„როცა მშვიდობიან რევოლუციებს შეუძლებელს ხდიან, მაშინ ძალისმიერი რევოლუციებიც გარდაუვალი ხდება”

ჯონ ფ. კენედი

პროექტის სამუშაო ჯგუფში შედიოდნენ კონფლიქტებისა და მოლაპარაკებების საერთაშორისო კვლევითი ცენტრის თანამშრომლები: გიორგი ხუციშვილი (ჯგუფის ხელმძღვანელი), გიორგი ნიჟარაძე, რუსუდან მშვიდობაძე, თინათინ ღოღელიანი (მკვლევრები), აგრეთვე ზურაბ მხეიძე (მოწვეული მკვლევარი) და დავით ყიფიანი (კონსულტანტი). ხელნაწერის ყველა ნაწილს თავისი ავტორი ჰყავს, ამავე დროს, წიგნის ხუთივე თანაავტორი ერთნაირად იზიარებს პასუხისმგებლობას წიგნის შინაარსზე.

პროფესორმა ზაზა ფირალიშვილმა (თბილისის ი. ჯავახიშვილის სახ. სახელმწიფო უნივერსიტეტი) მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა წიგნის მომზადებაში და ერთ-ერთი ქვეთავიც მას ეკუთვნის, რისთვისაც დიდ მადლობას ვუხდით.

სამუშაო ჯგუფი მადლობას უხდის ყველა იმ ორგანიზაციასა და პირს, რომელთა გარეშეც შეუძლებელი იქნებოდა პროექტის განხორციელება.

განსაკუთრებული მადლობა ჰოლანდიურ ფონდ კორდეიდს - ფინანსური და პარტნიორული მხარდაჭერისათვის, პროექტის სამეთვალყურეო საბჭოს წევრებს: ირინა ხანთაძეს, გიგი თევზაძეს, ალექსანდრე თვალჭრელიძეს, გიორგი მარგველაშვილს, გია ნოდიას, მიხეილ ჩაჩხუნაშვილს და თინა ხიდაშელს კონსტრუქციული თანამშრომლობისა და საქმიანი წინადადებებისათვის.

პროექტში შეტანილი მნიშვნელოვანი წვლილისათვის მადლობას ვუხდით პროექტის კონსულტანტ ფრანსუაზ კომპანიენს (ამსტერდამის უნივერსიტეტი, ნიდერლანდები), აგრეთვე ჰაიკო ნოვაკს (ტიუბინგენის უნივერსიტეტი, გერმანია), მნიშვნელოვანი მასალის მოწოდებისთვის.

მადლობას ვუხდით ყველა გამოკითხულ ექსპერტსა და რესპონდენტს თანამშრომლობისათვის, ყველა ინტერვიუერსა და სტატისტიკოსს, რომლებმაც დაამუშავეს და მოგვაწოდეს კვლევის მასალები, მთარგმნელებსა თუ ტექნიკურ რედაქტირებაში ჩართულ პირებს. რა თქმა უნდა, აღსანიშნავია თავად კონფლიქტებისა და მოლაპარაკებების საერთაშორისო კვლევითი ცენტრის კოლექტივის წვლილი, რომელმაც ძალ-ღონე არ დაზოგა პროექტის წარმატებით განსახორციელებლად.

ეს წიგნი ორწლიანი კოლექტიური შრომის შედეგია. მისი შექმნის იდეა კი იმ დროს გაჩნდა, როდესაც „ვარდების რევოლუციის” გარშემო აჟიოტაჟმა პიკს მიაღწია - 2004 წლის 4 იანვარს მიხეილ სააკაშვილის საქართველოს პრეზიდენტად თითქმის ერთხმად არჩევის შემდეგ. ფენომენი მრავალმხრივ კვლევას მოითხოვდა - როგორც რაოდენობრივი, ისე თვისებრივი მეთოდების გამოყენებით - პოლიტიკური დინამიკის კონტექსტში. იმ დროს უკვე იგრძნობოდა ამგვარი ლიტერატურის აშკარა დეფიციტი. ამავე დროს, მთავარი საკითხი, რაც ჩვენს კვლევით ჯგუფს აინტერესებდა, იყო ის, თუ რა როლი ითამაშა „ვარდების რევოლუციაში” სამოქალაქო საზოგადოებამ - უპირველეს ყოვლისა, არასამთავრობო სექტორმა და დამოუკიდებელმა მასმედიამ. პროექტის მხარდაჭერაში დაინტერესებული ორგანიზაციების ძებნა იმით დასრულდა, რომ ჰოლანდიურმა არასამთავრობო ფონდმა „კორდეიდმა” (რომელიც ადრე „კარიტასის” სახელით იყო ცნობილი) სურვილი გამოთქვა, ქართულ რევოლუციაში სამოქალაქო სექტორის როლის შესახებ ფართომასშტაბიანი გამოკვლევა დაეფინანსებინა. „კორდეიდმა” პროექტისთვის შემოგვთავაზა დასავლეთევროპელი კონსულტანტი, რომელსაც ჰქონდა ანალოგიური პრობლემების კვლევის გამოცდილება. იმავე ფონდის წინადადებით, კვლევითმა ჯგუფმა დააზუსტა საქართველოში სამოქალაქო საზოგადოების იმ პირთა და ორგანიზაციათა წრე, ვისთან ურთიერთობაც კვლევითი ჯგუფისთვის გარკვეულ წარმომადგენლობითობასა თუ გამოკვლევის შედეგების დამაჯერებლობას უზრუნველყოფდა. სწორედ ამის გათვალისწინებით ჩამოყალიბდა სამეთვალყურეო საბჭოს შემადგენლობაც.

დადგინდა დროის ის პერიოდი, რომელიც გამოკვლევაში უნდა ასახულიყო: რევოლუციის განმსაზღვრელი წინა პროცესებიდან იმ მომენტამდე, როდესაც იგი სერიოზულ დაბრკოლებებს წააწყდა. იმ დროისათვის, როცა საპროექტო დოკუმენტაცია და სამუშაო გეგმა უნდა დამტკიცებულიყო, საქართველომ უკვე იზეიმა აჭარის ავტოკრატიული რეჟიმისგან უსისხლოდ გათავისუფლება და ახლა ყველა დაძაბულად ადევნებდა თვალყურს იმას, თუ რა შედეგით დამთავრდებოდა თვითგამოცხადებულ სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკაში მოვლენათა განვითარების მსგავსი ჯაჭვი. რით დასრულდა ეს ყოველივე, მალე გახდა ცნობილი, ამიტომაც გადაწყდა, რომ კვლევის პერიოდი სრულდება 2004 წლის ივნისით, ბათუმი კი დროში უკანასკნელ შესასწავლ შემთხვევად განისაზღვრებოდა.

იმის მიუხედავად, რომ ქვეყანაში რევოლუციის შემდგომი პერიოდი არაერთმნიშვნელოვნად განვითარდა - მრავალი მოლოდინი გაცრუვდა, ზოგიერთი გამართლდა - უფრო დაწვრილებითაა საჭირო, თავად კვლევის მოტივაციაზეც შევჩერდეთ.

ვარშავის ბლოკისა და საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ მსოფლიოს რამდენიმე ათეული ახალი, წარსულში კომუნისტური გამოცდილების მქონე ქვეყანა შეემატა, რომელთა გაცხადებულ პრიორიტეტად - არც მეტი, არც ნაკლები - საბაზრო ეკონომიკასა და დემოკრატიულ ღირებულებებზე აგებული სახელმწიფოების აშენება იქცა. განვლილმა წლებმა აჩვენა, რომ ამ მიზნის მიღწევის გზაზე მოძრაობა არათანაბარია: ზოგმა სუბიექტმა დემოკრატიის აღიარებულ სტანდარტებს მიაღწია და უკვე გახდა კიდეც ავტორიტეტული საერთაშორისო კავშირების სრულუფლებიანი წევრი, ზოგი „აკაკუნებს” ამ კავშირებში, ზოგიც, საუკეთესო შემთხვევაში, ჯერ კიდევ პირველ ნაბიჯებს დგამს. ამასთან, მსგავსებაც შეიმჩნეოდა: არ უნდა იყოს შემთხვევითი, რომ ბევრ პოსტკომუნისტურ ქვეყანაში ხელისუფლების სათავეში, საწყის ეტაპზე მაინც, ყოფილი კომუნისტური ნომენკლატურის წარმომადგენლები აღზევდნენ და უმეტეს შემთხვევაში - ნაციონალისტური ლოზუნგების წყალობით; ზოგ ქვეყანაში ძალაუფლება ჯერაც მათ ხელშია, მაგრამ ცენტრალური ევროპის თითქმის ყველა სახელმწიფოში, ისევე, როგორც ბალტიის ქვეყნებში, ძალაუფლება დასავლური ტიპის ლიბერალურ-დემოკრატიული ორიენტაციის პოლიტიკური ძალების ხელში გადავიდა.

