The National Library of Georgia მთავარი - ბიბლიოთეკის შესახებ - ელ.რესურსები
Cover Image
close this book 05ლეონტი მროველი, ცხოვრება ქართველთა მეფეთა
View the document I სახელითა მამისაჲთა და ძისაჲთა და სულისა წმიდისაჲთა ვიწყო მითხრობად ცხორებასა ქართველთა მეფეთასა და პირველითგანთა მამათა და ნათესავთა
View the document თავი, შემოსლვაჲ ალექსანდრესი
View the document ცხოვრებაჲ ფარნავაზისი, რომელი იყო პირველი მეფე | ქართლისაჲ
View the document I თავი ქართლს შემოსლვაჲ სპართაჲ და მეფობაჲ მირიანისი
View the document მოქცევაჲ მირიან მეფისაჲ და მის თანა ყოვლისა ქართლისაჲ წმიდისა და ნეტარისა დედისა ჩუენისა ნინო მოციქულისა მიერ
View the document თქმული აბიათარ მღდელისაჲ, რომელი დაემოწაფა წმიდასა | და ნეტარსა ნინოს
View the document მეორე, თქუმული მისივე, აბიათარ მღდელისაჲ, კუართისათჳს უფლისა ჩუენისა იესუ ქრისტესა
View the document თავი. მამაო, გუაკურთხენ
View the document თქმული მისივე, აღშენებისათჳს | ეკლესიათა, მამაო, გუაკურთხენ
View the document აღმართებისათჳს პატიოსნისა ჯუარისა
View the document წიგნი, რომელი მიუწერა პატრიაქმან და ბრანჯთა მეფემან ნინოს, მეფესა და ყოველთა ერთა ქართლისათა
View the document ლეონტი მროველი, ცხოვრება ქართველთა მეფეთა. ქართლის ცხოვრება, ანასეული ნუსხა (XVII ს.), ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი, Q-795, 20v.
.. no related documents ..

ცხოვრებაჲ ფარნავაზისი, რომელი იყო პირველი მეფე | ქართლისაჲ

 

m28v

ცხოვრებაჲ ფარნავაზისი, რომელი იყო
პირველი მეფე | ქართლისაჲ


C3v




M63r

მას ჟამსა შინა იყო ჭაბუკი ერთი მცხეთას ქალაქსა შინა, რომელსა ერქუა სახელი ფარნავაზ. ესე ფარნავაზ იყო მამულად ქართველი, ნათესავი უფ|ლოს მცხეთოსის ძისაჲ, და დედულად სპარსი ასპანელი. და იყო იგი ძმისწული სამარისი, რომელი მოსლვასა მას ალექსანდრესსა მცხეთელ მამასახლისი ყოფილ იყო. ესე სამარ და ძმაჲ მისი, მამაჲ ფარ|ნავაზისი, მოკლულ იყო ალექსანდრესგან. ხოლო დედასა ფარნავაზისსა წარეყვანა ფარნავაზ, სამისა წლისა ყრმაჲ, და შევლტოლილ იყო კავკასიად, და მუნ აღზრდილ იყო; და მოსრულ იყო მცხეთასა, მამულსა თჳსსა.





5







C4r

ხოლო ესე ფარნავაზ იყო კაცი გონიერი, მჴედარი შემმართებელი და მონადირე ჴელოვანი, და იმალვიდა იგი სიკეთესა თჳსსა აზონის შიშისაგან, ხოლო მონადირებითა იქმნა მეცნიერ აზონისა და შეიყუარა იგი აზონმან მონადირობისათჳს. ევედრებოდა ფარნავაზს დედაჲ მისი: „შვილო ჩემო, ეკრძალე აზონს და ნურას იჩინებ თავისა შენისა სიკეთესა, ნუ|უკუე მოგკლან შენ“. და იყო შიში და ძრწოლაჲ მის ზედა.

10

და ვითარ განმრავლდა შიში აზონისი მათ ზედა, ჰრქუა ფარნავაზს: „შვილო ჩემო, დაუტევე საყოფელი მამათა შენთაჲ და წარმიყვანე მამულსა ჩემსა, ასპანს, ძმათა ჩემთა თანა, და განერე შენ ცოცხალი ჴელისაგან აზონისა“. და დაამტკიცეს განზრახვაჲ ესე - წარსლვაჲ ასპანს. ჭირ უჩნდა ფარნავაზს დატევებაჲ საყოფელსა მამათა მისთასა, არამედ შიშისათჳს დიდისა დაამტკიცა წარსლვაჲ.

15

M63
m29r

| მაშინ იხილა ფარნავაზ სიზმარი, რეცა იყო იგი სახლსა შინა უკაცურსა და ეგულვებოდა განსლვაჲ | და ვერ განვიდა. მაშინ შემოვიდა სარკუმელსა მისსა შუქი მზისაჲ და მოერტყა წელთა მისთა, განიზიდა და განიყვანა სარკუმელსა მას. და ვითარ განვიდა ველად, იხილა მზე ქუემდებარედ, მიყო ჴელი მისი, და მოჰჴოცა ცუარი პირსა მისსა

20

C4v

და | იცხო პირსა მისსა. განიღჳძა ფარნავაზ და განუკჳრდა სიზმარი იგი და თქუა: „სიზმარი იგი ესე არს: მე წარვალ ასპანს და მუნ კეთილსა მივეცემი“.

ხოლო მას დღესა შინა განვიდა ფარნავაზ და ნადირობდა მარტო, და დევნა უყო ირემთა ველსა დიღმისასა. და ივლტოდეს ირემნი ღირღალთა შინა ტფილისისათა, მისდევდა ფარნავაზ, სტყორცა ისარი, ჰკრა ირემსა, და მცირედ წარვლო ირემმან და დაეცა ძირსა კლდისასა. მივიდა ფარნავაზ ირემსა ზედა, და დღე იგი იყო მწუხრი, გარდაჰჴდა და დაჯდა ირემსა მას თანა, რაჲთამცა დაყო მუნ ღამე იგი და დილეულმცა წარვიდა.





5


M64r
C5r








m29v

ხოლო კლდისა მის ძირსა ქუაბი იყო, რომლისა კარი აღმოქმნულ იყო ქვითა ძუელად, და შეჰქმნოდა დარღუევაჲ შენებუ|ლსა მას. მაშინ დაასხა წჳმაჲ მძაფრი, ხოლო ფარნავაზ აღმოიღო ჩუგლუგი და გამოარღჳა კარი ქუა|ბისაჲ მის, რაჲთამცა მუნ შიგა დაიმშრალა წჳმისა მისგან. და შევიდა ქუაბსა მას და იხილა მუნ შინა განძი მიუწდომელი და სამსახურებელი - ოქროჲ და ვეცხლი მიუწდომელი. მაშინ ფარნავაზ განკჳრდა, და აღივსო სიხარულითა, და მოეგონა სიზმარი იგი, და დაჰკრძალა კარი ქუაბისაჲ ეგრეთვე. მსწრაფლ წარმოვიდა და უთხრა დედასა თჳსსა და ორთა დათა მისთა. მასვე ღამესა წარმოვიდეს სამნივე იგი საჴედრებითა | და ჭურჭლებითა, და იწყეს გამოღებად განძისა მის და დაფლვად სიმარჯუესა თჳსსა. და ვითარ განთენდებოდის, კუალად ეგრეთვე აღმოქმნიან კარი ქუაბისაჲ მის. და ესრეთ გამოკრიბეს განძი იგი ხუთ ღამე, და დაიგულეს სიმარჯუესა მათსა მრავალგან.




10







15


C5v


M64v

მაშინ ფარნავაზ წარგზავნა მონაჲ თჳსი ქუჯის თანა და ჰრქუა: „მე ვარ ნათესავი უფლოსისი, მცხეთოსის ძისა და ძმ|ისწული სამარა მამასახლისისაჲ, და არს ჩემ თანა ხუასტაგი დიდძალი. აწ უკუეთუ ინებო, რაჲთა მოვიდე შენ თანა და ვიყვნეთ ჩუენ ძმა, და ვიჴმაროთ ჩუენ ხუასტაგი იგი ორთავე, და გამოუჩნდეთ მტერად აზონ ერისთავსა, და | სუემან ჩუენმან გუცეს ჩუენ ძლევაჲ კეთილი“. მაშინ განიხარა ქუჯი სიხარულითა დიდითა და ჰრქუა: „აღდეგ და მოვედ ჩემ თანა, და ნუ ჰშურობ ხუასტაგსა შენსა, და ხუასტაგითა შენითა განგიმრავლნე სპანი შენნი, ვიდრე გამოვჩნდეთ მტერად აზონისა. მაშინ განიხარონ ყოველთა ქართველთა, აწყუედილთა მისგან და მიწყუდეულთა. და ვჰგონებ, რომელ ჰრომთა მათგანნიცა გამოგუერთნენ, რამეთუ ურიცხუნი აწყუედილ არიან მათგანნიცა აზონისგან“.




20









5

C6r

მაშინ ფარნავაზ ფარულად წარვიდა სიხარულითა | და, რომელი შესაძლებელ იყო, განძისა მისგან წარიტანა თანა, და დედაჲცა და დანი მისნი მის თანა, და მივიდა ქუჯის თანა. და ჰრქუა მას ქუჯი: „შენ ხარ შვილი თავთა მათ ქართლისათაჲ, და შენ გმართებს უფლებაჲ ჩემი. აწ ნუ ჰშურობ ხუასტაგსა შენსა, რაჲთა განვამრავლნეთ სპანი შენნი. და უკუეთუ მოგუეცეს ძლევაჲ, შენ ხარ უფალი ჩემი, და მე ვარ მონაჲ შენი“.








10

m30r

M65r

მაშინ შეიერთნეს და ეზრახნეს ოვსთა | და ლეკთა, ხოლო მათ განიხარეს, რამეთუ არა სთნდა ხარკისა მიცემაჲ აზონისა, და გამოყვეს ოვსნი და ლეკნი, და განიმრავლნეს სპანი ეგრისით. და შეკრბეს ურიცხუნი სპანი და მოჰმართეს ა|ზონს, ხოლო აზონმან მოუწოდა სპათა თჳსთა და შემოკრიბნა.


C6v

მაშინ ათასი მჴედარი რჩეული ჰრომთა მათგანი, რომელთა ბოროტი წარჰკიდებოდა აზონისგან, განუდგეს | აზონს და მოვიდეს წინაშე ფარნავაზისა. მაშინ ყოველნი ქართველნი განუდგეს აზონს, ხოლო სპანი, რომელ დარჩეს, ვერღარა მიენდო მათ, რამეთუ ყოველთა ზედა ბოროტისმოქმედ იყო. წარვიდა აზონ და მივიდა კლარჯეთს, და განმაგრდა იგი სიმაგრეთა შინა კლარჯეთისათა. ხოლო მოვიდა ფარნავაზ მცხეთას, და დაიპყრნა ოთხნი იგი ციხენი მცხეთისანი და მასვე წელიწადსა შინა დაიპყრა ყოველი ქართლი თჳნიერ კლარჯეთისა.

15







20





C7v

ამან ფარნავაზ წარავლინნა მოციქულნი წინაშე მეფისა ანტიოქოს ასურასტანისასა, და წარსცა ძღუენი დიდძალი, და აღუთქუა მას მსახურებაჲ, და ითხოვა მისგან შეწევნაჲ. ბერძენთა ზედა. ხოლო ანტიოქოს შეიწყნარა ძღუენი მისი და უწოდა შვილად თჳსად, და წარმოსცა გჳრგჳნი, და უბრძანა ერისთავთა სომხითისათა, რაჲთა შეეწეოდიან ფარნავაზს. |

M65v



m30v

ხოლო წელსა მეორესა აზონ მოირთნა სპანი საბერძნეთით, გან|ძლიერდა ფრიად და მოჰმართა ფარნავაზს. ხოლო ფარნავაზს განემრავლნეს ქართველნი მჴედარნი, მოუწოდა მათ და უჴმო ქუჯის და ოვსთა. და შეკრბეს ესე ყოველნი და მოერთნეს ერისთავნი ანტიოქოსისნი სომხითით. და ესე ყოველნი შეკრიბნა ფარნავაზ და მიეგება ნა|ქალაქევსა თანა არტანისასა, რომელსა ერქუა მაშინ ქაჯთა ქალაქი, რომელ არს ჰური. და ეწყვნეს მუნ და იქმნა ბრძოლაჲ დიდძალი, და მოსწყდეს ორგნითვე ურიცხუნი. ხოლო იძლივნეს ბერძენნი ფარნავაზისგან და ივლტოდა ბანაკი მათი. და მოკლეს აზონ, და ურიცხუნი სპანი მათნი მოსრნეს და ტყუე ქმნნეს.





5





10




C7v

და წარვიდა ფარნავაზ და მოტყუენა საზღვარი საბერძნეთისა ანძიანძორისაჲ და ეკელეცით შემოიქცა, მოვიდა კლარჯეთს, დაიპყრა კლარჯეთი და წარმოვიდა მცხეთად სიხარულითა დიდითა, ხოლო | სიმდიდრესა ზედა მისსა დაერთო ხუასტაგი აზონისიცა; და იქმნა სიმდიდრე გარდარეული ფარნავაზს.

M68v

ხოლო ეგრისწყალს ქუემოჲთ დარჩა ბერძენთა, რამეთუ მკჳდრთა მის ადგილისათა | არა* ინებეს განდგომა ბერძენთა.

15

მაშინ ფარნავაზ მისცა დაჲ მისი ოვსთა მეფესა ცოლად, და მეორე დაჲ მისი მისცა ქუჯის ცოლად. და მისცა [ქუჯის] ქუეყანაჲ ეგრისწყალსა და რიონსა შუა, ზღჳთგან მთამდე, რომელსა შინა არს ეგრისი და სუანეთი, და დაამტკიცა ერისთავად მუნ. და მან ქუჯი აღაშენა ციხე გოჯი.





20




M69r
C8r

მაშინ ფარნავაზ უშიშ იქმნა ყოველთა მტერთა მისთაგან და მეფე იქმნა ყოველსა ქართლსა და ეგურსა ზედა, და განამრავლნა ყოველნი მჴედარნი ქართლოსიანნი, განაწესნა ერისთავნი რვანი და სპასპეტი. ერ|თი გაგზავნა მარგჳს ერისთავად და მისცა მცირით მთითგან, რომელ არს ლიხი, ვიდრ|ე ზღუადმდე რიონს ზემოჲთ. და ამანვე ფარნავაზ აღაშენნა ორნი ციხენი: შორაპანი და დიმნაჲ.







25

Q1v
m31r

| და გაგზავნა ერთი კახეთისა ერისთავად და მისცა არაგჳთგან ვიდრე ჰერეთამდე, რომელ არს კახეთი | და კუხეთი.

ერთი გაგზავნა ხუნანისა ერისთავად და მისცა ბერდუჯის მდინარითგან ვიდრე ტფილისამდე და გაჩიანთამდის, რომელ არს გარდაბანი.

ერთი გაგზავნა სამშჳლდისა ერისთავად და მისცა სკჳრეთისა მდინარითგან ვიდრე მთამდე, რომელ არს ტაშირი და აბოცი.

5

ერთი გაგზავნა წუნდისა ერისთავად, და მისცა ფანავარითგან ვიდრე თავადმდე მტკუარისა, რომელ არს ჯავახეთი და კოლაჲ და არტანი.

ერთი გაგზავნა ოძრჴის ერისთავად, და მისცა ტასისკარითგან ვიდრე არსიანთამდის, ნოსტისთავითგან ზღუამდის, რომელ არს სამცხე და აჭარაჲ.



10

C8v

| ერთი გაგზავნა კლარჯეთისა ერისთავად და მისცა არსიანთითგან ზღუამდე. და ქუჯი იყო ერისთავი ეგრისისაჲ.

Q2r

M69v

ხოლო ერთი დაადგინა სპასპეტად, და მისცა ტფილის|ითგან და არაგჳთგან ვიდრე ტასისკრამდე და ფანავარადმდე, რომელ არს შიდა ქართლი. და ესე სპასპეტი იყო ყოვლ|ადვე წინაშე მეფისა და მთავრობით განაგებდის ყოველთა ერისთავთა ზედა. ხოლო ამათ ერისთავთა ქუეშე, ადგილთა და ადგილთა, განაჩინნა სპასალარნი და ათასისთავნი, და მათ ყოველთაგან მოვიდოდა ხარკი სამეფოჲ და საერისთვოჲ.





15

ესრეთ განაწესა ესე ყოველი ფარნავაზ მიმსგავსებულად სამეფოჲსა სპარსთაჲსა. და ვერღარა იძიეს შური ბერძენთა მის ზედა, რამეთუ უცალო იყვნეს ბერძენნი ბრძოლისაგან ჰრომთაჲსა.




20


C9r
m31r

ამან ფარნავაზ მოზღუდა ქალაქი მცხეთაჲ მტკიცედ და ყოველნი ქალაქნი და ციხენი ქართლი|სანი, მოოჴრებულნი ალექსანდრესგან, ამან | აღაშენნა.

და ამანვე ფარნავაზ შექმნა კერპი დიდი სახელსა ზედა თჳსსა, ესე არს არმაზი, და ფარნავაზს სპარსულად არმაზ ერქუა; აღჰმართა კერპი იგი არმაზი თავსა ზედა ქართლისასა, და მიერითგან ეწოდა არმაზი კერპისა მისთჳს, და ქმნა სატფურებაჲ დიდი კერპისა მისთჳს აღმართებულისა.

ოცდაშჳდისა წლისა მეფე იქმნა და სამეოცდახუთ წელ მეფობდა ნებიერად და ჰმსახურებდა იგი ანტიოქოსს, მეფესა ასურასტანისასა, და ყოველნი დღენი მისნი, რაჲ დაჯდა, მშჳდობით დაყვნა, და აღაშენა და განავსო ქართლი.

5

M70r
C9v

ხოლო თუენი გაზაფხულისა და სთულისა და არისანი | დაყვნის მცხეთას, სამეუფოსა ქალაქსა, და თუენი ზამთრ|ისანი დაყვნის გაჩიანთა, ხოლო თუენი ზაფხულისანი - წუნდას, და ჟამითი ჟამად მივიდის ეგრისს და კლარჯეთს და მოიკითხნის მეგრელნი და კლარჯნი და განაგის ყოველი საქმე დაშლილი.





10

ხოლო იგი ჰრომნი ათასნი მჴედარნი, რომელნი აზონისგან მოერთნეს ფარნავაზს, რომელი ზემოთ ვაჴსენეთ, იგინი განყვნა ჴევთა და ქუეყანათა შინა და იპყრნა იგინი კეთილად, რამეთუ ბრძოლასა მას აზონისსა მჴნედ იყვნეს, და უწოდა მათ სახელად აზნაურნი.





15


m32r


Q2v

და რაჲთგან წარვიდა ალექსანდრე, არღარა ჭამდეს კაცსა თჳნიერ, რომელი შესწირიან კერპსა მსხუერპლად. და იყო განსუენებაჲ და სიხარული | ყოველსა* ქართლსა ზედა მეფობისათჳს ფარნავაზისა, და იტყოდეს ამას ყოველნი: „ვჰმადლობთ სუესა ჩუენსა, რამეთუ მოგუცა ჩუენ მეფე ნათესავთაგან მამათა ჩუენ|თაჲსა** და აღგუეჴადა ხარკი და ჭირი უცხოთა ნათესავთაგან“.







20


C12r

და ესე ყოველი აღასრულა ფარნავაზ სიბრძნითა და სიქველითა და სიმჴნითა და სიმდიდრითა,* ესუა ძე და უწოდა სახელი | საურმაგ.**


M70v

და ესე ფარნავაზ იყო პირველი მეფე ქართლსა შინა ქართლოსისა ნათესავთაგანი. ამან განა|ვრცო ენაჲ ქართული და არღარა იზრახებოდა სხუაჲ ენაჲ ქართლსა შინა თჳნიერ ქართულისა, და ამან შექმნა მწიგნობრობაჲ ქართული.***




5

და მოკუდა ფარნავაზ და დაფლეს წინაშე არმაზისა კერპისა. და მის წილ მეფე იქმნა ძე მისი, საურმაგ.

მას ჟამსა შინა ზრახვა-ყვეს ერისთავთა ქართლისათა და თქუეს: „არა კეთილ არს ჩუენდა, რაჲთამცა ვჰმსახურებდეთ ნათესავსა ჩუენსა, არამედ ვიყვნეთ ერთად, და მოვკლათ ჩუენ საურმაგ და ვიყვნეთ ჩუენ თავისუფალ, ვითარცა ვიყვენით პირველ, და მივსცემდეთ ხარკსა, ვინცავინ გამოჩნდეს მძლე, რამეთუ ესრეთ ყოფითა უფროჲს განვისუენებთ“.





10

C12v

დაამტკიცეს განზრახვაჲ და მო|კლვაჲ საურმაგისი. ხოლო იგრძნა საურმაგ და წარვიდა ფარულად, და ივლტოდა, და წარიტანა თანა დედაჲ მისი, და მივიდა დურძუკეთს დედისძმათა მისთა თანა.

m32v

მაშინ ჰრომთა იგი აზნაურნი წარვიდეს, და მივიდეს დურძუკეთსვე | და ჰრქუეს საურმაგს: „დიდი კეთილი დგას ჩუენ ზედა მამისა შენისაჲ. ამისთჳს ვართ ჩუენ ერთგულებასა შენსა“.

15




M71r



C13r

მაშინ საურმაგ ეზრახა ოვსთა მეფესა, მამისა დისწულსა მისსა, და ითხოვა შეწევნაჲ. ხოლო იგი სიხარულით წარვიდა შუელად მისა. და საურმაგ შეკრიბა დურძუკეთიცა და წარმოემართა ქართველთა ზე|და, და ვერვინ წინა-აღუდგა მას. და დაიპყრა ყოველი ქართლი და მოსრნა განდგომილნი მისნი, და რომელთამე შეუნდო, ხოლო დაამდაბლნა ქართლოსიანნი და წარჩინებულ ყვნა აზნაურნი, ხოლო განმრავლებულ ყვნა დურძუკნი, ნათესავნი კავკასისნი. |





20







Q3r

ხოლო ტყუენვასა მას ხაზართასა ყოველნივე მშჳდობით დარჩომილ იყვნეს სიმაგრისაგან ქუეყანისა, და ვერღარა იტევდა მათ დურძუკეთი. მაშინ ამან საურმაგ წარმოიყვანნა იგინი, ყოველთა კავკასისა ნათესავთა ნახევარნი, და რომელნიმე მათგანნი წარჩინებულ ყვნა, და სხუანი დასხნა მთიულეთს დიდოეთითგან ვიდრე ეგრისამდე, რომელ არს სუანეთი. და ესენი | იპყრნა მისანდობელად თჳსად, დედულნი.




5







m33r
C13v
M71v

და დაჯდა საურმაგ მცხეთას მეფედ და უმატა ყოველთა სიმაგრეთა მცხეთისა და ქართლისათა, და მან შექმნნა ორნი კერპნი: აინინა და დანანა, და აჰმართნა გზასა ზედა მცხეთისასა. და ჰმსახურებდა იგი მეფესა ასურასტანისასა. და მოიყვანა ცოლი სპარსი, ასული ბარდაველისა ერისთვისაჲ, და ესხნეს მის თანა ორნი ასულნი, და არა ესუა ძე. მაშინ მოიყვანა სპარსეთით | შვილი ნებროთის ნათესავთაგან, ცო|ლისა მისისა დედის დისწული, და დაიჭირა იგი შვი|ლად, რომელსა ერქუა სახელი მირვან. და მისცა ასული თჳსი ცოლად, ქალაქი გაჩიანი და საერისთვოჲ სამშჳლდისაჲ. და მეორე ასული მისცა ძესა ქუჯისსა, მამისა დისწულსა მისსა.




10






15

მეფობდა საურმაგ ბედნიერად მრავალთა წელთა, და მოკუდა საურმაგ. და მეფე იქმნა მის წილ შვილი მისი მირვან.





C14r







M72r
m33v

ესე მირვან იყო ტანითა სრული, შუენიერი, ძლიერი, მჴნე და ქველი. ამისსა მეფობასა დურძუკთა დაივიწყეს სიყუარული ფარნავაზისი და საურმაგისი, და გარდამოვიდეს დურძუკეთს მყოფნი და გაერთნეს თანა ჭართალეთსა მსხდომნი კავკასიანნი, მოტყუენნეს კახეთი და ბაზალეთი. მაშინ მირვან მეფემან მოუწოდა ყოველთა ერისთავთა ქართლის|ათა, და შემოკრიბნა ყოველნი სპანი - მჴედარნი და ქუეითნი. და ყოველნი კავკასიანნი იყვნეს სარწმუნოდ მორჩილებასა მირვანისსა, რომელნი გარდამოვლინებულ იყვნეს საურმაგ მეფისა, თჳნიერ ჭართალთასა. შემოკრიბნა ესე ყოველნი და წარემართა დურძუკეთს, შეკრბეს დურძუკნი და დაუდგეს სიმაგრეთა ზედა გარდასავალთა გზასა მას. მაშინ მირვან გარდაჴდა ცხენისაგან, მივიდა ქუეითთა თანა თჳსთა და წარუძღუა წინა, ქუეითთა ზურგი|თ შემოადგინნა მჴედარნი და მივიდა კართა მათ შინა, ვითარცა ჯიქი სიფიცხლითა, ვითარცა | ვეფხი სიმჴნითა და ვითარცა ლომი ზახილითა.





