მოსახლეობა სტაბილური

მოსახლეობის თეორიული მოდელი შობადობისა და მოკვდაობის დროში უცვლელი ასაკობრივი ინტენსივობითა და მოსახლეობის ასაკობრივი სტრუქტურით. მოსახლეობა სტაბილური იგულისხმება ჩაკეტილად, ე.ი. არ განიცდის მიგრაციული პროცესების გავლენას.

დემოგრაფიული ანალიზისას სტაბილური მოსახლეობის მოდელის გამოყენება ეფუძნება სამ თვისებას:

1) სტაბილურ მოსახლეობას ახასიათებს დროში უცვლელი მოსახლეობის ბუნებრივი მატების კოეფიციენტი. მაშასადამე, მისი რაოდენობის ცვალებადობა აღიწერება დროის ექსპონენციალური ფუნქციით, ხოლო მოსახლეობა სტაბილური წარმოადგენს ექსპონენციალური მოსახლეობის კერძო შემთხვევას;

2) შობადობის ყოველ რეჟიმს და ამოწყდომის რიგითობას შეესაბამება ერთადერთი მოსახლეობა სტაბილური მხოლოდ მისთვის დამახასიათებელი მოსახლეობის აღწარმოების რეჟიმით;

3) მოსახლეობას, რომელშიც დროის რომელიმე მომენტიდან უცვლელი რჩება შობადობის რეჟიმი და ამოწყდომის რიგითობა, თანდათან სტაბილიზირდება ასაკობრივი სტრუქტურაც. ეს თვისება ცნობილია ერგოდიულობის სახელით, ხოლო მოსახლეობა კი ხდება – ასიმპტოტური.

მოსახლეობა სტაბილური მოდელი გამოიყენება:

1) მოსახლეობის აღწარმოების რეჟიმის ინტეგრალურ მახასიათებელთა გაანგარიშებისათვის, მაგ., ისეთისათვის როგორიცაა კოეფიციენტი მოსახლეობის ბუნებრივი მატებისა ჭეშმარიტი და სხვა;

2) ერთი მხრივ, შობადობის რეჟიმისა და ამოწყდომის რიგითობის ურთიერთგავლენის და, მეორე მხრივ, მოსახლეობის ასაკობრივი სტრუქტურის ანალიზისათვის;

3) დემოგრაფიულ გაანგარიშებათა და პროგნოზირებისათვის, როდესაც სტატისტიკური მონაცემები მოსახლეობის შესახებ სანდო არ არის;

4) მოსახლეობის ბუნებრივი მატების სხვადასხვა ჰიპოთეზისას მოსახლეობის აღწარმოების კანონზომიერებათა ანალიზისათვის;

5) სხვა დემოგრაფიული და ეკონომიკური მოდელების შემადგენელ ნაწილად.

სტაბილური მოსახლეობის მოდელის საშუალებით დემოგრაფიული ვითარების ანალიზს საფუძვლად უდევს პროექცია მოსახლეობის აღწარმოების მომავალ თავისებურებებზე დროის რომელიმე პერიოდში იმ დაშვებით, რომ შობადობისა და მოკვდაობის ასაკობრივი ინტენსივობები უცვლელი დარჩება და რომელიმე პერიოდის შემდეგ მოსახლეობა გახდება სტაბილური.

სტაბილური მოსახლეობის მოდელები შეიძლება იყოს როგორც უწყვეტი, ისევე დისკრეტული.

მოსახლეობის ექსპონენციალური ზრდის იდეა როგორც სტაბილური მოსახლეობის საფუძველი პირველად გამოთქმულ იქნა ინგლისელი მ. ჰეილის მიერ 1677 წელს. სტაბილური მოსახლეობის თეორიის დამუშავების დასასრულად მიჩნეულია 1907 წელი, ხოლო მის ავტორად ითელება ა. ლოტკა. 1911 წელს ვ. ბორტკევიჩის მიერ საბოლოო სახით იქნა მოცემული ექსპონენციალური მოსახლეობის თეორია. ამ მიმართულებით ბოლო დროის ნაშრომებიდან აღსანიშნავია ჟ. ბურჟუა-პიშას მიერ განვითარებული ნაწილობრივ სტაბილური მოსახლეობის თეორია (1971 წ.).