მომხდარი მოვლენების განზოგადების საფუძველზე შეიძლება შემდეგი ვარაუდი გამოითქვას: ტერიტორიულად რაც უფრო ახლოსაა ესა თუ ის ქვეყანა დასავლეთ ევროპასთან და რაც ნაკლები დრო დაჰყო მან კომუნისტური მართვის ქვეშ, მით უფრო ადვილად, კანონიერების დაცვით და ნაკლები ძალადობით მყარდება იქ დემოკრატიული წყობა. გამოთქმულ დებულებას ეხმაურება გავრცელებული მოსაზრება, რომ მოცემული ქვეყნის დემოკრატიულობის დონე პირდაპირ კავშირშია სამოქალაქო საზოგადოების სიძლიერესთან. „ფერადი რევოლუციები” ადასტურებს ამ აზრს; ჯერ კიდევ 2003 წლამდე არაერთხელ აღნიშნულა, რომ საქართველო, უკრაინა და ყირგიზეთი სამოქალაქო სექტორის განვითარების დონით ლიდერობენ თავიანთ რეგიონებში.

ბუნებრივია, დასავლეთის დემოკრატიული თანამეგობრობა პოსტკომუნისტურ სივრცეში დემოკრატიის გავრცელებითაა დაინტერესებული და სოლიდურ სახსრებსაც იღებდა და იღებს ამ პროცესის მხარდასაჭერად; სახსრების მნიშვნელოვანი ნაწილი კი სწორედ სამოქალაქო სექტორის გასამყარებლადაა მიმართული, რასაც საფუძვლად შემდეგი მოსაზრება უდევს: რაც უფრო ძლიერია სამოქალაქო საზოგადოება - მით მეტია დემოკრატიის ხარისხი. შეიძლება ჩავთვალოთ, რომ „ფერადი რევოლუციები”, ერთი მხრივ, გრანტის მიმცემ, მეორე მხრივ, გრანტის მიმღები ორგანიზაციების წინაშე მეტად რთულ შეკითხვას სვამს: რა გავლენას ახდენს ამა თუ იმ არასამთავრობო ორგანიზაციის საქმიანობა მთლიანად საზოგადოებაზე?

ამის თაობაზე არსებული ლიტერატურა (თუნდაც მხოლოდ გოლდსტონის [2001], ფორანის [1997], ჰანთინგტონის [1991], პეიჯისა [1975] თუ ტილის [1973] შრომები რომ მოვიხსენიოთ)¹ მხოლოდ თავად რევოლუციური პროცესების წანამძღვრებს, მახასიათებლებს, განვითარების ფაზებს განიხილავს, ხოლო ზოგი მეცნიერი სულაც აცალკევებს სამოქალაქო საზოგადოების განვითარებას დემოკრატიის ფეხზე დადგომის პროცესისაგან. ძალზე ცოტა თუ აქცევს ყურადღებას ზოგადად სამოქალაქო საზოგადოებისა და მედიის როლს ბოლოდროინდელ რევოლუციურ პროცესებში. გარკვეულწილად, ჩვენი კვლევაც სწორედ ამ სიცარიელის ამოვსების მცდელობაა, ანუ პოსტ საბჭოთა ქვეყნებში სამოქალაქო საზოგადოების შენების ხასიათი „ხალხის ხელისუფლებისა” და „რეჟიმის შეცვლის” კანონზომიერებაზე თანამედროვე გაგებას მივუსადაგოთ. ამ გაგებით, რევოლუციის ცნებასაც, გარკვეულწილად, ახალი განზომილება ემატება წინამდებარე წიგნის მეშვეობით.

ცნებებისა და განსაზღვრებების თაობაზე

საქართველოს ადგილი პოსტსაბჭოთა სივრცეში

1992-93 წლებიდან, როცა ხელისუფლებაში ედუარდ შევარდნაძე მოვიდა, 1997-98 წწ. ჩათვლით, ქვეყნად შედარებითი სტაბილურობისა და წინსვლის პერიოდი იდგა; პირდაპირ ითქვა, რომ საქართველო დასავლური ყაიდის დემოკრატიულ სახელმწიფოდ ქცევას აპირებდა და, კაცმა რომ თქვას, სხვა გზაც არ ჩანდა: საბჭოთა კავშირისა და მთლიანად კომუნისტური ბლოკის დაშლა დემოკრატიული სამყაროს უპირატესობის უტყუარი დასტური იყო. ასე რომ, ნაციონალისტური განწყობილებების მიუხედავად, რამაც ბევრ პოსტ საბჭოთა ქვეყანაში იჩინა თავი, ყოველი მათგანი - სიტყვიერად მაინც - დემოკრატიის პრინციპებისადმი ერთგულებას აცხადებდა. ამას გარდა, ეკონომიკურ ფაქტორსაც უნდა გასწეოდა ანგარიში - ერთიანი საბჭოთა სისტემის რღვევის მერე ნაციონალური ეკონომიკის ფეხზე დაყენება შეუძლებელი იყო დონორი ორგანიზაციებისა თუ მთლიანად დასავლეთის დახმარების გარეშე - იმ პირობით, რაღა თქმა უნდა, თუკი ქვეყანა დემოკრატიულ კურსს გააცხადებდა. ამგვარად, იმ თხუთმეტ სუვერენულ რესპუბლიკას, ყოფილი საბჭოთა კავშირის ტერიტორიაზე რომ აღმოცენდა, დემოკრატიული წყობისათვის აუცილებელი ყველა კომპონენტი ჰქონდა დეკლარირებული - ხელისუფლების დანაწილება, მრავალპარტიული არჩევნები, ადამიანთა უფლებების დაცვა, საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლა, დამოუკიდებელი მედიის დამყოფება და არასამთავრობო სექტორის არსებობა. თუმცა, ისევე, როგორც საბჭოთა დროს, მალევე გამოჩნდა, რომ კონსტიტუციები ერთი იყო და რეალობა - მეორე. გარკვეული კულტურულ-ისტორიული, გეოპოლიტიკური თუ ზოგი სხვა ფაქტორის ზეგავლენით, აქ რეჟიმების მთელი სპექტრი ჩამოყალიბდა - ვთქვათ, თურქმენეთის აბსურდულობამდე მისული ტოტალიტარულით დაწყებული, დასავლეთის სტანდარტული დემოკრატიებით გათავებული - ბალტიის ქვეყნებში.

ისიც სათქმელია, რომ მოვლენათა ამგვარი განვითარების სათავეები ჯერ კიდევ საბჭოთა პერიოდშია საძიებელი. სწორედ ბალტიისპირეთიდან (და, იქნებ, ლენინგრადიდანაც) აღწევდა სსრკ-ში დასავლური ტექნოლოგიები, მატერიალური თუ სულიერი ღირებულებები. მართალია, კორუფცია და ჩრდილოვანი ეკონომიკა აქ მთლად ისე ვერ ლაღობდა, მაგრამ დემოკრატიული სულისკვეთების დისიდენტური მოძრაობა ბალტიის რესპუბლიკებში აშკარად უფრო ძლიერი იყო, ვიდრე სადმე სხვაგან. აი, შუა აზიაში კი ვითარება დიამეტრულად საწინააღმდეგო გახლდათ. ერთი მაგალითი: ვინმე ადილოვი, არაფრით გამორჩეული კოლმეურნეობის თავმჯდომარე, იქ ლამის განუსაზღვრელი უფლებებით იყო აღჭურვილი და საკუთარ ციხესაც კი განაგებდა.²

ამ სპექტრში საქართველოს სადღაც შუალედური ადგილი ეჭირა: აღებ-მიცემობა და ჩრდილოვანი ეკონომიკა, შეიძლება ითქვას, ყვაოდა; „ძალაუფლების დისტანცირება” (ჰოფსტედეს ტერმინია³) ჩვენი შეფასებით, ბევრად მეტი იყო, ვიდრე ბალტიისპირეთში, ოღონდ - ბევრად ნაკლები, ვიდრე შუა აზიის რესპუბლიკებში და ხალხსაც ჯერ კიდევ ახსოვდა 1956 და 1978 წლების სახალხო გამოსვლები. ასევე, არსებობდა რამდენიმე დისიდენტური ჯგუფი, თუმცა, ერთიანად ნაციონალისტური ხედვისა. თანაც, ისიც სათქმელია, რომ ყველაფერი „დასავლური” - მატერიალური, სულიერი თუ იდეოლოგიური პროდუქტიც კი - იმთავითვე მიმზიდველი უჩანდათ „საბჭოთასთან” შედარებით; ანუ, შეიძლება ითქვას, რომ ქართული საზოგადოების გარკვეულ ფენებში ფსიქოლოგიური განწყობა სავსებით მზად იყო დემოკრატიის, როგორც საბოლოო მიზნის აღსაქმელად, თუმც კი პრაქტიკული „ქცევითი ნორმებით” მასთან არცთუ ისე ახლოს იდგა.

ედუარდ შევარდნაძე და პოსტსაბჭოთა ხანა საქართველოში

თავისი ხანგრძლივი კარიერის მანძილზე, შევარდნაძემ არაერთხელ აჩვენა, რამდენად კარგად უღებს ალღოს თანადროულ პოლიტიკურ კონიუნქტურას და 1992 წლიდან დემოკრატიული ინსტიტუტების არსებობის აუცილებლობასაც კარგად ხედავდა. შედეგად, დაიმონდის თქმით,⁴ საქართველოშიც ავტორიტარული და დემოკრატიული ელემენტების შემცველი ერთგვარი ჰიბრიდული რეჟიმი დამყარდა. მისი ავტორიტარიზმი იმაში გამოიხატებოდა, რომ საბჭოთა ნომენკლატურული სისტემის გამოზრდილმა და მასშივე ჩამოყალიბებულმა შევარდნაძემ მისი ლამის ზუსტი ანალოგი შექმნა, რომელიც სახელმწიფო ეკონომიკასა და კერძო ბიზნესს, ნებისმიერ სტრუქტურასა თუ პიროვნებას ერთნაირად იქვემდებარებდა. შედეგად, ბრეჟნევის ხანის მსგავსად, სრულიად უკონტროლო გახდა კორუფცია, ქვეყანა სტაგნაციის მდგომარეობაში გადავიდა, ხელისუფლება სისტემურ კრიზისში მოექცა და, კაცმა რომ თქვას, რევოლუციაც გარდაუვალი გახდა. თუმცა, ისიც სათქმელია, რომ თავად შევარდნაძის რეჟიმი კიდევ კარგა ხანს გაძლებდა, რომ არა ამ კლანური დემოკრატიის ერთი შემადგენელი ნაწილი - დამოუკიდებელი მედია და სამოქალაქო სექტორი.