20










5




C14v
Q3v

იქმნა მათ შორის ბრძოლაჲ ძლიერი, ხოლო მირვანს ვერ ჰკუეთდა მახჳლი დურძუკთაჲ, ვითარცა კლდესა სიპსა, და დადგა უძრავად, ვითარცა კოშკი მტკიცე. და გაგრძელდა მათ შორის ბრძოლაჲ და მოსწყდა | ორგნითვე ურიცხჳ. ხოლო იძლივნეს დურძუკნი და ივლტოდეს, მიუდგეს უკუანა ქართველნი, მოსრნეს და | ტყუე ქმნეს.

და შევიდა მირვან დურძუკეთს, და მოაოჴრა დურძუკეთი და ჭართალი. და შეაბნა კარნი ქვითკირითა, და უწოდა სახელად დარუბალ.

10

და დაჯდა მირვან მცხეთას, და მეფობდა ნებიერად და უშიშად, იყო კაცი უხუად მიმნიჭებელი კეთილისაჲ. შეიყუარეს იგი ყოველთა მკჳდრთა ქართლისათა და ჰმსახურებდა იგი მეფესა ასურასტანელთასა.

ამის ზე მიიცვალა ანტიოქის მეფობაჲ ბაბილონს, და მას ჟამსა შინა მეფე იქმნა სომხითს, რომელსა ერქუა არშაკ. და ემზახა მირვან არშაკს, და მისცა ასული თჳსი ძესა არშაკისსა, არშაკს.

15

და მოკუდა მირვან და მეფე იქმნა მის წილ ძე მისი, ფარნაჯომ.

C15r
M72v

ამან ფარნაჯომ უმატა ყოველთა ციხე-ქა|ლაქთა შენებაჲ, და ამან აღაშენა ციხე ზა|დენი, და შექმნა კერპი, სახელით ზადენ, და აღჰმართა ზადენს, და იწყო შენებად კახეთს ქალაქსა ნელქარისასა, რომელ არს ნეკრესი.*


20


m34r

ამისა შემდგომად შეიყუარა სჯული სპარსთაჲ, - ცეცხლისმსახურებაჲ, - მოიყვანნა სპარსეთით | ცეცხლისმსახურნი და მოგუნი, და დასხნა იგინი მცხეთას, ადგილსა მას, რომელსა აწ ჰქჳან მოგუთაჲ, და იწყო ცხადად გმობად კერპთა. ამისთჳს მოიძულეს იგი მკჳდრთა ქართლისათა, რამეთუ დიდი სასოებაჲ აქუნდა კერპთა მიმართ.





C15v

მაშინ შეითქუნეს ერისთავნი ქართლისანი უმრავლესნი, და წარავლინეს მოციქული წინაშე სომეხთა მეფისა და ჰრქუეს: „მეფე ჩუენი გარდაჰჴდა სჯულსა მამათა ჩუენთასა, არღარა ჰმსახურებს ღმერთთა, მპყრობელთა ქართლისათა, და შემოიღო სჯული მამული, და დაუტევა სჯული | დედული. აწ არღარა ღირს არს იგი მეფედ ჩუენდა. მოგუეც ძე შენი არშაკ, რომელსა უზის ცოლად ნათესავი ფარნავაზიანთა, მეფეთა ჩუენთაჲ, გუაშუელე ძალი შენი და ვაოტოთ ფარნაჯომ, შემომღებელი ახლისა სჯულისაჲ. და იყოს მეფედ ჩუენდა ძე შენი არშაკ და დედოფლად ჩუენდა - ცოლი მისი, შვილი მეფეთა ჩუენთაჲ“.

5







10


M73r

მაშინ სთნდა სომეხთა მეფესა განზრახვაჲ ესე, გაგზავნა მოციქული მათი პასუხითა კეთილითა და ჰრქუა | მათ: „უკუეთუ ჭეშმარიტად უბიწოჲთა გულითა გნებავს მეფედ თქუენდა ძე ჩემი, თქუენ, ყოველთა ერისთავთა, მომეცით მე მძევალი და მიგცე ძე ჩემი მეფედ თქუენდა და ყოვლითავე ნიჭითა აღგავსნე“. მაშინ ერისთავთა ქართლისათა უმრავლესთა მისცეს მძევლები და განაცხადეს განდგომაჲ ფარნაჯომისი.







15

Q4r
C16r
m34v

მაშინ სო|მეხთა მეფე ყოვლითა ძალითა მისითა წარმოემართა ქ|ართლს, ხოლო ფარნაჯომ მეფემან მოუწოდა სპარსთა, და მოიყვანნა | სპარსნი ძლიერნი და, რომელნიმე დარჩომოდეს, შემოკრიბნა ქართველნიცა. ხოლო ერისთავნი ქართლისანი განდგომილნი მიეგებნეს სომეხთა მეფესა ტაშირს. და მუნ შეკრბა სიმრავლე სომეხთა და ქართველთაჲ, ხოლო ფარნაჯომ მიეგება მუნვე, ტაშირს.






20

იქმნა მათ შორის ბრძოლაჲ ძლიერი და მოსწყდა ორგნითვე ურიცხჳ, რამეთუ იძლია ფარნაჯომ სომეხთა და ქართველთაგან, და მოიკლა ფარნაჯომ, და მოსრეს სპაჲ მისი.

ხოლო ძე ფარნაჯომისი, სახელით მირვან, ერთისა წლისა ყრმაჲ, წარიყვანა მამამძუძემან მისმან და ივლტოდა სპარსეთს, ხოლო სომეხთა მეფემან მოსცა ძე მისი, სახელით არშაკ.

C16v
M73v

დაჯდა მეფედ არშაკ და დაიპყრა ყოველი ქართლი, | და მეფობდა იგი ნებიერად, და უმატა ყოველთა სიმა|გრეთა ქართლისათა, და უმეტეს მოამტკიცნა ზღუდენი ჯავახეთს, ქალაქსა წუნდას.




5

მოკუდა არშაკ და მეფე იქმნა ძე მისი, არტაგ.







m35r

და ესე მეფე არტაგ ორ წელ ოდენ მეფობდა, და მეორესა წელსა მეფობისა მისისასა მოვიდეს ერისთავნი სპარსთანი სპითა დიდითა ძიებად სისხლისა ფარნაჯომისა და სპათა მათ სპარსთაჲსა, რომელნი აღწყუედილ იყვნეს ფარნაჯომის თანა. ვერ წინა-აღუდგა მათ არტაგ, მეფე ქართველთაჲ, რამეთუ დიდ იყო ძალი სპარსთაჲ, არამედ განამაგრნა ციხენი და ქალაქნი. და მოვლეს | სპარსთა ყოველი ქართლი და მოაოჴრნეს ველნი, არამედ ციხე-ქალაქი ვერა რომელი წარიღეს, და წარვიდეს.






10

C17

მოკუდა არტაგ და დაჯდა მის წილ ძე მისი, ბარტომ. |

ამან უმატა ზღუდეთა მცხეთისათა და ყოველთა სიმაგრეთა ქართლისათა.

და აღზარდეს სპარსთა ძე ფარნაჯომისი, მირვან, რომელი სიკუდილსა მას ფარნაჯომისსა წარეყვანა მამამძუძესა მისსა, რომელი ვაჴსენეთ პირველ. ესე მირვან იყო კაცი ქველი, მჴნე მჴედარი. და მრავალგზის გამოიცადა იგი ბრძოლასა თურქთა და არაბთასა.


15


M74r
Q4v



C17v

ამან შეკრიბნა სპანი ძლიერნი სპარსეთს, წარემართა ქართლს, მიუგზავნა მოციქული ერისთავთა ქართლისათა და ჰრქუა მათ: „მოიჴსენეთ სიყუარული მამისმამისა ჩემისა | მირვანისი და კეთილი მისი თქუენდა მომართ. დაღაცათუ | მამამან ჩემმან შემოიღო სჯული უცხოჲ თქუენ შორის, და მისგანცა გაქუნდა კეთილი. სამართლად მოიკლა მამაჲ ჩემი, რამეთუ ვერ კეთილად იპყრა სჯული მამათა თქუენთაჲ. | და აწ ნუ არს საურავი და შიში გულსა თქუენსა სიკუდილისათჳს მამისა ჩემისა, რამეთუ სჯულისა დატევებისათჳს მოჰკლვენ მამანი შვილთა და ძმანი - ძმათა. და არა იძიების სისხლი სჯულისა დატევებისათჳს მოკლულთაჲ.





20

m35v

მე ვარ შვილი მამათა თქუენთა ფარნავაზიანთაჲ, დაღაცათუ აღზრდილ ვარ სპარს|თა თანა, არამედ ვარ მე სჯულსა ზედა მამათა თქუენთასა და ვესავ მე ღმერთთა, მპყრობელთა ქართლისათა, და სასოებითა მათითა წარმართებულ ვარ ძიებად მამულისა ჩემისა. და აწ მიითუალეთ ჩემგან დიდებაჲ და კეთილი“. ხოლო ერისთავთა ქართლისათა არა შეიწყნარეს ბრძანებაჲ მირვანისი, არამედ ყოველნი მივიდეს წინაშე ბარტომ მეფისა. ხოლო მცირედნი ვინმე ქართველნი არაწარჩინებულნი წარვიდეს და მიერთნეს მირვანს.

5







10

C18r
M74v

ხოლო მეფემან ბარტომ შემოიკრიბნა ყოველ|ნი ქართველნი და მოირთო ძალი სომხითით დ|ა მოეგება იგი ხუნანს და იპყრა ზურგად ქალაქი ხუნანი. და მოვიდა მირვან და დადგა მდინარესა ზედა ბერდუჯისასა.

და იწყეს ბრძოლად და გამოჩნდეს ორთავე შორის ბუმბერაზნი. იყვნეს თუესა ერთსა ყოველთა დღეთა ბუმბერაზთა ბრძოლანი, ოდესმე მათ სძლიან და ოდესმე მათ სძლიან. ხოლო ამას თუესა შინა ერთსა ამან მირვან თავის-თავითა მოკლა ცამეტი ბუმბერაზი ქართველთა და სომეხთაგანი, და არავინ გამოჩნდა ქართველთა და სომეხთაგანი მძლე მირვანისი, და ვერცაღა თჳთ ბარტომ მეფე ჰბრძოდა მას, რამეთუ არა იყო ბარტომის თანა ძალი გოლიათობისაჲ.


15


C18v
m36r

მაშინ ბარტომ მეფემან განაწყვნა სპანი მისნი და მოჰმართა ყოვლითა სპითა. და იქმნა | ბრძოლაჲ ძლიერი, მოსწყდა ორგნითვე უ|რიცხჳ, და იძლივნეს სომეხნი და ქართველნი სპარსთაგან, და მოკლეს ბარტომ, მეფე ქართველთაჲ.

20


Q5r
M75r

ხოლო ამას ბარტომს არა ესუა ძე, არამედ ასული ერთი. და სიცოცხლესავე მისსა მოეყვანა ეგრისით ძისწული ქუჯისი, სახელით ქართამ, რომელსა | შესდგმიდა* ფარნავაზიანობაჲ ფარნავაზის დისა, ქუჯის ცოლისაგან, და დედისა მის|ისა, საურმაგის ასულისა, ქუჯის ძის ცოლისაგან. და ამის ქართამისდა მიეცა ასული მისი ცოლად ბარტომ მეფესა და აღეღო ესე შვილად. და ესე ქართველთა სათნოებისათჳს ექმნა ბარტომს, რამეთუ ქართველთა დიდი სათნოებაჲ აქუნდა ფარნავაზიანთა მიმართ და არა უნდა სხჳსა ნათესავისა მეფობაჲ, რომელსამცა არა შესდგმიდა ფარნავაზიანობაჲ.**




5


C19r

ესე ქართამ, ძედ შვილებული ბარტომ მეფისაჲ, მასვე წყობასა შინა მოიკლა ბარტომის თანა, ხოლო ცოლი მისი, ასუ|ლი ბარტომისი, უძლები დარჩა, ივლტოდა და წარვიდა სომხითს, და მუნ შვა ყრმაჲ, და უწოდა სახელად ადერკი, და იზარდებოდა იგი მუნ.

10

ხოლო ვითარ მოკლა მირვანმან ბარტომ და შემოვიდა ქართლად, დაიპყრა ყოველი ქართლი, და, რომელნი დაშთომილ იყვნეს ერისთავნი ქართლისანი ციხეთა და სიმაგრეთა შინა, მისცა მათ ფიცი და აღთქუმაჲ, და გამოიყვანნა ყოველნი, და მძლავრებით გამოიყვანა ცოლი ბარტომისი სამშჳლდით, და შეირთო ცოლად, რომელი შვილი იყო არშაკუნიანთაჲვე, და დაჯდა მცხეთას.




15

M75v
C19v
m36v

და ნებიერად მეფობდა მცირედ ჟა|მ და მოკუდა. და დაჯდა მის წილ ძე მისი არშაკ, | დედით არშაკუნიანი და მამით ნებროთიანი და ფარ|ნავაზიანი.

ამან* განაშუენა ნელქარი, ქალაქი კახეთისაჲ, რომელ არს ნეკრესი, და ჰმატა სიმაგრესა უფლისციხისასა. და იყო ესე ძლიერი ძალითა, დიდი და გოლიათი.








C20r

ხოლო ესე ადერკი, ძე ქართამისი, ასულისწული ბარტომ მეფისაჲ, რომელი ვაჴსენეთ ზემოჲთ, აღზარდეს სომხითს, და იყო კაცი ჰასაკითა შუენიერი, ტანითა დიდი და გოლიათი, მრავალგზის გამოცდილ იყო ბრძოლასა სომეხთა და ასურთასა, და მას მოეკლა მრავალი ბუმბერეზი, და სახელოვან ქმნილ იყო იგი. ამან მოითხოვნა სპანი სომეხთა მეფისაგან, და მოსცნა მას და წარმოემართა არშაკს, ქართველთა მეფესა ზედა, დედისძმასა მისსა. ხოლო არშაკ | შემოკრიბნა ყოველნი ერისთავნი ქართლისანი და რანითცა მოირთო ძალი სპარსთაჲ, და მიეგება წინა. და შეკრბეს ორნივე სპანი თრიალეთს და დაიბანაკეს მახლობელად ერთმანერთისა.

M76r





m37r



C20v

ითხოვა ბრძოლაჲ არშაკ ა|დერკისაჲ. ხოლო ადერკი სიხარულით აღიჭურა საჭურველითა შუენიერითა, და აღჯდა ტაიჭსა და ჰრქუა სპათა მისთა: „განმიმაგრეთ ზურგით კერძოჲ ჩემი, და ნუ შესძრწუნდებით!“ და განვიდა. ეგრეთვე არშაკ შეიჭურა და განვიდა განწყობილთა შორის. აღიზახნეს ორთავე ჴმითა სასტიკითა და მიეტევნეს ურთიერთას, და | იწყეს ორთავე გუმერად ოროლითა, და ვერ ჰკუეთდეს საჭურველსა ერთმანერთისასა. და ბრძოლისა სიგრძესა შინა განუტყდა ოროლები, და აღმოიღეს ჩუგლუგები და იწყეს ბრძოლად ჩუგლუგებითა. ოდეს უხეთქნიან ჩუგლუგები იგი საჭურველსა ზედა მათსა, ჰგვანდის ჴმაჲ იგი | ჴმასა მას უროჲსასა, რომელი ეცემის მჭედლისაგან გურდემლსა, და ჴმაჲ ზახილისა მათისაჲ მსგავს იყო ქუხილისა.

10







15




M76v

მაშინ ვერ სძლეს ერთმანერთსა, დაშურეს და უკუ-დგეს იმიერ და ამიერ. შეღამდა დღე იგი და განისუენეს ორთავე, და დილეულ კუალად გამოვიდეს და აღიღეს მშჳლდები და იწყეს რბევად და სისრ|ად ერთმანერთისა. ჰკრა ადერკი ისარი მკერდსა არშაკისსა, და ვერღარა უფარა სიმაგრემან საჭურველისამან, და განვიდა ზურგით, და ჩამოვარდა არშაკ ცხენისაგან.


20





C21r

შემოიქცა ადერკი მსწრაფლ, და მივიდა სპათა თანა სომხითისათა და ჰრქუა მათ: „გაფუცებ ღმერთთა თქუენთა, ნუ განჰმარტებთ მახჳლთა თქუენთა ქართველთა ზედა, რამეთუ მამულნია ჩემნი. და აწ მე ვარ მეფე მათი ძალითა და შეწევნითა თქუენითა“. ისმინეს სომეხთა | ვედრებაჲ მისი და დაადგრეს ადგილსა ზედა.




5




m37v
A1r


M77r

მოვიდა ადერკი მახლობელად ქართველთა სპისა და ჴმა-უყო ჴმითა მაღლითა: „მე ვარ შვილი მეფეთა თქუენთაჲ, და სუესა ჩემსა მოუცემია მეფობაჲ ჩემდა. აწ მიიღეთ ჩემგან კეთილი და სიხარული. | აჰა, ესერა, არა მოუშუენ სპანი სომხითისანი თქუენ ზედა“. მაშინ ჰრქუეს ქართველთა: „შენ | გამოსჩნდი უმჯობესი ყოველთა შორის ნათესავთა ფარნავაზისთა. რაჲთგან მოკუდა მეფე ჩუენი, შენ ხარ მეფე ჩუენი. და ვჰმადლობთ სუესა ჩუენსა, რამეთუ მოგუეცა საზღაურად მეფისა ჩუენისა შვი|ლივე მეფეთა ჩუენთაჲ, გოლიათი და სახელოვანი“.





10


C21v

და გარდაჴდეს ყოველნივე ქართველნი, დაცჳვეს პირსა ზედა თჳსსა და თაყუანის-სცეს ადერკის, და მშჳდობით შეკრბეს ერთად სომეხნი და ქართველნი და სპარ|სნი რანისანი. და მოიღეს ქართველთა გჳრგჳნი არშაკისი და დაადგეს ადერკის და წარმოიყვანეს ქართლსა.*


15

და ამან ადერკი დაიპყრა ყოველი ქართლი და ეგრისი, - და მოსცა სომეხთა მეფემან ასული თჳსი ცოლად, - და დაჯდა მცხეთას, და მეფობდა კეთილად. ოცდაათისა წლისა მეფე იქმნა და ორმეოცდაათჩჳდმეტ წელ მეფობდა.*




C22
A1v
m38r

M77v

ხოლო პირველსავე წელსა მეფობისა მისისასა იშვა უფალი ჩუენი იესუ ქრისტე ბეთლემს ჰურიასტანისასა, და მოვიდეს მისა მოგუნი ძღუნისა შეწირვად. და შემდგომად მოგუთა შესლვისა იერუსალემს მოვიდა ჰამბავი მცხეთას, ვითარმედ სპარსთა იერუსალემი წარმოტ|ყუენესო. და ჰურიანი, რომელნი მცხეთას იყვნეს, იქმნა მათ შორ|ის გლოვაჲ და ტირილი. და შემდგომად მეორესა წ|ელსა, სხუაჲ მოვიდა ჰამბავი, ვითარმედ: „სპარსნი იგი არა ტყუენვად მოვიდეს იერუსალემს, არამედ აქუნდა ძღუ|ენი ყრმისა ვისმე შობილისათჳს“. და განიხარეს ჰურიათა მცხეთელთა.


5







10

შემდგომად ამისა ვითარ გარდაჴდეს წელნი ოცდაათნი, მოვიდეს მოციქულნი ჰურიათაჲსანი იერუსალემით ჰურიათა თანა მცხეთელთა, ვითარმედ: „იგი, რომლისათჳს მოვიდეს მოგუნი და შეწირეს ძღუენი, აღზრდილ არს და იტყჳს იგი თავსა თჳსსა ძედ ღმრთისა. და აწ წარმოგჳვლენიან ჩუენ მოციქულნი ყოველთა ჰურიათა თანა, რაჲთა მოვიდენ მეცნიერნი შჯულისანი და განვიკითხოთ და განვბჭოთ მის ზედა. და აწ თქუენგანცა შჯულისა მეცნიერნი წარმოვიდენ“.








15

C22v

და წარვიდეს მცხეთით ელიოზ მცხეთელი | და ლონგინოზ კარსნელი და მუნ დახუდეს ჯუარცუმასა უფლისასა.

და მოიღო მუნით კუართი უფლისაჲ ელიოზ მცხეთელმან, ვითარცა წერილ არს ესე განცხადებულად „მოქცევასა შინა ქართლისასა“.

და ამან მეფემანვე ადერკი უმატა ყოველთა ციხე-ქალაქთა ქართლისათა სიმაგრე და უმეტეს მოამტკიცნა ზღუდენი ქალაქისა მცხეთისანი წყლისა იმიერ და ამიერ.

A2r
M78r

და ამისვე ადერკისა მეფობასა შინა მოვიდეს | ათორმეტთა მოციქულთაგანნი ანდრია და | სჳმეონ კანანელი აფხაზეთს და ეგრისს. და მუნ აღესრულა წმიდაჲ სჳმეონ კანანელი ქალაქსა ნიკოფსსა, საზღვარსა ბერძენთასა, ხოლო ანდრია მოაქცინა მეგრელნი და წარვიდა გზასა კლარჯეთისასა.




5


C23r
m38v

ხოლო ვითარცა ესმა მეფესა ადერკის მეგრელთაგან სჯულისა დატევებაჲ, განუწყრა და წარავლინნა ერისთავნი მისნი და იძულებით კუალადვე მიაქცივნა მეგრ|ელნი, და დამალნეს ჯუარნი და ხატნი. და შერისხნა მეფე | ერისთავთა კლარჯეთისათა, რომელ მშჳდობით განუტევეს ანდრია მოციქული.





10

და ამისვე ადერკის მეფობასა გამოჩნდა კუალად მეფობაჲ სპარსეთისაჲ, რამეთუ, რაჲთგან შესრულ იყო ალექსანდრე და განერყუნა სპარსეთი, აქა ჟამამდე არღარა დაჯდომილ იყო მეფე სპარსეთს, რამეთუ ადგილთა და ადგილთა იყვნეს ერისთავნი სპარსეთსა. მაშინ შეკრბეს ერისთავნი სპარსეთისანი და დასუეს მეფედ აჟღალან ბრძენი. მაშინ სომეხნი და ქართველნი იყვნეს მორჩილ აჟღალანის, სპარსთა მეფისა.







15


M78v
C23v
A2v

და ვიდრე ადერკის მეფობადმდე ერთი დაჯდის ქართველთა მეფედ, რაჲ ზომცა მრავალ იყვნიან შვილნი მეფეთანი. და ამას ადერკის ესხნ|ეს ორ ძე, რომელთა | განუყო ქალაქი მცხეთაჲ და ქუეყანაჲ მტკუარსა, შიდაქართლი, მცხეთაჲ, მუხნარით კერძი ქალაქი | და ყოველი ქართლი მტკუარსა ჩრდილოჲთ, ჰერეთითგან ვიდრე თავადმდე მტკუარისა და ეგრისისა, ესე მისცა ბარტომს, ძესა თჳსსა, ხოლო არმაზით კერძი ქალაქი მტკუარსა სამხრით, ქართლი ხუნანითგან ვიდრე თავადმდე მტკუარისა, და კლარჯეთი, მისცა ქართამს, ძესა თჳსსა.

და მოკუდა რაჲ ადერკი, მეფობდეს შემდგომად მისა შვილნი მისნი.











5

ხოლო ამათსა მეფობასა ვესპასიანოს, ჰრომთა კეისარმან, წარმოტყუენა იერუსალემი, და მუნით ოტებულნი ჰურიანი მოვიდეს მცხეთას და დასხდეს ძუელადვე მოსრულთა ჰურიათა თანა, რომელთა თანა-ერთნეს შვილნი ბარაბაჲსნი, რომელი ჯუარცუმასა უფლისასა განუტევეს ჰურიათა უფლისა ჩუენისა იესუჲს წილ

ხოლო მო-რაჲ-კუდეს ადერკის ძენი: ბარტომ და ქართამ, და მეფე იქმნნეს შემდგომად მათსა შვილნი მათნი: არმაზს - ფარსმან და შიდაქალაქსა - კაოს.

10

C24v
M79r

| ხოლო ადერკისითგან ვიდრე აქამდე ესე მეფენი იყვნეს მორჩილებასა შინა სომეხთა მეფისასა, და უმეტეს არმ|აზელნი მეფენი შეეწეოდიან სომეხთა ყოველთა მტერთა მათთა ზედა.


