევაში მევალე (კრედიტორი) მას ყიდდა, როგორც მესაკუთრე.

რომის სამართლის ისტორიის სპეციალისტებს მართებულად აქვთ აღნიშნული, რომ ფიდუციური გაყიდვა იყო არა უბრალოდ გაყიდვა, არამედ ფიდუციური, მინდობილი გაყიდვის აქტი, დამყარებული გულვებაზე, რომ კრედიტორი ბოროტად არ ისარგებლებს თავისი უფლებით და დებიტორს დაუბრუნებს ნივთს, როცა ეს უკანასკნელი სათანადოდ შეასრულებს თავის ვალდებულებებს.11

ცხადია, ფიდუციური გაყიდვა მთელ რიგ სირთულეებს წარმოშობდა და ეს გარემოება საკმაოდ კარგად ჩანს გვიანი საშუალო საუკუნეების ქართულ საბუთებში, სადაც არაიშვიათად ჭირს იმის გარკვევა, ადგილ-მამული დაგირავებული იყო თუ გაყიდული.

უცხოური სამართლის გავლენა და გარედან მიღებული იმპულსების გათვალისწინებაც იქნება საჭირო. გამორიცხული არ არის, რომ ადრეანტიკურ ხანაში აღმოსავლეთ საქართველომდე აღწევდა ძველბაბილონური სამართლის ნორმები სპარსეთის მეშვეობით. აქემენიდების ხანის სპარსეთში აშკარად იგრძნობოდა ბაბილონური სამართლის გავლენა. ელინისტურ ხანაში გამორიცხული არ არის ბერძნულენოვანი სამყაროდან როგორც აღმოსავლური, ისე დასავლური იდეების შემოღწევა.

ბერძნული და არამეული ენების მეშვეობით ქართველები ეცნობოდნენ მაშინდელი მსოფლიოს მიღწევებსა და, უნდა ვიფიქროთ, სამართლებრივ კულტურასაც.

კლასიკური ხანის ძველ საბერძნეთში, როგორც ამის შესახებ სათანადო მასალები მეტყველებს, საკმაოდ ფართოდ ყოფილა გავრცელებული გირავნობა.

ეპიგრაფიკული მასალების შესწავლის შედეგად, ცნობილი გახდა ის გარემოება, რომ ძველ საბერძნეთში ქრისტეს დაბადებამდე VII-V საუკუნეებში გირავნობა იმდენად გავრცელებული ყოფილა, რომ ტაძრებიც კი გასცემდნენ ხოლმე ფულს გირაოთი და ამგვარად იძენდნენ მამულებსა და სახლებს.

ძველი საბერძნეთის ისტორიიდან ცნობილია, რომ იქ პასუხისმგებლობა მოვალისა კრედიტორისადმი იქამდე ყოფილა გავრცელებული, რომ ტაძარს რჩებოდა მოვალის ქონება იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც ის ვერ იხდიდა ვალს, რომელშიც თავისი ქონება არ დაუგირავებია - ,,სადაც დაგირავებულია, ის ხომ ცხადია, რომ დაჰრჩებოდა”.

,,გირავნობის წესი იქამდის ჩამოყალიბებულია იმ დროს, რომ თითქმის გირავნობის ყოველ ფორმას თავისი ფორმულა აქვს შემუშავებული”.12

ამ ჩამოყალიბებული გირავნობის ფორმებიდან საქართველოში განსაკუთრებით ცნობილი უნდა ყოფილიყო ე.წ. ანტიქრესისი.

ძველი ელინისტები ანტიქრესისს განმარტავდნენ როგორც გირავნობის ისეთ სახეობას, როდესაც კრედიტორს ეძლეოდა დებიტორის მამულის შემოსავლით სარგებლობის უფლება. ერთ-ერთი ავტორიტეტული ლექსიკონის ავტორების აზრით, ანტიქრესისი იყო ხელშეკრულება, რომლის ძალითაც კრედიტორი უფლებას ღებულობდა დაგირავებული ქონების ნაყოფის (შემოსავლის) მიღებისა, როგორც ვალის გაგრძელების (გადადების) ფასის.

ანტიქრესისი რომის სამართალში ბერძნულენოვანი აღმოსავლეთის პროვინციებიდან უნდა იყოს შემოსული. ბერძნულად ,,ქრესის” ნიშნავდა პროცენტს, სარგებელს, ხოლო ,,ანტი”, ცხადია, წინააღმდეგს, ნაცვალს. მაშასადამე, ,,ანტიქრესისი” ნიშნავდა ,,სარგებლის მაგიერს”, ,,სარგებლის ნაცვლადს”. რომის სამართალში ეს ტერმინი (,,ანტიქრესის”) გულისხმობდა მოგირავნის უფლებას, ესარგებლა დაგირავებული ქონებით, კუთვნილი სარგებლის სანაცვლოდ. ის გამოიყენებოდა უძრავი ქონების (ადგილ-მამულის) გირავნობის ფორმით.

თვით გირავნობის საგანი კრედიტორის ხელში რჩებოდა მანამდე, სანამ დებიტორი ვალს არ გადაიხდიდა. როგორც ჩანს, ყოფილა შემთხვევები, როდესაც კრედიტორი სარგებლობდა რა დებიტორის ადგილ-მამულით, ამ უკანასკნელიდან მიღებულ შემოსავალს არა მარტო სარგებლის მიღებად უთვლიდა დებიტორს, არამედ თავისი კაპიტალისა ან მისი წილის ანაზღაურებადაც, მაგრამ უმრავლეს შემთხვევებში, თუ ანტიქრესისთან გვქონდა საქმე, გირაობისაგან მიღებულ შემოსავალს კრედიტორი მხოლოდ სარგებლის ანგარიშში მიითვლიდა.

მაშასადამე, სანამ დებიტორი მთლიანად არ დაფარავდა ფულს, გირაო ადგილ-მამული კრედიტორის სარგებლობაში რჩებოდა. ჩვეულებრივ, დებიტორს (მოვალეს) უჭირდა ვალის გადახდა და მის ადგილ-მამულს სარგებლის ანგარიშში ,,ჭამდა” მევალე (კრედიტორი). თუ დავუშვებთ, რომ კრედიტორი სარგებლის ანგარიშში იღებდა მეტსაც, ვიდრე ერგებოდა, გასაგები გახდება დებიტორის მძიმე მდგომარეობა.

იმ მასალების საფუძველზე, რაც ისტორიულ მეცნიერებას მოეპოვებოდა XX საუკუნის ოციანი წლების დასაწყისისათვის ძველი საბერძნეთის შინაგანი ისტორიის შესახებ, პროფ. გ. ნათაძე ასეთ დასკვნას აკეთებდა:

,,მაშასადამე, ანტიქრესისის ძალით, კრედიტორი გასცემს ფულს პრინციპიალურად, უსარგებლოდ, მაგრამ გადახდის ვადა რომ დადგება (ვადა ალბათ მოკლე უნდა ყოფილიყო), მოვალემ უნდა კრედიტორს დაგირავებული მამულის შემოსავლის ნაწილი დაუთმოს, თუ მას მთელი ვალის გადახდა არ შეუძლიან. ამ გადახდით ის იძენს უფლებას, რომ თავნი ვალის გასტუმრება შემდეგისათვის გადასდოს. თავისი ბუნებით ეს ფორმა დავალიანებისა ისეთია, რომ მართლაც პრიმიტიულ ურთიერთობას შეეფერება, ვიდრე განვითარებულს და ძლიერ წააგავს იმ გირავნობის წესს, რომელიც ზემოთ გვქონდა მოყვანილი. ასე რომ არ იყოს, განა შესაძლებელი იქნებოდა, რომ ერთი კაცი მეორეს უსარგებლოდ აძლევდეს სესხს? ფულის ტრიალის დროს ეს არ ხდება ხოლმე. ეს წესი წარმოსადგენია მხოლოდ ნატურალური მეურნეობის დროს, როდესაც სესხს იღებენ ნატურით და ნატურითვე (მოსავალით) იხდიან ან როდესაც ფულით იღებენ სესხს და ნატურით იხდიან”.13 

გამოქვეყნებული ძველბერძნული საბუთებიდან ჩანს, რომ აგირავებდნენ ადგილ-მამულს, სახლს, ბაღ-ვენახებს და ა.შ. ამასთან, ყოველთვის უთითებდნენ დაგირავებული ნივთის ფასს (ვთქვათ, 300 დრამა, 800 დრამა და ა.შ.). საინტერესოა თვით გირავნობის ფორმულა: ,,ჰქონდეს და ფლობდეს”.

ცხადია, სწორია იმ მკვლევართა შეხედულება, რომლებიც ამ ფორმულაში ხედავენ ჭერას და სარგებლობას და არა საკუთრებას, საკუთრებაში გადასვლას. კრედიტორის ხელში იყო დაგირავებული მიწა, მას ეჭირა დაგირავებული ნივთი. გირაო ადგილ-მამული კრედიტორის მიერ არის ,,დახუთული”. ამ მიწის მოსავლით ვერავინ ისარგებლებდა კრედიტორის გარდა. ის მხოლოდ კრედიტორის განკარგულებაში იყო და მხოლოდ კრედიტორს შეეძლო ამ მოსავლის გაყიდვა, გასხვისება.