ძნელი სათქმელია, საბოლოოდ მაინც რამ განაპირობა ის ვითარება, რაც საქართველოში შეიქმნა: იყო ეს სოციალური დაკვეთა („ხელისუფლება იმდენადაა ავტორიტარული, რამდენადაც საზოგადოება აძლევს მას ამის საშუალებას”) თუ თავად შევარდნაძის უუნარობა, სწორად შეეფასებინა მედიისა და სამოქალაქო საზოგადოების პოტენციალი? ყოველ შემთხვევაში, ცხადია - ორივე ზემოხსენებული სეგმენტი მისი ზეგავლენის სფეროდან გამოვიდა. მაგრამ მთავარი, რაც განასხვავებს საქართველოს სხვა პოსტ საბჭოური ქვეყნებისაგან, ისაა, რომ ავტორიტარული და დემოკრატიული შემადგენლების შეფარდება მის ხელისუფლებაში განსხვავებული იყო და ახლაც ასეთად რჩება.

ჩვენს შემთხვევაში, აზრი აქვს ფუნქციონალიზმის გააზრებით - უფრო კონკრეტულად, გაცხადებულ და ფარულ ფუნქციათა კონცეფციით ვიხელმძღვანელოთ.⁵ ამ გაგებით, სოციალური ფუნქცია ისაა, რასაც ესა თუ ის საზოგადოებრივი ინსტიტუტი გაიღებს იმ უფრო ფართო სისტემისათვის, რომლის ნაწილიც თავადაა.⁶ ამ შემთხვევაში გაცხადებული ფუნქცია გაგებულია, როგორც ნათლად გამოკვეთილი და აღიარებული; მაშინ, როცა ფარული ფუნქცია პირიქით - მიჩქმალულია და არაარტიკულირებული. პოსტ საბჭოურ ქვეყნებში დემოკრატიულ ინსტიტუციათა აღიარება, ერთი მხრივ, დემოკრატიული კანონიერებისა და მოქალაქეთა უფლებების დაცვის საყოველთაოდ გაცხადებულ ფუნქციას ემსახურებოდა; თუმცა, ამავე დროს, მას ფარული, ე.წ. ლატენტური ფუნქციაც ეკისრებოდა - რაც, კაცმა რომ თქვას, უფრო მნიშვნელოვნადაც კი ესახებოდათ: ძალაუფლების ბერკეტების გარკვეულ ჯგუფთა ხელში თავმოყრა, მთლიანად საზოგადოებისა თუ მისი ერთი ნაწილის დაშინება-დემორალიზება, აღებ-მიცემობის სისტემის განმტკიცება და სხვ. ოღონდ მთავარი აქ მაინც „სრულიად დასავლეთის” გულის მოგება იყო - დემოკრატიის თუნდაც ყალბი საბურველის მოსხმით.

ჩვენი აზრით, სხვაობა დემოკრატიულ ინსტიტუციათა გაცხადებულ და ფარულ ფუნქციებს შორის კარგი მაჩვენებელია თავად დემოკრატიის დონის განსასაზღვრდ ამა თუ იმ ქვეყანაში. ოღონდ ამ მაჩვენებლის რაოდენობრივი შეფასებით გამოყენება უკვე ჩვენი გამოკვლევის სფეროს სცილდება და ჩვენც მხოლოდ თვისებრივი გამოკითხვითა და სოციოლოგიური მიმოხილვით შემოვიფარგლეთ. ასევე, რამდენადაც კარგად გვესმის, რომ შექმნილ ვითარებაში შეუძლებელია გარკვეული სუბიექტური ფაქტორების სრულად თავიდან აცილება, ჩვენც შევეცადეთ, მხოლოდ ამ შედეგებით გვეხელმძღვანელა.

„ვარდების რევოლუცია”

ორიოდე სიტყვა თვით ცნებების - „ვარდების რევოლუციისა” და „სამოქალაქო საზოგადოების” ურთიერთმიმართების თაობაზე. ჩვეულებრივ, ეს კონკრეტული პერიოდის, ანუ 2003 წლის 2 ნოემბერსა და 23 ნოემბერს შორის მომხდარი მოვლენების გამოძახილად აღიქმება. სწორედ 23 ნოემბერი ითვლება რევოლუციის გამარჯვების დღედ და დღევანდელ საქართველოში ქვეყნის ეროვნული დღესასწაულების დონეზე აღინიშნება. სინამდვილეში, რევოლუცია გაცილებით უფრო ხანგრძლივი და ღრმა პროცესია, ვიდრე ქვეყანაში ძალაუფლების ხელში აღება და პრეზიდენტის გადადგომა, თუნდაც ხალხის ფართო მასების მხარდაჭერით. სახალხო რევოლუციის ლეგიტიმაციის ცნობილი კრიტერიუმებიდან ჩვენი აზრით ყველაზე მნიშვნელოვანი გვინდა გამოვყოთ: ძირეული სისტემური რეფორმების შედეგად ქვეყანაში დემოკრატიზაციის პროცესს მყარი საფუძველი ეყრება სწორედ იმ ჯგუფის მმართველობის პერიოდში, რომელმაც განახორციელა კიდეც რევოლუცია და ამგვარ რეფორმათა ინიციატორად გამოაცხადა თავი. მხოლოდ ამ შემთხვევაში შეძლებს დემოკრატიული რევოლუცია, დაიმკვიდროს ისტორიული უფლება, იწოდებოდეს ასეთად. წინააღმდეგ შემთხვევაში, საქართველოს ისტორიის მომავალ სახელმძღვანელოებში ის მოხსენიებული იქნება, უარეს შემთხვევაში, როგორც „ანტიკონსტიტუციური სახელმწიფო გადატრიალება” (თუ რევოლუციის შედეგად მართვის ავტორიტარული, არადემოკრატიული სტილი დამკვიდრდა) ან, უკეთეს შემთხვევაში, „ქუჩის მხარდაჭერით ოპოზიციური ძალების მიერ არსებული რეჟიმის არაძალადობრივი შეცვლა” (უფრო ხანგრძლივი და გაურკვეველი შედეგის შემთხვევაში).

პოსტრევოლუციური პერიოდის დინამიკა ჯერჯერობით არ იძლევა საბოლოო დასკვნების გაკეთების საშუალებას, თუმცა გარკვეული რეფორმები მაინც მიმდინარეობს. ოღონდ ეგეცაა - არსებული ხელისუფლება თავს ერთი ხანია, შეუვალი ავტორიტეტისა და მოვლენათა მოუწყვლადი განსჯის უნარის მქონედ აცხადებს თავს...

ყოველ შემთხვევაში, ერთი რამ ცხადია: ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობისა და დამოუკიდებელი ქართული სახელმწიფოებრიობის შენების პროცესები არც დაწყებულა და არც მთავრდება 2003 წელს. მიუხედავად ამისა, ჩვენ ვაცნობიერებთ ამ მოვლენათა ისტორიულ მნიშვნელობას არა მხოლოდ საქართველოსთვის, არამედ უფრო ფართო გეოპოლიტიკურ კონტექსტში და ამ წიგნში მაინც ვწერთ „ვარდების რევოლუციისა” და საქართველოში „პოსტრევოლუციური” პროცესების შესახებ. ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხი ის კი არ არის, მოხდა თუ არ მოხდა 2003 წლის ნოემბერში რევოლუცია, არამედ ის, შეძლებს თუ არა ამიერიდან საქართველო არარევოლუციური (ანუ არჩევნების) გზით ხელისუფლების მონაცვლეობით განვითარებას (რის გამოცდილებაც მას დღემდე არ გააჩნდა), შეძლებენ კი რევოლუციის გზით მოსული ძალები, ხელისუფლების კონსტიტუციური გზით შეცვლის ტრადიციას ჩაუყარონ საფუძველი? ამაშიც უმნიშვნელოვანესი როლი სამოქალაქო საზოგადოებამ უნდა ითამაშოს, მისი სიცოცხლისუნარიანობა უნდა გამოვლინდეს, ვინაიდან ცნობილია, რომ წინააღმდეგ შემთხვევაში ნებისმიერ ხელისუფლებას, მათ შორის, სახალხო რევოლუციის გზით დამკვიდრებულს, ბიუროკრატიზაციისა და ავტოკრატიისაკენ სწრაფვა უვითარდება ხოლმე.

