ნივთი

1.  

   1. მასალა, უფორმო მატერია, ქვემდებარე, სუბსტრატი – ὕλη ἡ – [არისტოტელი] არსებასა სამად იტყჳს: პირველად იტყჳს ნივთსა წინამდებარესა, რომელი თავით თჳსით არა არს, ხოლო აქუს ძალი შექმნისა მიმართ (ნემეს., პეტრ., 2; 36.14-16);ნივთი ყოფასა მიჰმადლებს თითოეულსა, ხოლო სახე – რომელობასა და ეგევითარობასა (ამონ., ტარიჭ., 82.13); საქმეთა და შეძლებათა ღმრთისათა უმცირეს არს ნივთი (ბას., ექუს., გ. ათ., 16,19-20); რამეთუ არსებაჲ ვიდრემე ქუედმდებარე არს, ვითარცა ნივთი საქმეთაჲ (დამასკ., დიალ., 1,4, არს.); მათ ოთხთა ასოთა მიმართ და ამათ ნივთისა მიმართ და სახისა (ამონ., ტარიჭ., 31,27); ვითარ უკუეთუ ვინ ერთსა მოქმედებასა ცეცხლისასა ნივთისა თანა და თჳნიერ ნივთისა ჩუენებად მნებავმან თქუას, ვითარმედ ცეცხლი თჳნიერ ნივთისაცა და ნივთისა თანა წუავს (მქს., პიროს., გელ., 45,26) // ვითარცა-იგი თქუას ვინ, თუ ერთი არს საქმჱ ცეცხლისა ნივთისა თანაცა და თჳნიერ ნივთისა, რამეთუ ცეცხლი შეშისაცა თანა და უშეშოდცა შემწუველ არს (მქს., პიროს., ეფთ., 15,9); რომელნიმე ნივთთა სიჴშოჲსა მიმართ მიივლტოდეს და ოთხთა ამათ აგებულებათა სოფლისათა აჩემეს მიზეზი ყოველთა დაბადებისაჲ (ბას., ექუს., გ. ათ., 3, 1-2); კაცი ... შორის მდგომარე არს გონებისა და ნივთისა (დამასკ., ორთა ნებ., არს., S-1463 131r); არსებითად შესმენილთაგანნი ... არ განიყოფვიან ურთიერთას სახითა, არამედ ნივთითა (ამონ., ტარიჭ., 48,37); ჴელოვნებანი და ზედმიწევნულობანი სიტყუათაებრ ვიდრემე არაჲთ განიყოფებიან ურთიერთას ხოლო ნივთისაებრ იცვალებიან (ამონ., ტარიჭ., 8,20); ვითარ ქმნას რაჲმე ნივთმან, რომელსა არცა თუ ქმნად რასმე შემძლებელობაჲ ანუ თავს-მდებელობაჲ რაჲსაჲმე ძალ-უც თავით თჳსით? (არეოპ., საღმრ., ეფრ., 4.28); ამას თანა კუალად ვითარ იყოს ნივთი ბოროტ? (არეოპ., საღმრ., ეფრ., 4.28); ხოლო უკუეთუ საჭირო-ყოფად იტყჳან ნივთსა, ვითარცა აღმავსებელსა ყოვლისა სოფლისა სავსებისასა, ვითარ ბოროტ იყოს ნივთი (არეოპ., საღმრ., ეფრ., 4.28); ვინაჲ არს ნივთი ესე? (ნოს.,პასუხ. ექუს., გ. ათ., II, 2); არღარავინ არს, რომელიმცა შეიწრდებოდა და გამოიკულევდა ნივთისათჳს (ნოს.,პასუხ. ექუს., გ. ათ., II, 3); პირუტყუთა უკუე ცხოველთათჳს გინა უსულოთა ნივთთათჳს მოკლებისათჳს სიტყჳსაგან და გრძნობისა საკუთრებით ვიტყჳთ (არეოპ., ზეც., ეფრ., 2.4); ვითარ დაულტოლველითა ფერჴითა ვიდოდა [მაცხოვარი] დაუპყრობელსა მას და ნოტიასა არსებასა მწყურნებისასა მქონებელი იგი ჴორციელსა სიზრქესა და ნივთისა სიმძიმესა (არეოპ., საღმრ., ეფრ., 2.9); არა ნივთისაგან არს სულთა შინა სიბოროტე, არამედ უწესოჲსა და ბრალეულად აღძრვისაგან (არეოპ., საღმრ., ეფრ., 4.28); არა დავაყენებ გონებასა ნივთთა შინა და ფერთა (თტე., მრწ., თეოფ., 16, Jer. 23, 341v) // (მიქ., მრწ., ეფთ., 16, Jer. 151, 86v);
   