Q5r
A3r




C25r

მაშინ მეფე იქმნა სომხითს დიდი იგი მეფე იარვანდ, და დაივიწყა მან კეთილი ქართველთაჲ, ემძლავრა* | ფარსმანს არმაზელსა და მიუღო საზღვარსა ქართლისასა ქალაქი წუნდაჲ და არტანი მტკუარადმდე. და დასხნა წუნ|დას შინა კაცნი მჴეცნი, ნათესავნი დევთანი, და უწოდა სახელად ქაჯატუნი, რომელი-ესე ითარგმანების „დევთა სახლად“. და ვერ ძებნნეს მეფეთა ქართლისათა საზღვარნი, და მოკუდეს მწუხარებასა შინა დიდსა ფარსმან და კაოს. და დასხდეს შემდგომად მათსა შვილნი | მათნი: არმაზს - აზორკ და შიდაქართლსა - არმაზელ.







5

იყვნეს კაცნი ესე მჴნენი და შემმართებელნი, და შეითქუნეს ესენი და განიზრახეს ძიებად საზღვართა ქართლისათა. და მას ჟამსა მოკლა სუმბატ ბივრიტიანმან იარვანდ, სომეხთა იგი მეფე, და დასუა მეფედ ძმაჲ იარვანდისივე, არტაშან.




10


C25v
m40r
M79v

მაშინ ამათ მეფეთა ქართლისათა - აზორკ და არმაზელ - მოუწოდეს ოვსთა და ლეკთა, და გარდამოიყვანნეს ოვსთა მეფენი, ძმანი ორნი | - ბაზუკ და აბაზუკ - სპითა | ოვსეთისაჲთა, და მათ გარდამოიტანნეს თანა პაჭან|იკნი და ჯიქნი, და გარდამოვიდა მეფე ლეკთაჲ და გარდამოიტანნა დურძუკნი და დიდონი.



A3v

და ამათ მეფეთა ქართლისათა შემოიკრიბნეს სპანი თჳსნი, და შეკრბა* ესე ყოველი სიმრავლე ურიცხჳ. და სიმარჯჳთ ფარულად შეკრბეს, ვიდრე შეკრბებოდეს სპანი სომეხთანი. და შევიდეს ესენი სომხითს და უგრძნულად წარმოსტყუენეს | შირაკუანი და ვანანდი ბაგრევანადმდე და ბასიანამდე, და შეიქცეს და ჩატყუენეს დაშტი ვიდრე ნახჭევანამდე, და აღიღეს ტყუე და ნატყუენავი ურიცხჳ, და აღივსნეს ყოვლითავე ხუასტაგითა და გამოვლეს გზაჲ ფარისოსისაჲ.







5


C26r







M80r
m40v
Q5v



C26v

მაშინ სუმბატ ბივრიტიანმან მოუწოდა სპათა სომხითისათა, და შეკრბეს სომეხნი მსწრაფლ | და დევნა უყვეს. ხოლო ესე ჩრდილონი ყოველნი განსრულ იყვნეს მტკუარსა და მისრულ იყვნეს კამბეჩოანსა, და დაებანაკა იორსა ზედა, და განიყოფდეს ტყუესა და ნატყუენავსა. მაშინ სუმბატ წარავლინა მოციქული და ჰრქუა: „რომელი აღგიღია ნატყუენავი სომხითით: პირუტყჳ, ოქროჲ და ვეცხლი და ნაქსოვი, - ყოველი მიმინიჭებიეს თქუენდა. და რომელი დათხეულ არს სისხლი სომეხთაჲ თქუენ მიერ, იგიცა უძიებელ იყოს თქუენ ზედა, გარნა რომელი აწვე გყავს კაცი ტყუედ, განუტ|ევეთ და წარვედით მშჳდობით განმდიდრებულნი“. | ხოლო მათ პასუხ-უგეს ესრეთ, ვითარმედ: „არა სხუად | შემოვედით სომხითს, არამედ ძიებად შენდა, და ვერ გპოვეთ შენ. ხოლო აწ მოვედ ჩუენდა და მიიღე ნაწილი შენი, და თუ არა, მოვიდეთ ჩუენ, სადაცა იყო, და ვერ განერე ჴელთაგან ჩუენთა ცოცხალი“. |





10








15

A3v

მაში|ნ სუმბატ ბივრიტიანმან განვლო მტკუარი**, და ბაზოკ, ოვსთა მეფემან, სთხოვა მუქარაჲ, მიუგზავნა მოციქული და სთხოვა თავის-თავ ბრძოლაჲ.

ხოლო სუმბატ აღიჭურა და აღჯდა ვარსამატსა მისსა და განვიდა განწყობილთა შორის. და მუნით გამოჴდა ბარზოკ, და აღიზახნეს ორთავე, და მიეტევნეს. და სცა სუმბატ ჰოროლნი სარტყელსა ზედა და განავლო ზურგით წყრთა ერთი, აღიღო ცხენისაგან და დასცა ქუეყანასა ზედა. მაშინ მიეტევა ამბაზუკ შუელად ძმისა თჳსისა, და მოსწუადნა სუმბატ ჰოროლნი იგი და მიეგება და ეგრეთვე მასცა სცა და განავლო, და აღიღო და დასცა ქუეყანასა ზედა და თქუა: „ესე სომეხთა დედათა და მამათა და ყრმათა ჩჩჳლთათჳს, რომელნი თქუენ მოსრენით“.







5

M80v
C27r


m41r

მაშინ სპათა მ|ათ ყოველთა - ოვსთა, ლეკთა და ქართველთა და ყოველთა მათ ჩრდილოთა ნათესავთა, - ერთ|პირად აღიზახნეს და თქუეს: „ვინაჲთგან მოკლნეს ძმანი ესე ორნი, თავნი გოლიათობისა ყოვლისანი, სიკუდილი ჩუენი არად შესარაცხელ არს“, და უფროჲსად განბოროტნეს და შეკრბეს ყოველნი სპასალარობა|სა ქუეშე არზოკ და არმაზელისსა,ქართველთა მეფეთასა, და ყოველნი მიეტევნეს სუმბატს და სპათა სომხითისათა.





10

მაშინ იქმნა ბრძოლაჲ დიდძალი მათ შორის და განგრძელდა მათ შორის ბრძოლაჲ სამ ჟამითგან ვიდრე მეცხრედ ჟამადმდე. და მოსწყდა ორგნითვე ურიცხჳ, და აღჴდა მტუერი და დღე ბნელ იქმნა, ვითარცა ღამე, და აღრეულ იქმნნეს ერთგან და ვერღარა იცნობდეს ერთმანერთსა მტუერისა მისგან.




15




C27v
M81r

მაშინ იძლია ბანაკი ჩრდილოჲსაჲ სომეხთაგან, მეოტ იქმნნეს და დაიფანჩნეს ყოველნივე. მიუდგა სუმბატ მრავალგან მოწყლული, და სდევნა ღამემდის და მოსრნა ყოველნი ოვსნი და ლეკნი, რომელთაგან მცირედნი დ|აურჩეს. ხოლო ქართველნი უფრო დარჩეს სამეოტოთა გზათა მეც|ნიერებისაგან. და შემოიხუეწნეს ორნივე მეფენი ქართლისანი მცხეთას, მოწყლულნი.







20

Q6r

მაშინ სუმბატ განმარჯუებული შემოვიდა ქართლად და მოაოჴრა ქართლი, რომელი | არღარა პოვა ციხეთა და ქალაქთა გარეგნით, არამედ ციხე-ქალაქთა არა ჰბრძოდა, რამეთუ არა მზად იყო მსწრაფლ გამოსლვისაგან. არამედ აღაშენა ციხე ქუეყანასა ოძრჴისასა, რომელსა ეწოდებოდა სამცხე, ადგილსა, რომელსა ჰქჳან დემოთი, მოკიდებულად მთასა ღადოჲსასა, და დაუტევნა მას შინა ლაშქარნი შემწედ წუნდელთა, და ბრძოლად ოძრჴელთა წარვიდა.








5


C28r


m41v

მეფენი ესე ქართლისანი, აზორკ და არმაზელ, სიფიცხლითა გულისა მათისაჲთა არა შეუშინდეს, არამედ განამაგრნეს ციხენი და ქალაქნი მათნი, და განწირნეს ყოველნი ვე|ლნი ქართლისანი და არა დასცხრეს კირთებისაგან სომეხთა ზედა. და იწყეს ოვსთა ძებნა სისხლისა | მათისა სომეხთა ზედა, გარდამოვიდეს ქართლად, დაემეგობრნეს ქართველთა, და მარადის ჰკირთებდეს სომეხთა.







10

M81v

და იყო ოძრჴეს ქალაქსა შინა ერისთავი მეფისა არმაზელ|ისი, აზნაურთაგანი. და იგი დადგრომილ იყო სარწმუნოებით ერთგულებასა ზედა არმაზელისსა, და მას შეეწევოდეს მეგრელნი. ხოლო წუნდელნი და დემოთელნი შეეწეოდეს ერთმანერთსა და დაუცხრომელად იბრძოდეს. და უფროჲსი ბრძოლაჲ მათი იყვის მდინარესა ზედა, რომელსა ჰქჳან ნოსტე.

15


C28v

და იყო კლარჯეთს ერისთავი აზორკ მეფისაჲ, აზნაურთაგანივე, და იგი ავნებდის საზღვართა სომხითისათა, ქუეყანასა პარხლისასა, რომელ არს ტაო. და ვერვინ შეუვიდო|და მავნე კლარჯეთს, რამეთუ შეუვალი და მაგარი იყო ტყითა და კლდითა. და მკჳდრნი კლარჯეთისანი იყვნეს მკჳრცხლნი და მჴნენიცა.

ხოლო თჳთ მეფენი ქართლისანი მცხეთით გაემართვოდიან სომხითს, გზასა აბოცისასა, და მარადის ესრეთ ჰკირთებდეს ქართველნი და ოვსნი.



20

მაშინ წარმოემართა ძალითა მისითა ყოვლითა არტაშან, მეფე სომეხთაჲ, და სპასპეტი სუმბატ ბივრიტიანი. ხოლო ქართველთა განამაგრნეს ციხენი და ქალაქნი, და მოირთეს ძალი ოვსეთით და განავსნეს ციხენი და ქალაქნი.

M82r

და მოვიდეს სომეხნი, და დადგეს მცხეთას, და ჰბრძოდეს ხუთ თუ|ე, და დღეთა ყოველთა იყვის ბრძოლაჲ ბუმბერეზთაჲ.



5


Q6v
C29r
m42r

მაშინ შესჭირდა ქართველთა და ოვსთა და ითხოვეს მშჳდობაჲ, და აღუთქუეს მორჩილებაჲ და არღარა ძიებაჲ სისხლისა და ზღვარისაჲ. მაშინ ისმინა სომეხთა მეფემან ვედრე|ბაჲ მათ|ი, ქმნეს ფიცი | და აღთქუმაჲ. და დაიმონნა იგინი, ქართველნი და ოვსნი, სომეხთა მეფემან და წარვიდა.

ხოლო გარდაჴდეს ამას შინა წელნი რაოდენნიმე და აღშენდა ქართლი, მოოჴრებული სომეხთაგან. მაშინ უცალო იქმნნეს სომეხნი და იწყეს ბრძოლად სპარსთა და ბერძენთა.

10

და პოვეს მას შინა ჟამი მარჯუე ქართველთა და ოვსთა, იწყეს კირთებად სომეხთა, რამეთუ სპანი სომეხთანი ყოველნი და ორნი ძენი მეფისანი და სუმბატ იყვნეს ბრძოლად სპარსთა.

A4r


M82v

| და ვითარცა განამრავლეს ქართველთა და ოვსთა ვნებაჲ სომეხთაჲ, მაშინ არტაშან მეფემან შეკრიბნა სპანი, რომელნი შინა დარჩომოდეს, და მისცნა ძესა თჳსსა ზარენს, და წარმოგზავნნა ქართველთა ზედა და ოვ|სთა.

15


C29v

ხოლო შეკრბეს ქართველნი და ოვსნი, და მიეგებნეს ქუეყანასა ჯავახეთისასა, ეწყვნეს და სძლიეს ქართველთა და ოვსთა და აოტეს ზარენ, | ძე სომეხთა მეფისაჲ, და მოსრეს სპაჲ მისი ყოველი, და სდევნეს საზღვარამდე სომხითისა, ქუეყანასა პარხრისასა, რომელ არს ტაო, მიეწივნეს ზარენს ძესა მეფისასა და შეიპყრეს ზარენ, ძე მეფისა, ტბისა მის პირსა, რომელსა ცელი სახელ-ედების, და უკმოიყვანეს.




20

ხოლო ოვსთა ჰნებვიდა მოკლვაჲ ზარენისი სისხლისათჳს მეფეთა მათთაჲსა, არამედ ქართველთა დაიცვეს ცოცხლებით ძიებისათჳს საზღვართა მათთაჲსა, და დასუეს პყრობილად ციხესა დარიალანისასა, და ვერ ძებნეს სომეხთა, რამეთუ უცალო იქმნნეს სპარსთაგან.




A4v
M83r
C30r
m42v





Q7r

მაშინ წელსა მესამესა, მოვიდა სუმბატ ბივრიტიანი და ძენი მეფისანი - არტავაზ და ტიგრან - ყოვლითა სპითა სომხითისაჲთა. მაშინ ქართლისა მეფეთა უბრძანეს ქუეყანასა მათსა შევლტოლაჲ ციხეთა და ქალაქთა | და მთიულეთთა, და განამაგრნეს ციხენი და ქალაქნი. ხოლო მოვიდეს სომეხნი და დადგეს თრიალ|ეთს. აღდგეს მათ შორის მოციქულნი | და დაიზავნეს. მისცეს ქართველთა ძე მეფისაჲ შეპყრობილი და აღუთქუეს | შეწევნაჲ ესრეთ, ვითარმედ: „უკუეთუ ვინმე აღდგეს მტერი თქუენ ზედა და მოღმართ გბრძოდის, ჩუენ, ორნივე მეფენი, თავითა ჩუენითა და სპითა ჩუენითა თანამდგომ და შემწე გექმნნეთ. და უკუეთუ კუალად მიღმართ ვისმე ჰბრძოდით, ათას-ათასითა მჴედრითა ჭურვილითა შეგეწეოდით. და | ვქმნეთ ქალაქსა ამას ჩუენსა ქართველთასა დრამაჲ არტაშან მეფისა ხატითა“.

5






10

და ამისთჳსცა უკ-მოსცეს სომეხთა საზღვარი ქართლისაჲ: ქალაქი წუნდაჲ და ციხე დემოთისაჲ, ჯავახეთი და არტანი. და მიერითგან იქმნნეს მოყუარე სომეხნი და ქართველნი და ოვსნი, და სამნივე ერთობით ჰბრძოდეს მტერთა.

15




C30v

და აღესრულნეს აზორკ და არმაზელ, ნუგეშინისცემულნი დიდად, რამეთუ სიმჴნითა მათითა უკუ-მოიხუნეს საზღვარნი ქართლისანი. და შემდგომად მათსა მეფობდეს შვილნი მათნი: არმაზს ამაზასპ| და შიდაქალაქსა - დეროკ.

A5r
M83v

და შემდგომად მათსა მეფ|ობდეს შვილნი მათნი: არმაზს - ფარ|სმან ქველი და შიდაქალაქსა - მირდატ.


5


m43r


C31v

ხოლო აქამომდე ესე მეფენი ყოველნი ორ-ორნი იყვნეს მოყურობასა ზედა ერთგან და მტერობასა ვისსამე ზედა. | მაშინ ამან მირდატ, ქართველმან მეფემან, მოიყვანა ცოლი სპარსი, ნათესავი მეფეთაჲ, და წუევითა სპარსთაჲთა მტერ ექმნა ფარსმან ქველსა | არმაზელისა, და მოხადა მირდატ სახლსა შინა თჳსსა ფარსმან ქველსა რეცა მიჯლიშად

და განცხრომად. რომელი-ესე აუწყა ვინმე ფარსმანს და განაკრძალა, ხოლო იგი არღარა მივიდა.





m43v
M84r
C32r




A5v

მიერითგან იქმნნეს იგინი მტერ ურთიერთას, და მირდატს შეეწეოდეს სპარსნი, ხოლო ფარსმანს - სომეხნი. და ესე მირდატ იყო კაცი ურვილი და მესისხლე, ხოლო ფარსმან ქველი კაცი უხუად მიმნიჭებელი და კეთილი და შემნდობელი; ჰასაკითა შუენიერი, ტანითა დიდი და ძლიერი, მჴნე მჴედარი და შემმართებელი ბრძოლასა, |უშიში, ვითარცა უჴორცოჲ | და ყოვლითავე უმჯობესი ყოველთა მეფეთა ქართლისათა, რომელნი გარდაცვალებულ იყვნეს | უწინარეს მისსა, რომლისათჳსცა უყუარდა ესე მირდატის კერძთაცა ქართველთა და სძულდა მირდატ მესისხლეობისა და მედგრობისა მისისათჳს. და გამოერთნეს უმრავლესნი მირდატის კერძნიცა. ემძლავრა ფარსმან | ქველი და აოტა, და წარვიდა მირდატ სპარსეთს.




5







10


Q7v

ხოლო იყო მაშინ სპასპეტი ფარსმან ქველისაჲ, ეგრეთვე ქველი და გოლიათი, სახელით ფარნავაზ. ესე ფარნავაზ ძუძუჲსმტე იყო ფარსმან ქვე|ლისაჲ, სარწმუნოჲ, და ერთგული. და იგი დაადგინა შიდაქალაქსა, ადგილსა მირდატისსა. და ყოვლადვე იყვის ფარნავაზ სპასპეტი ქალაქსა შინა, ხოლო მეფე ფარსმან იარებოდის და განაგებდის სამეფოსა მათსა.


C32v
M84v

მაშინ მირდატ გამოიყვანნა სპარსნი, სპანი ძლიერნი, და მოჰმართაფარსმანს, ხოლო ფარსმან შემოკრიბნა | სპანი ქართლისანი და მოირთო ძალი სომხითით და მიეგება იწროთა რკინისჴევისათა. და იწყეს ბრძოლად ბუმბერეზთა დღეთა მრავალთა | და, რომელი გამოჩნდის ბუმბერეზი სპარსთა შორის მძლედ ბუმბერეზთა ზედა ქართლისა და სომხითისათა, მას ზედა განვიდის თჳთ ფარსმან მეფე, ანუ სპასპეტი მისი ფარნავაზ, და ესრეთ აჯობიან

15

m44r

და სძლიან. ხოლო მოკლა ფარსმან აჩჳდმეტი ბუმბერეზი სპარსთაჲ, ხოლო სპასპეტმან | ფარნავაზ მოკლა ბუმბერეზი ოცდასამი.


A6r


C33r

მაშინ იყო სპარსთა შორის კაცი ერთი გოლიათი, სახელით ჯუანშერ, რომელი ლომსა | ჴელითა შეიპყრობდა. და მან სთხოვა ბრძოლაჲ მეფესა ფარსმანს. ხოლო ფარსმან ქველი სიხარულით აღიჭურა და განვიდა. და აღიზახნეს ორთავე ჴმითა სასტიკითა და მიეტევნეს ურთიერთას, და იწყეს | ბრძოლაჲ ჴრმლითა. და ჟამი ბრძოლისა მათისაჲ ემსგავსა ჟამსა ქუხილისა და ტეხისასა. აჯობა ფარსმან, ჩამოაგდო და მოკლა, და მიიქცა სპისა მისისა კერძო და ჴმა-ყო ჴმითა დიდითა: „აჰა, ლომნო მძჳნვარენო, ცხოვარნი დასეტყჳლნი!“




5


M85r

მაშინ მიეტევნეს ქართველნი და სომეხნი სპარსთა ზედა, აოტნეს და მოსწყჳდნეს, და | ტყუე ყვნეს ურიცხუნი, და მირდატ წარვიდა სპარსეთადვე.



10







C33v

და წელსა მეორესა კუალად მოვიდა მირდატ სპითა უძლიერესითა, ხოლო ფარსმან ქველმან შემოიკრიბნა სპანი თჳსნი, მჴედარნი და ქუეითნი, და დადგა მცხეთას ქალაქსა შინა, რამეთუ არა ჰყვეს სპანი მირდატის სპათა ოდენნი. მოვიდა მირდატ და დადგა ჯაჭუს, და ეგრეთ ყოველთა დღეთა იბრძოდიან ბუმბერეზნი. და ბრძოლასა მას შინა მოკლა ფარსმან მეფემან | თავისთავ ათორმეტი ბუმბერეზი, ხოლო სპასპეტმან ფარნავაზ - ათექუსმეტი.








15

Q8r


A6v

მაშინ სიფიცხლითა გულისა თჳსისაჲთა ფარსმან, მეფემან ქველმან, | არღარა განახა სიმრავლე სპარსთაჲ, არამედ განვიდა ჟამსა განთიადისასა სპითა თჳსითა, და დაესხა. და მოსცა სუემან მისმან | ძლევაჲ, აოტა ბანაკი მათი და მოსწყჳდა ურიცხჳ. და წარვიდა მირდატ მეოტი სპარსეთადვე.

m44v
M85v

და მიერითგან | განითქუა სახელი ფარსმან ქველისაჲ და სპასპეტისა მისისა ფარნავაზისი. და წინამძღუარ ექმნა იგი სპათა ქართლისა და სომხითისათა, და იწყ|ო ბრძოლად სპარსთა და შესლვად სპარსეთს, და ვერღარა ოდეს ვინ წინა-აღუდგა ფარსმან ქველსა.





5


C34r

მაშინ სპარსთა გება ყვეს მარჯუე ესე: რამეთუ მოიყვანეს მზარაული ერთი, და აღუთქუეს მას კეთილი დიდი, და ჰრქუეს: | „წარვედ და შეეწყნარე ფარსმან ქველსა, და წარიტანე შენ თანა წამალი სასიკუდინე და შეუზავე საჭმელსა თანა მისსა და შეაჭამე მას“.

ხოლო წარმოვიდა მზარეული იგი და ყო ეგრეთ, ვითარცა ემცნო სპარსთა მათ, და ესრეთ მოკლა ფარსმან მეფე ქველი. მაშინ იქმნა გლოვაჲ და ტირილი და ტყებაჲ ყოველთა ზედა ქართველთა წარჩინებულითგან ვიდრე გლახაკადმდე.



10





A7r
M86r

და იტყებდეს ყოველნი თავთა თჳსთა ყოველთა შინა ქალაქთა და დაბნებთა, რამეთუ დასხიან მგოსანნი გლოვისანი, და შეკრბიან ყოველნი, და იჴსენებდიან სიქველესა და სიმჴნესა და სიშუენიერესა და სახიერებასა ფარსმან ქველისასა და იტყოდეს ესრეთ: „ვაჲ | ჩუენდა, რამეთუ მოგჳძინა სიკუდილმან ბოროტმან და მეფე ჩუენი, რომლისაგან ჴსნილ ვიყვენით მონებისაგან მ|ტერთაჲსა, მოიკლა იგი კაცთაგან მგრძნებავთა. და აწ მივეცენით წარტყუენვად ნათესავთა უცხოთა“.





15

C34v

მაშინ გამოვიდეს სპარსნი და | გამოიტანეს თანა მირდატ, და დაიპყრეს ქართლი, და მისცეს მირდატს ნაწილი მისი, ხოლო ნაწილი ფარსმანისი თჳთ დაიჭირეს, და დაუტევეს ერისთავი არმაზს.




20

m45r

ხოლო ფარნავაზ სპასპეტმან წარიყვანა ცოლი და | ძე მეფისა ფარსმანისი, ივლტოდა და მივიდა სომხითს, რამეთუ სომეხთა მეფისა ასული იყო ცოლი იგი ფარსმანისი.

და დაიპყრეს ქართლი მირდატ და ერისთავმან სპარსთამან. ხოლო მეგრელნი აგნეს ერთგულებასა ფარსმანის ძისასა.


Q8v

ხოლო მას ჟამსა შინა მოყუარე იქმნნეს ურთიერთას სომეხნი და ბერძენნი. მაშინ სომეხთა მეფემან მოირთო ძალი საბერძნეთით, | და წარმოემართნეს ბრძოლად სპარსთა, და მეგრელნი მიერთნეს ქართველთა, და შეკრბა სიმრავლე დიდი.

5


M86v
C35r
A7v

მაშინ მირდატ და ერისთავმან სპარსთამან მოირთეს ძალი სპარსთაგან, ხოლო სომეხნი და ბერძენნი და მეგრელნი შთავიდეს შიდა | ქარ|თლს, და მუნ მიეგებნეს ქართველნი და სპარსნი მდინარე|სა ზედა, რომელსა ჰქჳან ლიახჳ. და მუნ იქმნა ბრძოლაჲ მათ შორის ადგილსა, რომელსა ეწოდების რეჴი. და მოსწყდა ორგნითვე ურიცხჳ, იძლივნეს სპარსნი და ქართველნი, მოკლეს მირდატ და ერისთავი სპარსთაჲ, და მოსრნეს სპანი მათნი, და დასუეს მეფედ ძე ფარსმან ქველისაჲ, სახელით ადამი.




10



C35v

და იმეფა რაჲ სამ წელ, და მოკუდა, და დარჩა ძე მისი ერთისა წლისა ყრმაჲ და ვიდრე აღიზარდებოდა ყრმაჲ იგი, მეფობდა დედაჲ ადამისი, ცოლი ფარსმან ქველისაჲ, სახ|ელით ღადანა. და ვითარ აღიზარდა ძისწული ფარსმან ქველისაჲ, მეფე იქმნა ამაზასპ.