სამოქალაქო საზოგადოება და ხალხის თვითშეგნება

მეორე მნიშვნელოვანი ტერმინია „სამოქალაქო საზოგადოება”, რომლის არსებულ განმარტებებს შემდგომ ტექსტში ასევე ვრცლად ეთმობა ადგილი. საქართველოში სამოქალაქო საზოგადოება, ჩვეულებრივ, არასამთავრობო სექტორთან ასოცირდება, რომელშიც, ძირითადად, უფლებადამცავ არასამთავრობო ორგანიზაციებს გულისხმობენ. უფრო ნაკლებად მოიაზრება ამავე კატეგორიაში დამოუკიდებელი მასმედია (მასში უფრო კომერციულ საწყისს ამჩნევენ) ან, მით უმეტეს, პოლიტიკური მოძრაობები და ჯგუფები. ამავე დროს, პრაქტიკულად, არ გვაქვს პროფკავშირების (trade-unions) სამოქალაქო აქტივობის ტრადიცია, რომელმაც, ზოგიერთი რელიგიური დაწესებულების სამოქალაქო აქტივობასთან ერთად, დასავლეთის ქვეყნებში მნიშვნელოვანწილად ჩამოაყალიბა კიდეც სამოქალაქო საზოგადოება. არადა, პოსტ საბჭოთა საქართველოში სამოქალაქო საზოგადოების ჩასახვისა და განვითარების სპეციფიკის ცოდნის გარეშე „ვარდების რევოლუციაში” მისი როლის განსაზღვრაც შეუძლებელი ხდება.

როდესაც ვლაპარაკობთ რევოლუციაში სამოქალაქო საზოგადოების როლის შესახებ, არა მხოლოდ რევოლუციურ პროცესებში წამყვანი არასამთავრობო ორგანიზაციების მონაწილეობას, არამედ ქართულ საზოგადოებაში სამოქალაქო თვითშეგნების გაზრდილ დონესაც ვგულისხმობთ, რამაც განაპირობა კიდეც რევოლუციური ნახტომის - ოპოზიციური ძალებისათვის სახელმწიფო ხელისუფლების უსისხლო და არაძალადობრივი, ამავე დროს, უალტერნატივო გადაცემის - შესაძლებლობა. ამ პროცესებში აქტიური მონაწილეობით საქართველოს ამომრჩევლებმა განაცხადეს, რომ აღარ შეურიგდებიან გაყალბებული არჩევნების დამკვიდრებულ ტრადიციას. ქუჩაში გასულმა ხალხმა სოლიდარობის, ორგანიზებულობისა და ერთმანეთისადმი კორექტულობის მაღალი დონის დემონსტრირება და ამით შესაძლო ჭყლეტის, სისხლისღვრისა თუ პროვოკაციების პრევენცია მოახდინა. გარედან ამას ვერავინ უზრუნველყოფდა, თვით ხალხს რომ არ ჰქონოდა გაცნობიერებული, რამდენად სასიცოცხლო იყო მისთვის შედეგის მიღწევა - დრომოჭმული და კორუმპირებული რეჟიმის შეცვლა.

დაკვირვების შედეგად ვლინდება რევოლუციურ მოვლენათა სამი განსხვავებული, მაგრამ ურთიერთდაკავშირებული ხაზი: პოლიტიკური ოპოზიციის, სამოქალაქო სექტორის აქტიური ნაწილისა და დემონსტრანტთა მასების ქცევის ლოგიკა. ხალხი ორგანიზებულად მოქმედებდა, იკრიბებოდა და იშლებოდა. კულმინაციური მომენტის წინა დღეებში ამ სტრიქონების ავტორს ახსოვს დედა 25 დღის ბავშვით ხელში, რომელიც გვიან ღამემდე არ ტოვებდა პარლამენტის წინ ტერიტორიას. ქუჩაში გადაუღებლად წვიმდა, ხალხი ტენტების ქვეშ თბებოდა, როგორც შეეძლო. როდესაც ვკითხე, არ გეშინია, ბავშვი გააციო-მეთქი, მან მშვიდად მიპასუხა, სახლში ტემპერატურა უფრო დაბალია, ვიდრე ქუჩაში და ვიცი, რატომაცო. დემონტრანტთა ქცევის ხასიათი ვერ თავსდებოდა ქართული ხასიათისა და ქართული საზოგადოების მენტალიტეტის შესახებ ჩვეულ სტერეოტიპებში. აქ ორი განმსაზღვრელი ლაიტმოტივი იჩენდა თავს: 1. ასე ცხოვრება აღარ შეიძლება და ხელისუფლება უნდა შეიცვალოს, 2. ეს მხოლოდ და მხოლოდ ცივილიზებული, არაძალადობრივი გზით უნდა მოხდეს.

2003 წლის ნოემბრის საპარლამენტო არჩევნები

2003 წლის 2 ნოემბრის საპარლამენტო არჩევნები არ წარმოადგენდა რაიმე განსაკუთრებულს გაყალბების ხარისხის თვალსაზრისით: ეს იყო „ნორმალურად” ფალსიფიცირებული არჩევნები, რასაც ყველა დიდი ხანია შეჩვეული იყო. რა თქმა უნდა, გადამწყვეტი ბრძოლის მოლოდინში ოპოზიციის ლიდერთა ინტერესებში იყო, ეს არჩევნები უპრეცედენტოდ გაყალბებულად გამოეცხადებინათ, რათა მასობრივი პროტესტის საკმარისი აკუმულირება მომხდარიყო.

2003 წლის ნოემბერი შეიძლება ორ ნაწილად დაიყოს: პერიოდი ნოემბრის შუა რიცხვებამდე, როდესაც სახალხო პროტესტი კრიტიკული მასის დონეს ვერ აღწევდა, ბრძოლის შედეგი კი გაურკვეველი იყო და რევოლუციის გამარჯვებამდე დარჩენილი ერთი კვირა, როდესაც პროცესებმა ცალსახა და შეუქცევადი ხასიათი მიიღო. ასევე ვითარდებოდა საქართველოში მიმდინარე პროცესებისადმი დამოკიდებულება ოფიციალური ვაშინგტონის მხრიდან. რევოლუციის შემდგომ გავრცელდა „შეთქმულების თეორია”, რომლის თანახმად, რევოლუცია ორგანიზებული და დაფინანსებული იყო ჯორჯ სოროსის მიერ, სერბიაში მომხდარი რევოლუციის კალკირებით. სოროსის ფონდმა ნამდვილად გაუწია დაფინანსება „კმარას” მომზადებას, მაგრამ ეს თავისთავად ვერ უზრუნველყოფდა ფართომასშტაბიან სახალხო გამოსვლებს. არსებობს ინფორმაცია, რომ ვაშინგტონში ყურადღებით ადევნებდნენ თვალს საქართველოში მიმდინარე პროცესებს, მაგრამ არ ჩქარობდნენ ოპოზიციისთვის საჯაროდ მხარდაჭერის გამოცხადებას იქამდე, ვიდრე აშკარა არ გახდა, რომ აქტიური სახალხო პროტესტი კრიტიკულ ზღვარს გადასცილდა. 2004 წლის თებერვალში „ნიქსონის ცენტრში” შეხვედრის დროს ამერიკის ხელმძღვანელობასთან დაახლოებული ექსპერტი ზეინო ბარანი გვიმტკიცებდა⁷, რომ ვაშინგტონში იქამდე ყოყმანობდნენ, დაეჭირათ თუ არა საჯაროდ მხარი სააკაშვილი-ჟვანია-ბურჯანაძის გუნდისთვის, ვიდრე არ დარწმუნდნენ, რომ საქართველოში მოვლენები შეუქცევადად ვითარდებოდა. მხოლოდ ამის შემდეგ, ანუ 23 ნოემბრამდე დარჩენილი რამდენიმე დღის განმავლობაში, CNN უკვე მთლიანად ჩაერთო რევოლუციის მსოფლიო მასშტაბით „გაპიარებაში”.

მესამე სექტორში მიმდინარე ტრანსფორმაციის შესახებ

„ვარდების რევოლუციის” გამარჯვებისთანავე მისმა ბევრმა აქტიურმა მონაწილემ სამოქალაქო საზოგადოების ლიდერთა რიცხვიდან პარლამენტში, მთავრობასა და პრეზიდენტის ადმინისტრაციაში საკვანძო პოზიციები დაიკავა. „რუსთავი 2”-მა ამ ფაქტის კომენტირებისას თავი ვერ შეიკავა იმის აღნიშვნისაგან, რომ რევოლუციის შემდეგ საქართველოს სამოქალაქო სექტორი “დაცარიელდა და დაიშალა”⁸. ამ დასკვნის გაგება ისეთნაირადაც შეიძლებოდა, რომ ზემოხსენებული ლიდერების აზრით, სწორედ ისინი წარმოადგენდნენ საქართველოში სამოქალაქო საზოგადოებას. დრომ აჩვენა, რომ „რუსთავი 2”-ის ამ (ისევე, როგორც ბევრ სხვა) განცხადებაში გაცილებით მეტი იყო ჩადებული: სახელდობრ, ახალი ხელისუფლების პოლიტიკური მრწამსი: სახალხო პროტესტის ტალღაზე მოსული ხელისუფლება, რომელსაც ხალხისაგან აქვს დაკვეთა, ქვეყანაში ძირეული რეფორმები ჩაატაროს და ყველაფრის დაჩქარებული მოდერნიზაცია მოახდინოს, რომელიც ხალხის ნებას ასრულებს და ხალხის სახელით ლაპარაკობს, ბუნებრივად იღებს თავის თავზე ქართული სახელმწიფოს დემოკრატიზაციასთან, ევროპულ და ზოგადსაკაცობრიო სტანდარტებთან დაახლოების ფუნქციას, ანუ - საკუთარ თავზე იღებს სამოქალაქო საზოგადოებისათვის დამახასიათებელ ფუნქციას. სამოქალაქო საზოგადოების იგივე ლიდერები, რომელნიც რევოლუციამდე არასამთავრობო სექტორში საქმიანობდნენ, რევოლუციის შემდეგ იმავე საქმიანობას უკვე სახელმწიფო მოხელეების სტატუსით აგრძელებენ. მათი ხედვით, სამოქალაქო საზოგადოებამ (ანუ კონკრეტულად, ამა და ამ პირებმა) ხელისუფლება ხელში იმისათვის აიღო, რომ განახორციელოს ის, რისთვისაც იყო მოწოდებული - დემოკრატიული რეფორმები - მაგრამ უკვე სახელმწიფო ძალაუფლების ატრიბუტებითა და რესურსებით აღჭურვილმა.