ისევე, როგორც ძველ რომში, ძველ საბერძნეთშიც ცნობილი იყო გირავნობის უძველესი ფორმა. ეს უკანასკნელი მდგომარეობდა იმაში, რომ მოვალე (დებიტორი) თავის ადგილ-მამულს, ბაღ-ვენახს, საერთოდ თავის უძრავ ქონებას მიჰყიდდა კრედიტორს უკან გამოსყიდვის უფლებით. ამის შესახებ აღნიშნული აქვს თავის ,,აგრარულ ურთიერთობათა ისტორიის” სახელმძღვანელოში მკვლევარ ვებერს.14 

პროფ. გ. ნათაძე, ვფიქრობთ, სწორად მიუთითებდა, რომ უძველეს ბერძნულ წეს-ჩვეულებათა თანახმად, ვალის, გაცემული ქონების სამაგიეროდ და უზრუნველსაყოფად კრედიტორი მამულს მიიღებდა და, ვიდრე დებიტორი (მოვალე) ფულს არ გადაიხდიდა, ეს მამული მის ,,საკუთრებად” ითვლებოდა. ამგვარი გირავნობის კვალი ძველი საბერძნეთის ქვებზე იყო დარჩენილი (ძვ.წ.აღ-ის V-III სს.). ამასთან დაკავშირებით, სამეცნიერო ლიტერატურაში მართებულად არის აღნიშნული, რომ თავისი ფორმით ეს ისევე, როგორც ანტიქრესისი, უძველესი დროის ნაშთი იყო, რადგანაც მამულის გადაცემა ,,საკუთრებად” ნიშნავდა იმას, რომ დებიტორი (მოვალე) სარგებელს არ იხდიდა და ამის სამაგიეროდ კრედიტორი მამულით ისე სარგებლობდა, როგორც თავისი საკუთრებით, ე.ი. სარგებელს ნატურით ინაზღაურებდა.

მხოლოდ განვითარების შემდგომ საფეხურზე ჩნდება ჰიპოთეკა (იპოთეკა). ძველი საბერძნეთის ისტორიის მკვლევარების აზრით, ჰიპოთეკა იმპერიის აღმოსავლეთ პროვინციებში ძლიერ გავრცელებული იყო. ასახელებენ ჰალიკარნასის წარწერას, რომელიც საფუძველს იძლეოდა ეფიქრათ, რომ პირადი მონობის წარმოშობა სასესხო დავალებასთან იყო დაკავშირებული. ვალაუვალი პირის დამონება სოციალური პრაქტიკისთვის უცხო არ ყოფილა.

მრავალი რამ, რაც ძველი საბერძნეთისა და რომის იმპერიის აღმოსავლეთ პროვინციების სოციალურ პრაქტიკაში იყო ცნობილი, ეხმიანება ფეოდალურ საქართველოში (იურიდიული საბუთების მიხედვით) ჩვენთვის ცნობილ მოვლენებს.

გერმანელი ისტორიკოსის, ვებერის, აზრით, უძველესი კანონის თანახმად, მოვალე მიჰყიდდა თავის ქონებას (ფართო გაგებით) უკანვე გამოსყიდვის უფლებით.

რა თქმა უნდა, ,,ქალებისა და ბავშვების” დაგირავება, რასაც ვხვდებით ტრადიციულ წინარეკაპიტალისტურ საზოგადოებაში, ,,კარგი ცხოვრებით” არ იყო გამოწვეული. ეს ხდებოდა შიმშილობისა და სტიქიური უბედურებების დროს, როდესაც მშობლები დგებოდნენ მძიმე არჩევანის წინაშე: ან სიკვდილი, ან - გირავნობა. საბუთებში ჩანს შვილის დაგირავება, ძმის ან დის დაგირავება... და მხოლოდ შემდეგ, განვითარების შედარებით მაღალ საფეხურზე მოგვევლინება იგი ჰიპოთეკად.

მკვლევარებმა: დარესტმა, რეინაკმა და სხვებმა გამოაქვეყნეს ბერძნული ეპიგრაფიკული წარწერები, რომელთაგან ბევრი სამართლებრივი შინაარსისაა. ყურადღებას იქცევს ის გარემოება, რომ საგირავნო ურთიერთობის ამსახველ წარწერებში გირაო ნივთის შეფასების ამსახველი თანხა ზოგან მითითებულია, ზოგან კი - არა, მაგრამ ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ ზოგიერთი ელინისტის აზრით, ამას არსებითი მნიშვნელობა არ უნდა ჰქონოდა, ვინაიდან დებიტორი იშვიათ შემთხვევაში თუ მოახერხებდა დაგირავებულის გამოსყიდვას და გარდა ამისა, გამოსასყიდი თანხის ოდენობა ცალკე საბუთში ან ცალკე საგანგებო ოფიციალურ წიგნებში იქნებოდა ასახული.

გამომუშავებული იყო სპეციალური იურიდიული ფორმულა, სადაც აღნიშნული იყო, რომ ადგილ-მამული გაყიდულია უკანვე გამოსყიდვის უფლებით... მაგრამ ცოცხალი იურიდიული პრაქტიკის გათვალისწინება უფლებას გვაძლევს ვთქვათ, რომ ,,გაყიდული” ადგილ-მამულის უკანვე გამოსყიდვა იმდენად იშვიათი იყო, რომ საგირავნო წარწერებში დებიტორის სახელის მოხსენიებასაც კი არ თვლიდნენ სავალდებულოდ. მართალი არიან ის ისტორიკოსები, რომლებიც ფიქრობენ, რომ ანტიქრესისი, როგორც იურიდიულ-ეკონომიკური მოვლენა ნატურალურ მეურნეობასთან იყო დაკავშირებული.

შეიძლება ვიკითხოთ, რატომ უნდა ყოფილიყო ანტიქრესისი, როგორც დავალიანების ფორმა, ქრისტეს დაბადებამდე მერვე-მეშვიდე საუკუნეების საბერძნეთში გავრცელებული და არა ამაზე ადრე ან უფრო გვიან? ამ კითხვაზე ერთმა ისტორიკოსმა ასეთი პასუხი გასცა: თვით ამ გირავნობის ბუნებაშია საძებნი ამ გავრცელებულობის მიზეზი.

,,ეს გირავნობა, განსაკუთრებით მისი სიმწვავე, იმაში მდგომარეობს, რომ მოვალე სესხულობს ფულს და იხდის მოსავლით. მაშასადამე, ფულის გადახდა მას არ შეუძლია და მამული მას ფაქტიურად ეკარგება. ეს ამტკიცებს, რომ იმ დროს, როდესაც გირავნობის ასეთი წესი გავრცელებული იყო, ფული უკვე ტრიალებდა საბერძნეთში, მაგრამ ჯერ ისევ იშვიათი და ძნელი საშოვარი იყო, რომ იგი დიდ სარგებელს იძლეოდა და ხალხს არ შეეძლო მისი გადახდა. ნატურით კი ფულის სიძვირის გამო ბევრის გადახდა სჭირდებოდა. მეორე მხრივ, კრედიტორიც თავის ვალის ანაზღაურებას უფრო მეტ მნიშვნელობას აძლევდა, ვიდრე მაშინ, როდესაც ის სესხს ნატურით აძლევდა და თვითონაც ასე იღებდა. ფულის არსებობისა და მისი სიძვირის მომენტი აქ ცხადია; ამ მოსაზრებით გირავნობის ეს ფორმები, მისი განსაკუთრებული გავრცელება და სიმწვავე სწორედ იმ ხანას უნდა მივაწეროთ, რომელსაც ჩვენ ვიკვლევთ. როგორც ეს იყო: ფულის ტრიალისა და მისი სიძვირის ხანა.”15 

პირველყოვლისა, უნდა შევნიშნოთ, რომ ანტიქრესისი, როგორც დავალიანების ფორმა, გავრცელებული იყო არა მარტო ძვ.წ.აღ-ის VIII-VII სს. საბერძნეთში და არა მხოლოდ საბერძნეთში და მის არსებობას განაპირობებდნენ რთული, კომპლექსური ხასიათის მიზეზები, რის შედეგადაც მას ვხვდებით საუკუნეების განმავლობაში ფეოდალურ სამყაროშიც.

ანტიქრესისის ხელშეკრულება ფეოდალური ევროპისათვის რომის სამართლის მეშვეობით გახდა ცნობილი.

რომის სამართლის მიხედვით ხსენებული ხელშეკრულების არსი მდგომარეობდა იმაში, რომ დამგირავებელი, აგირავებდა რა ქონებას, ნებაყოფლობით აწესებდა ამ ქონებაზე ანტიქრესისს, ე.ი. მოგირავნეს აძლევდა უფლებას ესარგებლა დაგირავებული ნივთის შემოსავლით, სარგებლის (პროცენტის) ნაცვლად.

რომის სამართალი ასეთ ხელშეკრულებას მართლზომიერად თვლიდა, იგულისხმებოდა, რომ ეს იყო მთავარი ხელშეკრულების (,,კონტრაკტუს“) დამატებითი პირობა. ანტიქრესისის ხელშეკრულების დადების მთავარი მიზანი უნდა ყოფილიყო იმის დადგენა, თუ დაგირავებული ქონების შემოსავლიდან რა ნაწილი ერგებოდა კრედიტორს სარგებლის ანგარიშში. თუ დაგირავებული ადგილ-მამულიდან მიღებული შემოსავალი ჭარბობდა გასესხებული თანხისათვის კუთვნილ სარგებელს, ანუ პროცენტს, ან კიდევ მასზე ნაკლები იყო, ეს მიიღებოდა მხედველობაში. პირველ შემთხვევაში დებიტორს უბრუნდებოდა გირაო კრედიტორის მიერ ნივთიდან მიღებული შემოსავლის ნაწილი.

მაგრამ საშუალო საუკუნეების ევროპაში ხშირად იდებოდა ხელშეკრულებები, სადაც კრედიტორი დაგირავებული ნივთის შემოსავლით სარგებლობდა, მისი მოცულობის მიუხედავად, როგორც კუთვნილი სარგებლით. ქრისტიანულ ქვეყნებში შუა საუკუნეებში ხსენებული ხელშეკრულების გავრცელებას ხელი შეუწყო იმ გარემოებამაც, რომ კანონიკური სამართალი და საეკლესიო მამების მოძღვრება სასურველად თვლიდა პროცენტის აუღებლობას და ცდილობდა, შესაძლებლობის ფარგლებში, რაც შეიძლება მცირე ყოფილიყო სასესხო პროცენტი, რამდენადაც პროცენტის აღება ცოდვად ითვლებოდა. სოციალურმა პრაქტიკამ წარმოშვა საჭიროება, როგორმე შემოევლოთ ამ ,,ცოდვიანი” საქმისათვის და მიმართეს ანტიქრესისის ხელშეკრულებას.