15

m45v

| და მეფობდა იგი, და მისა შემდგომად მეფე იქმნა ძე მისი, ამაზასპ.





C36r

და იყო ესე ამაზასპ კაცი ძლიერი, დიდი და გოლიათი, მიმსგავსებული ფარსმან ქველისაჲვე. და ამისსა მეფობასა შინა გარდამოვიდეს ოვსნი, დიდნი სპანი, გზასა დვალეთისასა. ხოლო ვერ ცნა ამაზასპ მეფემან გარდამოსლვაჲ ოვსთაჲ ვიდრე გარდამოსლვამდე მთისა. |





5

M87r

და მოვი|დეს რაჲ ოვსნი იგი, დადგეს ლიახუსა ზედა რვა დღე განსუენებად, და არასადა განვიდა მარბიელი, რამეთუ ქალაქსა მცხეთისასა შემუსრვად მოსრულ იყვნეს.

A8r

მაშინ მოუწოდა ამაზასპ ყოველთა ერისთავთა ქართლისათა, და მოვიდეს | ერისთავნი აღმოსავალისანი: ერისთავი კახეთისაჲ, ერისთავი ხუნანისაჲ, და ერისთავი სამშჳლდისაჲ, და შემოკრბეს მჴედარნი სპასპეტისანი. ვიდრე მოსლვადმდე დასავლეთისა ერისთვისა, მოვიდეს ოვსნი ჩრდილოჲსა კართა ქალაქისათა, რომელ არს მუხნარი.



10

მაშინ ამაზასპ მეფემან განავსნა ციხენი და კარნი მცხეთისანი ლაშქრითა. და იყო სიმრავლე ქუეითთა მცხეთელთაჲ, რომელნი კართა და ზღუდეთა სცვიდეს მათგან კიდე, რომელნი გარე მეომრად განვიდოდეს, ოცდაათი ათასი ქუეითი ყოვლადვე, და მაშინ სხუაჲ, რომელი ჰყვა მჴედარი, - ათი ათასი.




15

C36v
Q9r
m46r
M87v

და განვიდა ამა|ზასპ და განაწესნა | ქუეითნი | იგი არაგუსა იმიერ და ამიერ სიმაგრეთა შინა კართასა. ხოლო მჴედრითა ლაშქრითა განვიდა ადგილსა, რომელსა ჰქჳან საფუ|რცლე, და აღიღო ზურგად ქალაქი და ქუეითნი იგი, რომელნი დაედგინნეს კართა მათ შინა.




A8v





C37r

და იწყეს ბრძოლად ბუმბერეზთა. და განვიდა ამაზასპ მშჳლდითა და იწყო ბრძოლად გულითა ფიცხელითა და მკლავითა ძლიერითა, ეზომ შორით ისროდა, რომელ დამართებითა მდგომთა ოვსთაგან არა | შეეტყობოდა, და არცა ინახვოდა სიშორითა, თუ ყოვლად აქუს მშჳლდი. და მან ჰკრის ისარი, რომელსა ვერ დაუდგის სიმაგრემან საჭურველისამან. და მას დღესა მოკლა ამაზასპ თავისთავით ათხუთმეტი რჩეული და ცხენი მრავალი. და სხუათაცა ბუმბერეზთა ამაზასპისთა მოკლნეს ბუმბერეზნი მრავალნი ოვსთანი და დასდვეს დიდი ვნე|ბაჲ ოვსთა ზედა.







5

მას დღესა შემოვიდა ამაზასპ მჴედრითა ქალაქად, ხოლო ქუეითნი იგი დგეს ადგილსავე თჳსსა, კართა შინა. და ღამესა მას მოემატნეს მჴედარნი, რომელნი ვერ მოეტანნეს თანა ერისთავთა მათ სისწრაფითა.




10

M88r





A9r
C37v
m46v

და ვითარ განთენდა, განვიდა შემდგომად ამაზასპ მუნვე, და აღ|იხუნა ოროლნი, და გამოვიდა ოვსთაგან კაცი ერთი, სახელით ხუანხუა; ურჩეულესი სპათაგან ოვსთაჲსა*. აღიზახნეს ორთავე და მიეტევნეს ურთიერთას, და პირველსავე მისლვასა სცა ოროლნი ამაზასპ და განავლნა ზურგით და მოკლა იგი, და აღმოიჴადა ჴრმალი და მიეტევა სხუათაცა ბუმბერეზთა, და მოკლნა სხუანი. შემოიქცა და | შემოვიდა ქალაქად მჴედრებითურთ, და დადგეს ქუეით|ნი მუნვე, კართა | შინა, და მასვე ღამესა კუალად მოემატნეს მჴედარნი. ხოლო განიზრახა დასხმა ოვსთა, და განვიდა და დაესხა ოვსთა განთიადისა ჟამსა მჴედრითა და ქუეითითა ყოვლითა, სძლია და აოტა ბანაკი მათი და მოკლა მეფე ოვსთაჲ და მოსრა ყოველი სიმრავლე მათი.








15

და წელსა მეორესა მოირთო ძალი სომხითით, და შეიკრიბნა სპანი მისნი ყოველნი და გარდავიდა ოვსეთს და ვერვინ წინააღუდგა. და მოტყუენა ოვსეთი, და მოვიდა შინა განმარჯუებული.

Q9v
M88v

C38r

და შემდგომად ამისა შეექმნა სილაღე და | იწყო მესისხლეობად, და მოს|წყჳდნა მრავალნი წარჩინებულნი. და ამისთჳს მოიძულა იგი ერმან ქართლისამან, და მტერ ექმნა იგი სომეხთა და შეიყუარნა სპარსნი. |


5

მაშინ განდგეს ერისთავნი დასავლეთისანი ხუთნი: ორნი ერისთავნი ეგრისისანი, ერთი ოძრჴისაჲ, ერთი კლარჯეთისაჲ და ერთი წუნდისაჲ. ეზრახნეს ესენი სომეხთა მეფესა და ითხოვეს ძე მისი მეფედ, რამეთუ დისწული იყო ამაზასპისი.


A9v

მაშინ სომეხთა მეფე ძალითა მრავლითა წარმოემართა ქართლად და მოირთო ძალი საბერძნეთითცა, და ეზრახნეს ოვსთაცა. ხოლო ო|ვსნი სიხარულით წარმოვიდეს, რამეთუ მესისხლე იყო ამაზასპ მათი, და გარდამოვლეს გზაჲ თაკუერისაჲ და მოვიდეს ერისთავთა თანა მეგრელთასა.

10




C38v

მაშინ ამაზასპ მოუწოდა სპარსთა, და მოვიდეს სპანი ძლიერნი, და შეკრიბნა ქართველნიცა, რომელნი დარჩომოდეს. მაშინ ოვსთა და მეგრელთა გარდამოვლეს მთაჲ მცირე, და შეკრბეს იგინი და ერისთავნი ქართლისანი განდგომილნი, და მოვიდ|ეს ესე ყოველნი წინაშე სომეხთა მეფისა.



15

M89v
m47r

ხოლო წარმოემართა ამაზასპ, და მოეგება იგი | გუთისჴევს და არავინ იპოვა ეგეოდენთა სპათა შინა ბერძენთა | და სომეხთა, ოვსთა და მეგრელთა და ქართველთა მარტოდ მბრძოლი, ამაზასპისი, არამედ ეწყვნეს ურთიერთას სპანი იგი, და იქმნა ბრძოლაჲ მათ შორის. იძლია ამაზასპ, და ივლტოდა სპაჲ მისი. დაიპყრეს ქართლი და მოკლეს ამაზასპ, და მოსრეს სპაჲ მისი.




20

და დაუტევა სომეხთა მეფემან ძე თჳსი მეფედ ქართლსა, სახელით რევ, დისწული ამაზას-პისი.

C39r

და ამან რევ მოიყვანა ცოლი საბერძნეთით, ასული ლოღოთეთისი, სახელით | სეფელია. და ამან სეფელია მოიღო თანა კერპი, სახელით აფროდიტოს, და აღმართა თავსა ზედა მცხეთისასა.




5

A10r

ესე რევ მეფე დაღაცათუ იყო წარმართი, არამედ იყო | მოწყალე და შემწე ყოველთა ჭირვეულთაჲ, რამეთუ სმენილ იყო მისდა სახარებაჲ უფლისა ჩუენისა იესუ ქრისტესი და აქუნდა რაჲმე სიყუარული ქრისტესი.


Q10r
M89v
C39
m47v

და მან მეფობასა შინა მისსა არღარავის უტევა ქართლსა შინა ყრმათა კლვა, რომელსა-იგი ამისა უწინარეს და პირველ კერპთა მიმართ| შესწირვიდეს მსხუერპლა|დ ყრმათა, არამედ ცხოვრისა და ძროხისა შეწირვა განუწესა. ამისთჳს ეწოდა მას რევ მართალი. | და მოკუდა რევ, მეფე იქმნა ძე მისი ვაჩე |



10

და შემდგომად ამისა მეფე იქმნა ძე ვაჩესი ბაკურ.

და შემდგომად ბაკურისა მეფობდა ძე ბაკურისი, მირდატ.

და შემდგომად მირდატისა მეფობდა ძე მისი, ასფაგურ.



15

C40r

| და ამან ასფაგურ აღაშენა ციხე-ქალაქი უჯარმაჲ. ხოლო ალექსანდრეს მეფობითგან ესე ყოველნი მეფენი მეფობდეს ქართლს და იყვნეს კერპთმსახურ. და ესე ასფაგურ იყო უკანაჲსკნელი მეფე ფარნავაზიანთა ნათესავისაჲ.


A10v
m48r

და ამის ზე მეფე იქმნა სპარსეთს ქასრე ანუშირვან სასანიანი, რომელმან მოსრნა მეფენი აჟღალანიანნი, რომელ იცნობების არდაშირობით, ვითარცა წერილ არს | ცხორებასა სპარსთასა.



5

C40v


M90r

| ხოლო სომხითს მეფე იქმნა კოსაროს. და მან კოსაროს, სომეხთა მეფემან, უწყო ბრძოლად ქასრე მეფესა სპარსთასა, და შეეწეოდა მას ასფაგურ, მეფე ქართველთაჲ. და ამან ასფაგურ განუხუნის კარნი კავკასიანთანი, და გამოიყვანნი|ს ოვსნი, ლეკნი და ხაზარნი და მივიდის კოსაროს მეფისა თანა სომეხთაჲსა ბრძოლად სპარსთა. და პირველსავე შესლვასა სპარსეთად ეწყო რაჲ მეფე სპარსთაჲ, აოტეს იგი და მოსრეს სპაჲ მისი კოსაროს და ასფაგურ სპითა მათითა. და მიერითგან ვერღარა წანა-აღუდგა ამათ მეფე იგი სპარსთაჲ. და განამრავლეს შესლვაჲ სპარსეთად და ტყუენვაჲ სპარსეთისაჲ. ხოლო დაესრულნეს მეფენი ქართლისანი ფარნავაზიანნი.





10

1 ცხოვრებაჲ ... ქართლისაჲ - M. 2 პირველ mC. ქართლისა ქართლოსიანი Cm. 3 შინა1 - Cm. სახელად Cm. 4 ფანვარაზ1 M, ფანვარაზ2 M. ქართველი] ქართლელი M. უფლოსი Cm] უფოს M. მცხეთესი M, მცხეთოს Cm. 5 ძმისწული] დისწული M. 6 ალექსანდრიესსა Cm. სამარ] სარამ M. 7 ალექსანდრისგან M, ალექსანდრესაგან C. ფარნაოზისსა M, ფარნავაზისასა Cm. წარეყუანა MCm. 8 ფარნაოზ M. სამის m. შელტოლვილ M, შევლტოლვილ C, შეულტოლველ m. კავკასად Cm. აღზდილ M. 9 მოსულ Cm. მცხეთას Cm. 10 ხოლო] და M. ფარნავოზ M. მჴედარი + და Cm. 11 თუისსა M. მონადირებით M, მონადირებითა m] + მისითა mჩ. 12 აზონისსა M. იგი - mC. 12-13 ფარნავაზ M. ˜ დედაჲ მისი ფარნავაზს Cm. 13 ნურარას Cm. იჩემებ mC. შენისასა Cm. 13-14 ˜ სიკეთესა თავისა შენისასა mC. 14 უკვე m. მის] მას MmC. 15 ჰქუა MmC] + დედამან მისმან Cm. ფარნავაზ M, ფარნავაზას m. 16 წარიყუანე M, წარმიყუანე m. ისპანს mC. ჩემთა - M. 17 დამტკიცეს m. 18 წასულა M. ასპანისა MmC. ჭირი M. ფარვაზას m. საყოფლისა mC. არამედ - C. 19 შიშისაგან M. დამტკიცა mC. 20 ფარნავოზ M. ˜ სიზმარი ფარნავაზ Cm. იგი - m. 20-21 ეგულებოდა MC. 21 გავიდა C. მაშინ შემოვიდა - M. სარკმელსა Cm. 22 განიზიდა] გაზიდინი M, განიზდა Cm. გამოიყუანა M, განიყუანა Cm. სარკმელსა Cm. და3 - M. 23 ქუემდებარედ] ქუემდაბლად M. მიჰყ Cm. და - C. ცვარი C, ცუარი] ცხვირი m. პირსა მისსა] პირისა მისისა Cm.

1 მისისა + და C. განიღვიძა MCm. ფანავაზ მ. განუკუირდა MCm. სიზმარი იგი - Cm. 1-2 და თქუა სიზმარი იგი - M. 2 კეთილსა] სიკეთესა Cm. 3 ფარნავაზ - M. 4 დიღომისასა M. ირემი C. ღრღალთა M, ღრიღალთა C. 5 ჰსტყორცა M. ისარი + და Cm. წავლო C. 6 მოვიდა M. ზედან m. იყო - M. გარდაჴდა C. და2 - m. 7 დაყო] და იყო Cm. და - m. 8 ˜ იყო ქუაბი mC. ამქმნილ M. ქუითა MC, ქუით მ. ძუელად] და + სიძუელითა Cm.9 შეჰქონდა M, შექმნოდა mC. შინებულსა M. მაშინ] მუნ M. დასხნა m, დასხა C. წვიმაჲ C. მძაფრი] მძლავრი m, მძლაფრი C. 10 ჩუგლოგი M. გამოარღუია M, გამოარღვია m+. შინ mC. დაიმშრალა] დამაშურალი M, დაიმაშვრალა m. 11 წუიმისა M, წვიმისა mC.. შერავიდა mC.. ქვაბსა m. და2 - Cm. შინა - M, შინა] შიგ mC. მიუწდომელი + ოქრო და ვერცხლი m. 11-12 და სამსახურებელი - M. ოქროსა და ვეცხლისა C. ვერცლისა m. 12 ფარნაოზ M. განჰკუირდა M, განკუირდა Cm. აღივსნეს M. 13 იგი - M. ეგრეთვე + და mC.. 14 წარმოვიდა + შინა mC. თუისსა MC. დაათა M. მისთა + და m. ღამეს m. 15 და ჭურჭლებითა - M, ჭურჭლებით Cm. იწყეს] დაიწყეს Cm. გამოღებად] გამოკრებად M. დაფლეს M. 16 სიმარჯვესა Cm. თუისსა M, თვისსა C. და - M. და] ხოლო mC. გათენდებოდის Cm. აღმოქმნიან] ამოჰქონან M. 17 განძი - M. დაგულეს C. სიმარჯვესა Cm. 18 მრავალგან - mC.. 19 თუისი M. ჰქუა MCm. 20 უფლოსი M, უფლოს Cm. მცხეთოსი M, მცხეთოს Cm. და1 - M. ძმისწული] დისწული M. ჩემ თანა] ჩემდა Cm. 21 ხოსტაკი M, ხუსტაგი Cm. დიდძალი] დიდძალ და Cm. უკუეთუ - MCm. რაჲთა + მით ხუსტაგითა Cm. ვიყუნეთ MCm. ჩვენ Cm. 22 ჩუენ - m. ხოსტაკი M, ხუსტაგი C, ხვასტაგი m. და1 - M. გამოუჩნდეთ + ჩვენ Cm. ჩუენ M. მტერ M. აზოვენ M, აზონს Cm. ერისთავსა] ევასა M + ქართლისასა Cm.

1 ჩუენ2 - M. ძლევაჲ + და m. განეხარა M. ქუჯის M, ქუჯიმ Cm. 2 ჰქუა M, რქუა m. ჩემ] ჩუენ თანა M. შურობ MCm. ხუასტაკსა M, ხვასტაგსა1 Cm, ხოსტაკითა M, ხვასტაგითა Cm. 3 განგიმრავლებ m. გამოჩნდეთ Cm. აზინისსა Cm. 4 ქართუელთა M. ვაგონე M, ვგონებ m. რომთა M. 5 მათგანიცა m. მათგანიცა + მრავალნი Cm. გამოგურთნენ M, გამოგვერთნენ Cm. ურიცხვნი C. აწყუეტილ Cm. აზორისაგან C, აზონისაგან m. 6 სიხარულით C. 7 განძისა მისგან - M. თანა] თან C. და ედაცა M. დაანი M. 8 ჰქუა MCm. ქუჯიმ Cm. მათთა M. 9 უფლობაჲ Cm. შურობ MCm. ხოსტაკსა M, ხუსტაგსა Cm. განვამრავლე M. შენნი - mC. 10 ჩემი] ჩუენი C, ჩვენი m. 11 და1 - M. ოსთა M. გაიხარეს C. 12 არაჲ Cm. სთნდათ Cm. ხარკისა - M. და1 - m. გამოჰყუეს M, გამოყუეს Cm. ოსნი M. განიმრავლეს Cm. 13 და1 - Mm. მომართეს MmC. აზნის M, აზონსა Cm. 14 თუისთა M. 15 ათასნი Cm. ჰრმით M. წაჰკიდებოდა MmC. 16 აზონისაგან Cm. მოვიდეს + და მოვიდეს m. ფარნავაზისსა Cm. ქართუელნი M. 17 ხოლო - M. დარჩომილ (იყუნესC) იყვნეს Cm + აზონს mC. მიენდო + აზონ Cm. 18 ზედა - M. ბოროტის მოქმედი MmC. მოვიდა] მივიდა M. კალარჯეთს m. გამაგრდა MmC. იგი - M. 19 კალარჯეთისათა m. დაიპყრა C, დაიპყრო m. 20 იგი - M. ციხენ M. თუინიერ M. 21 კლარჯეთისა] კარჯეთისა Cm. 22 წარავლინა Cm. მოციქული C. ˜ წინაშე მოციქული m. ანტიოქოზ Cm. ასურასტანისა MmC. 23 წარცა M.

1 ბერძენთა] ბრძენთა M. შეიწყნაროს M. თუისად M. 2 გვირგვინი M. ერისთავთა] ერთა M. შეეწევოდიან M, შეეწეოდენ Cm. ფარნავოზს M. 3 აზონამ M. 4 მომართა MmC. ქართუელნი M. ˜ მჴედარნი ქართლისანი Cm. 5 მოირთნეს Cm. ერისთავნი] ევანი M. 6 ანტიოქოზისი MmC. და2 - m. 7 რომელი M. უწყნეს Mm, ეწყვნეს C. 8 ორთავეგანნი M. ურიცხვი C. 9 ფარნავაზისაგან Cm. მოჰკლეს M. აზონა M. ურიცხვნი C. 10 ქმნეს M. 11 საზღუარი M. ანძანძორა M. 12 ეკლეცით MmC. კლარჯეთსა + და C. 13 ხუსტაკი M, ხუსტაგი m. აზონისცა M, აზონისაცა Cm. 14 ექმნა Cm. გარდარეული + ფარნავაზს Cm. 15 მკუიდრთა MC. მის] მას M. 17 ფარნავოზ m. დაჲ] დაა M, და Q. ოსთა MQ, ოვსთ mC. მეორე] ერთი C. დაჲ2] დაა M, და Q. მისცა] მიეცა MQ. 18 ქუჯის ... ქუჯის - MQ. მისცა - MQ. ქუეყანაჲ] - Cm. ეგრისი MQ. წყლისა Q. რიონს M. ზღვიდგან MmC, ზღჳდგან Q. 19 და2 - m. დამტკიცა C, დაამტკიცა + იგი Cm. ერისთვად m. მუნ + ქუჯიმ Cm. და მან - Cm. 21 ყოველთა m. 22 ეგურს M. ზედათ M. განმრავლდა Cm. ქართლოსანნი M, ქართლოსისანნი C. 23 ერისთავნი] ევანი MQ.] + რვანი MQmC. სპასპეტნი C, სპასპეტი m. ერთი - MQ. მარგუს MQm, მარგუის C. ერისთავად m] ევად MQ. 24 მთითგან] მათგან MQ. ზღუამდე MC. 25 აღაშენა MC. ციხე C.

_________________________________

აქედან M-ში 68v-ზეა. აქედანვე გრძელდება Q.

1 ერთი] მეორე Cm. კახეთისა Cm. ერისთავად] ევად MQ. და2 - MQ. არაგვითგან M Cm. 2 რომელ არს - M. და კუხეთი - MQ. და - m 3 ერთი] მესამე Cm. ერისთავად] ევად M, ევდ Q. 4 გარდაბანი] გარბნი M. 5 ერთი] მეოთხე Cm. სამშვილდეს M, სამშვილდისა C, სამშჳლდეს Q. ერისთავად] ევად MQ. სკორეთისა MQ, სკუირეთისა C, სკერეთისა m. 6 ტაშირი და აბოცი] ხაშირი და გოცი MQ. 7 ერთი] მეხუ Cm. წუნდას MQCm. ერისთავად] ევად MQ. ფანვარითგან M, ფანავრითგან C, ფანავრიდან m. 7-8 მტკურისა MQC. 8 და2 - M. არტან MQ. 9 ერთი] მეექუსე Cm. ერისთავად] ევად MQ. ტასისკარიდგან M, ტასისკრთგნ Q. არსიანთამდის C. 10 ნოსტისთავიდგან Mm] + ვიდრე Cm. ზღუამდე Cm. 11 ერთი] მეშვიდე Cm. კლარჯეთს MQCm. ერისთავები MQ + და MQ. 13 ხოლო - m. ერთი] მერვე m. არაგვიდგან Mm, არაგვითგან C. 14 ტასისკარამდე Cm, თასისკარამდე MQ. ფანვარადმდე MQ, ფანავრამდე C, ფანავარამდე m. შიდა] შიგა MQ. 14-15 ყოვლადვე შემდგომადვე MQ. 15 მეფის C. და - QmC. ყოველთა - MQ. ერისთავთა] ევათა MQ. 16 ერისთავთა] ევათა MQ. განაჩინა m. 17 სამეუფო MQ. საერისთო Mm, საერისთვო Q, საერისთაო C. 18 სამეუფოსა MQm. და - MQ. 18-19 და ვერღარა იძიეს შური ... ჰრომთაჲსა] და მოიყუანა ცოლი დურძუკელთა (დურძუკეთლ m) ნათესავი კავკასისი (კავკასის m) Cm. 19 იყუნეს M. 20 ჰრომთასა MQ. 21-22 ალექსანდრესაგან QmC.] + და Cm. აღაშენა MQ, აღაშენნა - m. ალექსანდრესგან + და ამან ფარნავაზ (+ აღაშენა C) და ვერღარა იძიეს შური ბერძენთა ფარნავაზსა (ფარნავაზისა m) ზედა, რამეთუ უცალო იყუნეს იგინი უფლებისაგან ჰრომთასა Cm.

1 მანვე MQ. ფარნავაზ - MQ. სახელსა] სახლსა MQm. თუისსა M, თვისსა Cm. ესე არს] ესევე არს Cm. და1] რამეთუ mC. 2 ფარნავაზ MQmC. ერქვა m. ამართა MQ mC. არმაზს Cm. 3 მიერიდგან M. მისთუის Mm, მისთვის C. ˜ მის კერპისათჳს Cm. მისთუის M. 5 ოცდაშვიდისა M, ოცდაშჳდის Cm., კზ Q. წლის mC. და1 - MQ. სამეოცდახუთს m. წელს Cm. ნებიერ MQ. 6 მსახურებდა M. ანტიოქოს MQ, ანტიოქიოზ Cm. რაა M, რაჲ] რ˜m. რაჲ] რა C. 7 მშვიდობით MmC. დაყვნა - MQ, დაყუნა Cm. და1 - MQ. 8 თუჱნი Q. გაზაფხულის M, ზაფხულისანი Q. სთულისა] სთვლისა Cm. და2 - MQ Cm. არისანი] არსნი MQ. დაყუნეს M, დაყვნეს Q, დაყუის Cm. 9 თუჱნი1 Q, თვენი m. დაყუნეს M, დაყვნეს Q, დაყუნის C, დაყუის m. თუჱნი2 Q. ზაფხულისნი M. 10 ჟამით ჟამად C, ჟამი ჟამად m. ეგრის MQ. მოიკითხნეს MQ. მეგრნი Q, კალარჯნი m. 11 ყოველნი საქმენი m. 12 რომნი MQ. აზონისაგან m. მოერთვნეს Cm. 13 ზეომთ Q. ვახსენეთ MCm. განყუნა M mC. და1 - m. და2 - MQ mC. 14 აზონისასა Cm. იყუნეს Mm, იყვნეს C. სახელად - m. 16 და] ხოლო m. არადგან M. არათგან Q. აღარა m. სჭამდეს m. თუინიერ M. რომელ MQm. 17 მსხუჱრპლად Q, მსხუერპლსა m. და1 - MQm. განსუჱნებაჲ Q, განსვენებაჲ m. 18 მეფობისათუის M, მეფობისათვის Cm. ფარნავაზისსა MQ, ფარნავაზისასა Cm. მადლობდეთ Cm. სუესა] სპასა MQ. 19 მოგვცა m. მეფე - Cm. ჩუენთასა MQC. აღგვიჴდა M, აღგუეჴდა C, აღვეჴდა m, აღგჳჴდა Q. და2 - QM. 20 ნათესვთაგან m.