ყველაფერი წესრიგშია ასეთი ლოგიკით წარმოებულ მსჯელობაში? რამდენად ეთანხმება იგი სამოქალაქო საზოგადოების საყოველთაოდ მიღებულ გაგებას? შესაძლებელი კია, ამგვარი „მემკვიდრეობითობის ხაზი” იმის გარანტიად იქცეს, რომ სახელმწიფო ხელისუფლების პოსტრევოლუციური განვითარება დემოკრატიის გზით და არა ბიუროკრატიზაციის და ავტორიტარიზაციის გაგრძელება? საკმარისია, დასავლურ ქრესტომათიებში ჩავიხედოთ, რომ ამ კითხვაზე ცალსახად უარყოფითი პასუხი მივიღოთ. მაღალჩინოსანი, თუნდაც ის სტაჟიანი არასამთავრობო უფლებადამცველი ყოფილიყო წარსულში, სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენელი ვერანაირად ვერ იქნება. რევოლუციის შემდგომ საზოგადოებამ უნდა შეავსოს და გაააქტიუროს სამოქალაქო სექტორი, როგორც ხელისუფლებაზე ხალხის დემოკრატიული კონტროლის მექანიზმი, რათა ხელისუფლებამ არ გადაუხვიოს რევოლუციის დროს გამოცხადებულ გეზს. ფრენსის ფუკუიამას ცნობილი გამონათქვამი რომ გამოვიყენოთ, დემოკრატია მხოლოდ იქ მკვიდრდება, სადაც საზოგადოებაში ამის სტაბილურად ძლიერი მოთხოვნა, და სადაც თავად საზოგადოებას ძალუძს დარაზმვა ამ მიზნის მისაღწევად.

_________________________

1. მათი მიმოხილვა იხ. II თავში.

2. http://www.myarh.ru/news/index.php?id=21797@r=all&date=2005-05-13

3. „...ის მანძილი, რაზეც სახელმწიფო ინსტიტუციათა თუ სხვადასხვა ორგანიზაციათა წევრები ჩვეულ ამბად იღებენ, რომ ძალაუფლება არათანაბრად გადანაწილდება ქვეყანაში” (Hofstede, G. 1991, p. 28).

4. Diamond L., Thinking about hybrid regimes. Journal of Democracy, April, 2002, pp 21-35.

5. იხ. ადამიანის ქმედებათა გაუთვალისწინებელი შედეგები: რობერტ კ. მერტონის სტრუქტურულ-ფუნქციურ თეორიათა ამონარიდი, Diligio, 2000.

6. იხ.. Hoult, Th., Dictionary of Modern Sociology. Littlefuield Adams, 1969.

7. შეხვედრას ესწრებოდნენ გუგული მაღრაძე, ზურაბ დავითაშვილი და გიორგი ხუციშვილი.

8. 2004 წლის იანვარი, „რუსთავი 2”-ის საღამოს „კურიერი”.

მოცემული პროექტის ერთ-ერთი ძირითადი დებულება ისაა, რომ სამოქალაქო საზოგადოებამ გარკვეული, თანაც არცთუ უმნიშვნელო როლი ითამაშა 2003 წლის ნოემბერს საქართველოში მომხდარ „ვარდების რევოლუციაში” - ეს კი, თავის მხრივ, სამ წინსწრებით ვარაუდს გულისხმობს:

ა) საქართველოში არსებობს სამოქალაქო საზოგადოება;
ბ) 2003 წელს საქართველოში რევოლუცია მოხდა;
გ) ამ ორს შორის გარკვეული ურთიერთკავშირია.

ესაა სოციალური რეალობის „პირველი რიგის” ვარაუდები და თუ ეს ყველაფერი ასეა, ახლა „მეორე რიგზეც” უნდა გადავიდეთ - რომ ქართველმა ხალხმა ეს ურთიერთკავშირი გაიაზრა, და შესაბამისად, იგი ქართულ მედია სივრცეშიც აისახა. ასე რომ, ახლა მეოთხე წინადაშვებაც ჩნდება:

დ) ეს ურთიერთკავშირი აისახება მოქალაქეთა წარმომადგენლობით (მნიშვნელობა არა აქვს, აქტიური იყო ეს წარმომადგენლობა თუ პასიური), მედია საშუალებებით (ბეჭდვითი თუ ტელემედია) და არასამთავრობო ორგანიზაციების აქტივობით.

ამ ვარაუდებზე დაყრდნობით, ჩვენ რამდენიმე ჰიპოთეზას შემოგთავაზებთ, ოღონდ სულაც არ გვსურს მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის ძიების გზას გავყვეთ; ჩვენ ის უფრო გვაინტერესებს, როგორ წარმოაჩენს კვლევა საქართველოს სამოქალაქო საზოგადოების სახეს? რას გვმატებს იგი რევოლუციების ფენომენში გასარკვევად? სხვანაირად რომ ვთქვათ, ურთიერთკავშირი „სამოქალაქო საზოგადოება - ვარდების რევოლუცია” უფრო ფართო, სპეციალურ ლიტერატურაში კარგად გაშუქებულ (კაროტერსი¹, პატნემი², დაიმონდი³, ჰანთინგტონი⁴) კონტექსტშია ჩასმული: „სამოქალაქო საზოგადოება და დემოკრატია”.

ეს ურთიერთკავშირი მრავალმხრივ იქნა გაშუქებული და იმ ცნებებით განისაზღვრებოდა, სხვადასხვა ტიპის სოციალურ-პოლიტიკურ ვითარებას რომ აღნიშნავდა - იქნებოდა ეს ელექტორალური დემოკრატიები (ხალხის უფლება, ხელისუფლება მოისროლოს), ე.წ. ჰიბრიდული დემოკრატიები თუ სრულად ჩამოყალიბებული დემოკრატიები (იხ. დაიმონდი და კაროტერსი). თავდაპირველად დემოკრატიები უშუალოდ ეკონომიკურ განვითარებასთან ასოცირდებოდა, ოღონდ ეს ბოლო ხანია, დემოკრატიისადმი მიდრეკილება ღარიბ ქვეყნებშიც შეინიშნება (კაროტერსი). მთავარი საკითხი აქ ისაა, რომ დემოკრატია, როგორც ჩანს, მხოლოდ თავისუფალი და სამართლიანი არჩევნების, ანდა ბოლომდე ჩამოყალიბებული სამოქალაქო საზოგადოების (არასამთავრობო სექტორისა და თავისუფალი მედიის) პირობებს “ერგება”.

დიაგრამა: სავარაუდო კონცეპტუალური კავშირები

ზემორე დიაგრამა იმ სავარაუდო ურთიერთკავშირზე მიათითებს, რაც სამოქალაქო საზოგადოებას, არასამთავრობო სექტორსა და “ვარდების რევოლუციას” შორის მოიაზრება. სავარაუდოდ, 1991 წელს დამოუკიდებლობის გამოცხადებასა და 2003 წლის “ვარდების რევოლუციას” შორის პერიოდში ხალხის ნება და სურვილი აშკარად ჩამოყალიბდა ორი მიმართულებით:

გამარტივების მიზნით (ჩვენს მიზანს საკითხის ფილოსოფიური ასპექტის კვლევა არ წარმოადგენდა) ეს ორი დებულება საერთო ცნებით გავაერთიანეთ - „სახალხო მზაობა”; აქვე ჩნდება კითხვა: საიდან გაჩნდა ეს მზაობა? რაიმე წილი თუ უდევს მასში არასამთავრობო სექტორს? თუ ეს ყველაფერი, უბრალოდ, დუხჭირმა ეკონომიურმა მდგომარეობამ, აღებ-მიცემობის საყოველთაო გავრცელებამ და ქვეყანაში კანონის უზენაესობის პრინციპის უგულებელყოფამ გამოიწვია? ან, იქნებ, ოპოზიციამ მიაღწია ქარიზმის ისეთ დონეს, რომ საერთო უკმაყოფილება საკუთარი ინტერესების სასარგებლოდ გამოიყენა? თუმცა ჯერჯერობით შეკითხვა მეტი გვაქვს, ვიდრე პასუხი, მაინც შევეცდებით, დავამტკიცოთ, რომ ჩვენი კვლევა-ძიება სამოქალაქო საზოგადოებისა და „ვარდების რევოლუციის” ურთიერთკავშირის დასადგენად, უცილობლად არასამთავრობო სექტორსა და ზოგადად საზოგადოებაში გაჩენილ მზაობას შორის სავარაუდო კავშირამდეც მიგვიყვანს.

