„სერაპიონ ზარზმელის ცხოვრება“

„ცხორებაჲ და მოქალაქობაჲ სერაპიონისი“//„ცხორებაჲ და მოქალაქობაჲ ღმერთ-შემოსილისა ნეტარისა მამისა ჩუენისაჲ სერაპიონისი“ - ნაწარმოებში ასახულია წმ. სერაპიონ ზარზმელის (IX ს.) ღვაწლი სამცხეში სამონასტრო ცხოვრების გაჩაღებასა და ზარზმის მონასტრის მშენებლობის საქმეში. თხზულების ავტორია ბასილი ზარზმელი, რომელსაც წმ. სერაპიონის ცხოვრება უნდა დაეწერა X ს. I ნახევარში (კ. კეკელიძე, ივ. ჯავახიშვილი, ე. თაყაიშვლი, ე. გაბიძაშვილი, ს. ცაიშვილი, ნ. ვაჩნაძე, ე. ჭელიძე). არსებობს, აგრეთვე, განსხვავებული მოსაზრება, რომ „ცხოვრებაში“ მოთხრობილია არა IX – X, არამედ VI – VII სს-ების ამბები და, შესაბამისად, წმ. სერაპიონს უნდა ეცხოვრა VI ს-ის ბოლოს ან VII ს-ის დასაწყისში, ხოლო ცხოვრება დაწერილი უნდა იყოს VII ს-ში (პ. ინგოროყვა, ს. კაკაბაძე, ა. ბოგვერაძე, მ. ჩხარტიშვილი, პ. პეეტერსი, გ. ჩუბინაშვილი, ვ. ბერიძე). მ. ჯანაშვილს ბასილ ზარზმელი VIII ს-ის II მეოთხედის მოღვაწედ ჰყავდა წარმოდგენილი. ს. ჯანაშია და გ. მელიქიშვილი მიიჩნევენ, რომ თხზულება VIII – IX სს-ების ვითარებას ასახავს. როგორც `ცხოვრების~ ტექსტიდან ირკვევა, ბასილი ზარზმაში მოსულა სერაპიონის გარდაცვალების შემდეგ. ცნობები თავისი თხზულების დასაწერად მიუღია თვითმხილველებისა და ოჯახის წევრთა მონათხრობებიდან; საიტერესო მასალები მიუწოდებია გიორგი მაწყვერელს; ასევე, უსარგებლია „წმ. მიქელ პარეხელის ცხოვრებით“, რომლიდანაც ამოღებული უნდა იყოს ცნობები სერაპიონის ზარზმაში წარგზავნის შესახებ (`წმ. მიქელ პარეხელის ცხოვრება~ ამჟამად დაკარგულია. მისი არსებობის შესახებ მხოლოდ `წმ. სერაპიონის ცხორება~ გვატყობინებს).