__________________________________

* C -ში „იყო ... ყოველსა“ შემდეგ არის ჩაწერილი იმავე ხელით.

** ფრაზა „რამეთუ ... ჩუენთასა“ მერეა ჩაწერილი იმავე ხელით.

1 სიქველითა] სიქადულითა MQm, და სიქველითა - m. და3 - Cm 2 სიმდიდრითა + სიქადულითა თჳსითა m. სახელი - MQ. 3 პირველად C. ქართლისა Cm, ქართლოსის Cm, ქართლოსისსა M. ნათესავთაგანი m. 4 ენა MQCm. ქართული] ქართლისა Mm. არღარაჲ C. იძრახებოდა m. ქართლის mC. თუინიერ Mm, თვინიერ C. 5 ქართულისა] ქართლისა Mm. ამან] მაშინ C. 6 ˜ კერპისა არმაზისა Q, ˜ კერპისა მის არმაზისა Cm. მის] ამის MQ. 7 სარმაგ M, სურმაგ m, საურმაგ + მეორე მეფე სურმაგ, ძე ფარნავაზ მეფისა ქართლოსიანი. აქა მწიგნობრობა დაიწყეს ქართველთა ქართული Cm. მეფე იქმნა ძე მისი საურმაგ] ხოლო დაჯდა რა მეფე სურმაგ m. 8 ზრახვაჲ Q. ყუეს MmC. ერისთავთა] ევათა M, ევთა Q. 9 ვმსახურებდეთ MQmC. ვიყოთ MQ. 10 ჩუენ - Cm. სურმაგ Mm. და2 - C. ვიყუნეთ MmC. ჩვენ C. ვიყუენით MmC, ვიყვენით + ჩვენ თავისუფალ ვითარცა ვიყვენით C. 11 ყოფით m. უფრო MQmC. განვისუჱნებთ Q. 12 დაამტკიცეს] განამტკიცეს MQ. განძრახვა m] + ესე m. მოკულა MQ, მოკლვა Cm. სურმაგისი Cm, სურმაგ m. 13 და2 - MQ. და3 - MQm. ურძუკთას M, ურძუკთასა Q. 15 რომთა MQm. ურძუკეთსვე MQ, დურძუკეთსავე m. ჰქუეს M, ჰქს Q, ჰრქვეს m. 16 სარმაგს M, სურმაგს m. ჩუენ ზედა - M. ამისთუის M. ჩუენ + მტკიცე Cm. 16-17 ერთგულობასა Cm. 18 სურმაგს m. ოვსთ m. მამის Cm. ითხოვა შეწევნაჲ] შეეწია MQ, შეწევნა m. 19 წარვიდა] წარმოემართა Cm. შუჱლად Q. მისსა MQCm. და] მაშინ Cm. საურაგ M, სურმაგ m. შეიკრიბაჲ Q, შეიკრიბა MCm. ურძუკეთიცა MQ. 20 ქართუელთა M. ყოველი - MQ. 21 დამდაბლა m. ქართლოსანნი M.

_______________________________

* „სიმჴნითა სიმდიდრითა“ ჩაწერილია შემდეგ იმავე ხელით.

** აქედან C -ში პაგინაცია სწორდება.

*** აშიაზე იმავე ხელით: „აქა მწიგნობრობა დაიწყეს ქართუელთა ქართული“.

1 ყუნა MmC. ყუნა MmC. ურძუკნი MQ, დურძუკნი + და m. 1-2 კავკასისანი C, კავკასიანი m. 3 ტყუჱნვასა Q. მშვიდობით MmC. იყუნეს Mm. 4 ქუეყანისა + მათისა Cm მათ - MQ. ურძუკეთი MQ. სურმაგ . წარმოიყუანნა MCm. 5 კავკასიის M, კავკასის m. რომელნი MQ, რომელიმე m. 6 ყუნა MmC. დასხნა] მიითვალეს M 7 დაიპყრნა QmC. მისანდობად m, მისანდობლად C. დედული m] დიდებულნი Q. 8 სურმაგ m. 8-9 ˜ ქართლისა და მცხეთისათა M. 9 შექმნა MQmC. ინინა Q, დანანა] დანა MQ. ამართნა MQ, ამართა Cm. 10 მსახურებდა Mm. მოიყუანა MCm. 11 ბარდაელისი M, ბარდაველისი Q, ბარდაველის C, ბარდველის m. ერისთავისა Cm] ევისა M, ევისი Q. არაჲ QmC. 12 მოიყუანნა M, მოიყუანა m. ნებროთისა M, ნებროთისი Q. ნათესავითგან MQ. 13 ˜ სახელი ერქუა QmC. 14 თჳსი] მისი M. ცოლად + და m. საერისთაო C, საერისთო MQm. მეორე] ერთი M. 15 ქუჯისასა Cm. მამის Q. დისწულისა მისისა M. 17 შვილი] შვილებული Cm. მირვან + მესამე მეფე მირვან, შვილებული სურმაგ მეფის ნებროთიანი m. 18 ˜ იყო მირვან MQ. ტანით m. შუჱნიერი Q. მჴნე - MQ. ქუელი Cm. 19 დაურძუკუთა M, დაურძუკთა Q. დაივიწყეს სიყუარული] და დაიწყეს სიყუარულითა M. გარდმოვიდეს m. 19-20 ურძუკეთს MQ. 20 გააერთნეს M. ჭართათვის M, ჭართალეთს Qm. კავკასანნი M. მოტყუჱნნეს Q, მოტყუენეს m. კახეთი] კუხეთი Cm. 21 და1 - Q. მირვან] მირიან MQ. ˜ მეფემან მირვან Cm. ერისთავთა] ევათა M, ეთა Q. ქართლისა MQ. 22 შემოიკრიბნა Cm. სპანი + თჳსნი Cm. მჴედარი Q. და1 + სპანი Mm. ქუეითი M, ქუჱითი Q. და2 - Q. იყუნეს Mm. 23 მორჩილებას m] + ზედა QmC. მირიანისსა MQ, მირვანისასა Cm. რომელი იყუნეს MmC. სურმაგ m.

1 მეფისაჲ Q, მეფისაგან m. თვინიერ Mm. ჭართალთასა] ჭაურჭელთასა MQ. და - m. ˜ წარემართა და MQ. 2 ურძუკნი MQ. და - MQ. გარდასლვათა MC, გარდასვლთა m. მას - QmC. მირიან MQ. 3 ცხენისაგან + და Cm. ქუჱითთა1 Q, ქვეითთა m. თვისთა Mm] - Q. ქუჱითთა2 Q] + და m. 3-4 შემადგინნა m. 4 და + თჳთ mC. მოვიდა QM. სიფიცხითა C, სიფიცხით m. 5 ზახილითა] + და m. ზაზილითა m. 6 ძლიერი - Q. მირვანს] მირიანს MQ. ჰკუჱთდა Q. მახვილი MQ] + და M. 6-7 ურძუკთა MQ. სიპსა] სპასა MQ. 7 უძრავად] უძრვად Q. მტკიცედ M. 8 ურიცხუ M, ურიცხვნი m. დურძუკნი] დრკუნი MQ. 9 უკანა MQ, უკან m. 10 შევიდეს M. ˜ დურძუკეთს მირვან m. მირვან] მირიან MQ. ჭართალი] ჭართლი MQ, ჭართალეთი Cm. 11 კარი m. ქჳტკირით Q, ქუიტკირითა MCm. და უწოდა - MQ. დარუბალდა M, დარულა Cm. 12 და1 - M. მირვან] მირიან MQ. და მეფობდა - MQ. და3 - MQCm. 13 კეთილისაჲ] + და Cm ˜ მიმნიჭებელი კეთილისა უხუად M. მკუიდრთა Mm, მკვიდრთა C. მსახურებდა m. 14 ასურისტანისასა m] + ხოლო Cm. 15 მიიცუალა M. ანტიოქისა QCm. შინა - Cm. 16 სომხითის m. არშაკ1] არბაკ MQ. და1 - MQCm. ეზრახა MQm. მირვან] მირიან MQ. არბაკს2 MQ. და მისცა ... არშაკს - MQ. 17 არშაკისსა] არსაკისასა m. 18 მირიან MQ. ფარნაჯუომ M] + მეოთხე მეფე ფარნაჯომ, ძე მირვან მეფისა ნებროთიანნი Cm. 19 ხოლო ამან C. ფარნაჯომ - MQ, ფარნაჯომ + მეფემან m. უმეტა M. შენებად Cm. 20 სახელითა m. ამართა MQmC. შენაებად C. 21 ქალაქსა] ქალაქი m. ნელქარისსა MQ, ნელ ქარისასა - Cm.

________________________________

* აშიაზე მხედრულით: „ფარნაჯომ აღაშენა ნეკრესი ქალაქი საეპისკოპოზო“ (Q3v).

1 ამისა - m. მოიყუანეს M, მოიყუანა Cm. 2 დაასხნა m. მცხეთას - MQ. 3 ჰქუიან M. და იწყო ... კერპთა - MQ. გმობად] გამობადა m. ამისთუის M. მოიძულვეს M. 4 მკუიდრთა MC. აქუნდათ Cm. მიმართ] მათთა Cm. 5 ერისთავნი] ევანი MQ. 6 ჰქუეს M, რქუეს m. გარდაჴდა MQmC. შჯულთა C. 7 მსახურებდეს M. შემოიღეს MQ. მამული] დედული M. 8 და დაუტევა სჯული დედული - MQ. შჯული C. არღა C. მოგუჱცა Q. 9 არბაკ MQ. ფარნავაზიანთი C. ჩუენთაჲ] + და m. გუაშუჱლეთ Q, გვაშველე Cm. 10 და1 - MQ. ვავოტოთ MQ. ფარაჯუომ M. შემამღებელი M. ახლის m. შჯულისა C. ჩვენდა C. 11 არშაკ] არბაკ MQ. ჩუენდა] ჩვენდა C, ჩვენთა C. 13 რქუა M. უკეთუ MQ. უბიწოთა MQC, უბიწოდ m. გნებავსთ C. მეფედ] მეფობად MQ. 14 ჩემი + მეფედ თქუენდა M. თქუენ - M. ერისთავთა - M. მომეცით] მოცემით MQ. მძევალი] მრავალი M. მიგცე] მიგეც M. 14-15 ძე ჩემი მეფედ თქუენდა - M. 15 ყოვლითავე] ყოველთავე Qm. ერისთავთა] ევათა MQ. 15-16 უმრავლებთა M. 16 ძევლები Q. და - MQ. განცხადეს C. 17 სომეხთ m. ქართლსა Mm. 18 მოიყუანნა MmC. 19 ქართუელნიცა M. ერისთავნი] ევანი MQ.˜ ქართველნი შემოკრიბნა იგინიცა (იგიცა m) Cm. ქართლისნი M. განდგომილნი - MQ. 20 ტაშირსა Cm. ქართუელთა M. 21 მიეგებაჲ Q. 22 და - MCQm. ორთაგანვე M, ორთაგნვე Q. ურიცხვი MC. რამეთუ - Cm. 23 ფანაჯომ Q. ქართუელთაგან M. მოიკლაჲ Q. ფარნაჯო MQ. სპაა M.

1 სახელით - MQ. მირვან] მრიან M, მირან Q. ˜ წარიყვანა ყრმა M, ˜ წელიწადისა ერთისა ყრმაჲ წარიყვანა Q, ˜ წელიწადსა ერთსა ყრმაჲ Cm. 2 და - M. მოსცა + ქართველთა მეფედ Cm. მისი] თჳსი Cm. სახელით - MQ, სახელითა m. არშაკ] არბაკ MQ. არშაკ + მეხუთე მეფე არშაკუნიანი (არშაკიანი m) Cm. 3 დაჯდა მეფედ არშაკ და - MQ. მეფედ] მეფე m. დაიპყრაჲ Q. იგი - Cm. 4 უმეტესად Cm. მომტკიცნა M. ჯავახეთს] ბავახეთს M. 5 ˜ წუნდას ქალაქსა Cm. წუნდა + და m. 6 არშაკ] არბაკ MQ. ძე მისი - M. მოკუდა + მეფე C. იქმნა + მის წილ Cm. არტაგ + მეექუსე მეფე არტაგ, ძე არსაკ მეფისა, არშაკიანი Cm. 7 ესე მეფე არტაგ - MQ. 8 ერისთავნი] ევათნი MQ. სისხლისათვის Cm. სპათა] სპისა Cm. მათ] მის Cm. 9 აწყუედილ MCQ, აწყუეტილ m. იყუნეს MCm. ფარნაჯომს C, ფარნაჯომსა m. წინაჲ აღუდგა Q. თანა + ხოლო Cm. წინააღუდგესმ. მათ + მეფე Cm. 9-10 მეფე - M. ˜ მეფე არტაგ m, არტაგ] არცა M] + გაამეფეს M. 10 ქართველთაჲ - Cm. ˜ ძალი იყო MQ. ძალი + მათ Cm. 11 მოაოჴრეს Cm.] მოვლეს M. ველნი] ყოველნი m. 11-12 ციხე-ქალაქნი MQCm. 12 ვერა Q. რომელნი Cm. წარვიდეს + და Cm. 13 მოკუდა + მეფე Cm. ბარტომ + მეფედ. მეშვიდე მეფე ბარტომ ძე არტაგ მეფისა არშაკუნიანი Cm. 14 ამან + მეფემან ბარტომ Cm. უმეტა M. ზღუდეთა] ზღუდე Cm. მცხეთისა Cm. 15 და] ხოლო Cm. ფარნაჯომისა C. მირვან] მირიან MQ. მას - M. 15-16 ფარნაჯომისასა Cm. 16 მამამა მძუძესა m. ვახსენეთ M, ˜ პირველ ვახსენეთ Cm. მირვან] მირიან MQ. 17 ქუელი MC. გამოიცადა] გამოცდილი Cm. იგი - Cm. ბრძოლასა - M. თურქუთა M. არაბთასა + ხოლო Cm. 18 ამან + მირვან Cm. სპარსეთსა C. წარემართა ქართლს - Cm. 19 ერისთავთა] ევათა MQ, ერისთავსა m. ჰქუა M, რქუა m. მოიჴსენა M, მოვიხსენეთ Cm. მამისმამისა] მამისა მის Cm. ჩემისა - M. მირვანისი] მირიანისი MQ. 20 მომართ] მიმართ Cm. ჩემმან] ჩემან ფარნაჯომ Cm. უხცოჲ - MQ.

1 და მისგანცა გაქუნდა კეთილი - Cm. სამართლად + და M. 2 ეპყრა Cm. და1 - MQ. თქუნთა Q] + რომლისაგან გაქვსთ მრავალი კეთილი Cm. ˜ შიში და საურავი Cm. 2-3 სიკვდილისათჳს Q, სიკუდილისათვის M. 3 სჯულისაჲ Q. დატევებისათუის M. მოჰკულენ M, მოკლვენ Q, მოკულენ Cm. 4 და - mC. არაჲ Q. იძებნების MQ. სისხლით C. სჯულის M. დატევებისათვის M. მოკლულთაჲ] მწიკულთა M. 5 მამათა] მეფეთა Cm. ფარნავაზიანთა MQm. აღზრდილი Qm. 6 ღმერთთა] ათთა MQ. 6-7 მპყრობელთა ქართლისათა] მამათა თქუენთა Cm. 7 სასოებათა M. მათითა] მათთა M. წარმართებულ ვარ] მოვალ Cm. ჩემისა] თქუენისა MQ. და1 - mC. აწ - Q. 8 მიითუალეთ] მიიღეთ Cm, ითუალეთ M, აღითვალეთ Q. კეთილი + თქუენ ყოველთა ქართველთა Cm. ერისთავთა] ევათა M. არაჲ Cm. 9 ბრძანებული Cm. მირვანისი] მირიანისი MQ. ˜ მივიდეს ყოველნი Cm. 10 არ წარჩინებულთაგანი Cm. წარმოვიდეს MQ. მირვანს] მირიანს MQ. 11 შემოკრიბნა m. ყოველნი + მყოფნი AQ, მყოფნი მყოფნი M. ქართველნი] სპანი ქართლისანი Cm. 12 და1 - Cm. მიეგებაჲ Q, მიეგება Cm. და2 - Cm. იპყრაჲ CQ] + იგი MQ. ქალაქი] ქართლი MQ. და3 - Cm. მივიდა MQC. მირვან] მირიან MQ. 13 ზედა - M. ბერჯუდისსა Q. 14 და1 - MQ. ბრძოლა Cm. ორთავე] ორგნივე Cm. შორის + მუნ M. იყუნეს M] და იწყეს ბრძოლა Cm. 15 ˜ ყოველთა დღეთა ბუმბერაზთა ბრძოლასა თუესსა ერთსა MQ. დღეთა + იყო Cm. ოდესმე1] ოდეს Cm. და ოდესმე მათ სძლიან - MQ. ოდესმე2] ოდეს Cm. 16 ამას] ამა C, ამათ m. ˜ ერთსა შინა QCm. მირვან] მირიან MQ. თავის-თავითა Mm, თავის-თავით C, თვითა Q. ბუმბერეზი M. 17 ქართუელთა M. არვინ Cm, არაჲვინ Q. ქართუელთაგანი M. სომეხთაგანი] სომეხთა შორის Cm. 18 მირვანისი] მირიანისი MQ. ვერცაღა] ვერც Cm. ˜ მეფე ბარტომ Cm. ებრძოდა MQ. ბარტომის] მის Cm. 19 ძალი - MQ. გოლიათობა M, გოლიათობაჲ Q. 20 განაწყვნა] განიყუანნა M, განიყვანნა Q. განაწყუნა C. მისნი] თვისნი C, თჳსნი m. მოჰმართა] მიმართა Mm, მიჰმართა QC. სპითა + მისითა C, სპითა + მირვანს და მუნით მირვან მოეგება ყოვლითა სპითა მისითა (თჳსითა m) Cm. ქმნა MQ.

1 ბრძოლა MQCm. ძლიერი + მათ შორის Cm. ურიცხვი MC, ურიცხუნი Q. და2 - C. ˜ ქართველნი და სომეხნი m. 2 სპარსთაგან - MQ. ˜ მეფე ბარტომ Cm. ქართველთა MQ] - Cm. 3 ხოლო - Cm. ბარტომს + მეფესა Cm. ბარტომ C. არაჲ Q. ესვა MC, ესუაჲ Q. სიცოცხლესვე Cm. 4 მოეყუანა C. ქუჯისა Q, ქუჯისის m. სახელითა m. შესდგომიდა m. 5 ფარნავაზისი M. დისა] და M, დის Cm. საურმაგისაგან M. ასულისაგან M. 6 ძის - M. ცოლისაგან] ცოლისა M. და ამის ქართამისდა - M, ქართამისდა] ქართამისათჳს ეგრისი მიეცა Cm. მიეცა] და M. მისი] თჳსი Cm. ბარტამ Cm. მეფისა M. 7 აეღო M. ესე1 - M, ესე] ეს m, და ესე2 - MCm. სათნოებისათუის M. ბარტამს M. 7-8 ბარტომს ... აქუნდა - Cm. სათნოობა M. 8 ფარნავაზიანთ Cm. მიმართ] მართ Mm. და] რამეთუ C. უნდა] ნებვიდა M. სხვისა MC, სხვის m. ნათესავის m. უნდა + ქართველთა Cm. 9 რომელმაცა m. ფარნავაზიანობაჲ] + ხოლო Cm. 10 ქართამ] ქართუელთა M, ქრთამ Cm. ძედ] მძედ M] - Cm. შვილებელი M. შინა - M. 10-11 ბარტომისთა1 M, ბარტომის თანა C. ბარტემისი2 M, ბარტამ მეფისა C. 12 შვა] შუა M. უწოდეს C. ადერკი] ადრეკი Mm. იგი - Mm. 13 ვითარ] ვითარცა Cm. მირვანმან] მირიანმან M. ბარტამი M. ვითარცა მოკლა მეფე ბარტომ მეფემან მირვან C, მირვან მეფემან m. ქართლსა C. 13-14 დაიპყრა ყოველი ქართლი - M. და] ხოლო C. 14 რომელნიმე Mm. იყუნეს MCm. ერისთავნი] ევანი M. 15 აღთქმა Mm, აღთქმაჲ C] + მეფემან მირვან Cm. გამოიყვანნა] მოიყუანა m. მძლავრებითა M. გამოიყუანა M. 16 ბარტამისი M. სამშვილდით Cm] სიმშვიდითა M. არშაკუნიანთაჲვე] არშაკონიანთავე C, არბაკუნიანვე M, არშაკუნიანთვე m. 17 და - Mm. ჯდა M. 18 მოკუდა + მეფე მირვან Cm. და დაჯდა] მეფე იქმნა C. არშაკ] არბაკ Mm. 19 არშაკუნიანი] არბაკუნიანი M. დედით არშაკუნიანი ... ფარნავაზიანი - C] ხოლო ესე მეფე არშაკ იყო დედით არშაკიანი და მამით ნებროთიანი და ფარავაზიანი m.

__________________________________

* აქედან აკლია Q-ს.

** აშიაზე სინგურით მიწერილია: „მერვე მეფე მირვან, ძე ფარნაჯომ მეფისა, ნებროთიანი“ m.

1 განაშორა M, განაშვენა m. ნელქარი] ნენქარ M, ნელქარ Cm. ნეკრისი M. მატა M. 2 ესე + არშაკ Cm. დიდ Cm] + მჴნე Cm. 3 ხოლო ესე ადარკი] ხუსადერკი M. ქართამისი + სურმაგის ასულის** წულისა და თვით ადერკი (არდეკი m) ბარტომ მეფის ასულის წული Cm. ბარტამ M. ვაჴსენე M, ვახსენეთ C, ვახსენე m. 4 ზომოთ M, ზემო Cm. აღიზარდ M. და1 - m. იყო + ესე ადერკი Cm. ასაკით MCm. შვენიერი Cm. ტანით M. 5 მრავალგზით m. გამოცდილი m. იყო + იგი C. ბრძოლათა Cm] + მას C. მათ m. 6 ბუნბერაზი Cm. ქმნილნი m. იგი] ხოლო Cm. ამან + ადერკიმ Cm. მოითხოვა Cm. და1 - Cm. 7 მოსცა Cm. მას] მან Cm. წარუმართა M. არშაკს] არბაკს M. 8 არშაკ] არბაკ M. ერისთავნი] ევანი M. და რანითცა - Cm. სპარსთაჲ] სპათა M, სპარსეთით Cm. 9 წინ m. და1 - m. თრიალეთსა C. ერთმანეთისა C. 10 სთხოვა Cm. ბრძოლაჲ] + თავის თავსა Cm. არშაკ] არბაკ M. ადერკისაჲ] ადორკისა M, ადერკის Cm, ადერკი2] ადორკი M. სიხარულითა MQ. 11 შვენიერითა Cm. და1 - Cm. დაღჯდა M. ჰქუა MCm. 12 კერძი Cm. და2 - M. არშაკ] არბაკ M. აღიჭურა Cm. 13 ურთიერთასა C. 14 გურემა M, გვრემად Cm. ორორი M, ორორითა Cm. ვერა M. ჰკუეთეს M, კუეთდეს Cm. საჭურველთა Cm. ერთმანეთისასა C. და2 - M. 15 სიგრძეს m. განუტყდათ Cm. ორორები M, ოროლიები C, ორკები m. და1 - Cm. 16 ბრძოლაჲ Cm. ჩუგლუგი2 Cm. ˜ მათსა ზედა Cm. 17 ჰგვანდის ... უროისასა] მსგავს იყვის ჴმასა უროსასა Cm. უროს M. უროჲსასა + მჭედლისასა M. იცემის Cm. მჭედლისაგან - M. გურდემლსა + ზედა Cm. 18 მსგავსი MCm. 19 სძლიეს Cm. ერთმანეთსა Cm. 20 დილეულ] დილას M. და3 - m. მშვილდები MCm.

_________________________________

* სინგურით: „მეცხრე მეფე არშაკ, ძე მირვან მეფისა, ნებროთიანი“. „ხოლო ესე მეფე არშაკ იყო დედით არშაკიანი და მამით ნებროთიანი და ფარნავაზიანი“ Cm.