მეთოდი და ხერხები: ურთიერთშეჯერება

ობიექტური სურათის მისაღებად ურთიერთშედარების მეთოდი და სამი ძირითადი ხერხი გამოვიყენეთ: 1) ე.წ. „საექსპერტო ინტერვიუ”, რომელიც ჩამოერთვა „ვარდების რევოლუციის” უშუალო მონაწილეებს (სხვადასხვა ბანაკიდან), ექსპერტებს, მეცნიერებს, ჟურნალისტებს, რომლებიც ჩვენთვის საინტერესო ინფორმაციას ფლობდნენ; 2) მედიისა და სხვა ბეჭდვითი დოკუმენტების კონტენტ-ანალიზი; 3) სოციოლოგიური გამოკითხვა (1000 რესპონდენტი მთელი საქართველოდან, აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის გარდა).

ჩვენ თავად არასამთავრობო ორგანიზაცია ვართ, შესაბამისად, ქართული საზოგადოების ნაწილი და, გარკვეულწილად, ეს კვლევა მომხდარის ჩვენეულ თვალთახედვასაც გამოხატავს. ამიტომაც დავურთეთ წიგნს ბოლოში „ერთი საზრისი”. ასევე, მეტი სიცხადისა და დამაჯერებლობისათვის, ტრიანგულაციის, ანუ - ამ შემთხვევაში - ურთიერთშეჯერების მეთოდს მივმართეთ, როცა რესპონდენტთა პასუხებს სხვადასხვა დოკუმენტურ მასალას, ანალიტიკოსთა თუ ექსპერტთა მოსაზრებებს ვუდარებდით. ყველაზე საინტერესო კი, სავარაუდოდ, ურთიერთსაწინაღმდეგო შედეგების ანალიზი იქნება, რაც საკვლევი საკითხების ძირეულ პრობლემებთან დაგვაახლოებს.

უნდა გვახსოვდეს, რომ ჩვენ მოვლენას მისი აღსრულების შემდეგ განვიხილავთ, ასე რომ, აქ „აზრის გამოტანის” როგორც ფსიქოლოგიურ, ისე კულტურულ ფენომენთან გვაქვს საქმე: ჩვენ იმ ხალხის მეხსიერებას ვეყრდნობით, რომელთაც, შესაძლოა, საკუთარი, უკვე არსებული კლიშეებიც ჩაკირვოდათ ამა თუ იმ მოვლენის აღქმაში. ჩვენს გამოკვლევას თავისებური „არეკვლითი” ხასიათი აქვს და იმის ფუფუნება არ გაგვაჩნია, ისტორიის გადასახედიდან განვიხილოთ მომხდარი.

ცნებები და სავარაუდო ურთიერთკავშირები

სამოქალაქო საზოგადოებასა და რევოლუციებზე სხვადასხვაგვარი შეხედულებები არსებობს - სტრუქტურული, ისტორიული, ფუნქციონალური თუ ახსნა-განმარტებითი თვალსაზრისით. ამჯერად სამოქალაქო საზოგადოებასა და „ვარდების რევოლუციასთან” დაკავშირებით შემდეგი მიდგომით ვიხელმძღვანელებთ: პირველი არასამთავრობო სექტორსა და მედიამდე დაიყვანება, ანუ იმ საზოგადოებრივ ჯგუფებამდე, ინსტიტუციებამდე თუ ე.წ. „მოძრაობებამდე”, რომლებიც უშუალოდ მონაწილეობდნენ „ვარდების რევოლუციის” მოვლენაში - როგორც მის საწყის, ისე ფინალურ ეტაპზეც.

რაც შეეხება თავად „ვარდების რევოლუციას”, იგი ნოემბერშივე ორ პერიოდად იყოფა: სრული ქაოსი პირველი ორი კვირის მანძილზე და პრეზიდენტ შევარდნაძის გადადგომის მოთხოვნით ზეწოლა მის მეორე ნახევარში (თუმცა ჟვანიაცა და ბურჯანაძეც ირწმუნებოდნენ - ბოლო წუთამდე გაურკვეველი იყო ყველაფერიო). ასე რომ, სამოქალაქო საზოგადოებასა და „ვარდების რევოლუციას” შორის ურთიერთკავშირი არასამთავროთა აქტივობისა და ამ აქტივობის მედიაში გაშუქების საფუძველზეა გაანალიზებული.

ჰიპოთეზად ქცეული ვარაუდი

ა) საქართველოში სამოქალაქო საზოგადოება ნამდვილად არსებობს

საქართველოში სამოქალაქო საზოგადოების ჩასახვასა და ევოლუციას რამდენიმე გამოკვლევა მიეძღვნა, რომელთა ავტორები არიან როგორც ქართველი, ისე უცხოელი მკვლევრები. გ. ნოდია, რომელმაც საქართველოში სამოქალაქო საზოგადოებას სპეციალური ნაშრომი მიუძღვნა, აღნიშნავს, რომ „1992 წლიდან, ანუ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, ევროპისა და ამერიკის დემოკრატიული ქვეყნები დაინტერესდნენ საქართველოში (...) სამოქალაქო საზოგადოების ხელშეწყობით. თავის მხრივ, ქართული საზოგადოების აქტიურ ნაწილს საშუალება მიეცა, თავისი საქმიანობისათვის ახალი რესურსები მოეძიებინა(...). არასამთავრობო ორგანიზაციები სამოქალაქო საზოგადოების ძირითად ფორმად იქცნენ”⁵ (თავის ნაშრომში ავტორი არ ეხება თავისუფალ მედიას; მისგან განსხვავებით, კომპანიენი⁶ მედიას თბილისის მოვლენების თანამონაწილედ თვლის).

ამრიგად, საქართველოში (ისევე, როგორც ბევრ სხვა პოსტკომუნისტურ ქვეყანაში) სამოქალაქო საზოგადოების თავისებურებად უნდა ჩაითვალოს ის, რომ იგი შეიქმნა არა მთლად სპონტანურად, როგორც ტრადიციული დემოკრატიების ქვეყნებში, არამედ გარედან ხელშეწყობით და დაფინანსებით. მიუხედავად ამისა, სამოქალაქო სექტორი ქვეყანაში ლიბერალური ღირებულებების ძირითად „პრომოუტერად” იქცა და მალე მოიპოვა ანგარიშგასაწევი ადგილი და გავლენა ქართულ სოციალურ რეალობაში; მისი ძირითადი იარაღი გახდა „...კომპეტენცია, თვითორგანიზაციისა და არტიკულაციის უპირატესი უნარი” (გ. ნოდია, იხ. იქვე, გვ. 12).

კიდევ უფრო დიდი გავლენა ქართულ საზოგადოებაში თანდათანობით მოიპოვა თავისუფალმა მედიამ, რომელიც, არასამთავრობო ორგანიზაციებისაგან განსხვავებით, არ იყო და არც არის ძირითადად დამოკიდებული დასავლელ დონორებზე (თუმცა, რა თქმა უნდა, დასავლური გრანტები მედია კომპანიებისთვისაც არ ყოფილა უცხო ხილი). მედიის გავლენაზე, ისევე, როგორც სამოქალაქო საზოგადოების აქტივობაზე საქართველოში, მეტყველებს 2001 წლის შემოდგომის მოვლენები, როდესაც ხელისუფლების მხრიდან ტელეარხ „რუსთავი 2”-ის წინააღმდეგ რეპრესიული ღონისძიებების დაწყებას მოჰყვა მასობრივი საპროტესტო აქციები, რის შედეგადაც ხელისუფლებამ უკან დაიხია, ხოლო გენერალურმა პროკურორმა, აგრეთვე შინაგან საქმეთა და უშიშროების მინისტრებმა თანამდებობები დატოვეს. შემდგომ ტექსტში ყველა ამ საკითხზე უფრო ვრცელი საუბარი იქნება. ამ შემთხვევაში კი ზემოთქმული საკმარისად მიგვაჩნია იმისათვის, რომ კვლევის პირველი ვარაუდი დასაბუთებულად ჩაითვალოს.

