ფრანც ბოპი

გერმანელი ენათმეცნიერი. ბერლინის უნივერსიტეტის პროფესორი, პრუსიის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი ფრანც ბოპი – (გერ. Franz Bopp)  დაიბადა 1791 წლის 14 სექტემბერს ქალაქ მაინცში. მაინცის რესპუბლიკაში პოლიტიკურმა არეულობამ მისი მშობლები იძუელბული გახადა გადასულიყვნენ მაინცის მთავარეპისკოპოსის მეორე რეზიდენციაში. იქ მან ლიცეუმში ლიბერალური განათლება მიიღო და კარლ იოზეფ იერონიმუს ვინდიშმანმა მისი ყურადღება აღმოსავლეთის ენებსა და ლიტერატურაზე გაამახვილა.  გარდა ამისა, კარლ ვილჰელმ ფრიდრიხ ფონ შლეგელის წიგნმა „ინდიელების სიტყვისა და სიბრძნის შესახებ“, (ჰაიდელბერგი, 1808), ძლიერი გავლენა მოხდინა გერმანელი ფილოსოფოსებისა და ისტორიკოსების გონებაზე და გააღვივა ბოპის ინტერესი ინდუსების წმინდა ენის მიმართ.

     1812 წელს, ბავარიის მთავრობის ხარჯებით, ის პარიზში გაემგზავრა, რათა სანსკრიტის შესწავლას აქტიურადშედგომოდა. იქ მას ისეთ გამოჩენილ ადამიანებთან ჰქონდა ურთიერთობა, როგორებიც იყვნენ ანტუან-ლეონარ დე შეზი (მისი მთავარი მასწავლებელი), სილვესტრ დე სასი, ლუი მატიე ლანგლესი და, უპირველეს ყოვლისა, ალექსანდრე ჰამილტონი (1762–1824), ამავე სახელწოდების ამერიკელი სახელმწიფო მოღვაწის ბიძაშვილი, რომელმაც სანსკრიტი ინდოეთში ყოფნისას გაიცნო და ლანგლესთან ერთად საიმპერატორო ბიბლიოთეკის სანსკრიტული ხელნაწერების აღწერითი კატალოგი შექმნა.

    პარიზში სწავლის წლების დროს, 1816 გამოქვეყნდა მისი პირველი შრომა: „სანსკრიტის უღვლილების სისტემის შესახებ ბერძნულ, ლათინურ, სპარსულ და გერმანულ ენებთან შედარებით“, რომელმაც ინდოევროპულ ენათა ნათესაობის კვლევას ჩაუყარა საფუძველი. ეს არის ინდოევროპულ ენათა შედარებითი  გრამატიკის  შედგენის პირველი ცდა. მის სამტომიან ნაშრომში: „შედარებითი გრამატიკა სანსკრიტის, ზენდის, სომხურის, ბერძნულის, ლათინურის, ლიტვურის, ძველი სლავურის, გუთურისა და გერმანულისა“ ფუნდამენტური სახე ეძლევა ინდოევროპულ ენათა კვლევის საქმეს.  პირველი გამოცემა გამოვიდა 1833–1852, ხოლო მეორე, მთლიანად გადამუშავებული - 1857-1861 წლებში. მესამე გამოცემა – 1868–1871 წლებში. მართალია, ბოპს ინდოევროპულ ენათა ნათესაობის დასამტკიცებლად ბგერათ შესატყვისობები არ დაუდგენია, მაგრამ მისი ანალიზი ძირითადად ემყარებოდა მასალას, რომელიც შემდეგ სხვა მკვლევრებმა გამოიყენეს მათ დასადგენად.

      გეტინგენში ხანმოკლე ცხოვრების შემდეგ, ბოპი, ჰუმბოლდტის რეკომენდაციით, 1821 წელს ბერლინის უნივერსიტეტში სანსკრიტისა და შედარებითი გრამატიკის კათედრაზე დაინიშნა, რომელსაც სიცოცხლის ბოლომდე იკავებდა. მომდევნო წელს ის ასევე სამეფო პრუსიის აკადემიის წევრი გახდა.

  1827 წელს მან გამოაქვეყნა თავისი „სანსკრიტული ენის დეტალური სისტემა“, რომელზეც 1821 წლიდან მუშაობდა.

      ბოპის ნაშრომი განაგრძობდა გაფართოებას და გაღრმავებას, რასაც მოწმობს მისი მონოგრაფიები ტევტონურ ენებში ხმოვანთა სისტემის შესახებ (1836), კელტურ ენებზე (1839), ძველ პრუსიულ (1853) და ალბანურ ენებზე (Über das Albanesisches in sein kinship relations, ვენა, 1854), სანსკრიტისა და ბერძნულის აქცენტის შესახებ (1854), მალაიურ-პოლინეზიურისა და ინდოევროპული ენების ურთიერთობის შესახებ (1840) და კავკასიურ ენებზე (1846). ბოლო ორ ნაშრომში მისი გენიალურობის იმპულსმა ის არასწორ გზაზე დააყენა. ის პირველი ფილოლოგია, რომელმაც ალბანური ენა ინდოევროპული ენის ცალკე შტოდ წარმოაჩინა.

       ბოპი 1855 წელს ამერიკის ხელოვნებისა და მეცნიერების აკადემიის უცხოელ საპატიო წევრად აირჩიეს, ხოლო 1863 წელს ამერიკის ფილოსოფიური საზოგადოების საერთაშორისო წევრად.

     ბოპმა გამოთქვა აზრი ქართველურ ენათა ინდოევროპულ ენებთან ნათესაობის შესახებაც. ქართული, სვანური, მეგრული და ლაზური ენების შესახებ ბოპი მსჯელობს მ. ბროსეს, გ. როზენის და ი. კლაპროთის შრომების საფუძველზე. იგი კრიტიკულად ეკიდება სომხური ენის მეშვეობით ქართულის ინდოევროპულთან დაკავშირების ცდებს, რადგან თვლის, რომ თანხვედრის შემთხვევაში ჩვეულებრივ სესხებასთან გვაქვს საქმე. თავად ქართველურ ენათა მონაცემებს სანსკრიტს უდარებს. ამ კვლევის შედეგები წარმოდგენილი აქვს შრომაში, რომელიც წაიკითხა ბერლინის მეცნიერებათა აკადემიის სხდომაზე (1842), შემდეგ კი დაიბეჭდა მისი ნაშრომი სათაურით: „,ქართულის შესახებ ენათა ნათესაობის თვალსაზრისით“.

     ბერძნული და სანსკრიტული აქცენტური სისტემების მისეული შედარება, მრავალი თანამედროვეს თვალშიც კი, წარუმატებელი აღმოჩნდა. ასევე წარუმატებელი აღმოჩნდა მისი მცდელობები, დაემტკიცებინა, რომ მალაიური და პოლინეზიური ენები ინდოევროპულ ენათა ოჯახს მიეკუთვნებოდნენ (1840) და რომ ქართულიც ინდოევროპული ენა იყო (1846). ამ წარუმატებლობის მიზეზი სანდო ისტორიული ფონოლოგიის ნაკლებობა იყო. გონივრული კანონების კონცეფცია ბოპის გარდაცვალებიდან მალევე შემუშავდა.

         ფრანც ბოპი გარდაიცვალა 1867 წლის 23 ოქტომბერს, ქალაქ  ბერლინში

წყარო

1. ბოპი ფრანც https://georgianencyclopedia.ge/ka/form/24519

2. Bopp Frnaz https://www.britannica.com/biography/Franz-Bopp