** სიტყვა „ასულის“ C-ში ჩამატებულია ვახტანგის ხელით.

1 სისრად] სრვად M. ერთმანეთისა m] + და m. ადერკი] ადრეკი Mm. ˜ ისარი ადერკიმ (ადრეკი m) Cm. არშაკისსა] არბაკისსა M, არშაკისასა Cm. ვერღარა] ვერა C, ვერ m. 2 საჭურჭლისამან C, საჭურვლისამან m. და1 - Cm. განვიდა] განვარდა M. და2 - Cm. არშაკ] არბაკ M, არშაკ - Cm. ცხენისაგან + და მოკუდა არშაკ მეფე ქართველთა Cm. 3 ადერკი] ადრეკი M. მსწრაფლ - Cm. მოვიდა M. ჰქუა MCm. 4 განამარტებთ M, განმარტებთ Cm. მახვილთა MCm. თქუენთა C, თქვენთა m. 5 რამეთუ - M. მამულნი M. ჩემნი] ჩვენნი Cm. 6 და - M. დადრეს Cm. ადგილსავე Cm. ზედა + ხოლო ადერკი შემოიქცა და Cm. 7 ადერკი - Cm. ˜ მივიდა მახლობელად ადრეკ ქართველთა M. ქართველ m. სპათასა M. ჴმა-ყო Cm. მაღლითა + და თქუა Cm. 8 სუჱსა m. მოსცემია m. მეფობაჲ] მეფობად M + თქუენი Cm. ჩემდა + და Cm. 9 არა] აღარა M. მიუშნე M, მოუშვენ C.˜ სპანი სომხითისანი არა მოუშვენ თქუენ (თქუენსა m) ზედა Cm. სომხითისანი] სომეხნი M. 10 ჰქუეს M, ჰრქუეს] მიუგეს Cm + ყოველთა Cm. ქართუელა M. გამოსჩნდე M, გამოჩნდი Cm. შორის - Cm. ნათესავისათა M. 10-11 ფარნავაზისთა] ფარნავაზინთა M, ფარნავაზიანთა m] - A. 11 რადგან AM, რაჲდგან m. მეფე + ესე M. ჩუენი + და A. ჩვენი C + აწ Cm. ˜ და ვმადლობთ ... შენ ხარ მეფე ჩუენი A. ჩვენი C + და ვამდაბლოთ M, ვმადლობთ mC. სვესა Cm. ჩვენსა C. 12 რამეთუ] რომელ M. მოგვცა Cm, მოგუე ... A, მოგუეცი M. საზღაურად - A, საზღურად M, საზღვრად Cm. მეფისა + ამის M. ...ფისა A. ჩვენისა C, ჩუენთა AMm. 12-13 გოლიათი და სახელოვანი - A. 14 და1 - Cm. ყოველნი Cm. ქართუელნი M. დაცუივე... A, დაცუივეს M, დაცვივნეს Cm. ...სსა A, თუისსა MC. თაყუანის-ცეს MC. 15 ადრეკის M. მშუიდობ... A, მშვიდობით MC. ...თად A, ერთგან Cm. და3 - A. სპარსნი] სპანი M. რანისანი - m. . ...ეს A. 16 გუირგჳნი M] - A. გუირგუინი C. არშაკისი] არბაკისი AM, არშაკ მეფისა Cm. და დადგეს m. დაადგეს + თავსა Cm. ...ეს A, ადრეკის M, ადერკი მეფისა Cm. წარიყუანეს M, წარმოიყუანეს Cm. ქართლსა - AM. მეათე მეფე ადერკი, ასულის წული ბარტამ მეფის შვილობილისა არშაკიანი C. მეათე მეფე ადერკი, ასულის წული ბარტ მეფისა და ძე ქართამისი ბარტამ მეფის შვილობილისა, არშაკიანი m.

______________________________

* „მეათე მეფე ადერკი, ასულის წული ბარტ მეფისა, შვილობილი და ძე ქართამისი, ბარტომ მეფის შვილობილისა, არშაკიანი“. (m 37v).

1 ამან] მან M] + მეფემან Cm. ადრეკი M, ადერკიმ Cm. ქართლი] ქუე ... A, ...რისი A. სომეხთ m. სო ... A. 2 თუისი M, თვისი Cm. ... ად A და მეფობდა] მეფედ M. ოცდაათი წლის M, ოცდაათის წლისა Cm. 2-3 ˜ იქმნა მეფე A. 3 და - M. ორმოცდა C... A, ორმეოცდაჩვიდმეტ M, ორმეოცდაჩვიდმეტი წელი Cm. 4 პირველსა ACm. mი ... A. 5 ურ ... A, ურიასტანისასა M. და - m. მოვიდა Cm. მისა - m, მისსა Cm. დ... A. შემდგომად] მათ M, შემდგომად - Cm. 6 შესლვასა M, შესულისა C. იელუსალემად M, იერუსალიმს Cm. ამბავი AM. ვ ... A. ვითარმედ] კუალად m. სპარსთა - AM. იელუსალიმი M, იერუსალიმი Cm. 7 ...არმტყუენ... A, წარტყუენესო Cm. ურიანი M. იყუნეს MCm. 8 მეორისა A, მეორეს M. სხვა C. ...ვიდა A. ამბავი AM. ვითარმედ] კუალად m. იგი - ACm. 9 ტყუენვად] წარტყ... A, წარტყუენვად C, არა წარწტყუენად ვისიმე m. იელუსალიმსა A] - Mm, იერუსალიმს C. აქუნდა] ჰქონდა M, აქუნდათ C. ყრმისათუის A. 9-10 ვისიმე Cm. შობილისათვის M, ვისმე შობილისათვის და - A. 10 და - Cm. ურიათა AM. მცხეთელთა + და M. 11 შემდგომად ამისა - A, ამისსა MCm. ვითარ - Cm. გარდაჴდეს] გამოჴდეს m] + რაჲ Cm. ოცდაათი Cm. მოვიდა ACm. მოც ... A, მოციქული Cm. 11-12 ჰურიათაჲსანი] ურიათა M] - C. 12 იელუსალემით A, იელუსალემს M, იერუსალიმით Cმ] + მცხეთელით Cm. ურიათა AM, ჰურიათ C, ˜ მცხეთელთ ჰურიათა თანა Cm. ვითარმედ] კუალად m. ...თუის A, რომელისათუის M, ˜ რომლისათჳს იგი მოგჳნი (მოგუნი m) მოვიდეს Cm. 13 ძღ... A, ძღუენი + იგი Cm, ძღვენი C. არს + იგი A. იტყუის AMC, იტყვის m. იგი - Cm. თუისსა AM. და2 - m. 14 წაგვივლენია M, წარმოგვივლენიეს A, წარგვივლენიან Cm. ჩვენ Cm. მოციქული A] - M. ˜ თანა ურიათა (ჰურიათა C) ACm. სჯულისანი AM. 15 და1 - A. გავ... A, განვპრჭოთ M, განვაპჭოთ m. მის] მას m. თქუენგანცა] თქუენისა M, ...ნგანცა A. სჯულისა M] - A. ˜ აწ თქუენგანაც წარმოვიდენ მეცნიერი სჯულისანი (შჯულისანი m) Cm. ˜ წარმოვიდენ მეცნიერნი A. 16 მცხეთით] მანდით M. აქათ Cm. ელიომ M, კარსნელი] კანა ... A, კარსანელი m. 17 ჯვარცმასა C, ჯუარცმას m. უფლისა m. 18 და მოიღო] მათ მოიღეს A.˜ და მუნით მოიღეს Cm. მცხეთელმან] მღუდელმან C, მღდელმან m. ესე - Cm. 19 განცხადებულად - A. მოქცევასა შინა ქართლისასა - A. შინა - Cm.

__________________________________

* M-ში აშიაზე: „ამის ადერკისა მეფობაზე იშვა უფალი ჩვენი იასო ქრისტე“ (M73r).

1 და1] ხოლო Cm. ამან] მან AM. მეფემანვე] ადერკი მეფემან Cm. ყოველთა - Cm. ყოველთა ციხე-ქალაქთა - ACm. ˜ სიმაგრეთა ქართლისათა A. ქართლისათა + ქალაქსა და ციხეთა Cm. 2 უმეტესი C, უმეტესნი m. წყალსა Cm. 3 ამისვე] მისვე M. ადერკის AC. შინა - A. მივიდეს AMQm. ათორმეტთა + წმიდათა AC, წმინდათა m. მოციქულთაგანი M. 4 სიმონ AmC, სვიმონ M. კანანელი - mC. ეგრის AM, აფხაზეთსა და ეგრისსა m. სიმონ AmC, სუიმონ M, სი ... A. კანანელი - M. 5 ქალაქსა] ქართლისა M. ...კოფისისასა A. ნაკოფისსა M, ნიკოფსისასა Cm. საზღუარსა M, საზღვართა Cm. მოაქცია MmC. 7 ხოლო + ესე M. ადრეკის M. მეგრთაგან A. სჯულის m. დატეობა A. 8 ერისთავნი] ევანი M. და2 - AmC. იძულვებით M. კუალად Am. 9 ˜ ხატნი და ჯუარნი AC, ხატი და ჯვარნი m. შერისხდა AmC. მეფე + ადერკი AmC. ერისთავთა] ევათა M, ერისთავსა Cm. კლარჯეთისასა AmC. რომელი M. 10 მშვიდობით M, მშუიდობით A. განუტევ ... A, განუტეს M, განუტევა Cm. 11 და] ხოლო Cm. ამის mC. ადერკისა Am, ადრეკის M. ...უ A. 12 რაჲდგან C. განირყუნა M. ჟამადმდე AM. არღარა] არა M. 12-13 ჯდომილ M. 13 ადგილ-ადგილ M, ადგილთა A, ადგილთა და ადგილთა Cm. იყუნეს AMmC. ერისთავნი] ევანი M. სპარსეთსა - AM, სპარსეთ შინა Cm. 14 ერისთავნი] ევანი M. აჟღალან] წინა M. ბრძენი] ბერძენი M. 15 ქართუელნი M. იყუნეს AMmC. აჟღალ ... A, აჟღალან mC, ჟიან M. მეფისაჲ mC. 16 ადრეკისამდე M. მეფობადმდე - M. მეფობამდე Cm. დაჯდეს Cm. ქართუელთაგანი M. რაზომცა M. მრავალნი AmC. 17 იყუნიან AMmC. და] ხოლო AmC. ორნი ძენი Cm. რომელთა + ერქუა სახელად ერთსა ბარტომ და მეორესა ქართამ და ამათ Cm. რომელთა] და ამათ C. განუყო + ყოველი ქუეყანაჲ თჳსი მისცა Cm. და + ყოველი ქართლი A. 18 ქუეყანაჲ მტკუარსა, შიდაქართლი, მცხეთაჲ, მუხნარით კერძი ქალაქი - A. მცხეთაჲ - Cm. მუხრანით Cm.

1 ჩრდილოეთი ACm, ჩრდილო M. ერეთითგან A, Аრეთითგან C, ჰურითგან M. მტკუარისა] ქართლისა Cm. 2 ეგრისა A, ეგრისისა + და C. ესე + ყოველი Cm. ბარტამს A, ბარტოს M. თუისსა M. 3 სამჴრით m. ხუნანიდგან M] ყოველი A. კლარჯეთი + ესე ყოველი Cm. 4 თუისსა M] + და შემდგომად ამისსა მოკუდა მეფე ადერკი და მეფე იქმნა მის წილ ძე მისი (მისნი C). მცხეთას დაჯდას ბარტომ და არმაზს ქართამ Cm. 5 და - M. რაჲ - A. ადერ M, ადერკი + თერთმეტი A. მისსა M. და მოკუდა რაჲ ... მისნი - Cm. 6 ხოლო - A. ამათსა] მისნი. მათსა A. მეფობასა + ზე M + შინა Cm. სპარსიანოს AM, ოსპასიანოს C, ოესპასიანოსა m. რომთა M. კაისარმან M. წარტყუენა M, წარმოსტუენა Cm. იელუსალიმი A, იელუსლემი M, იერუსალიმი Cm. 7 ურიანი M, ურ ... A. ძველადვე C, ძუელადვე მოსრულთა] რომელთავე A. 8 ურიათა AM. თანა + და A. რომელთა - A. თანა-ერთნეს] და ერთი A. რომელნი A. ჯუარცმასა A, ცმასა MCm. 9 განუ ... A. ურიათა M. ოესოს AMCm] + ქრისტეს Cm + და მოკუდეს ბარტამ ... [მე]ფე იქმნნე შვილნი A. 10 და2 - M. იქმნა M. 11 მათსა + მეფე იქმნნეს შვილნი A. მათნი - A. შინაქალაქსა M. კაოს M. 12 ხოლო - A. ადერკითგან A, ადრეკისიდგან M. ვიდრე აქამდე - A. მეფენი იყვნეს] მეფობდეს M. 13 მეფეთასა M. და - A. არმაზელინ M. მათთა - A.

და ვიდრე ადერკის მეფობადმდე ... მისცა ქართამს, ძესა თჳსსა || და ამათ განუყო ყოველი ქუეყანაჲ თჳსი. მისცა ქალაქი მცხეთაჲ და ქუეყანაჲ მტკუარსა შიდა ქართლი მუხრანით კერძი ქალაქი და ყოველი ქართლი მტკუარსა ჩრდილოეთით ბრეთითგან ვიდრე თავადმდე ქართლისა და ეგრისისა და ესე ყოველი მისცა ბარტომს ძესა თუისსა.

ხოლო არმაზით კერძი ქალაქი მტკუარსა სამხრით, ქართლი ხუნანითგან ვიდრე თავადმდე მტკურისა, და კლარჯეთი. ესე ყოველი მისცა ქართამს ძესა თუისსა, და შემდგომად ამისსა მოკუდა მეფე ადერკი და მეფე იქმნა მის წილ ძენი მისნი. მცხეთას დაჯდა ბარტომ და არმაზს ქართამ.*

და მეფობდენ ძენი (+ მეფის m) ადერკისანი მცხეთით ბარტომ მეფე და არმაზით ქართამ მეფე Cm.

ხოლო ადერკისითგან ვიდრე აქამდე ... აზორკ და შიდაქართლსა - არმაზელ || და მეფობდა ესე ბარტომ და ქართამ მშვიდობით და სიყუარულსა ზედა ერთმანეთისასა. ესუა (ესვა m) ძე ბარტომს, რომელსა ერქუა კაოს. და ქართამოს ესუა ძე სახელით (სახელითა m) ფარსმან. და შემდგომად ამისსა მოკუდეს მეფენი ბარტომ და ქართამ. და მათ წილ დასხდეს მეფედ მცხეთას ძე ბარტომისი კაოს, და არმაზს ძე ქართამისი ფარსმან Cm.

____________________________________

* მეათერთმეტე (მეთერთმეტე m) მეფენი მცხეთით ბარტომ და არმაზით ქართამ ძენი ადერკი (ადერკის m) მეფისანი არშაკუნიანნი (არშაკუნიანი m) Cm.

1 იარავანდ A, იარენდ M, ˜ იარვანდ მეფე C. მან] მუნ A. და + ამან იარვანდ მეფემან C. 2 ფარსმან A, ფარსამანს C. მოუღო ACm. საზღუარსა M, საზღვარსაჲ Q, საზღუარი Cm. ქართლისა C. 3 მტკუარამდენ AM, მტკურამდე CmQ. და2 - MQ. დაასხნა A. 4 დევთანი - MQ. ქაჯატუნი] საჯატუნი A, ქაჯატონი M, ქაჯტუნი Q, ქაიჯატუნ Cm. ესე - ACm. სახლი Cm. 5 ძებნეს] იძებნეს ACmQ. საზღვარ ... A, საზღუარნი MCm] + მათნი Cm. მოკუდეს + მეფენი კაოს და ფარსმან C. ... არებასა A. 6 კაოს] კასპოს MQ] + ცამ... A. და2 დასხდეს შემდგომად მათსა - ACm. არმაზ M. საზუკ M. 7 შიგა ქალაქსა M, შიდა ქართ ... A, შიგაჲ Q. ქართლსა] ქალაქსა MQ. არმაზელ] არმაზ ზედა Q. 8 ხოლო ესე მეფენი არმაზელ და აზორკ იყუნეს Cm, იყუნეს MC. ესე - ACm. მჴნენი] მჴეცნი AMQ. შემამართებელნი A, შემართებელნი m.] შემძლებელნი M, შემმართებელი CQ. და2 - ACm. ...ახეს A, განიძრახეს Mm, განიზრახნეს C. 9 ძიება AMQ. საზღუართა MCm. და - Cm. მას ჟამსა] მაშინ ACm. სამბატ M. ... ვრიტიანმან A, ბავრატიანმან MQ, ბივრიტიანმან Cm. იარავანდ A, არვან და MQ. 10 სომეხთა იგი მეფე] იარვანდ მეფე სომეხთაჲ Cm, იარვანდ + მეფისა, რომელსა ეწოდებოდა სახელად არტაშნ C, ˜ მეფე სომეხთა A, ... ავანდისი A, არვანდისავე M, არვანდისივე Q, იარვანდ მეფისა (მეფის m), რომელსა ეწოდებოდა სახელად Cm. არტაშან] არტაბგ M, არტაშტ Q. 11 მეფ ... A. აზორკ] ...რზოლ A, აზოკ MQ. არმაზაელ A, ˜ არმაზელ და აზორკ Cm, და არმაზელ - Q. არმაზელ] მაზვარ MQ. 12 გარდამოიყუანნეს M, ...ნეს A, გარდამოიყუანეს C, გარდმოიყუანეს m. გარდამოიყვანეს Q. ოვსნი MQ. მეფენი + და Qm. ორნი + გ... A, გოლიათნი Cm + სახელით C, სახელითა m. ბაზუკი MQ. აბაზოკ A, ამბაზუკ MQ. ბაზუკ და აბაზუკ Cm. 13 მათ] ამათ Am. გარდამოატანნეს MQ, გარდმოიტანეს Cm. ...ნა A, თანა - m. პაჭანაკნი A, პაჭანიგნი MQ. 13-14 გარდამოვიდეს MQ, გარდმოვიდა Cm. ლ ... A. 14 და + გან C. ... ამოიტანნა A, გარდამოატანნა M, გარდმოიტანნა Cm] გარდამოაგნნა Q.

________________________________

და ვერ იძებნეს მეფეთა ქართლისათა საზღუარნი მათნი. და მოკუდეს მეფენი კაოს და ფარსმან მწუხარებასა შინა დიდსა. და დაუტევეს შვილნი მეფემან კაოს, დაუტევა (დაუტევე m) ძე სახელით არმაზელ და ფარსმან მეფემან დაუტევა ძე, რომელსა ერქუა სახელად აზორკ. და შემდგომად სიკუდილისა კაოსისა და ფარსამანისა, დასხდეს მეფედ შიდა ქართლს არმაზელ და არმაზს - აზორკ.**

________________________________

* აქედან გრძელდება Q.

** მეათორმეტე მეფენი შიდა ქართლით არმაზელ, ძე კაოს მეფისა, და არმაზით აზორკ ძე ფარსმან მეფისა, არშაკიანნი Cm.

1 ამათ] მათ Cm. შემოიკრიბნეს] შეკრიბნეს A. თუისნი AM, თვისნი CmQ. და - ACmM. შეკრბეს m. ესე - m. ყ ... A. 2 იცხვი A, ურიცხვი Cm, ურიცხუ M. სიმარჯუით AM, სიმარჯვით Cm. ...ბეს A, შეკრბეს M] + ხოლო Cm. ...ეს A. სპანი - A. 2-3 სომეხთ ... A, სომეხთანა Cm. 3 და - Cm. შევიდნენ m. უგრძნებლად AMQ, უგრძნეველად C, უგრძნეულად m. შირაკუანი] შირაეთი A, შირეთი MQ. 4 ბაგრევანამდე A, ბაგრეუანამდე Cm, შაგრევანამდე M. და1 - MQ. და3 - A. ჩატყუჱნეს Q] + და m. ჩატყუენეს + შირაკუანი და დაშტი C. ნახჩევანამდე m, ნაჭევანამდე A, 4-5 დაშტი ... ნატყუენავი - MQ. 5 ტყუეჲ C. ურიცხუი AM, ურიცხვი Cm. აღივსეს m. ხოსტაკითა M, ხუასტაკითა Q. 6 ფარისისისა Am, ფოსოსისა MQ. 7 ბევრეტიანმან M, ბევრიტიანმან Q. შემოკრიბეს C, შემოკრიბნეს m. 7-8 ˜ მსწრაფლ სომეხნი ACQm. 8 უყუეს CM. ესე + ყოველნი ACm, ˜ ყოველნი ჩრდილონი ACm, ჩრდილოვანი M, ჩრდილოელნი Q. განსრულ] გაუყრელ A, გაყრილ M, განყრია Q. 8-9 იყუნეს MCm. მტკუარსა და მისრულ - MQ. იყუნეს2 AMC. 9 კამებეჩანს MQm. და2 - A. დაებანაკათ Cm, დაებანაკაჲ Q. განუყოფდეს MQ, განიყოფდის A. ტყუეთა Cm, ტყუჱსა Q. 10 ნატყუენავთა Cm, ნატყუჱნავსა Q. ჰქუა CMm, რქუა A. რომელნი Cm. აღგიღიათ Cm. ნატყუჱნავი Q. 11 სომხითით პირუტყჳ - Cm, პირუტყუი AM. ვერცხლი Cm. მიმინიჭებია MQ. 12 უძიებელ] უძებნელ AMQ. იყოს] არს A. 13 გარნა] არამედ ACm. აწვე - Cm. აწე AM. გყავსთ Cm. კაცნი Cm. ტყუჱ Q. გაუტევეთ MQ. შვიდობით mCM] - A. 13-14 განმდიდრებულნი + და აღავსენი ყოვლითვე C, აღსავსენი ყოვლითავე m. 14 პასუხი CMQm. მიუგეს A. ესრედ MQ] - A. ვითარმედ - ACm. 15 არამედ ... შენ - MQ. ვერა A. გპოეთ ACm. ხოლო - ACm. ჩემდა MQ, ჩვენდა Cm. 16 და1 - Cm. არა] არ m. მოვედით MQ. ჩუენ] შენდა ACm. სადაც m. ვერ] არა CM. არც m. ჴელისაგან MQ. ჩუენისა MQ, ჩვენთა Cm. 18 მტკვარი Q. ბაზუკ Q. ჰოვსთა MQ, ოვსთ Cm. და - m. 19 ითხოვა Cm.

______________________________________

* „შეკრბა“ C-ში ჩამატებულია ვახტანგის მიერ.

** აქედან A-ს აკლია რამდენიმე ფურცელი.

1 აღიჭურვა m. ვარსამატსა] ვარზანტსა M, ვარზამტსა Q. წყობილთა Q. 2 გამოჰჴდა CmQ. ბაზუკ AMQ, ბაზოკ Cm. სცნა M. 3 ჰროლნი M, ოროლნი Cm. სარტყელისაჲ Q. განვლო Cm. მწყრთა Cm. 4 ანბაზუკ AMCQ. შველად ACm, შვილად M, შუჱლად Q. ძმასა თუისსა AM, ძმასა თჳსსა Q. 5 ჰროლნი MQ, ოროლნი Cm. იგი - Cm. და1 - MQ. და2 - Cm. მასცა] მასაცა C, მას AMQ. სცნა M. განვლო Cm. და აღიღო - AM. და3 - MCm. 6 ზედა - Cm. ესე - AM. და2 - MCm. ჩვილთათუის AM, ჩვილთათვის Cm, ჩჳლთათჳს Q. 7 მოსრენით] ასწყუიდენით C, ასწყუიტენით m. მოსენით M. 8 ქართველთა + მათ Cm. და2 - Cm. ყოველთა - Cm. 9 ნათესავთა - AMQ. ერთ პირად] ვითარცა ერთითა პირითა Cm. ვინადგან C, ვინათგა m. მოიკლნეს m. ესე] ისი MAQ. 9-10 ˜ ორნი ის ძმანი C, ˜ ძმანი ის ორნი m. ˜ ყოვლისა გოლიათობისანი C, გოლიათობისანი AMm. 10 ყოვლისნი AM. სიკვდილი Q. ჩვენი C. არად] არა რად C. შერაცხილ AMQm. 11 უფროს C] - AMm. სპასილარობასა Mm. ქუჱშე Q. არზოკ] არძუკ AM, არზუკ Q, აზორკ Cm. 11-12 ამაზერისსა AM, ამზერისა Q, არმაზელ C, არმაზელი m. 12 სუმბატსა m. სომხითისათა] მისთა Cm. 13 გაგრძელდა M. განგრძელდა] განძლიერდა Q, და განგრძელდა მათ შორის ბრძოლაჲ - Cm. 14 სამ] მას m. მეცხრედ] ცხრა Cm. ჟამამდე Cm. ურიცხუი AM, ურიცხვი C, ურიცხჳი Q. და2 - Cm. აღჴდა] აღდგა m. 15 მტუჱრი Q, მტუერი Cm. ბნელ] ნათელი Cm, ბნელი Q. იქმნეს M. ღამე + ბნელი Cm. და2 - m. აღრეულნი Cm. იქმნეს AMQ] იყუნეს Cm. ერთგანა m. ვერღარა] ვერ Cm. 16 იცნობოდეს Q. ერთმანეთსა Cm. მტუერისაგან Cm, მტურისა MQ. მისგან - m. 17 ბანაკი - m. ჩრდილოჲთი] - AMQ. იქმნეს AMQmC. დაიფანჩნეს] დაიფარნეს C, დაფარნეს AMQ. 18 მრავალთაგან ACmM. მრავალთგან Q, მრავალთაგან + მრავალთა A. ღამემდე C, ღამედმდე m. 19 რომელთაგან - Cm. დაურჩნეს Cm, დარჩნეს m. ქართუელნი M. სამეოტოთა] სომეხთა AMQ. 20 მეცნიერობითაჲ C, მეცნიარობითაჲ m. და - AMQ. შემოიხვეწნენ Cm.