ის, რომ სამოქალაქო სექტორი საქართველოში გავლენიანი სოციალური ინსტიტუტია, ცხადად ჩანს ყოველდღიურ ცხოვრებაში. ბოლო წლების მანძილზე პრაქტიკულად ყველა საინფორმაციო გადაცემაში, ანალიტიკურ პუბლიკაციაში მოიხსენიება ესა თუ ის არასამთავრობო ორგანიზაცია და სექტორი საერთოდ.⁷ სტრუქტურული თვალსაზრისით, სხვადასხვა პროფილის არასამთავრობო ორგანიზაციების ქსელმა მთელი ქვეყნის ტერიტორია მოიცვა (აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის თვითგამოცხადებული რესპუბლიკების გარდა); არასამთავრობო სექტორის წარმომადგენლები შედიან პრაქტიკულად ყველა სახელმწიფო ორგანოს სამეთვალყურეო საბჭოში (სადაც ასეთი არსებობს); ბევრი ორგანიზაცია მონაწილეობს მნიშვნელოვან სახელმწიფო და საერთაშორისო პროგრამებში. ფუნქციური ასპექტით, არასამთავრობო ორგანიზაციების უმრავლესობა, როგორც აღინიშნა, საქართველოში ლიბერალურ-დემოკრატიული იდეოლოგიის ძირითადი პრომოუტერია; ეს ხორციელდება საგანმანათლებლო პროექტებით (ტრენინგ-პროგრამები, სემინარები, გამოსვლები მედიაში, პუბლიკაციები და ა.შ.), საკანონმდებლო ინიციატივებით, დამოუკიდებელი ექსპერტიზებით, აპელაციებით საერთაშორისო ორგანიზაციებთან. სამოქალაქო სექტორის გავლენის ემპირიულ დასაბუთებად შეიძლება მოვიყვანოთ 2003 წლის გაზაფხულზე 1000 რესპონდენტთან ჩატარებული სოციოლოგიური გამოკითხვის შედეგები⁸:

კითხვარში რესპონდენტებს ვთავაზობდით, პასუხი გაეცათ შემდეგ კითხვაზე: როგორ შეაფასებდით ქვემოთ ჩამოთვლილი სტრუქტურების საქმიანობას? პასუხები ასე განაწილდა:

ტაბულა 1: ინსტიტუციების შეფასება საქართველოში

როგორც ვხედავთ, სამოქალაქო სექტორის ორ ძირითად ერთეულს, მედიასა და არასამთავრობო ორგანიზაციებს, შესაბამისად, მეორე და მესამე ადგილი აქვთ მოსახლეობის შეფასებით. ყოველივე ზემოთქმულის საფუძველზე ჩვენ უკვე დასაბუთებულად ვთვლით ჩვენს თავდაპირველ ვარაუდს - საქართველოში სამოქალაქო საზოგადოება ნამდვილად არსებობს.

ბ) 2003 წელს საქართველოში რევოლუცია მოხდა

ჩვენმა სამუშაო ჯგუფმა ცნება „რევოლუციის” 2003 წ. ნოემბრის მოვლენებთან ყველაზე მეტად მისადაგებული შემდეგი განსაზღვრება შეარჩია - სოციალურ-პოლიტიკური მოვლენა, რომელიც შემდეგი ატრიბუტებით ხასიათდება:

- პოლიტიკური რეჟიმის ცვლილებისაკენ მიმართული ძალისხმევა, რომელიც კანონისა და წესრიგის შესახებ ალტერნატიული შეხედულებ(ებ)იდან მომდინარეობს;

- მასების ფორმალური და არაფორმალური მობილიზაციის მნიშვნელოვანი ხარისხი;

- ცვლილების გამოწვევის მცდელობა ისეთი არაინსტიტუციონალური ქმედებების საშუალებით, როგორიცაა მასობრივი დემონსტრაციები, საპროტესტო აქციები, გაფიცვები ან ძალადობაც კი.⁹

გ) ურთიერთკავშირი არსებობს როგორც: 1. სამოქალაქო საზოგადოებასა და „ვარდების რევოლუციას”, ისე 2. სამოქალაქო საზოგადოებასა და საზოგადოებრივ მზაობას შორის - თუნდაც გარდამავალი პერიოდის კონტექსტში

ის, რომ სამოქალაქო სექტორმა შესამჩნევი როლი ითამაშა უშუალოდ რევოლუციურ მოვლენებში, შემდეგნაირად მჟღავნდება: ოპოზიციური ტელეარხები, განსაკუთრებით „რუსთავი 2”, უდავოდ უნდა ჩაითვალოს რევოლუციის უშუალო აქტორად, ვინაიდან მათი საშუალებით პირდაპირ ეთერში ხდებოდა არა მარტო მოვლენების ასახვა, არამედ კონკრეტული აქციების კოორდინირებაც. რევოლუციის მთელი პერიოდის მანძილზე პრაქტიკულად ყველა რეიტინგულ თოქ-შოუსა თუ საინფორმაციო გამოშვებაში წამყვანი ოპოზიციური არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლები მონაწილეობდნენ. რევოლუციის შემდეგ სამოქალაქო სექტორის არცთუ ცოტა წარმომადგენელი სახელისუფლებო სტრუქტურებში შევიდა. ამგვარი მიზეზ-შედეგობრივი ორგვაროვნება - როცა ერთდროულად მწარმოებელიც ხარ და ნაწარმიც - გარკვეულ საფიქრალს აღძრავს. იმისდა მიუხედავად, ვინ როგორ აღიქვამს და რა ფუნქციების მატარებლად მიიჩნევს არასამთავრობო ორგანიზაციებს, არსებული სამოქალაქო საზოგადოებისა და მომხდარი რევოლუციის ურთიერთკავშირი პარადოქსულად მოჩანს: ბოლოს და ბოლოს, თუკი სამოქალაქო სექტორი მყარ ტრადიციებსა და კანონის უზენაესობას ეფუძნება, თავად რევოლუციის მოთხოვნა საიდანღა გაჩნდა? ასე რომ, კვლევის მიმართვა სუსტი კანონიერების მქონე, გარდამავალ ხანაში მყოფი ქვეყნის სამომავლო პერსპექტივებზე სულაც არ გვესახება უმნიშვნელოდ.¹⁰

რაც შეეხება სამოქალაქო საზოგადოებასა და საზოგადოების მზაობას:

1993-2003 წლებში, თავისუფალი მედიისა და არასამთავრობო სექტორის გავლენით, საქართველოს საზოგადოებრივ ცნობიერებაში გაჩნდა სამოქალაქო შეგნების ელემენტები, რამაც შესაძლებელი გახადა „ვარდების რევოლუციად” წოდებული ფართომასშტაბიანი, არაძალადობრივი, ხელისუფლების მიერ სამოქალაქო უფლებების ხელყოფის წინააღმდეგ მიმართული ეროვნული აქცია, რომელიც სტაგნაციის მდგომარეობაში მყოფი რეჟიმის შეცვლით დასრულდა.

დ) საზოგადოების აქტივობა მედიაში, ექსპერტთა თუ რიგით მოქალაქეთა მოსაზრებებში აისახება

კვლევის დაგეგმვის ეტაპზე კვლევით ჯგუფი ერთსაც ვარაუდობდა: სამოქალაქო საზოგადოების როლი „ვარდების რევოლუციაში” ადეკვატურად იქნებოდა ასახული რევოლუციური მოვლენების პერიოდის მედიაში და, აგრეთვე, ამ მოვლენების უშუალო მონაწილე პირებისაგან აღებულ ინტერვიუებში.

მაგრამ შეგროვილი მასალის პირველადი ანალიზისას გაირკვა, რომ ეს ვარაუდი მხოლოდ ნაწილობრივ მართლდებოდა. რა თქმა უნდა, მედიაც და „რევოლუციური” არასამთავრობო ორგანიზაციებიც ხშირად ფიგურირებდნენ როგორც კონტენტ-ანალიზის მასალებში, ისე ინტერვიუებში, მაგრამ ძირითადად მონაწილეობდნენ ზოგადად, კონკრეტული წვლილისა და აქტივობების დაზუსტების გარეშე (ამ მასალას უფრო ფართოდ მომდევნო თავებში გავაშუქებთ), ძირითადი აქცენტი მთავარ პოლიტიკურ ძალებსა და პოლიტიკოსებზე კეთდებოდა. აქ ახლა აღარ შევჩერდებით იმაზე, თუ რატომ მოხდა ასე (ამაზე შესაბამის თავში გვექნება საუბარი). მივუთითებთ მხოლოდ, რომ აქ, ჩვენი აზრით, ქართული კოლექტიური აზრისათვის დამახასიათებელმა პერსონალიზაციის ტენდენციამ ითამაშა თავისი როლი.¹¹ ამით იმის თქმა გვსურს, რომ საქართველოში საზოგადოებრივი ცხოვრება უფრო პიროვნულ ფაქტორებთანაა გადაჯაჭვული და იმდენად არ ეყრდნობა წარმატებულ სისტემებსა თუ კარგად აწყობილ ინსტიტუციებს, როგორც ეს, ვთქვათ, დასავლეთში ხდება.

ბოლოს, იგივე ურთიერთკავშირებთან მიმართებით უნდა ითქვას, რომ გამოკითხვებისა და კონტენტ-ანალიზის შედეგებმა გვაიძულა, ნაწილობრივ მაინც, სამოქალაქო საზოგადოების სხვადასხვა სეგმენტის „ვარდების რევოლუციასთან” პირდაპირ თუ ირიბად დაკავშირებული აქტივობების კვლევაზეც გაგვემახვილებინა ყურადღება, რომელთა შორისაა:

არასამთავრობო სექტორის წარმომადგენლების მიერ რევოლუციის წინა პერიოდში განხორციელებულმა ქვემოთ ჩამოთვლილმა აქტივობებმა კი ხელი შეუწყო საზოგადოებაში დემოკრატიული ღირებულებების დამკვიდრებას, რამაც განაპირობა მასების მობილიზება რევოლუციის პერიოდში და რევოლუციის არაძალადობრივი განხორციელება, იგულისხმება:

წინასწარი ვარაუდების, კვლევის საგნისა და მეთოდოლოგიის განსაზღვრის შემდგომ, მომდევნო თავში ჩვენ ჯერ ზოგადად რევოლუციებისა და სამოქალაქო საზოგადოების მიმოხილვას შემოგთავაზებთ, ხოლო მესამე-მეოთხე თავებს საქართველოში არასამთავრობო სექტორის განვითარების ანალიზს დავუთმობთ.

________________

1. Carothers Th., Critical Mission: Essays on Democracy Promotion, Washington, DC: Carnegie Endowment for International Peace, 2004.