სოციალური იდეალი და სოციალური სინამდვილე ერთმანეთს შორდებოდა. შუა საუკუნეების დასავლეთ ევროპასა და ბიზანტიის იმპერიაში, საქართველოსა და სომხეთში და ა.შ. ფარულად თუ აშკარად არსებობდა საკმაოდ მაღალი სასესხო პროცენტი. ცნობილ მეცნიერს, მაქსიმ კოვალევსკის, აღნიშნული აქვს, რომ ინგლისში თვით მონასტრები სარგებლობდნენ სოფლის უშუალო მწარმოებელი მოსახლეობის გაჭირვებული მდგომარეობით, ასესხებდნენ ფულს და სასესხო პროცენტს - სარგებელს იღებდნენ. კრედიტორი დებიტორის მიწით სარგებლობდა, ე.ი. მიმართავდა გირავნობის იმ ძველ ფორმას, დაგირავებული მამულის მფლობელობას კრედიტორის ხელში რომ აქცევდა... თუ დავალიანებული გლეხი თავის დროზე არ გადაიხდიდა ვალს, მამული მონასტრის საკუთრებად გამოცხადდებოდა.16 

ასეთი იყო საერთო გზა გირავნობის ინსტიტუტის წარმოშობა-განვითარებისა და, ცხადია, არც საქართველო იყო ამ მხრივ გამონაკლისი და ჩვენმა ქვეყანამაც გირავნობის ინსტიტუტის წარმოშობისა და დამკვიდრების დაახლოებით იგივე გზა გაიარა, რაც სხვებმა.

ძნელია რაიმე ითქვას იმის შესახებ, ქართველი კანონმდებლები იცნობდნენ თუ არა არისტოტელესა და თომა აქვინელის შეხედულებებს სარგებლის შესახებ, მაგრამ მათთვის კარგად იყო ცნობილი მსოფლიო საეკლესიო კრებების დადგენილებები და წმინდა მამათა თხზულებები, რომლებიც სჯულისკანონში შეჰქონდათ.

,,პოლიტიკის” პირველი წიგნის მეათე თავში არისტოტელე წერდა, რომ ,,მევახშეობა ყველას სამართლიანად სძულს, რადგან აქ თვით ფულია შეძენის წყარო და არ იხმარება იმ მიზნით, რისთვისაც იგი იყო შემოღებული. ფული საქონლის გაცვლა-გამოცვლისათვის წარმოიშვა. სარგებელი კი ფულით მეტ ფულს აკეთებს...”

,,სარგებელი ფულია ფულისაგან, ასე რომ შეძენის ყველა სხვა დარგებთან შედარებით იგი უაღრესად საზიზღარია ბუნებისათვის...”

სამართლის წიგნებისათვის ძნელი იყო მევახშეობის სრული აკრძალვა. ცხოვრების ლოგიკა, ისტორიული განვითარების ტენდენციები, სამოქალაქო ბრუნვის ინტერესები მოითხოვდა სასესხო პროცენტის დაშვებას. ამ მხრივ საინტერესოა ინდუსთა სამართლის ტრადიციული ინსტიტუტი - ,,დამდუპატა”. ცნობილ მანუს კანონებსა (VIII, 151) და სხვა დჰარმაშასტრებში განსაზღვრულია, რომ სარგებლის ჯამი არ შეიძლება აღემატებოდეს თავანის თანხას. ზოგიერთი მკვლევარი ასეთ ნორმას საერთოდ ინდუსურ წარმოშობისად თვლის, რაც საეჭვოა.

2. გირავნობა ქართული სამართლის წიგნების მიხედვით

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, გირაოს ძველი ქართული სახელწოდება - წინდი იყო.

ქართული სამართლის ერთ-ერთ მეტად მნიშვნელოვან ძეგლში - ბექა მანდატურთუხუცესის სამართლის წიგნში (XIV ს.) წინდი იხსენიება ორ სხვადასხვა მუხლში (43-ე და 44-ე მუხლები). ხსენებული სამართლის წიგნის 43-ე მუხლში საუბარია სახმარი მიწის გირავნობის შესახებ.

,,თუ კაცსა კაცისაგან სახმარი მიწა წინდად ჰქონდეს, გინა ყანა, გინა ვენახი, გინა ჭალა, გინა რა გინდა გვარი, რა ჟამიერად, ქვეყნისა წესითა, საწინდარი და სახსარი აძლიოს, და დაახსნევინოს, მისი საქონელი აიღოს და ადგილი დაუდვას უმიზეზოდ, კაცთა დახედვითა.”

,,... და თუ წინდულებისა წესითა არა დაახსნევინოს, ნაჭამითა დაუდვას, მას უკანით, რაიმე ეძლიოს, როცა მემამულემან დაიფიცოს.”17 

,,სახმარი” საჭიროს მნიშვნელობით იხმარება ქართულად ნათარგმნ უძველეს ძეგლებში. ,,სახმარი”, საფიქრებელია, ნიშნავდა იმ მიწის ნაკვეთს, რომელიც დიდ ფასეულობას წარმოადგენდა ან ინტენსიური მეურნეობის საგანია. ,,ჭალა” შესაძლოა ნიშნავდა ტყეს.

ამიტომ მართებულად მიმაჩნია ვარლამ დონდუას მიერ ,,ჭალის” რუსულ ,,როშჩა”-დ თარგმნა.

ბექა მანდატურთუხუცესის სამართლის წიგნის ერთ-ერთი საუკეთესო ხელნაწერის მიხედვით, 43-ე მუხლი უფრო შემოკლებულად, შეკუმშულად და ოდნავ განსხვავებულად იკითხება: ,,თუ კაცსა კაცისა მიწა საწინდარი ჰქონდეს, ყანა თუ ვენახი, ჭალა თუ სახლი, რაჟამს საწინდარი უძლოს, აღიღოს რაცა მიეცეს და საწინდარი ადგილი - პატრონს.”

სამართლის წიგნის 43-ე მუხლის ზემოთ მოტანილი მუხლის მიხედვით, ადგილ-მამულის გვერდით გირაოს საგნად სახლიც მოჩანს. ყანა, ვენახი, სახლი, როგორც ირკვევა, XIV საუკუნის მესხეთში გირავნობის ჩვეულებრივი საგანი ყოფილა.

დაგირავებული ყანა, ვენახი თუ სახლი და ა.შ. გადადიოდა კრედიტორის ფაქტობრივ მფლობელობასა და სარგებლობაში, სანამდე დებიტორი ვალს არ გადაიხდიდა.

ნორმას აშკარად ატყვია ხალხური ჩვეულებითი ნორმის თვისებები და ამის შესახებ მინიშნებაც არ ავიწყდება კანონმდებელს. ის ეყრდნობა ე.წ. ,,ქვეყნის წესს”. ქვეყანა, რა თქმა უნდა, სახელმწიფოს არ ნიშნავს. ,,ქვეყანა” უნდა იყოს შედარებით მნიშვნელოვანი ტერიტორიულ-ადმინისტრაციული ერთეული. თუმცა ზოგიერთი წყაროს ჩვენებით, ,,ქვეყანა” მცირე თემსაც ნიშნავდა. ბექა მანდატურთუხუცესის სამართლის წიგნი ლაპარაკობს ,,გვარის და ალაგის წესის” შესახებაც.

,,ალაგის წესი” უნდა იყოს მცირე ტერიტორიული ერთეულის, ალბათ მეზობლური თემისათვის დამახასიათებელი და მასში მოქმედი წეს-ჩვეულება, ჩვეულებითი სჯულის ნორმა, ხოლო ,,გვარის წესი” - ჯერ კიდევ გადმონაშთის სახით შემორჩენილი წეს-ჩვეულებაა, თავისი წარმოშობით ის ადრეკლასობრივი საზოგადოებისათვის დამახასიათებელი მოვლენაა, რომელმაც, ცხადია, დროთა ვითარებაში ცვლილებები განიცადა.18 

რომის კლასიკური ეპოქის სამართალი, ხოლო მოგვიანებით ე.წ. ბერძნულ-რომაული (ბიზანტიური) სამართალი, შედარებით მაღალი დონის სამართლებრივი კულტურის ნაყოფი იყო. მისი ათვისება იმპერიის ყველა მხარესა და კუთხეს, ცხადია, გაუჭირდებოდა.

იმპერიის აღმოსავლეთის პროვინციებში ე.წ. სირიულ-რომაული სამართლის წიგნი უფრო მეტი პოპულარობით სარგებლობდნენ და აქვე იყო გავრცელებული ძველი საბერძნეთიდან შემოღებული ანტიქრესისის ინსტიტუტი. ის ასევე უნდა ყოფილიყო გავრცელებული საქართველოშიც.

აღბუღა ათაბაგ-ამირსპასალარის სამართლის წიგნის მუხლებშიც გვხვდება გირავნობის მომწესრიგებელი მუხლები. ერთ-ერთი მათგანია 83-ე მუხლი. ,,თუ კაცსა კაცისა თეთრი ემართოს სავახშედ, ანუ მამულსა შიგან დგეს საწინდრად, სამსა წელიწადსა ოცისა თავსა თითო თეთრი დააკლდეს. რაჟამსაც მემამულე გარდაიხდიდეს. ვითარცა ალაგი უკლებლად ეჭამოს, შუათა დახედონ და ეგრე დააკლონ. თუ მემამულე გარდახვეწილი იყოს და ვერღა ეჭამოს და მოსვლამდის არა მართებს რომე მას გლახ ღარიბობას უარია უმამულოსა, საბრალოდ. ორთავე უჯობს: მიმცემელსა უსუბუქდების და გამომღებელსა ანგარებად არა შეერაცხების წინაშე ღმერთისა. და ოცისა თავს კაცსა ყოველგნით სთხოვს.”