   2. ნეოპლატ. სუბსტრატი, ქვემდებარე, მასალა, უფორმო მატერია – ἡ ὕλη – უკუეთუ ამათგან გარეგან იყოს ნივთი, თავით თჳსით ურომელო არს და უსახო (არეოპ., ეფრ., საღმრ., 4.28); ნივთი ერთისა მიერ წარმოიჩინა, ხოლო თჳთ თჳს-შორის უნაწილო არს გუართაგან (პრ., კავშ., პეტრ., 72; 46.10-11); ნივთი ქუედმდებარე არს ყოველთა და ყოველთა მიზეზისა მიერცა წარმოიყენა (პრ., კავშ., პეტრ., 72; 46.13-14);

   ნივთთ-შორისნი საბლარდნელნი (ქიტონთანი) – χιτώνων ἐνυλοτέρων – მატერიალური საფარველი – ყოველი ნაწილებითისა სულისა ოქიმაჲ შთავალს უკუე დაძინებითა (=შეძენით) ნივთთ-შორისთა საბლარდნელთა ქიტონთაჲთა, და კუალად თჳს შეკრბების სული განყრითა ყოველთა ნივთთ-შორისთაჲთა და თჳს თჳსისა გუარისადმი აღრბენითა მსგავსად მჴმარებელისა სულისა (პრ., კავშ., პეტრ., 209; 125.5-8);

   ნივთი უზრქესი – παχύτερα ὕλη ἡ – [შარავანდედნი მზისა] მიეფინოს რაჲ უზრქესთა ნივთთა, უმცირესიღა აქუს თჳსთა მიმცემლობათა საჩინოებაჲ (არეოპ., ზეც., ეფრ., 13.3);

   ნივთი უპირატესი – πρώτη ὕλη ἡ – განფენაჲ ესე შარავანდედთა მზისათაჲ უპირატესთა უკუე ნივთთა მიმართ და ყოვლისასა უშუენიერესთა ადვილ მისაცემლობით მიიწევის და მათ გამო უსაჩინოესად გამოაბრწყინვებს თჳსთა კამკამებათა (არეოპ., ზეც., ეფრ., 13.3); – τὸ ὑποκείμενον – სუბსტრატი – რომელი უჩინო იქმნების პირველ განხრწნისა მისისა, რომლისადა შემთხუეულ იყოს და თჳნიერ დაჴსნისა ნივთისა მის (დამასკ., დიალ., 6,1, ეფრ.); არა ერთსახედ უწყით თჳთოეულისა ნივთისა სიპოხე, რომლისა მიერ სრულ-იქმნების ნივთი იგი (ნოს.,პასუხ. ექუს., გ. ათ., VI, 22);

   ნივთი წინამდებარე – მათვე სხუათა და სხუათა სახელთა არა ერთი აქუნ ნივთი წინამდებარე (დამასკ., დიალ., 20,1, ეფრ.) // შდრ. რამეთუ ამათ ორთავე სახელთა ერთი საქმე აქუს წინამდებარე (დამასკ., დიალ., 20,1, არს.); – ὕπαρξις ἡ – მარტივად მდებარესა ნივთსა არსებად უწოდენ (დამასკ., დიალ., 13,3, ეფრ.) // შდრ. მარტივად ყოფასა ოდენ უწოდეს არსებად (დამასკ., დიალ., 13,3,არს.);