1 გამარჯვებული MCm, გამარჯუჱბული Q. და - Cm. მოაოჴრაჲ Q. რომელნი Cm. 2 აღარაჲ Q] - Cm. პოვაჲ Q. გარეგნით] გარე CQm. ციხეთა და ქალაქთა m. ჰბრძოდა] ებრძოდა AMQ. რამეთუ] რომელ AMQ. 3 მზად] მზა Cm. გამოსულისაგან AM. არამედ - Q. ციხე + ერთი Cm. ქუეყანას Q] - Cm. ოძრჴევისასა AM, ოძრჴეს Cm, ოძრჴევისასაჲ Q. 4 ჰქუიან ACMm. ეწოდების CQ. დემოთი] დომთა AMQ. 5 მას შინა] შიგან Cm. წუნდელთა] წუნდათ AMQ. და] რამეთუ Cm. მაბრძოლად AM, მბრძოლად Q, ბრძოდა m. ოძრჴეველთა AMQ] + და AMQm. წარვიდა + ხოლო Cm. 6 ˜ ესენი მეფენი m. არზუკ AMQ, აზორ m. არმაზაელ Cm, ამზაერ AMQ. არაჲ Q. 7 განმაგრნეს C. ციხე Cm. და1 - Cm. და2 - AMQ. განიწირნეს AMQ, განწირეს Cm. 8 ქართლისნი AM. არაჲ Q. კირთებისგან m] კრებულისაგან AM. და2 - Cm. 9 მათისა + ძიებად Cm. ზედა + ოვსნი C. 8-9 ˜ ოვსთა სისხლისა მათისა ძიებად m. 9 გარდამოვიდოდეს Q, გარდმოვიდეს m + ოვსნი Cm. ქართლად + და Cm, ქართველთა] ქართუელთა M + და აღერივნეს ერთგან ოვსნი და ქართველნი Cm. 10 ერთგან ჰკირთებდეს] ჰკრთებდა M, ჰბრძოდეს Cm. სომეხთა - AMQm. 11 და1] ხოლო Cm. ˜ ერისთავი ოძრჴეს ქალაქსა შინა Cm. ერისთავი] ევა M, ევი Q. მეფისაჲ Q. ამზაჰერისი A, ამზაჰერისა Q, არმაზელისა m. და2 - m. 12 დადგომილ m. სარწმუნოვებით m. ერთგულობასა CmQ, ერდგულებასა M. ამზაერისსა AMQ, არმაზელისასა C, არმაზელელისსა m. შეეწეოდეს CQm. 13 ერთმანეთსა Cm. 14 მათი - Cm. იყუის AMm. მდინარესაჲ Q. ჰქუიან AMCm. 15 აზორკ] არძუკ AM, არზუკ Q. აზნაურთავეგნი AQ. აზნაურთავეგანი M. და2 - mC. 16 სომხისათა C. ქვეყანასა m. პარხლისსა A, პარტლისსა M. ტააო M, ტაოჲ Cm. ვერავინ AM, ვერაჲვინ Q. 17 შეუალი Cm, შეუვიდა AM, შეუვიდოდა C, შეუიდიდოდა m. ტყუითა ACm, ტყუითა M. მკუიდრნი ACMm. 18 იყუნეს Cm, იყვნეს + კაცნი Cm. მკუირცხნი A, მკუირცხლნი Cm, მკჳრცხნი MQ. და - AMQ. მჴნენიცა] მჴედარნიცა Cm. 19 თუით M, თჳით C. მცხეთი C. გაემართოდიან Cm] გაღმართ ევნებოდიან MQ. სომხითის Qm. 19-20 აბოცისსა MQ. 20 ჰკირთებდეს] ჰკრთებოდეს MQ, ჰკრთებოდის Cm. ქართუელნი MQ. და ოვსნი - Cm.

1 წამოემართა MQ. ყოველთა MQ, ˜ ყოვლითა ძალითა მისითა C. არტაბან MQ, არტარშან C. ˜ სომეხთა მეფე C. ˜ არტაშან მეფე ყოვლითა ძალითა მისითა m. სომეხთა - m. სპაჲსპეტი Q] + მისი Cm.2 ბავრიტიანი MQ. განამაგრეს Cm. 2-3 და მოირთეს ... ქალაქნი - MQ. 4 და - Cm. მოვიდნეს m. თვე C, თუQ Q. 5 იყოის M, იყუის C. ბუნბერაზთა m. 6 შესჭირდათ Cm. ქართუელთა M. და2 - Cm. მვიდობა M. და3 - CQm. 6-7 აღუთქუეს მორჩილებაჲ და - mC. აღუთქუჱს Q. მორჩილება M. 7 არღარა] არა Cm. ძიებად Cm. სისხლისაჲ mC. ზღუარისა M, ზღვრისაჲ C. სომეხთ Q. 8 ქმნეს ფიცი] მაშინ იქმნნა (იქმნა m) საფიცი Cm. აღთქმა M, აღთქმაჲ CQm. დაიმონა Q. იგინი - Cm. 10 ამასა m. რაჲოდენნიმე Q. და - m. 11 იქმნეს MQm. და] რამეთუ Cm. ბრძოლა MCm. 12 და] მაშინ Cm. მას შინა - Cm. მარჯუჱ Q, მარჯვე Cm. ქართუელთა AM. კირთება Cm. 13 იყუნეს AMCm. 15 ვითარცა] ვითარ MCQm. ქართუელთა M. და2 - MQ. სომხითისა MQ. არტაშან] არტაბ M, არტაშ Q. 16 შემოკრიბნა Cm. და1 - MQ. მისცა MQ. თუისსა M] მისსა A. ზარნეს A, ზარენას M. 17 წარმოგზავნა AMCQm. ქართუელთა M. და ოვსთა - ACm. 18 ქუეყანასაჲ Q. ჯავახეთისასა + და Cm. ეწყუნეს MQCm. 19 დასძლივეს M, დასძლიეს Q, სძლეს A. + ზარენს A, სძლუეს M, სძლიეს + ზარენს ACm. ქართველთა და ოვსთა და - ACm, ქართუელთა M. აოტეს] უტევს MQ. ძე სომეხთა მეფისაჲ - ACm. სომეხთ Q, მეფისა MQ. და3 - Cm. მოსრნეს Cm. 20 სპანი Cm. მისი] მისნი C, მისი - m. სდეუნეს m. საზღურამდე ACm, საზღუართამდე M, საზღვართამდე Q. სომხითისასა Q. 20-21 ქუეყანასა პარხრისასა, რომელ არს ტაო - MCQm. 21 ზარენ ძე მეფისა - Cm, ზარენ - ACm. მიეწივნეს ზარენს, ძესა მეფისასა და - mQ. მის - MQ. 22 პირსა ACm, პირს C. სახელ-ედების] ჰქვიან Cm. რქუიან A, ˜ რქუიან ცელი ACm. უკმოიყუანეს MCm.

1 ოვსთაჲ Cm. ნებევდა A. ნებვიდა M. მოკულა MCm] + მის A. სისხლისათუის A, სისხლთათჳს MQ, სისხლისათვის Cm. მათასა M, მათითასა Q. 2 ქართუელთა M. დაიცუეს M. ცოცხლებითა Q. ძიებისათუის AM, ძიებისათვის Cm. საზღუართა M. 3 პყრობილად] პატიმრად Cm. დარალანისასა A, დარიალასსა M, დარიელასა Cm, დარიალჲსსა Q. და - QA. და ვერ] ვიდრე M. ...ხთა A. სომეხთა + ძე მეფისა Cm. რამეთუ] ხოლო MQ. იქმნნეს] იყუნეს CmQ, ˜ იყუნეს უცალო Cm. იქმნეს M. 4 სპარსთაგ... A. 5 მაშინ] ხოლო Cm. ბივრიტია ... A, ბავრიტიანი MQ. და + ორნი Cm. არტვაზ C. 6 ტიგრინი M, ტიგრანი Q. სომხითიანითა MQ. მეფე ... A. ქართლის M, ...თა A, ˜ მეფეთა ქართლისათა Cm. უბძანეს Cm. ქუეყ ... A, ქუეყანათა MCQm. 7 მათთა MQ. შელტოლვაჲ MQCm. ციხე Cm. და1 - mC. მთეულეთა A, მთიულეთა MQ. და2 - A. განამაგრეს Cm, გაამაგრნეს A. 8 ხოლო - ACm. თრიალეთს + და Cm. აღდგეს] აღადგინეს MQ. 8-9 მოციქული M. და - MQ. 9 დააზავნეს A. ქართუელთა M. შეპყრობით A. უთქუეს M. 10 ვითარმედ - ACm. უკეთუ CAMQm. ვინმე] ვინ A. თქუენ ზედა - ACm. 11 გებრძოდეს A, გებრძოდესთ C, გჳბრძოდესთ m, ებრძოდეს M, ებრძოდის Q. ჩვენ C] + იგი MQ. ჩუენითა1 - MQ. ჩვენითა2 C. 12 გექმნეთ] თანადაგიდგეთ ACm] შემწე შექმნნეთ] + და გიშველოთ Cm, გიშუელოთა A. და უკუეთუ კუალად მიღმართ ვისმე ჰბრძოდით (ჰბრძოდეთ MQ)] და თუ ვისმე მიღმა (მიღმართ C) (ბრძოდეთ A) ჰბრძოდეთ ACm. 13 ჭურვილი Cm. ...წეოდეთ A, შეგეწეოდეთ MQ] + თქუენ (თქვენ m) Cm. 13-14 და ვქმნეთ ქალაქსა ამას ჩუენსა ქართველთასა (ქართუელთასა M)] და ესეცა უქმნეს ქალაქსა ჩუენსა A. და ესეცა აღუთქუეს ქართველთა, ვითარმედ ქალაქსა ჩუენსა დრამაჲ, არტაშან მეფისა ხატითა დავსცეთო Cm. დრამა A, დრამაჲ] და-ძმა M, და-ძმაჲ Q. 14 არტაბან M, არტაშინ Q. ხატითა + დავსცეთ A. 15 და1] ხოლო ACm. ამისთუის A, ამისთვის Cm, ამისთუისცა M. ˜ სომეხთა უკმოსცეს ACm. საზღუარი M. 16 და მოთისა A. იქმნეს AMQm, იქმნნეს - C. ˜ მოყუარე იქმნნეს m. ქართუელნი M. 17 და1 - ACm. ერთობით] ერთად A, ერთგან Cm. ბრძოდეს AM. მტერთა + მათთა Cm.

1 და1] ხოლო Cm. არზოკ A, აზუკ MQ. არმაზაელი A, ამაზერ MQ. 2 უკუე (უკუჱ Q) მოიხუნეს MQ. საზღუარნი M. ქართლისანი] ქართულისანი M. 1-2 და აღესრულნეს ... ქართლისანი] ხოლო მეფეთა ქართლისათა ესხნეს ძენი, არმაზელსა ესუა ძე, რომელსა ეწოდებოდა სახელად ამზასპ ... C. 3 ამაზასპ] ამზაპ A, ამაზსა M. შიდაქალაქსა] შინაქართლსა AMQ. დეროკ] დერკუ MQ. 4 ქუველი A. ქუელი M. 5 შიდა ქალაქსა] შიდა ქართლს A, შინა ქართლს MQ. მირდაატ A. 6 ხოლო - A. ორ-ორნი] ორნი A, ოროლნი MQ. იყუნეს AM. 6-7 და მტერობასა ვისსამე ზედა] ერთგან მოყუარენი ვისმე და ერთგან მტერნი ვისმე A. 7 ქართუელმან M, ქართველმან + მეფემან m. მოიყუანა Mm. 8 წუევნითა M. წევნითა Q. სპარსთა თანა M, სპარსთთა Q. ექმნნეს A, იქმნა MQ. ფარსმან m. ქუველსა A, ქუელსა M. 9 არმაზელსა MQm. არმაზელისაჲ და მოხადა მირდატ - A. და + განიზრახა მუხთლად სიკუდილი ფარსმან ქუელისაჲ. და დღესა მოხადა m. მირდატ + მეფემან m. და მოხადა - MQ. შინა - Am. თუისსა AM. ფარსმან ქველსა - A. ქუელისა M. ˜ ფარსმან ქველსა სახლთა თჳსსა m. მეჯლისად m.

C30v

და აღესრულნეს აზორკ და არმაზელ ... მტერობასა ვისსამე ზედა. || ხოლო მეფეთა ქართლისათა ესხნეს ძენი არმაზელსა, უსუა (უსვა მ) ძე, რომელსა ეწოდებოდა სახელად ამზასპ. | და მეფესა აზოკს ესუა (ესვა მ) ძე სახელითა დეროკ.

და შემდგომად ამისსა რაოდენთამე წელიწადთა აღესრულნეს ესე მეფენი ქართლისანი არმაზელ და აზორკ, ნუგეშინის-ცემულნი დიდად, რამეთუ სიმჴნითა და სიქუელითა მათითა უკმოიხვნეს საზღვარნი ქართლისანი, ჯავახეთი და არტანი, ქალაქი წუნდა და ციხე დემოთისა. ესე ყოველნი უკმოიხვნეს სომეხთა მეფისაგან, რომელნი წაჰმდა (წახუმოდა) მამათა მათთა მეფეთა ფარსმანსა (ფარსმანს) და კაოსსა სომეხთა მეფის იარვანდისაგან. და შემდგომად არმაზელ და აზორკ მეფისა მეფობდეს ძენი მათნი, მცხეთით ამაზასპ (ამზასპ) ძე არმაზელ მეფისაჲ და არმაზით დეროკ - ძე აზორკ მეფისაჲ.

C31r

| ხოლო* მეფობდეს ქართლს ესე ამზასპ (ამზას m) და დეროკ მშვიდობით და უშფოთველად. ესხნეს ძენი. მეფეს ამაზასპს ესუა ძე, რომელსა ეწოდებოდა სახელად მირდატ.

და მეფესა დეროკს ესუა ძე სახელით ფარსმან ქველი. და შემდგომად ჟამთა რაოდენთამე მოკუდეს მეფე ამზასპ და დეროკ. მათ წილ მეფე იქმნეს შიდა ქალაქსა მირდატ, ძე ამზასპ მეფისა და არმაზით ფარსმან ქველი, ძე დეროკ მეფისა.

ხოლო** ამათ ფარსმან ქველისა და მირდატის მეფობამდე ყოველი იყუნეს მოყრობასა (მოყურობასა C) ზედა, ერთგან მოყუარენი ვისნიმე და ერთგან მტერნი ვისნიმე m.

___________________________________

* მეათოთხმეტე მეფენი შიდა ქალაქსა ამზასპ, ძე არმაზელ მეფისა და არმაზით დეროკ, ძე აზორკ მეფისა არშაკუნიანი Cm.

** მეათხუთმეტე მეფენი შიდა ქალაქსა მირდატ - m, ძე ამაზასპ (არმაზელ m) მეფისა და არმაზით ფარსმან ქველი - m, ძე დეროკ (+ აზორკ m) მეფისა არშაკუნიანნი m.

1 რომელი-ესე აუწყა] უთხრა Am. აუწყაჲ Q. ფარსმან m, ფარსმანს + ქველსა არმაზელსა m. 1-2 განაკრძალა ... მივიდა] და არა მივიდა A. განკრძალა Mm, განჰკრძალაჲ Q. ხოლო იგი - m. არღარა m. 2 მივიდა + ხოლო m. 3 მიერიდგან M. იქმნეს Am, იქმნა MQ. იგინი - Am, იგი MQ. მტერ ურთიერთას და - A. 4 და1 - A. კაცი - MQ. ურვილი] ჭურვილი MQ. მოსისხლე A, მესისხლე] მისი სახელი MQ. ხოლო - MQ. ქუელი M, ქუQლი Q, ქველი + იყო m. 5 კაცი კეთილი და უხუად მიმნიჭებელი და შემნდობელი A. ˜ ქუელი უხუად მიმნიჭებელი და კაცი კეთილი და შემანდობელი (შემნდობელი Q) MQ. ˜ კაცი კეთილი და უხუად მიმნიჭებელი m, კაცი1 - Q. ასაკითა QA, ასაკით M, ჰასაკითა + იყო m. შუჱნიერი Q. ტანითა + შუენიერი M. ტანით m. 6 მჴნე + და MQ. და2 - A. შემმართებელი] მიმართებელი MQ. 7 და - M. ყოველთა A, ყოველთავე Q. გარდაცუალებულ M. 8 იყუნეს AM. რომლისათჳსცა - A. რომლისათჳსცა] თუისსა M. ˜ ესე უყუარდა A. ქართუელთა A. 9 მესისხლოობისა MQ. მისისათუის M. 10 ქუელსა MQ. და1 - A. სპარსეთად A. 11 ხოლო - A. მაშინ - A. სპასპეტი] სპარსეთი A. ქუელისაჲ Cm, ქველისა Q, ქველი] ქუელი AMCm. 12 ფარნაზ A. ესე ფარნავაზ - A. ძუძუსმტე ACQm, ძუძუისმტე M, ˜ ძუძუსმტე იყო ესე ფარნავაზ Cm. იყო - A] + ესე Cm. ფარსმან] ფარნავაზ Cm] + ფარსმანის Cm. ქველისაჲ - ACm, ქუელისი M, ქველისი Q. ფარსმან ქველისაჲ] ფარსმანისი Cm. და1 + მისანდობელი Am. 13 შიდა ქალაქსა] ქართლსა A, შიგა ქართლსა M, შიგა ქალაქსა Q, შიდა ქალაქს C] + რომელ არს მცხეთა m. მირდატისასა Cm. და - AMQ. იყუის m. 14 ფარსმან + ქველი Cm. განაგებდის + ყოველსა Cm. მათსა] მისსა A, თჳსსა Cm. 15 გამოიყუანა MCm. და - Cm. მომართა AMCmQ. 16 შემოკრიბნა] შეკრიბნა MQ. სომხითით] სამხრეთით M. მიეგებაჲ Q. 17 და1 - ACm. ბუმბარეზთა A. 17-18 გამოჩნდეს Q. 18 მუმბარეზი A, ბუმბერაზნი C, ბუმბერეზნი m. შორის + რომელსა ვერ ებრძოდიან მუმბარეზნი (ბუმბერაზნი Cm) ქართლისანი Am. მძლედ ბუმბერეზთა ზედა - ACm. ქართლისა და სომხითისათა - ACm. ქართლისათა MQ. სომხისანი Cm. 19 განვიდეს MQ. თუით A, თჳით M. ˜ მეფე ფარსმან A, ფარსამან Cm. ესრეთ - ACm.

1 ხოლო] მას ბრძოლასა შინა ACm. ფარსმან + მეფემან A. ჩუიდმეტი A, აჩვიდმეტი M, ათჩვიდმეტი Cm, აჩუიდმეტი Q. მუმბარეზი A, ბუმბერაზნი C, ბუმბარეზნი m. სპარსნი Cm. სპასმეტმა M] + მისმან Cm. 2 ფარნავაზ - A. ˜ ოცდასამი ბუბერაზი Cm. 3 მაშინ] ხოლო Cm. სახელი A, სახელითა m. ჯუანშერ] ჯონბერი A, ჯუმბერ M, ჯუნბერ Q. 4 ჴელით C. და - ACm. მან] ამან AmC. ბრძოლა AMCmQ] + თავ ... A. თავის-თავ Cm. ფარსამანს Cm. ფარსამან Cm. ქუველი A, ქუელი MCm, ქუჱლი Q. 5 აღისახნეს A. ორთავე - m. ორთავე] ორნივე C. და2 - A. 6 ურთიერთას] ...მანერთსა A, ურთიერთსა m. და1 - m. ˜ ჴრმლითა ბრძოლა A, ბრძოლად Cm. და2 ჟამი] რამეთუ Cm, და ჟამი] ჴმა A. 7 ქუხილისასა AMCmQ. და ტეხისასა - A, ტეხასა MQ. აჯობაჲ Q. და მოკლა - A. მოაქცია A. მოიქცა Cm. მის m. 8 და - A. ჴმაჲ Q. უყო Q. დიდითა] მაღლითა ACm] + და ჰქუა M. და ჰქვა m. ლომნო + და m. მძჳნვარენო] ბრძუინვალენო A, მძუინვარენო M, მძვინვარენო Q. ცხოვარნი] ცხრანი MQ. დასეტყუილნი AMCm, დასეტყვილნი Q. 9 ˜ სომეხნი და გართველნი A, ქართუელნი M. სპარსთა] მათ M. აოტეს mC. მოსწყუიდნეს AMC. ამოსწყვიტეს m. 10 ტყუჱ Q, ყუნეს AM, ტყუე C, ყუეს mC. ურიცხვნი C, ურიცხნი Q. ˜ წარვიდა (მირტად C) მირდატ CAQ, მირდატ] ˜ მეოტი M, მეოტ m. მირდატ + მეოტი QC, მირდატ + მეფე A. 11 და] ხოლო Cm. მეორეს M. მირდატი m, მირტადატ C. სპითა + მეტად Cm. 11-12 ფარსამან Cm. ქუელმან CMQ] - A. შემოკრიბნა AQC. სპანი თჳსნი] ქართველნი მჴედარნი A. სპანი თჳსნი - Cm. 12 ქუჱთნი Q. და1 - AQ. დადგა - A. დადგაჲ Q. მცხეთა A. 13 ყუეს Cm. მირდატისა A. ოდენი CQm. დადგაჲ Q. ჯაჭოს M. ჯაჭვს m. 14 ეგრეთვე Q] - mC. ˜ დღეთა ყოველთა A. იბრძოდა A. იბრძოლიან C. ბუმბერეზნი - A. ბუმბერაზნი C. ბუნბარაზნი m. ˜ მას ბრძოლასა A. მას - m. მას] ამას Cm. ˜ ამას ბრძოლასა Cm. ˜ ფარსმან მოკლა A. ˜ ფარსამან მეფემან მოკლა mC. მოკლაჲ Q. მეფემან - A. 15 თავის-თავითა ACm. თუისისათა M. ˜ მუმბარეზი თორმეტი A. თორმეტი Cm. ბუნბერაზი m. ბუბერაზი C. სპასპეტმა C. სპასპეტმან + მისმან Cm. ხოლო ... ათექუსმეტი - A. ფარნავაზ + მოკლა C. ათექვსმეტი ბუნბერაზი m. ათექუსმეტი + ბუმბერაზი C. 16 მაშინ + ფარსმან მეფემან ACmQ. სიფიცხითა AQmC. გულისათა AQ. გულისა Cm. თჳსისაჲთა] მისისათა Cm. ფარსმან მეფემან ქველმან - ACmQ. განახა] განასხ ... A. 17 სიმრავლე სპარსთაჲ - A. სპარსთაჲ] სპათა Mm. სპარსთა QC. გავიდა Cm. თუისითა AM. მისითა m. თჳსთა] მისითა Cm. დაესხა + თავსა სპარსთა მათ mC.