მაშასადამე, ზემომოყვანილი მუხლი ითვალისწინებს ისეთ შემთხვევას, როდესაც კაცს კაცის ფული მართებს (,,თეთრი ემართოს”) ,,სავახშედ.” დებიტორმა კრედიტორს უნდა დაუბრუნოს თავანიც და სარგებელიც (პროცენტიც). ჩვეულებრივ, დებიტორი ვალს დროზე ვერ აბრუნებდა და კრედიტორიც დებიტორის მამულში ჩადგებოდა ,,საწინდრად”. ალბათ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში დგებოდა საკითხი, თუ წელიწადში თავანის რამდენი პროცენტი ერგებოდა კრედიტორს და ამ პროცენტს დებიტორის ადგილ-მამულიდან მიღებული შემოსავლის რა წილი შეეფარდებოდა.

თუ კრედიტორი დებიტორის მამულში ჩადგებოდა ,,საწინდრად”, მაშინ ყოველ სამ წელიწადში თავნი ვალის ყოველ ,,ოც თეთრს” თითო თეთრი დააკლდებოდა. საფიქრებელია, რომ შუა კაცები წყვეტდნენ საკითხს, რა ,მოცულობით უნდა ,,ეჭამა” დებიტორის ადგილ-მამული კრედიტორს. ,,შუანი” ცდილობდნენ სამართლიანობის დაცვას. კრედიტორს არ უნდა დაეჩაგრა დებიტორი, მაგრამ არც კრედიტორი უნდა დარჩენილიყო დაზარალებული. ,,შუანი” განსაზღვრავდნენ რამდენად იყო ვალი გადახდილი. მხედველობაში მიიღებოდა კრედიტორის მიერ დებიტორის მამულიდან მიღებული შემოსავალი - ,,ვითარცა ალაგი უკლებლად ეჭამოს”.

თუ დებიტორი რაიმე მიზეზით უცხო მხარეს გადაიხვეწებოდა და საშუალება არ ექნებოდა თავისი ადგილ-მამულის შემოსავლით ესარგებლა, კრედიტორს არ ეძლეოდა უფლება მოეთხოვა მისგან ვალის დაფარვა.

კანონმდებელი თავის გადაწყვეტილებას ქრისტიანული მორალით ასაბუთებდა: დებიტორის მდგომარეობის შემსუბუქება კეთილი ქრისტიანული საქმე იქნებოდა, ხოლო თვით კრედიტორს სესხის თანხის ამოღება ღმერთის წინაშე ანგარებად არ ჩაეთვლებოდა.

როგორც ზემომოყვანილი სამართლებრივი ნორმიდან ჩანს, დებიტორის მამულის სამოცი წლის განმავლობაში სარგებლობა -,,ჭამა”, კრედიტორის წინაშე დებიტორის ვალს აქარწყლებდა. ასე რომ, თუ ანტიქრესისის შემთხვევაში კრედიტორი, როგორც წესი, დებიტორის მამულს სარგებლის ანგარიშში ჭამდა და თავნი ვალი კი კვლავ გადასახდელი ხდებოდა, აღბუღას სამართლის წიგნის მიხედვით, საქმე სხვაგვარად წყდებოდა. სამოცი წლის განმავლობაში დებიტორის მამულით სარგებლობა, როგორც წესი, ვალს აქარწყლებდა.

როგორც წინათაც აღვნიშნეთ, მხედველობაში მიიღებოდა ,,ალაგის”, ,,უკლებლად ჭამის” ფაქტიც. საფიქრებელია, რომ ,,ალაგიდან” - გირაო ადგილ-მამულიდან, მიღებული შემოსავლის მხედველობაში მიღებით შესაძლებელი იქნებოდა მამული სამოცწლიანი გირავნობის ვადის შემცირებაც, მაგრამ, როგორც ჩანს, ჩვეულებრივ, სამოცი წლის ვადაში ეტეოდა ეს ურთიერთობა.19

ისეთი სამართლებრივი ნორმა, როგორსაც წარმოადგენდა აღბუღას სამართლის 83-ე მუხლი, დღეს-დღეობით ჩვენთვის უცნობია, რომელიმე სხვა სამართლის წიგნიდან.

ბექასა და აღბუღას სამართლის წიგნის 83-ე მუხლის დანაწესი ერთგვარად უნდა ჩაითვალოს დებიტორის ინტერესების დაცვისაკენ მიმართულ სახელმწიფოებრივ ღონისძიებად. კრედიტორი, მართალია, 60 წლის განმავლობაში სარგებლობდა დებიტორის გირაო ადგილ-მამულით, მაგრამ ამ უთუოდ ხანგრძლივი ვადის გასვლის შემდეგ დებიტორი თავნი ვალის გადახდისაგან თავისუფლდებოდა. ამ ვადის გასვლის შემდეგ დებიტორი ან მისი მემკვიდრე დაიბრუნებდა თავის დაგირავებულ ადგილ-მამულს და თავნი ვალიც, პროცენტებთან ერთად, გასტუმრებულად ჩაითვლებოდა. მაშასადამე, სამოცი წელი იყო თავისებური ,,საიუბილეო ვადა” და ამ დროის გასვლის შემდეგ დებიტორი იბრუნებდა დაგირავებულ ადგილ-მამულს. იგულისხმებოდა, რომ კრედიტორმა, როგორც მხარემ, ან მისმა უფლების მონაცვლემ უკვე მიიღეს თავისი კუთვნილი (როგორც თავანის, ასევე პროცენტის სახით). ,,ოცის თავი” კი უნდა ნიშნავდეს იმას, რომ კრედიტორს ყოველ სამ წელიწადში თავნი სესხის მეოცედის სარგებლის მიღების უფლება ჰქონდა დებიტორის დაგირავებული ქონებიდან.

თუ, მაგალითად, კრედიტორმა დებიტორს სესხად მისცა 60 ათასი ,,თეთრი” და დებიტორმა კრედიტორს თავისი ადგილ-მამულის ,,ჭამის” უფლება მისცა არა მარტო პროცენტის გადახდის, არამედ თავნი ვალის თანდათანობითი შემცირების ანგარიშში, ვღებულობთ ასეთ სურათს: ვალის აღებიდან სამი წლის შემდეგ დებიტორს გადასახდელი აქვს აქვს 57 ათასი თეთრი, 6 წლის შემდეგ - 54 ათასი თეთრი, 9 წლის შემდეგ - 51 ათასი თეთრი, 12 წლის შემდეგ - 49 ათასი თეთრი, 15 წლის შემდეგ - 45 ათასი თეთრი, 18 წლის შემდეგ - 42 ათასი თეთრი, 21 წლის შემდეგ - 39 ათასი თეთრი, 24 წლის შემდეგ - 36 ათასი თეთრი, 27 წლის შემდეგ - 33 ათასი თეთრი, 30 წლის შემდეგ გადასახდელი იქნებოდა 30 ათასი თეთრი, ვალის აღებიდან 33 წლის შემდეგ დებიტორს ექნებოდა 27 ათასი თეთრი გადასახდელი. ვალის აღებიდან 36 წლის შემდეგ დებიტორს გადასახდელი ექნებოდა 24 ათასი თეთრი. ვალის აღებიდან 39 წლის შემდეგ დებიტორს გადასახდელი ექნება 21 ათასი თეთრი. მოვალეს ვალის აღებიდან 42 წლის შემდეგ გადასახდელი ექნებოდა 18 ათასი თეთრი; ხოლო 45 წლის შემდეგ კი 15 ათასი თეთრი. 48 წელი რომ გავიდოდა ვალის აღებიდან, მაშინ დებიტორს ან მის უფლებამონაცვლეს გადასახდელი დარჩებოდა თავდაპირველი 60 ათასი თეთრის ნაცვლად - 12 ათასი თეთრი.

ვალის აღებიდან 51 წლის გასვლის შემდეგ დებიტორს გადასახდელი ექნებოდა 9 ათასი თეთრი, 54 წლის გასვლის შემდეგ - 6 ათასი, ხოლო 57 წლის შემდეგ - 3 ათასი, დასახელებული 60 წლის თავზე ვალის აღებიდან საერთოდ მოეხსნებოდა ვალიც და ადგილ-მამულსაც დაიბრუნებდა თავის საკუთრებაში.

პრინციპში, ანტიქრესისთან შედარებით, აღბუღას სამართლის 83-ე მუხლი მეტ-ნაკლებად დებიტორის ინტერესებს იცავს. თუმცა დიდი ხნის შემდეგ, მაგრამ მაინც ადგილ-მამული მოვალეს (დებიტორს) უბრუნდებოდა.

ადგილ-მამულით სარგებლობა სარგებლის ანგარიშში, ანუ უფრო სწორად, დაგირავებული ქონებიდან შემოსავლის მიღება კუთვნილი სარგებლის სანაცვლოდ, ძველი, ანტიკური სამყაროდან შემოსული ინსტიტუტი უნდა იყოს. თუმცა დანამდვილებით ამის მტკიცება დღეს შეუძლებელია.

ქართულ სინამდვილეში საზოგადოებრივი აზრი, რა თქმა უნდა, წინააღმდეგი იქნებოდა სარგებლისა და, მით უმეტეს, დიდი ოდენობის სარგებლის აღებისა. პატრიარქალურ-ფეოდალურ საზოგადოებაში ასეთი რამ ჩვეულებრივი საქმე იყო, მაგრამ დროთა ვითარებაში საპროცენტო განაკვეთი დამკვიდრდა. საკითხი იმის შესახებ, თუ რამდენად სამართლიანი იყო სარგებლის განაკვეთი თითოეულ, ცალკე აღებულ შემთხვევაში, წყდებოდა ადგილობრივ წეს-ჩვეულებათა თანახმად. ამ საკითხში გარკვეულ ავტორიტეტებად ითვლებოდნენ, როგორც ჩანს, ,,შუანი” - შუაკაცები. სწორედ ეს უკანასკნელები წყვეტდნენ, თუ მოცემული თავანის შესაბამისი სარგებელი რა ოდენობისა უნდა ყოფილიყო. თუ აღმოჩნდებოდა, რომ კრედიტორი დაგირავებული ადგილ-მამულიდან მეტს ,,ჭამდა”, ვიდრე ერგებოდა, მაშინ შესაძლებლად ჩაითვლებოდა საგირავნო ვადის ?შემცირება. და თუ ვალის დაფარვის საქმეზე, დებიტორს და კრედიტორს შორის დავა წარმოიშობოდა საქმეს შუაკაცთა სასამართლო გადაწყვეტდა.