2. მატერიის შემადგენელი ნაწილი, ოთხი ელემენტი, სტიქია – στοιχεῖον τό
    

   და არცა რაოდენ ყოველი ყოველსა შინა არს: ე.ი. არს ცეცხლი ქუეყანასა შინა და ჰაერი წყალთა შინა და სხუაჲ მრავალი რომელიმე რომელსა შინა და არარაჲ არს ნივთთაგანი, რომელი არს საცნობელთა ქუეშე შეურევნელ სხვსა (ბას., ექუს., უძვ., ანონ., 44, 10-13) // არარაჲ თქუას ნივთთა მათთჳს ცეცხლისა, წყლისა და ჰაერისა (ბას., ექუს., გ. ათ., 9, 18); ჩუენ ყოველთავე კაცთა არსებასა სულისაგან სიტყჳერისა და საცნაურისა და ნივთთა ურთიერთას შემოკრებისა, რომელ არიან ჴორცნი, ყოვლადბრძნისა დამბადებელისა მიერ შემტკიცებაჲ ჰხუდომიეს (ანასტ. სინ., არს., I, 168-170); ურთიერთას შეერთებასა და შეზავებასა ნივთთასა შეურევნელად და განუწვალებელად ჰმარხავს (არეოპ., საღმრ., ეფრ., 8.5); და ესე არა თუ ქუეყანისათჳს ოდენ ესრეთ არს, არამედ სხუათაცა ნივთთათჳს, რამეთუ თითოეულსა მათგანსა აქუს თჳსაგანი ვითარებაჲ, რომლითა საცნაურ არს სხჳსაგან (ბას., ექუს., უძვ., ანონ., 59, 33-35); ყოველნივე ნივთნი ურთიერთარს შერეულ იყვნეს (ნოს., პასუხ. ექუს., გ. ათ., VII, 7); არღარა კელობდეს გულისსიტყუანი ჩუენი ურთიერთარს შეზავებისათჳს ნივთთაჲსა (ნოს., პასუხ. ექუს., გ. ათ., VII, 7); ანუ არა გრძნობადთა ამათ ნივთთა არსებასაცა შინა ვხედავთა ამას (არეოპ., საეკლ., ეფრ., 5.I.4); უსულოთა ნივთთა ერთგულებითსა მორჩილებასა ... მოგჳთხრობს ეკლესიასტე (ეკლსტ., გელ., 19. II); რაჟამს შეიზავნეს ჴორცნი ოთხთა ნივთთაგან, ოთხნი ჰქონან რომელობანი (დამასკ., ორთა ნებ., არს., S1463, 131r); სათანადო არს ცნობად, ვითარმედ ოთხნი ნივთნი არიან: ქუეყანაჲ ჴმელი და გრილი, წყალი გრილი და ნოტიაჲ, ჰაერი მჴურვალე და ნოტიაჲ, ცეცხლი მჴურვალე და ჴმელი (დამასკ., გარდ., 114, არს.); ყოველი ჴორციელთა გუამი ოთხთა ნივთთაგან შეზავებულ არს, ხოლო სხუათა ცხოველთა გუამნი ოთხთა ბალღამთაგან არიან (დამასკ., გარდ., 113, ეფრ.) // ყოველი სხეული ოთხთთა ნივთთაგან შეიმზადების, ხოლო სხეულნი ცხოველთანი – ოთხთა ბალღამთაგან (დამასკ., გარდ., 113, არს.); ჰაერი არს ნივთი წულილი, ნოტიაჲ და ჴმელი, ცეცხლისასა უკუე უმძიმესი (დამასკ., გარდ., 96, არს.); რაოდენობაჲ იგი არსებასა შეუთქს, ვითარ-იგი არიან ნივთნი: ქუეყანაჲ და ცეცხლი, რომელნი ესე არსებისა მიმართ აღიწევიან (დამასკ., დიალ., 38,17, ეფრ.); თუ ვითარ იქმნა ოთხთა ურთიერთას წინააღმდგომთა და მბრძოლთა მარტივთა ნივთთა შეკრებაჲ და შეერთებაჲ შესამტკიცებელად კაცობრივისა ბუნებისა (ეკლსტ., გელ., 256); ხოლო რომელთამე ნივთნი, ქუეყანაჲ, წყალნი ... (ნაზ., ჰომ., 28.14, ტბელ.); არს უკუე უსუბუქესი და უზეაღმავალესი ნივთთაჲ ცეცხლი (დამასკ., გარდ., 82, არს.); პირველად უძრავნი ესე სადმე ნივთნი, ცაჲ და ქუეყანაჲ წარჴდენ (თეოფ. ბულ., მარკ., ჭიმჭ., S 404, 127II);

3. მატერიალური ნაწილაკი – ὅγκος ὁ
    

   წულილთა მათ ნივთთა მიერ უგრძნობლად შემატებაჲ იქმნების (ნოს., პასუხ. ექუს., გ. ათ., VI, 15); – μόριον τό – წულილთა მათ და უჩინოთა ნივთთა ჰაერისათა შეეზავა (ნოს., პასუხ. ექუს., გ. ათ., V, 19); – ὥν ὁ – თჳთოეული ნივთთაგანი თჳსისა აგებულებისა მიმართ მიმზიდველ არს (ნოს.,პასუხ. ექუს., გ. ათ., VI, 1); – φύσις ἡ – და ყოველნივე ნივთნი ურთიერთარს შერეულ იყვნეს (ნოს.,პასუხ. ექუს., გ. ათ., II, 11)

   Source: ძველქართულ-ძველბერძნული ფილოსოფიურ-თეოლოგიური ტერმინოლოგიის დოკუმენტირებული ლექსიკონი = Old georgian-greek documented dictionary of philosophical-theological terminology: (მასალები) / [ქართველოლ., ჰუმანიტ. და სოც. მეცნ. ფონდი რუსთაველის ფონდი; პროექტის ავტ. და სამეცნ. ხელმძღვ. დამანა მელიქიშვილი; პ/მგ რედ. ანა ხარანაული, ბერძნ. ტექსტის რედ.: ლევან გიგინეიშვილი, ვიქტორია ჯუღელი]. - I-ლი გამოც.. - თბ.: ბაკურ სულაკაურის გამ-ბა, 2010. - 29სმ.