1 სუჱმან Q. მოსწყუიდნა m, მოსწყო A. მოწყუიდა M. ურიცხუნი A. ურიცხი M. 2 მეოტი - m. 3 ამიერითგან A. მიერიდგან M. განითქუაჲ Q + ჰამბავი და m. ქუელისა Mm. და] ხოლო m. 3-4 ფარნავაზისა m. და1 + მიერითგან m. და1 - A. 4 ქართლისა - A. ˜ სომხითისა და ქართლისათა m. უწყო m. 5 ვერა ოდეს A. ვინ - A. წინააღუდგეს Am. წინაჲ აღუდგაჲ Q. ფარსმან ქველსა] სპარსნი A. ქველსა - A. ქუელსა M. 6 განგება m. ყუეს M. სიმარჯუით m. სიმარჯუჱ Q. ესე] და A. რამეთუ - A. მიიყუანეს M. მზუარეული A. მზარეული MQm. 7 აღუთქუჱს Q. რქუეს A. ჰქუეს m + ესრეთ კუალად m. შეიწყნარე MQ. ფარსმანს m. ქუელისა - m. ქუელსა A. ქუელისა M. ქუჱლისა Q. 8 შენ - Am. სასიკუდინე] საკლავი A. და - m. და ... მას და ჩაურთე საჭმელისა მისსა და შეაჭამე Am. მას - m. 9 ხოლო - A. წარვიდა MQ. მზუარეული A. ეგრე Cm. ემცნო] უთხრეს ACm. მათ - ACm. 10 ესრეთ - ACm. ˜ მეფე (ფარსამან m) ფარსმან Cm. მეფე - Q. ქუელი MQ] - ACm. და1 - A. ტყუება Cm. 11 ˜ ქართველთა ზედა ACm. ქართუელთა M. წარჩინებულთაგან Am. გლახაკთამდე ACmQ. გლახადმდე M. 12 და1 - ACm. იტყებდენ m. ყოველნი - A. ˜ თავთა მათთა ყოველნი Cm. თჳსთა] მათთა A. თუისთა M] + და A. შინა - ACm. და დაბნებთა] უბანთა და დაბათა A. დაბანებთა m. და2 - Cm. 12-13 რამეთუ - ACm. დასხდიან Am. დასხნან M. გლოვისანი] გროვისანი M. და1 - Cm. 13 აჴსენებდიან ACm. იხსენებდიან M. ˜ სიმჴნესა და სიქუელესა ACm. 14 სიშუნიჱსსა Q, სიმშუენიერესა Cm. ქუელისასა MCm, ქუჱლისასა Q. და3 - Q. იტყ... A, იტყოდიან Cm. ესრედ M. 15 ჩუენდა] ჩვენდა Cm. ჩუენ A. რამეთუ - A. მოგუძინა Cm. მოგიძივნა MQ. მოგჳძინა - A. სიკუდილმან] ჩუენ სუემან A, სუემან Cm. ბოროტმან - Cm. ჩვენი Cm. რომლისაგან] რომლისა მიერ A. 16 ვიყუენით MCm. მონებისაგან] მონისაგან Q. მტერისა m. იგი - ACm. კაცთა ACm. მგრძნებავთა] გრძნეულთაგან A, მგრძნობელთაგან Cm, მგრძნებელთა Q. 17 მივეცენით + ჩუენ A. ჩვენ Cm. წარტყუენად M, წარტყუჱნვად Q. ˜ უცხოთა ნათესავთა A. უცხოთა] ურიცხუთა MQ. 18 გამოვიდნეს m. თანა] თან Cm. და2 - ACQ. 19 ფარსმანისა Cm. თჳთ] თუით AM, თვით Cm. 20 არმაზისი M, არმზისი Q.

1 ˜ სპასპეტმა (ფარნაზ m) ფარნავაზ Cm. წარიყუანა Mm, წარიყვანაჲ Q. მეფისა - QACm. მეფისა + ქუელისა M. ფარსმანისი] ფარსმან ქუელისა AmQ. ფარსამან C. 2 და - A. მეფისაჲ Q. ˜ ცოლი იყო A. იგი - ACm. ფარსამანისი Cm. 3 დაიპყრა A. ერისთავმან] ერმან A. მეგრნი A. აგნეს] დადგეს ACm, ეგნეს MQ. 4 ერთგულობასა ACm. ერდგულებასავე M, ერთგულობასავე Q. ფარსმანისსა M. 5 ხოლო - ACm. შინა - ACm. მოყუარედ A. იქმნნეს] იყუნეს ACm, იქმნეს MQm. ურთიერთას - A. 6 ძალი საბერძნეთით - MQ. საბერძნეთით] ბერძენთაგან A. წარმოემართა ACm. 7 მეგრელნი მიერთნეს - A. ქართველთა მიერთნეს მეგრელნი Cm. ქართველთა ეშუელნეს მეგრნი A. შეკრბაჲ Q. დიდი] ურიცხუი A. შეკრბა სიმრავლე დიდი] შეკრბეს სპანი ურიცხუნი Cm. 8 სპარსთამან - M. სპარსეთით Am. 9 და1 - Cm. ჩავიდეს Cm. შიდა] შიგა AMQ. ქართლსა m. მოეგებნეს CmQ. 9-10 ˜ სპარსნი და ქართველნი ACm. ქართუელნი M. 10 ჰრქუიან M, ჰქუიან Cm. ლიახუი AMC, ლიახვი m. 11 ადგილსაჲ Q. ეწოდების] ჰრქუიან A, ჰქუიან Cm. რეჴაა A. და - ACm. მოსწყუჱდა Q, ამოსწყდა m. ორგნითვე] ორთაგანვე AM. ირიცხუინი A, ურიცხვი MCm. იძლინეს A. 12 ქართუელნი M] + და A. მოკლეს + მეფე Cm. სპარსეთისა Cm. მათნი + თექუსმეტი A. და3 - A. დასუჱს Q. 13 მეფედ - Cm. ქუელისა MCm] + მეფედ Cm. სახელით ადამი] რომელსა ერქუა (+ სახელად Cm) ადამი ACm. ადამი + მეათექუსმეტე მეფე ადამი, ძე ფარსმან ქუელისა არშაკუნიანი (არშაკიანნი m) Cm. და იმეფა რაჲ სამ წელ ... ამაზასპ] და სამ წელ ოდენ მეფობდა და მოკუდა მეფე ადამი. და დაუტევა ძე წლისა ერთისა ყრმაჲ, რომელსა ეწოდებოდა სახელად ფარსმან. და ვიდრე აღიზრდებოდა ყრმაჲ ფარსმან, მეფობდა მის წილ მამის დედა მისი, ცოლი ფარსმან ქუელისა, რომელსა ერქუა სახელად ღადან. და ვითარ აღიზარდა ძის წული ფარსმან ქუელისა და ძე ადამისა, სახელითა ფარსმანვე, დაჯდა თვით მეფედ.

მეათშჳიდმეტე მეფე ფარსმან, ძე ადამისი, არშაკუნიანი (არშაკიანნი m). ხოლო მეფობდა ესე ფარსმან ყოველსა ქართლსა ზედა. და ესვა ძე და უწოდა სახელად ამზაპ. და შემდგომად ამისსა მოკუდა მეფე ფარსმან და მეფედ იქმნა მის წილ ძე მისი, რომელსა ეწოდებოდა სახელად ამზაპ (ამზასპ m).

მეათვრამეტე მეფე ამზასპ, ძე ფარსმანისი არშაკუნიანი (არშაკიანნი m) Cm. 14 და იმეფა რაჲ სამ წელ] სამ წელ ოდენ მეფობდა A. იმეფა რომელი სამ წელ Q. რაჲ - M. და2 - A. ერთისა წლისა] წელიწდისა (წელიწადისა Q) ერთისა AQ. ყრმა AMQ. 15 აღიზრდებოდა MQ. იგი] ფარსმან Cm. დედაჲ] მის წილ მამის დედა Cm. ადამისი] ამისი MQ. ცოლი ფარსმან ქველისაჲ (ქუელისა Q) სახელით ღადანა] რომელსა სახელი ერქუა ღადან ჩუიდმეტი A. ქველისა A. ქველისა + სახელით ფარსმანვე. თურამეტი. და შემდგომად მისსა მეფობდა A.

1 მეფე იქმნა ამაზასპ - A. ამაზასპ - MQ. 2 და მეფობდა იგი - A. მისა] ამისსა M. ˜ და შემდგომად მისსა A. მეფე იქმნა] მეფობდა A. 3 და] ხოლო Cm] - A. ესე ამაზასპ - A. ამზასპ Cm + იყო Cm. ძლიერი + და Am. და2 - ACm. მიმსგავსებული] მსგავსებით A, მსგავსი Cm. 4 ქველისა A, ქველისავე M, ქუელისა Cm. და - ACm. შინა - ACm. გარდამოვიდეს] გამოვიდეს A, გარდმოვიდნეს m. ˜ სპანი დიდნი AMCmQ. 4-5 დოლეთისასა M, დავლეთისასა m. 5 ხოლო - ACm. ცნა M.] იგრძნა ACm. ამზასპ ACm. მეფემან გარდამოსლვაჲ ოვსთაჲ - A. გარდამოსულვა M, გარამოსლვა Q, მოსლვა Cm. გარდამოსლვამდე] გამოსლვადმდე A, გარდმოვლამდე m, გარდამოვლამდე C. 6 მთისა] მათისა ACmM. 7 და1 - ACm. რა M] - ACm. იგი] და ACm. ოვსნი + და ACm. ლიახვსა Qm. განსუჱნებად Q. და2 - A. 8 არსად Cm. გავიდოდა Cm. რამეთ... A. შემუსურვად M. მოსრულ] გამოსრულ A, გარდამოსულ C, გარდმოსვლ m. იყუნეს AMCm. 9 ˜ ამზასპ მოუწოდა Cm. ამ... A. ამაზასპ + მეფემან Q. ერისთავთა] ევათა M. ქართლისათა - Cm. და - A. ერისთავნი] ევანი M. 10 აღმოსავლეთისა A, აღმოსავლისანი MC, აღმოსავლეთისანი mQ, ერისთავი] ე˜ვი MQ. ერისთავი - MQ. და ერისთავი - MQ. და - ACm. სამშვილდისა M] + ერისთავი A. 11 სპასპეტისანი] სპარსეთისანი ACm + და ACm. მოსლვადმდე (მოსულადმდე M)] მოვიდოდეს A, მოვიდეს Cm. დასავლეთისა - ACm. ერისთავისა] ერისთავნი ACm. ევანი M] + მოვიდეს ოვსნი A. 12 ჩრდილოთ Am, ჩრდილოთა C, ჩრდილოს Q. მუხრანი Am. 13 ამზასპ ACm. მცხეთისანი] ქალაქისანი Cm. ლაშქართა Cm. 14 სიმრავლე - Cm. ქუჱთთა Q. 15 რომელნი - ACm. განვიდოდეს] გამავალი ლაშქარი ქუეითი იყო ოცდაათი ათასი ყოვლადვე A. მეომრად განვიდოდეს...] განმავალი ქუეითი მეომარი იყო ოცდაათი ათასი ყოვლადვე Cm. ქუჱთი Q. და - A. სხუაჲ - ACm. 16 რომელ ACm. ჰყუა M, ჰყუანდა Cm. მჴედარი + იყო Cm. 17 და - A. გავიდა Cm] + ამსა A] + მჴედარი და Cm. ამზასპ ACm. ქუჱთნი Q. იგი - A. არგუსა Q. 18 კართა A. განვიდა + ამზასპ A. ჰრქ...ან A, ჰქუიან Mm, ქვიან C. 19 და აღიღო] იპყრა ACm. ქუჱთნი Q. რომელ A. დაედგინნეს] დაეყენნეს ACm. მათ - ACm.

1 და1 - A. და] ხოლო Cm. იწყო Cm. მუმბარეზთა A, ბუბერაზთა C, ბუნბერაზთა m. ˜ ბუმბერეზთა ბრძოლა Cm. ბრძოლა Cm. და2 - ACm. ამზასპ ACm. მშუილდითა A, მშვილდითა MCmQ. და3 - A. ბრძოლად] სრ...ლად A, სროლა Cm. 2 ფიცხლითა A. ეზომ] უზომოდ C. უზომოს m. შორით] ...ორს A, შორს Q, შორის Cm. დაჰმართებითა Q. 3 მდგომთა - Cm. შეიტყუებოდა M, შეიტყუჱბოდა Q. ინახვებოდა A, ინახოდა MCm. თუ] ანუ A. 4 მშუილდი A, მშვილდი MCm, მშჳილდი Q. მან] მუნ ACm. კრის Q. ვერ] არა Cm. დაუდგნის ACmQ. საჭურვლისამან m. 5 დღეს + შინა ACm. ˜ ამზასპ მოკლა A. თავისთავით] - მუმბარეზი A. ˜ ამზასპ თავისთავითა მოკლა Cm. მოკლა + მუმბარეზი A. ბუბერაზი C, ბუნბერაზი m. თხუთმეტი AQCm. რჩეული - Cm. სხუაჲთაცა Q. 6 მუმბერეზთა A, ბუბერაზთა C, ბუნბერაზთა m. ამზასპისათა Am, ამაზასპისათა M, ამზასპისთა C. მრავალნი - ACm. დადვა A, დასდვა Cm. 7 ვნება AM, ვნებაჲ - Cm, ვნებაჲ] წყლულება Cm. 8 დღესა + შინა A. შემოვიდა] მოვიდა A] + ამზასპ A. ˜ ქალაქად მჴედრითა A + სპითა A. ˜ ქალაქად ამზასპ მჴედრითა სპითა Cm. ქუჱთნი Q. დგეს] დადგეს მუნვე A. 8-9 ადგილსა A. 9 თჳსსა] ზედა ACm, თუისსა M. ˜ მას ღამესა A. რომელთა Cm. 10 თანა] თან Cm. 11 განთენდა + კუალად A. განვიდა + კუალად Cm. შემდგომად - ACm. ˜ მუნვე ამზასპ ACm. 12 ოვსთაგან] ოვსთა Q. სახელით ხუანხუა] რომელსა ერქუა სახელი (სახელად Cm) ხანხუა (ხუანხუა C) AmC. ურჩეულესი სპათაგან ოვსთაჲსა] იგი გამორჩეული იყო სპათა შორის ოვსთასა AmC. ჰოვსთასა Q, ოვსთასა M. 12-13 აღიზახნეს] აღიზრახნეს C. 13 ურთიერთსა Am. პირველსა A. მისულასა AM, მისვლასა Cm. მოსლვასა Q. სცა] ჰკრა A, სცნა M. ამზასპ A] - mC. და3 - m. 14 განავლო AM, განვლო QmC. ზურგთა Cm. იგი] სხუანიცა m. აღმოჰჴადა M. ჴმალი m. სხუაჲთაცა Q, სხვათაცა Cm. ბუბერაზთა C. ბუნბერაზთა m] + ჴრმლითა A. 15 მოკლნა m. მოკლნა + ორნი ACm. სხვანიცა Cm. შემოიქცა და - A. შეიქცა Cm. შევიდა Cm. და1 - mC. და3... შინა] ხოლო ქუეთნი (ქუჱთნი Q) განვიდეს მუნვე კართა ზედა A. ქუეითნი] ქუელნი M. 16 მასვე] მას AMm. მჴედარნი + ამზასპ Cm. ხოლო - Cm. ხოლო] და A. განიზრახეს A, განეზრახა MQ. 16-17 დასხმა ოვსთა - MQ. 17 ოვსთა + ზედა Cm. და1 - A. გავიდა Cm. დაესხაჲ Q] + ჟამსა განთიადისასა Cm. ოვსთა - AmC. განთენების A, განთიადსა M. ქუჱითითა Q] + და A. 18 სძლია] ძალითა AmC] + თვისითა C. მისითა m. და, იოტა Q, იოტა M.

_______________________________________

* A-ში სხვა ხელით მიწერილია: „ძე მისნი ყადანდი“. შემდეგ გადაუშლიათ.

1 და1] ხოლო m] - A. სომხითით + ამზასპ Cm. შეკრიბნა A. 2 გარდავიდა] განვიდა A. და2 - A. მოტყუჱნა Q. 3 გამარჯუებული M, გამარჯუჱბული Q. ˜ გამარჯუებული შინა Cm. 4 და - A. ამისსა AMmC, ამისსაჲ Q. შეექმნა A, შეიქმნა QM, შექნა m. მესისხლებად M. მოსწყუიდნა AMC, მოსწყუეტა m. 5 მრავალი m. და1 - A. ამისთუის AM. მოიძულეს MQmC. ქართლისამან] ქართველისამან Q. იქმნა A] + ამზასპ mC. 6 იგი] ამზასპ Cm. შეიყუარნა] შეიყარა m. 7 განდგეს] აღდგეს MQ. ერისთავნი2] ერისთავი m. 8 ერთი კლარჯეთისაჲ] - MQ. წონდისა A. წუნდისა MQ, წუნდის m. ესენი] ესე AMQ. 9 ითხოვეს] სთხოვეს C. ძე მისი მეფედ] სომეხთა მეფისა ძე A. ამზასპისი ACm.10 მრავლითა] მისითა A. მოირთო] მოირთნა C. 11 საბერძნეთით A, საბერძნეთითაცა Mm. ოვსთაცაჲ Q. სიხარულითა AMm. 12 ˜ მათი ამზასპ AC. გარდამოვლეს] გამოვლეს A, გარდმოვლეს m. თაკუჱრისა Q, თაკუეთისა M. 13 მეგრელთასა] ეგრისათა A, მეგრისათა MQ, მეგრელისათა m. 14 ამზასპ ACm. სპანი] სპარსნი MmC. შემოკრიბნა A. ქართუელნიცა M. 15 ოვსთ C. მეგრელთა] მეგრთა AQ, მეგრელთ C. გარდმოვლეს m. 16 იგინი + ერთად A. ერისთავნი] ევანი M. ქართლისა m. ˜ ესე ყოველნი მივიდეს A. 18 ამზასპ ACm. მიეგება A, მოეგებაჲ Q. იგი - A. ჴევსა A. იპოვა] პოვა M, პოაჲ Q, პოვა Cm. ეგოდენთა Cm] + მათ AmC. 19 შინა - MQ. და1 - AmC. და2 - CAm. მეგრთა AQ. ქართუელთა M] + შორის Qm. მარტომბრძოლი m. 20 ამზსპისი ACm. ამაზასპისი არამედ ეწყვნეს - MQ. ეწყუენეს m. ერთერთას M, ერთ არს Q. იგი - A. და ქმნა MQ. იძლივა Cm. 21 ამზასპ AC, ამზასპნი m. ივლტოდა] იძლია AM. მისი + და A. დაიპყრეს ქართლი და - Cm] + ცხრამეტსა A. და მოკლეს ამაზასპ და მოსრეს სპაჲ მისი - A. მოკლეს + მეფე Cm. მისი + და დაიპყრეს ყოველი ესე ქართლი Cm. და2 - A.

1 თჳსი] მისი A, თუისი M. ˜ ქართლისა მეფედ A. ქართლს Q, ქართლად m. სახელით რევ] რომელსა სახელი ერქუა რევ A. ქართლად + დისწული ამზასპ მეფისა, რომელსა ერქუა სახელად რევ Cm. 1-2 ამზასპისი A] + მეათცხრამეტე მეფე რევ, დისწული ამზასპ (ამაზასპ m) მეფისა არშაკუნიანი Cm. 3 და] ხოლო Cm] - A. ამან + მეფემან Cm. რევ - A. მოიყუანა M. საბერძნეთით] ბერძენთა A. ლოღოთეთისა AMm, ლოღოთელისა Q. სახელითა m. 4 ამან] მან A. სეფელია - ACm. მოიღო] მოიტა... A, მოიყვანა m, მოიხუნა CMQ. აფროდისტოს A, აფროდიდოს M, აფროდისტოს Q. ზედა - A. 5 მცხეთისასა + და უშვა ძე და უწოდა სახელით ვაჩე, ხოლო Cm. 6 ˜ მეფე რევ Cm. მოწყალეა A. 7 სმენი A. მისდა - A, მისდა] მცირედ რამე A, მცირე რაჲმე Cm. უფლისაჲ Q, უფლის Cm. ჩვენისა C, ჩუენი m. იესო AQ, იესოს MmC. 9 და - A. მან] ამან ACm] + მეფემან რევ Cm. მეფობასა] მეფემან m. შინა - m. უტევა] აკრიბა A. ქართლს A. ˜ კლვა ყრმათა A. კლვა - MQ. 9-10 რომელსა-იგი ... მიმართ - A. რომელსა-იგი] რომელსა-იგინი Cm. 10 ამისსა MCmQ. შესწირევდიან A, შესწირვიდენ Cm] + კერპთა A. ყრმათა + ვიდრე იყო იგი მეფედ, არღარავინ კლვიდა ყრმათა კერპთა (თუის A) მიმართ ACm. 11 ცხოვარსა A, ცხურისა MCmQ. ზროხასა A, ზროხისა Q. განუწესა + კერპთათვის Cm] + და Q. ამისთუისცა A. ამისთუის M. უწოდა Q. მას - ACm. რევა Q. მართალი - Q. მართალი + იყო A. 11-12 და მოკუდა რევ - Q. და + მეფობდა ესე რევ კეთილად ყოველსა ქართლსა ზედა მშვიდობით და უშფოთველად აღასრულა ცხოვრება მისი Cm. მოკუდა + ოცსა A. 12 ˜ მეფე რევ Cm. მეფე იქმნა ძე მისი ვაჩე - A. იქმნა + მის წილ Cm. ვაჩე + მეოცე მეფე ვაჩე, ძე მეფისა რევისა არშაკუნიანი. 13 და მეფობდა ესე ვაჩე ყოველსა ქართლსა შინა და ესვა ძე და უწოდა სახელად ბაკურ Cm. 11-15 და მოკუდა რევ და ... ასფაგურ] და შემდგომად ამისსა მეფობდა ძე მისი ვაჩე. ოცდავორსა. და შემდგომად ვაჩესსა მეფობდა ძე ვაჩესი ბაკურ ოცდაორსა და შემდგომად ბაკურისსა მეფობდა ძე A. ბაკურისი მიდრატ ოცდასამსა. და შემდგომად მიდრატისა მეფობდა ძე მისი ასფაგურ A. ამისსა + მოკუდა მეფე ვაჩე და დაჯდა მეფედ ძე მისი, რომელსა ეწოდებოდა სახელად ბაკურ. მეოცდაერთე მეფე ბაკურ - ძე მეფის ვაჩესი არშაკუნიანი. ხოლო იმეფა ამან ბაკურ მეფემან ყოველსა ქართლსა შინა მშვიდობით. და უვნებელად, ვითარცა მამამან მისმან - ვაჩემა. და ჰყუანდა ძე, რომელსა ეწოდებოდა სახელად მირდატ. და შემდგომად ამისსა მოკუდა მეფე ბაკურ. და მეფე იქმნა მის წილ ძე მისი მირდატ. მეოცდაორე მეფე მირდატ - ძე ბაკურ მეფისა არშაკუნიანი. და დაჯდა მეფედ ესე მირდატ და დაიპყრა ყოველი ესე ქართლი, ვითარცა მამამან მისმან ბაკურ. და ესუა ძე და უწოდა სახელად ასფაგურ. და შემდგომად ამისსა მოკუდა მეფე მირდატ (შემდგომად ... მირდატ - m.). დაჯდა მეფედ ძე მისი, რომელსა ეწოდებოდა სახელად ასფაგურ. მეოცდასამე მეფე ასფაგურ - ძე მირდატ მეფისა არშაკუნიანი Cm. და1 - A. ამისსა CMQ] ვაჩესსა A. მეფე იქმნა] მეფობდა A. 14 ბაკურისსა AM. მიდრატ A. 15 მიდრატისა A. ასფაგორ MQ.

1 და - M. ასფაგურ - A. ხოლო - A. 2 ქართლსა m] - A. იყუნეს Mm. კერპთმსახურნი ACm. აფსაგურ A. იყო + აფსაგურ A. 3 უნკანასკნელ A. 4 და - A. ამის] მის Cm. ზე] ძე M. ქასერ MQ. ანუშარვან AMQ. 5 აჟაღანიანი QM. 7 ხოლო] მაშინ A. კოსაროს1 რომელსა სახელი ერქუა კოსარუო. ამან A. კასრო1-2 M. 8 ასფაგორ M. და2 - A. ამან + ამან A. მან M. 9 ასფაგორ M. განახუნის A. გამოიყუანნეს M, გამოიყვანნეს Q, გამოიყუანის Cm. 10 კოსარო AC, კასრო MQ, კოსრო m. მეფესა MQ, მეფესთანა Cm. სომეხთაჲსა] - AmC. პირველსა A. შესულასა AM, შესვლასა C. 11 რა M] - A, რაჲ] მეფე m, სპარსთა Q, ქასრე C. მეფესა სპარსთასა და A. სპარსთაჲ + და C. 11-14 იგი და მოსრეს ... ფარნავაზიანნი] ამათ მიერითგან ვერა ოდეს წინა აღუდგა და განამრავლეს შესულა სპარსეთად წარტყუენვად A. 11 სპა MQ. 11-12 კასრო MQ. კოსაროს ... მათითა - mC. 12 ვერღარაჲ Cm, ვერარაჲ Q. წინაჲაღუდგაჲ Q. სპარსთა CMmQ. 13 შესლუა M. სპარსეთს Cm. ტყუჱნვაჲ Q, ტყუევნა Cm. ხოლო + ამიერითგან Cm. 14 ფარნავაზიანნი + და სომეხთ მეფის ძენი Cm. 15 თავი მეოთხე. შემოსულა სპარსთა ქართლს. მეფობა მირიანისი ქასრეს ძისა A. ქ. თავი. სხვა შემოსულა სპარსთა ქართლად. მეფობა მირიანის ქასრეს ძისა C. ქართლისა შესულა (შესლვა m) სპარსთა და მეფობა მირიანისი Mm*.16 ქართლისა შესლვაჲ სპარსთა და მეფობაჲ მირიანისი Q. 17 ხოლო - AC. აოტეს C. და - A. ქართუელთა M. ჩრდილოს Q] ქართლოს M. ნათესავი MQm. 18 აოჴრებაჲ m. მისი] სპარსეთისა A. ვერღარაოდეს] ვერაოდეს C. ვერარაჲ Q] + ოდეს Q. წინა აღუდგაჲ Q. 19 ˜ მეფე სპარსთა AC. სპარსთ m. სპარსთამან + მწუხარებითა შეპყრობილმან + სავსემან მწუხარებითა AC. შეპყრობილმან - A. მოუწოდა - m.

____________________________________

* მინაწერი: „ღმერთო, აკურთხე დედოფალი მარიამ დღეთა შინა სიგრძისა მისისათა, ამინ“.