სიხარბისა და ანგარების წინააღმდეგ ბრძოლა საერთო გენერალური ხაზი იყო ქრისტიანული რელიგიისა და ქრისტიანული იდეოლოგიისა, ხოლო შუა საუკუნეებში ხსენებული რელიგია დიდ გავლენას ახდენდა სამართალზე.

,,ესე წმიდათა მამათა სიტყუა არს, თუ სიხარბე გონებითაც მხედველობისა ჩაღ არს და ყოველი ავი საქმე, ღმრთისა და კაცის განმარისხებელი მას ზედა დამოეკიდების”... ნათქვამია აღბუღა ათაბაგ-ამირსპასალარის სამართლის წიგნის 90-ე მუხლში.

სამართლის წიგნის ხსენებულმა მუხლმა ჩვენამდე ორ ვარიანტად მოაღწია, მაგრამ მათ შორის არსებითი განსხვავება არც არის.

,,ესე სიტყვა წმიდათა მამათა არს, თუ სიხარბე გონებითი მხედველობისა კაპი არისო, და ყოველი ავი ღვთისა და კაცისა განმარისხებელი საქმე მას ზედა ჩამოკიდებული არისო”...

ფიქრობენ, რომ კანონმდებელს, როდესაც ის წმიდა მამათა სიტყვებს იმოწმებდა, მხედველობაში ჰქონდა ერთი ადგილი პეტრე მოციქულის კათოლიკე ეპისტოლედან (II, 2, 14), სადაც ვკითხულობთ:

,,თუალნი ასხენ სავსენი მრუშებითა და დაუცხრომელითა ცოდვითა, და აცთუნებენ სულთა დაუმტკიცებელთა, გულნი ჰქონან წურთილნი ანგარებითა, შვილნი წყევისანი”.20

აქვე უნდა შევნიშნოთ: მართებულია მოსაზრება, რომ შუა საუკუნეებში რელიგია მოიცავდა როგორც სამართლის სისტემასა და პოლიტიკურ დოქტრინას, ასევე მორალურ მოძღვრებას, ფილოსოფიასა და ეკონომიკურ თეორიასაც.

ცხადია, ქართული სამართლის წიგნებზეც შეიმჩნევა რელიგიური იდეების სახით მოვლენილი საყოველთაოდ გავრცელებული შუა საუკუნეობრივი ეკონომიკური თეორიის გავლენა.

ამ გავლენის შესახებ უეჭველი საუბარი ჩვენ შეგვიძლია მეთოთხმეტე საუკუნიდან, რამდენადაც სრული სახით XIV საუკუნემდე არსებულ სამართლის წიგნებს ჩვენამდე არ მოუღწევიათ. აქვე ისიც უნდა შევნიშნოთ, რომ XIV საუკუნე არ იყო ქართული კულტურის კლასიკური ხანა და ამიტომაც ამან (ბექა-აღბუღას სამართლის წიგნმა) არ შეიძლება მოგვცეს XI-XII საუკუნეების სამართლის სწორი სურათი.

უფრო ადრე, X-XIII საუკუნეების საქართველოში, ეტყობა, საერთო ეკონომიკურ აღმავლობასთან ერთად, ვაჭრობა და მისი თანამდევი მევახშეობაც საკმაოდ განვითარებული ყოფილა. ასე რომ, მევახშეობის სენს ეკლესია-მონასტრებშიც კი შეუღწევია.

ეკონომიკური აზრი შუა საუკუნეების ევროპასა და ბიზანტიის იმპერიაში სამეურნეო-ეკონომიკურ საკითხებს რელიგიურ-ეთიკური თვალსაზრისითა და კრიტერიუმით წყვეტდა. საფიქრებელია, რომ ასეთი შეხედულების ფესვები არა მარტო ძველი და ახალი აღთქმის წიგნებშია საძებნი, არამედ, აგრეთვე, სტოელთა ფილოსოფიურ მოძღვრებაშიც.

რომის იმპერიის სამოქალაქო კანონმდებლობის მესვეურთა შორის აშკარად შეიმჩნევა მიდრეკილება, რომ სამოქალაქო გარიგებათა თავისუფლების სამართლებრივი პრინციპის შეზღუდვისას ქრისტიანი იმპერატორები სამეურნეო ცხოვრებას ქრისტიანობის მიერ შემუშავებულ სამართლიანობის ცნებას უქვემდებარებდნენ. ეს უკანასკნელი კი გულისხმობდა სახელმწიფოს მხრივ სამოქალაქო გარიგებათა კონტროლს. ქრისტიანული სამართლიანობის თვალსაზრისით, გარიგებათა გაკონტროლება გვიანდელი ხანის რომის იმპერიის კანონმდებლობის თავისებურებას წარმოადგენდა, მაშინ როდესაც კლასიკური ხანის რომაული იურისპრუდენციის მიერ დამკვიდრებული უმნიშვნელოვანესი წესი სწორედ იმაში მდგომარეობდა, რომ ხელშეკრულების დამდები (ხელშემკვრელი) მხარეები თავისუფალი იყვნენ თავიანთ მოქმედებაში.

ძველ საბერძნეთსა და რომში წინარექრისტიანულ ხანაში წლიურად ორმოცდაათ პროცენტიანი სარგებელი ჩვეულებრივი მოვლენა იყო.

წყაროებში გვხვდება ცნობები წლიურად ასპროცენტიანი სარგებლის არსებობის შესახებ. დაახლოებით ანალოგიურ მდგომარეობას აღნიშნავენ სპეციალისტები ძველი აღმოსავლეთის წრის ქვეყნებშიაც.

გამორკვეულია, რომ იმპერატორ იუსტინიანეს (VI ს.) ინიციატივით ჩატარებული მუშაობა ,,სამოქალაქო” სამართლის კრებულის შესადგენად მიმდინარეობდა ქრისტიანული იდეების მძლავრი გავლენის ქვეშ.

კლასიკური რომაული იურისპრუდენციის ტრადიციების წინააღმდეგ, იმპერატორ იუსტინიანეს სჯულდებაში აღიარებული იყო ახალი სამართლებრივი პრინციპი: სახელშეკრულებო ურთიერთობები სახელმწიფო კონტროლს უნდა დაექვემდებაროს

ხსენებული სამართლებრივი პრინციპი, რომლის წყაროდაც ქრისტიანული ეკლესიის იდეოლოგები იგულისხმება, თავის მხრივ, ახალ დამცველებსა და ახალ დასაბუთებასაც კი პოულობდა როგორც კანონმდებელთა, ასევე თეოლოგთა შორის.

მსოფლიო საეკლესიო კრებამ, ნიკეაში, 443 წელს, სასულიერო პირებს აუკრძალა სავახშო ოპერაციების წარმოება.

ამავე წელს რომის პაპმა, ლევ დიდმა, მევახშეობა დაგმო თვით საერო პირთა შორისაც კი.

ნეტარი ავგუსტინე მევახშეს ქურდს ადარებდა. დასავლეთის ეკლესიის კანონიკური სამართლის ცნობილ ძეგლში - ,,გრაციანის დეკრეტში” თავმოყრილი იყო მრავალრიცხოვანი დადგენილებანი მევახშეობის წინააღმდეგ. ერთ-ერთმა რომის პაპმა (ალექსანდრე მესამემ) დააწესა, რომ მევახშეები ეკლესიისგან განეკვეთათ. ანალოგიური ვითარება იყო აღმოსავლეთშიც. მართლმადიდებელი ქრისტიანული ეკლესიაც საკმაოდ ენერგიულად იბრძოდა მევახშეობის წინააღმდეგ.

მართალია, ქრისტიანულმა ეკლესიამ ვერ შეძლო მევახშეობის მოსპობა, მაგრამ მაინც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა საერო კანონმდებლობაზე.

გავიხსენოთ, რომ უკვე ძველი აღთქმის წიგნებში იყო დაგმობილი სარგებლის აღება მოყვასისაგან (იხ. მეორე სჯულისა XXIV, 19-20, ლევიტელთა XXV, 35-36).

ახალი აღთქმის21 ერთი ადგილი (ლუკა VI, 35) გაგებული იყო, როგორც სესხიდან სარგებლის მიღების აკრძალვა.

ძველი აღთქმის კომენტატორთა აზრით, იქ აკრძალული არ იყო უცხოელისაგან სარგებლის აღება. ეს კი ხელსაყრელი თეორიული ნიადაგი იყო ებრაელი მევახშეებისათვის.

ფეოდალურ საქართველოში ისევე, როგორც სხვა ფეოდალურ ქვეყნებში, მემამულეებიც (მებატონეებიც) არაიშვიათად ვალებით იყვნენ დამძიმებული. მევახშე ფეოდალს ,,სწოვდა სისხლს”, ხოლო ფეოდალი თავის მხრივ აძლიერებდა ეკონომიკურ ძალადობას გლეხობის მიმართ.

არც ფეოდალურ დასავლეთ ევროპაში, არც ბიზანტიაში არსებულა სარგებლის ისეთი საყოველთაო, ერთიანი განაკვეთი, რომელსაც ხალხში განმტკიცებული აზრის ძალა ექნებოდა, ე.ი. რომელსაც უეჭველად გაუწევდნენ ანგარიშს.

კარლოს დიდის დროს წლიურად ასპროცენტიანი სარგებლის აღება ითვლებოდა მევახშეობად. მოგვიანებით, იტალიაში დამკვიდრებულა წლიური ორმოცპროცენტიანი სარგებელი. თუმცა XII-XIV საუკუნეებში ჩვეულებრივი სასესხო პროცენტი ოცს არ აღემატებოდა. იმპერატორმა ფრიდრიხ მეორემ დააწესა წლიურად ათი პროცენტი სარგებელი (ებრაელებისათვის). ფეოდალურ ინგლისში სარგებლის ოდენობა დადგენილი იყო წლიურად ხუთიდან ათ პროცენტამდე (ჰენრი VIII, იაკობ პირველი, კარლოს მეორე). შუა საუკუნეების პირველ პერიოდში ევროპაში მოსახლეობა ძირითადად სოფლის მეურნეობაში იყო დასაქმებული. ასეთ პირობებში აღებ-მიცემობა სუსტად იყო განვითარებული.

ამ ხანებში მევახშეები მონოპოლისტები იყვნენ და ამიტომ საჭირო იყო მათი შეზღუდვა ისევე, როგორც სხვა მონოპოლისტებისა.

ასე რომ, შუა საუკუნეებში კანონებს მევახშეობის შესახებ თავისი გამართლებაც ჰქონდათ.

მართალია, სასესხო პროცენტებისა და სარგებლის წინააღმდეგ არისტოტელედან და ნეტარ ავგუსტინედან მოყოლებული, ვიდრე თომა აქვინელამდე - მეცამეტე საუკუნემდე, დიდი ბრძოლა იყო გაჩაღებული, მაგრამ ამ დიდ მოაზროვნეთა ავტორიტეტმაც ვერ გადაძლია საგანთა ლოგიკა და კანონმდებელი იძულებული გახდა, სარგებელი კი არ აეკრძალა, არამედ სარგებლის ოდენობა შეეზღუდა.

ამ მხრივ დამახასიათებელია ბექა-აღბუღას სამართლის წიგნის 93-ე მუხლი, სადაც ვკითხულობთ: ,,თუ კაცმან კაცისაგან პური აიღოს, დაჭირებისათვის დიდი სარგებელი შეუკუეთოს მიმცემელმან, ნუ ქნას ღმერთმან, ორისათვის სამი კმა არს.” ,,თუ არა, როდესცაღა საბრჭოდ შეიყარნენ, რაცა მის მეტი აეღოს, გარევე შეუქციოს; რა გინდ ნიშანი ჰქონდეს, არა მოეხმაროს, არამედ რომე ,,ანგარება არს უფროსი ცოდვა, დაწერეს სჯულისა მოძღუართა წმიდათა კაცია.”

როგორც ირკვევა, არც ისე იშვიათი იყო შემთხვევები, როდესაც ,,კაცი” - თავისუფალი პირი იძულებული ხდებოდა თავის გამოსაკვებად ,,პური” აეღო სესხად სარგებლის (ე.ი. თავნი სარგებლის) გადახდის პირობით.

კანონმდებელს მიაჩნდა, რომ, თუ ორი კოდი პური იქნებოდა ნასესხები, დებიტორს კრედიტორისათვის მოსავლის აღების შემდეგ უნდა გადაეხადა სამი (კოდი).

თუ წერილობითი საბუთის მიხედვით, სარგებლის აღება მეტი ოდენობით იყო გათვალისწინებული, ხსენებული რეალური სესხის ხელშეკრულება ბათილად, არარად ჩაითვლებოდა.

აღბუღას სამართლის წიგნის 94-ე მუხლი ითვალისწინებს საგირავნო ურთიერთობებს, მათ შორის მიწის (ადგილ-მამულის) დაგირავებას.

,,თუ კაცმან კაცისაგან თეთრი აიღოს სასარგებლოდ, ათასისაგან ესრეთ მისცეს: ათასორასსა დასჯერდნენ საწელიწდოსა შინა. ამავე წესითა ანგარიში უმცროს-უფროსი იყოს. და ნუცა ვახშის ვახშსა ეხსენების. თავი მასვე ოდენ იმატებდეს, რა გინა ხანი დაეყოს. აგრეთვე დიდი მიწაი ცოტასა საქონლითა ნუ დაიწინდვის, თორე იგივე ვახშისა სიდიდე იქნების, განმარისხებელი ღმრთისა.”

ქართულ სინამდვილეში ,,მამულსა შიგა საწინდრად დგომა” ჩამოყალიბებული იურიდიული ფორმულაა. ბექა მანდატურთუხუცესის სამართლის წიგნი იხსენიებს ,,წინდულობის წესს”. აღნიშნული ,,წესი” დიდი ხნის დამკვიდრებული ნორმაა. ძველთაგან უნდა მომდინარეობდეს აგრეთვე ,,დიდი მიწის ცოტა საქონლით” დაწინდვის პრაქტიკა.

ამ მიმართულებით საინტერესო ცნობების წყაროა აღბუღას სამართლის 95-ე მუხლიც. ,,არის რომელიმე თემი და ქვეყანაი, რომე სამამულოსა რასაცა გაჰყიდიან აფასებენ, ნახევარსა ჩამოუშვებენ, ამად რომე ბატონისა საზღავსა ზედა შეაგდებს, და მართალია და ვინც იქმს ასე, უპრიანეა: სამოყალნო მამულიცა არ დაშავდეს და ქუეყანაიცა არ ამოსწყდების.”

სამართლის წიგნის ნორმის რუსული თარგმანის მოშველიებაც საჭიროდ მიგვაჩნია. საინტერესოა, როგორ აქვთ ის გაგებული მთარგმნელებს - ი. დოლიძესა და ვ. დონდუას.

,,Есть некоторые области и края, где - когда люди продают самамуло, - при его оценке скидывается половина с цены, потому что, зачитывается удовлетворение патрону. И правильно: Если кто-либо сделает то же, будет лучше, так как и облагаемое податями мамули не пострадает, и страна не будет разорена.”

ის, რაც შედარებით ადვილი გასაგები იყო XIV საუკუნის მესეთ-ჯავახეთში, დღეს ასე ადვილად როდი შეიმეცნება.

საერთოდ, ამ მუხლის კომენტარი უსათუოდ საჭიროა, მაგრამ იგი სამეცნიერო ლიტერატურაში ჩვენ არ გვეგულება.

ჩვენი აზრით, ზემომოყვანილი მუხლიდან ჩანს, რომ ფეოდალს პრეტენზია აქვს გაყიდოს ან დააგირავოს მამული, მაშინ, როდესაც საკუთრების უფლების ელემენტთა ბალანსი თანდათან ფეოდალის მხარეზე გადადის.. მეფეს, სენიორს, თავის მხრივ საკუთარი შეხედულება აქვს ამ საკითხზე. მისი აზრით, ფეოდალის ხელთმყოფ მამულზე მეფესაც აქვს უფლება და, როგორც ჩანს, მეფესა და ფეოდალს შორის რაღაც კომპრომისთან გვაქვს საქმე. ფეოდალს უფლება ეძლევა გაყიდოს ან დააგირავოს მამულის ნახევარი, ხოლო მეორე ნახევარზე ბატონის (მეფის, მთავრის) უფლება ხელუხლებელი რჩება და ,,ფასის ნახევარის ჩამოშვება” სწორედ ამასთან უნდა იყოს დაკავშირებული. ფორმალურსა და ფაქტობრივს შორის გარკვეული წინააღმდეგობა აქ არ არის დაძლეული. ფორმალურად ფეოდალს მამულის გაყიდვის უფლება არ უნდა ხელეწიფებოდეს ხელმწიფის დაუკითხავად, მაგრამ დრო შეცვლილია და ეს ხდებოდა.

აღბუღა ათაბაგ-ამირსპასალარის სამართლის მიხედვით, გლეხს არა აქვს უფლება გაყიდოს ადგილ-მამული, ,,მისისა პატრონის” ხელჩაურათავად; ,,ადგილი ბატონისა არის” (76).

ძველ სამართლის წიგნებში დღევანდელ მკითხველს არაიშვიათად კანონმდებლის ნების ამოკითხვა უჭირს, მაგრამ, თუ ის გაითვალისწინებს იმ ეპოქას, როდესაც ეს სამართლის წიგნები იწერებოდა, შესაძლებელი ხდება კანონმდებლის ნება-სურვილის ამოცნობა.

მოტანილი ლეგალური მასალებიდან ერთი რამ ცხადია: კანონმდებელი, ერთი მხრივ, იბრძვის დებიტორის ინტერესების დასააცავად და შეძლებისამებრ ცდილობს დაამკვიდროს სარგებლის რაც შეიძლება დაბალი დონე, დაბალი სასესხო პროცენტი, მაგრამ სახელმწიფოს არც კრედიტორთა ინტერესების უგულებელყოფა შეუძლია; უნდა მონახულიყო რაღაც ,,ოქროს საშუალო” მათ ინტერესებს შორის. სამცხე-საათაბაგოში, როგორც ჩანს, კანონმდებელი თვლიდა, რომ წლიური სარგებელი - მაქსიმუმ ოცი პროცენტი სავსებით მისაღები უნდა ყოფილიყო ორივე მხარისათვის, როცა სესხის საგანი ,,თეთრი” იყო, ე.ი. როცა ფულის გასესხება ხდებოდა.

სავახშო კრედიტი, როგორც ჩანს, მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. დებიტორების როლში გამოდიოდნენ არა მარტო მოსახლეობის უღარიბესი ფენები, არამედ არანაკლებ წვრილი, გაღარიბების გზაზე მდგარი მემამულეები. დაკვირვებას მოითხოვს საკითხი, როდესაც ,,არა ჟამიერად” - უვადოდ, გაიცემოდა კრედიტი, გამოიყენებოდა თუ არა იგი რაიმე წარმოების წამოწყების ან მისი გაფართოების მიზნით?

ჯერჯერობით ჭირს ამ კითხვაზე დამაჯერებელი პასუხის გაცემა.

მართალია, საკანონმდებლო ძეგლებში სრულად ვერ აისახა მოძრავი ქონება, როგორც გირავნობის საგანი, მაგრამ უეჭველია, რომ ადგილ-მამულებისა და სახლების გარდა, სხვა, უფრო მცირე მნიშვნელობის ნივთებიც შეიძლებოდა ყოფილიყო დაწინდვის საგანი. ეს გარემოება მეტ-ნაკლებად აისახა იურიდიულ საბუთებში.

ქართულმა ხალხურმა მეტყველებამ შემოგვინახა ისეთი ხატოვანი სიტყვა-თქმანი, როგორიცაა - ,,გირაო ქვაბივით დაათრევენ”, ან ,,გირაო წალდივით მიგდებულია”.

ერთი გამოქვეყნებული საბუთის22 მიხედვით, სპილენძეულის გირავნობა არ უნდა ყოფილიყო იშვიათი. 1786 წლით დათარიღებული არზიდან ჩანს სპილენძეულის გირავნობის ფაქტი (,,მორიგისათვის სხვისგან ნათხოვარი სპილენძეული გირაოდ გაიტანეს”). ეს ,,გირავნობა” კი თავისებურია. ოჯახმა ჯარში ,,მორიგე” უნდა გაიყვანოს, მაგრამ სამხედროვალდებული კაცი ოჯახმა ვერ მისცა ,,მორიგე ჯარს”, ის ადგილზე არ აღმოჩნდა. იყო ვარაუდი, რომ ის იმალებოდა და თავისი მოვალეობის შესრულებას თავს არიდებდა. ხელისუფლების წარმომადგენლებმა სპილენძეული გირაოდ წაიღეს იმისთვის, რომ ოჯახი აეძულებინათ მორიგე ჯარში მებრძოლი გაეყვანა.

ბექა-აღბუღას კანონების განხილვას პროფ. ის. დოლიძემ სპეციალური ნაშრომი მიუძღვნა. სხვა საკითხთა შორის ის შეეხო აღბუღას სამართლის წიგნის 95-ე მუხლსაც.

ი. დოლიძე ფიქრობს, რომ ხსენებული მუხლი ეხებოდა ვალში დაგირავებული მამულის გაყიდვას, რომელიც მისი სიტყვებით, ,,ადათობრივი სამართლის ნორმებით წესრიგდებოდა”.

აღბუღას სამართლის წიგნი 95-ე მუხლის კომენტარში ი. დოლიძე წერდა:

,,არის ისეთი კუთხე და სოფელი, სადაც ვალში მამულის გაყიდვის დროს მამულს ნაკლებად დააფასებენ ,,ნახევარსა და ფასსა ჩამოუშვებენ”, იმისათვის, რომ შეიძლება მემამულემ შემდეგში ვალის გადახდა და მამულის გამოსყიდვა შესძლოს”.

ეს სტრიქონები დაიწყო 1953 წელს, ნაშრომში ,,ძველი ქართული სამართალი” ( გვ. 182). 1960 წელს კი პროფ. ვარლამ დონდუამ და პროფ. ის. დოლიძემ რუსულად თარგმნეს ბექასა და აღბუღას სამართლის წიგნი. ითარგმნა, რა თქმა უნდა, 95-ე მუხლიც; თარგმნის მიხედვით თუ ვიმსჯელებთ, ავტორებს უკვე აღარ აქვთ საუბარი ვალში დაგირავებული მამულის შესახებ, არამედ უბრალოდ ,,სამამულო” - უძრავი ქონების, გაყიდვის თვალსაზრისით აქვთ ტექსტი გაგებული.

რომელი მოსაზრებაა უფრო სწორი?

ჩვენი აზრით, უკანასკნელი მოსაზრება უფრო მართებულია; ყოველ შემთხვევაში, არც ისე იშვიათად, ფეოდალურ საქართველოში უბრალო ადამიანებს გირავნობა და ნასყიდობა ერთმანეთში ერეოდათ, მაგრამ კანონმდებლობისაგან ეს არაა მოსალოდნელი.

ალბათ, მკითხველი გვაპატიებს განმეორებას; ხსენებულ მუხლში აღწერილია ისეთი უძრავი ქონების გასხვისება, ისეთი ,,სამამულოს” განკარგვა, რომელზე საკუთრების უფლებაც სახელმწიფოსაც (მეფეს, მთავარს) აქვს და უშუალოდ ,,მემამულესაც”, ხელმწიფის თვალსაზრისით, ეს სახელმწიფო ქონებაა, ხოლო ფეოდალის თვალთახედვით - მისი ავლადიდება, მაგრამ, როგორც ჩანს, სახელმწიფო ანგარიშს უწევს იმ გარემოებას, რომ საკუთრების ელემენტები ბალანსირება დროთა ვითარებაში თანდათან მისი ფაქტობრივი მფლობელის ხელში ხვდება, ასეთ ვითარებაში ხელმწიფე მემამულეს ნებას რთავს გაყიდოს, ქონების ნახევარი, ხოლო მეორე ნახევარი ,,ბატონის საზღაური ზედა შეაგდოს”. არ არის გამორიცხული, რომ ასეთ მემამულეს ხელმწიფე ,,სამამულე” ქონების მხოლოდ ნახევარის დაგირავების უფლებას მისცემდა.

ცხადია, ადგილ-მამული რომ ნასყიდი ყოფილიყო, მაშინ მეფეს, როგორც წესი, არ შეეძლო მესაკუთრისთვის დაეშალა, მისი გაყიდვა ან დაგირავება

ჩვენ ვეძებთ ანალოგიურ სამართლებრივ ნორმას მეზობელი ქვეყნების სამართლებრივ ძეგლებში. მაგალითად, დაახლოებით 1550 წელს სრულიად რუსეთის მეფემ და დიდმა მთავარმა ივანე ვასილის ძემ გამოსცა ბრძანებულება, რომლის მიხედვითაც, ,,ვოტჩინის” მფლობელებს მხოლოდ მათი ნახევრის გაყიდვისა და დაგირავების უფლება ეძლევათ. ვინც წინდაუხედავად მოიქცეოდა და მთელი ,,ვოტჩინის” საფასურს გადაიხდიდა, ზედმეტად გადახდილ ფულს კარგავდა

მე-18 საუკუნის საბუთებიდან ხშირად შეიძლება ამოვიკითხოთ ანტიქრესისის პირობა, თუმცა ,,ანტიქრესისი”, როგორც ტერმინი, არ გვხვდება.

1783 წელს გაცემულ ვალის ხელწერილში ვკითხულობთ: ,,ქ. ავიღე მე გაბაშვილმან რევაზ და შვილმან ჩემმან. ამ შენ თარხნისშვილის ყორიასალულბაშისაგან ზაზასაგან ორი თუმანი ახალი თეთრი, ამ იღრაღით, რომ ამის გირაოთ ვერეს აქათ ჩემი წილი მამული ორი დღისა არუთინა ბაყალს რომ უჭირავს, იმას გარდა მეექვსედი მოგართვი, იასე მდივანს რომ უჭირავს იმის ნახევარი. თავის წყლის პირითა და მინდვრითა, შესავლითა და გასავლითა მანამ თქვენს თეთრს მოგართმევდე, რაც იმის ღალა და მოსავალი იყოს, წყლისა და მინდვრისა, ყველას თქვენს თეთრის სარგებელში მოგართმევდე. ვერც თქვენ თეთრის სარგებელი მთხოვო და არც მე ამის მოსავალს გედავებოდე, როცა თქვენი თეთრი მიგართო, ჩემი მამული მე დამანებეთ. არის ამისი მოწამე პირველად ღმერთი, კაცთაგან მდივანბეგი ფარსადან, ზურაბ სუფრაჯი, დედოფლის უშიკაღასბაში იარალი, გივი ფარეშთ უხუცესი, გერმანოზისშვილი პაპუა, სოლაღაშვილი მანუჩარ, ჩემი ბიძაშვილი სამადავლე. მე, სიონის კანდელაკის შვილს ისაკს, ამათის სიტყვით დამიწერია და მოწმეც ვარ.23 

ანტიქრესისის ხელშეკრულება გვხვდება საკმაოდ ხშირად; 1785 წლის აგვისტოში დაწერილ ვალის ხელწერილში ვკითხულობთ: ,,ქ. ავიღე მე, კალატოზიანთ აფრასიაბის შვილმა, არუთინამ შენ, კალატოზი ჰახვერდას შვილი, ავეტიქასაგან ოთხი თუმანი და ხუთი მინალთუნი ახალი თეთრი, რომ იქს ამისი ნახევარი ბცფ (2 თუმანი 2 მინალთუნი, ათი შაური) ამდენი. მოგეცი ამისი გირაო ჩემი კერძი სახლი, გარეთ ჭიშკრის სახლი, კარის ბანზე ნახევარი ჩარდახი და დერეფანი და შიგნით ჩემი კერძი სახლები. ამ თარიღიდან არც მე სახლების ქირა გთხოვო და არც შენ თეთრის სარგებელი მთხოვო. როცა შენი თეთრი მოგცე, ჩემი სახლები მე დამანებო და თუ ამ სახლის ან კედელი, ან ჭერი, თავისთავად დაიქცეს, უჩემოდ შენ ნურას დახარჯავ, მე შემატყობინო, ან დედაჩემსა, რომ ჩვენ მოვიდეთ, ჩვენის ფულით დაიხარჯოს, რაც დაიხარჯოს, ამ სანათის უკან დაიწეროს”...24

ჩვენამდე მოაღწია XVIII-ს პირველი ნახევრის ერთმა საინტერესო საბუთმა - განჩინებამ ბეჟანიშვილებისა და ზაალიშვილების მამულის საქმეზე. მოვიტანოთ ხსენებული დოკუმენტი:

,,ქ. მოვედით ჩვენ ამილახვარიშვილი დავით, ხერხეულიძე რევაზ. ესენი ლაპარაკობდნენ მათეშვილის ნასახლარზე. პაატას ეყიდნა. ბეჟანიშვილი ამას ედავებოდა, რომ არ უყიდნია, გირაო ეჭირაო.

ახლა ჩვენ სამართალი ასე უყავით: უნდა წადგეს პაპულიშვილი ნასყიდა, რასაც შემოუაროს, დაიფიცოს, რომ ეს ჩემი ბატონის ნასყიდი იყოს, არცარა საქმე ბეჟანიშვილს აქვსო. თუ ასე დაიფიცა ბეჟანიშვილს საქმე აღარა აქვს, ზაალიშვილს დარჩება. თუ არ დაიფიცა, ზაალიშვილს საქმე არა აქვს.”

გვიანი შუა საუკუნეების საქართველოში, რამდენადაც ამის შესახებ მსჯელობის უფლებას კერძო სამართლებრივი ხასიათის საბუთები იძლევა, ხშირად გამოიყენებოდა გირავნობის ის ფორმა, რომელსაც ანტიქრესისი ჰქვია, თუმცა ხსენებული ტერმინი არ გვხვდება. საქართველოში გამოიყენებოდა ანტიქრესისის ის ფორმა, როდესაც კრედიტორის ხელში გადადის დებიტორის ქონება (ადგილ-მამული) და კრედიტორს, სარგებლის მიღების ნაცვლად, ამ ქონებით სარგებლობის უფლება აქვს. თუ დებიტორი სესხს დაუბრუნებდა კრედიტორს, ეს უკანასკნელი ვალდებული იყო დაგირავებული ქონება დაებრუნებინა დებიტორისათვის.

პრინციპში, დაგირავებული ადგილ-მამულის შემოსავალი კრედიტორს ეძლეოდა სარგებლის ანგარიშში, მაგრამ დებიტორის ინტერესები ირღვეოდა მაშინ, როდესაც დაგირავებული ადგილ-მამულიდან მიღებული შემოსავალი მეტი იქნებოდა, ვიდრე კანონიერი სარგებელი. სასამართლო პრაქტიკის მასალებიდან ჩანს, რომ ყოფილა შემთხვევა, როდესაც სასამართლო ითვალისწინებდა ამ გარემოებას და სარგებლის მომეტებულ ნაწილს დებიტორს თავანის ნაწილის ან მთლიანად თავნის გადახდაში ჩაუთვლიდა.

_____________________

 1. ი. დოლიძე, ,,ძველი ქართული სამართალი,,, თბილისი, 1953 წ., გვ. 182.

 2. А. Г. Периханян, ..Обшество и право Ирана в парфянский и сасадинский периоды”, ,,Наука” М., 1983 г., стр. 242.

 3. იქვე.

 4. იხ. ,,სამართალი სომხური”, ქართული ვერსია, შესრულებული ვახტანგ მეექვსის ბრძანებით, გამოცემული ლეონ მელიქსეთ-ბეგის მიერ, ტფილისი, 1927; ,,ქართული სამართლის ძეგლები”, ტ. 1, პროფ. ის. დოლიძის რედაქციით, თბილისი, 1963 წ. შეადარეთ: Вл. Сокольский, Греко-римские право в улажении царя Вахтанга VI. журн. Мин. Народн. Пр., 1897 г., №9.

5. იხ. ქართული სამართლის ძეგლები, ტ. 1 1963 წ., გვ. 594.

6. ა. პერიხანიანი, გვ. 242-243.

7. იხ. ,,დიდისჯულის კანონი”, გამოსაცემად მოამზადეს ე. გაბიძაშვილმა, მ. დოლაქიძემ, გ. ნინუამ, თბილისი, 1975 წ., გვ. 605-608.

8. დიდი სჯულის კანონის ლექსიკონში მითითებულია, რომ წინდი იუსტინიანეს სამართალში იყო ჰიპოთეკისაგან განსხვავებული გირაოს სახე: ,,დაგირავებული ნივთი გადადიოდა მარწმუნებლის მფლობელობაში. იდებოდა ხელშეკრულება ვალდებულების შესრულების შემდეგ ამ ნივთის დაბრუნების შესახებ. კრედიტორს ამ ნივთის გაყიდვა შეეძლო მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ გამოითხოვდა ამ უფლებას განსაკუთრებული შეთანხმებით წინდის გაყიდვის შესახებ (,,პაკტუმ დე ვენდელო პიგნორე”); მოგვიანებით კრედიტორს მიეცა წინდის გაყიდვის უფლება შეთანხმების გარეშეც. იუსტინიანეს სამართალში წინდსა და ჰიპოთეკას შორის დარჩა მხოლოდ ერთი, თუმცა მნიშვნელოვანი განსხვავება: წინდის (,,პიგნუსი”) დროს კრედიტორი მაშინვე იღებდა ნივთის მფლობელობის უფლებას, ხოლო ჰიპოთეკის დროს - მოგვიანებით”

9. იხ. ნ. ჩუბინაშვილი, ქართული ლექსიკონი რუსული თარგმანითურთ, თბილისი, 1961 წ., გვ. 188.

10. იხ. ბერძნული სამართალი ვახტანგ მეექვსის სამართლის წიგნთა კრებულიდან, თ. ბრეგაძის გამოცემა, თბილისი, 1964 წ., გვ. 59.

11. იხ. ი. პოკროვსკი, ,,რომის სამართლის ისტორია” (რუსულ ენაზე), 1917 წ.; აგრეთვე ო. იოფე და გ. ნადარეიშვილი, ,,რომის სამოქალაქო სამართლის საფუძვლები”, გამ. ,,სამთავისი”.

12. გ. ნათაძე, ვალი და გირაო, როგორც გლეხის დამონების საფუძველი უძველეს საბერძნეთში, ტფილისის უნივერსიტეტის მოამბე, ტომი III, 1923 წ., გვ. 239; აგრეთვე, ალ. წერეთელი, ძველი საბერძნეთი, 1957 წ.

13. გ. ნათაძე, ცოტ. თხზ., ტფილისი, უნივერსიტეტის მოამბე, ტ. III, 1923 წ., გვ. 240.

პროფ. გ. ნათაძეს მხედველობაში აქვს ძველ საბერძნეთში არსებული პრაქტიკა, როდესაც კრედიტორები დებიტორ გლეხკაცს ხშირად მისსავე მიწაზე ტოვებდნენ ხოლმე, მაგრამ არა როგორც თავისუფალ წვრილ მწარმოებელს, არამედ როგორც მონახევრეს.

14. იხ. მ. ვებერი, ,,აგრარული ისტორიის ნიადაგსახმარი ლექსიკონი,” ტ. II, შდრ. რაფაელ ტაუბენშლაგ, ,,ბერძნულ-რომაული სამართალი ეგვიპტეში პაპირუსების შუქზე” (ინგლისურ ენაზე), ვარშავა, 1955 წ., გვ. 21, 345.

15. იხ. გ. ნათაძე, ტფილისის უნივერსიტეტის მოამბე, ტ. III, 1923 წ., გვ. 245.

16. იქვე.

17. ქართული სამართლის ძეგლები, ტ. I, 1963 წ., გვ. 440-441; აგრეთვე, ი. დოლიძე, ძველი ქართული სამართალი, 1953 წ., გვ. 304-305.

18. ბექასა და აღბუღას სამართლის წიგნის ტექსტი იხ. ,,ქართული სამართლის ძეგლებში”, ტ. I, 1963 წ., აგრეთვე იხ. ჩვენი წერილი ,,ალაგისა და გვარის წესი,” გაზეთი ,,ცხოვრება და კანონი,” 11 ივლისი, 1992 წ., 14-15 (55) გვ. 4.

19. აღბუღას სამართლის წიგნის 83-ე მუხლის რუსული თარგმანი, შესრულებული ვ. დ. დონდუასა და ი. დოლიძის მიერ, ასე იკითხება: ,,Если человек должен человеку деньги на проценты или если заимодавец держит его мамули под залог, то за каждые три года с каждых двадцати тетри будет учитываться по одному тетри, когда хозяии имения будет расплачиваться в долгах, то в какой мере заимодавец пользовался доходами с земли это лусть оценят посредники и соразмерно учитывают тетри. Если хозяин имения удалился с родини на чужбину и не пользуется доходами, то до его возвращения заимодавец не вправе требовать погашения долга, потому что тот, находясь на чужбине увы, должен был бродить лишенный именния, жалостно. Такой поступок будет выгоден обоим; отдающему долг от этого будет облегчение, а заимодавцу - заимодавство не будут вменено перед богом в корыстолюбие - а одну двадцатую всегда может требовать о человека” იხ. Судебник Бука и Агбуги, Тбилиси, 1960 г., перевод В. Дондуа и И. Долидзе, стр. 70-71.

20. თომა აქვინელი წერდა: ,,ვინმეს რომ მოესურვებინა, ცალკე გაეყიდა ღვინო და ცალკე კიდევ მისი მოსახმარობა, იგი ორჯერ გაყიდდა ერთსა და იმავე ნივთს, ან გაყიდდა იმას, რაც უკვე აღარ არის”. ,,უსამართლოდ იქცევა ის, ვინც გაასესხებს რა ღვინოს ან ხორბალს, თხოულობს, რომ მას დაუბრუნონ ორი გასამრჯელო ერთი, როგორც თანაბარფასიანი ნივთი, მეორე, როგორც ნივთის სარგებლობისათვის გადასახდელი, რომელსაც სარგებელი ეწოდება”...

21. ,,ხოლო თქუენ გიყუარდეთ მტერნი თქუენნი, და კეთილსა უყოფდით და ავასხებდით, და ნურა რას უსასო ჰყოფთ; და იყოს სასყიდელი თქუენი მრავალ და იყუნეთ ძე მაღლის, რამეთუ იგი თავადი ტკბილ არს უმადლოთა თვისთა და უკეთურთა” (ლუკა, XI, 35).

22. ქართული სამართლის ძეგლები, ტ. VII, გვ. 707.

23. დოკუმენტები თბილისის ისტორიისათვის (XVI-XIX სს.), წიგნი პირველი, შემდგენლები ნიკო ბერძენიშვილი, მამისა ბერძენიშვილი, თბილისი, 1962 წ., გვ. 289-290.

24. იქვე, გვ. 302