2. Putnem R., Making Democracy Work: Civic Tradition in Modern Italy, Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1993.

3. Diamond, L., Developing Democracy: Toward Consolidation, Baltimore: John Hopkins University Press, 1999.

4. Huntington, S., The Third Wave: Democratization in the Late Twentieth Century, Norman: University of Oklahoma Press, 1991.

5. Nodia G., Civil Society Development in Georgia: Achievements and Challenges, Policy Papers. Tbilisi: CIPDD, 2005, p 15.

6. Companjen, F.J., Between Tradition and Modernity. Amsterdam: Vrije Universiteit, 2004, p 28.

7. იხ. გ. ნოდია, Ibid.

8. გ. ნიჟარაძე, ე. ჯგერენაია, ი. კაჭკაჭიშვილი, რ. მშვიდობაძე, გ. ხუციშვილი. საქართველოს ქალაქური მოსახლეობა რელიგიასთან დაკავშირებული საკითხების შესახებ, 2004.E

9. Goldstone, J. A., “Towards a Fourth Generation of Revolutionary Theory”, in: Annual Review of Political Science 4, 2001, pp 139-87.

10. Companjen, F.J., Between Tradition and Modernity. Rethinking the role of NGO leaders in Georgia's transition to democracy. Amsterdam: Vrije Universiteit, 2004, p 28.

11. კულტურათშორისი კომუნიკაციების თაობაზე იხ. Gudykunst and Kim 2003, Hofstede 2001, Kluchohn and Strodbeck 1960.

როგორც რევოლუციების, ისე სამოქალაქო საზოგადოების რა თეორიები ესადაგება საქართველოში განვითარებულ მოვლენებს და რას მატებს მათი ანალიზი უკვე არსებულებს? რა დასკვნა შეიძლება გამოვიტანოთ რევოლუციისა და სამოქალაქო საზოგადოებას შორის ურთიერთკავშირის დადგენით? კანონი რომ კანონობდეს, ხოლო სამოქალაქო საზოგადოება მეტად იყოს გამტკიცებული, იქნებ, აღარც რევოლუცია გამხდარიყო საჭირო - სამართლიანი არჩევნებიც საკმარისი იქნებოდა არსებული ხელისუფლების შესაცვლელად! სამწუხაროდ, კანონი უძლური აღმოჩნდა და არჩევნებიც გაყალბდა.

ამ თავში ჩვენ მიზანი არ იყო რევოლუციის შესახებ არსებული ყველა თეორიული კონცეფციის მიმოხილვა - ამგვარი კონცეფცია უამრავია; არც სისრულის პრეტენზია გვაქვს - ჩვენ უფრო ის გვაინტერესებს, რამდენად ეთანხმება სამოქალაქო საზოგადოებისა და რევოლუციების თეორიული გააზრება საქართველოში მომხდარ ძვრებს? ნუთუ სამოქალაქო საზოგადოების როლი ჯეროვნადაა ასახული და თუ ასეა, რა როლია ეს? განსაკუთრებით ის შემთხვევები გვინდა აღვნიშნოთ, როცა ესა თუ ის მოვლენა ეთანხმება ან პირიქით - ეწინააღმდეგება არსებულ შეხედულებებს.

რევოლუციის თეორიებისა და კონცეფციების მიმოხილვა

რევოლუციის, როგორც ანალიზის ობიექტის შესწავლა XVIII-XIXსს. მიჯნაზე დაიწყო.¹ ტერმინი „რევოლუცია” - მისი თანამედროვე გაგებით - სწორედ ამ პერიოდში წარმოიშვა და გარდაუვალ მოვლენად განიხილებოდა. დროთა განმავლობაში ამ სიტყვამ არაკონტროლირებადი ძალადობრივი გარდაქმნების მნიშვნელობაც შეიძინა. რევოლუციის ამგვარი გაგება ინგლისისა და ამერიკის რევოლუციების შემდეგ დამკვიდრდა ისეთი ისტორიკოსებისა და პოლიტიკური მოაზროვნეების ნაშრომებში, როგორებიც არიან ჟ. დე სტალი, ფ. გიზო, ა. დე ტოკვილი. ეს ავტორები დეტალურად აანალიზებდნენ და ადარებდნენ ერთმანეთს ცალკეულ რევოლუციურ მოვლენებს, რათა საერთო თუ განმასხვავბელი ნიშნები ეპოვათ. მათი დამოკიდებულება რევოლუციის ფენომენისადმი არაერთგვაროვანი იყო. ზოგიერთი მკვლევრის აზრით, რევოლუცია არაფერს ცვლიდა, მას მხოლოდ ბოლომდე მიჰყავდა ის ტენდენციები, რომლებსაც რევოლუციამდელი რეჟიმი სახავდა.² რევოლუციის მიზანს კი უფრო ცენტრალიზებული სახელმწიფოს შექმნაში ხედავდნენ.³ სხვაგვარად ფიქრობდნენ ავტორები, რომლებსაც რევოლუცია ობიექტურ მოვლენად მიაჩნდათ და მასში სახელმწიფოს ევოლუციური განვითარების ლოგიკას ჭვრეტდნენ. მათი აზრით, რევოლუცია იყო პროგრესული მოვლენა, რომელსაც დრომოჭმულის დამხობა და ახლის, პროგრესულის დამკვიდრება მოჰყვებოდა ხოლმე. ასე მაგალითად, მარქსი რევოლუციას „ისტორიის ლოკომოტივს“ უწოდებდა, რომელიც პოზიტიურ გარდაქმნებს აჩქარებს.⁴ მარქსისტულ თეორიაში რევოლუციას განსაკუთრებული ადგილი უკავია, იგი წინასწარ განსაზღვრულია საზოგადოების განვითარების მიმდინარეობით და გარდაუვალი ხდება. რევოლუცია განხილულია, როგორც ერთგვარი ხსნა, ძველი რეჟიმისგან გათავისუფლება და იმ კონსტიტუციური წყობის ზეობა, რომელიც მის შემდეგ მყარდება.

XX ს. დასაწყისში არა მარტო დიდი რევოლუციების, არამედ დაუსრულებელი რევოლუციური პროცესების ანალიზიც მეტად აქტუალური გახდა. მრავალი მკვლევარი შეუდგა ამ საკითხების შესწავლას, რათა შესაძლებელი გამხდარიყო პოლიტიკური პროცესების პროგნოზირება.მეცნიერები ცდილობდნენ, წარსულში მომხდარ რევოლუციურ პროცესებზე დაყრდნობით გამოეთვალათ მომავალი განვითარების მიმართულებები. ამგვარად, რევოლუციების ანალიზმა თეორიული ცოდნის სფეროდან პოლიტიკური პრაქტიკის სფეროში გადაინაცვლა, ანუ მან გამოყენებითი ხასიათი მიიღო.

XXს. 60-იანი წლებიდან ექსპერტების ყურადღება გადაერთო განვითარებად ქვეყნებში მიმდინარე პროცესებზე. პოლიტიკური ძვრები, რომლებსაც ადგილი ჰქონდა აღნიშნულ ქვეყნებში, მეცნიერთა ანალიზის ობიექტი გახდა. დაიწყო მასობრივი არეულობის წყაროებისა და მიზეზების ძიება; იყო ცდები, მოეძებნათ რევოლუციური პროცესების ფსიქოლოგიური, ცივილიზაციური, კულტურული თუ საერთაშორისო ურთიერთობებიდან გამომდინარე ახსნა. რევოლუცია მრავალმხრივი ანალიზის საგანი გახდა - მას იკვლევენ პოლიტოლოგები, ფსიქოლოგები, სოციოლოგები, ეკონომისტები. ამ დროისათვის დაგროვდა მნიშვნელოვანი თეორიული და პრაქტიკული მასალა, რამაც ამ ფენომენის უფრო დეტალური შესწავლა გახადა შესაძლებელი. მოგვიანებით მოხდა რევოლუციის შესახებ თეორიების გარკვეულ კატეგორიებად სისტემატიზაცია (იხ. ქვემოთ).

რ. გური იყენებს „შედარებითი გაჭირვების” ცნებას და უპირისპირებს მას აბსოლუტურს. არა აქვს დიდი მნიშვნელობა, რეალურად რა ხდება საზოგადოებაში - მთავარი ისაა, თუ როგორ შეეფარდება მიმდინარე მოვლენები საზოგადოების მოლოდინს.⁵ რევოლუციისათვის ხელსაყრელი პირობები ჩნდება მაშინ, როცა მოლოდინების ფორმირების ხანგრძლივი პერიოდი მკვეთრი გაუარესებით იცვლება და მოლოდინები ცრუვდება.

ზოგიერთი თეორიის მიხედვით, რევოლუცია ჩამორჩენილი, განუვითარებელი საზოგადოებების ფენომენია და წარსულის აგრარულ-ბიუროკრატიული მონარქიებისა და თანამედროვე „მესამე სამყაროს” ქვეყნებისთვისაა დამახასიათებელი. ჰანთინგტონის მიხედვით, რევოლუცია შეიძლება მოდერნიზაციის პროცესებმაც გამოიწვიოს. იგი თვლის, რომ პოლიტიკურ მოდერნიზაციას პოლიტიკური ცნობიერება ახალ სოციალურ ჯგუფებში შეაქვს და მათ მობილიზაციას ახდენს. რევოლუციის ფუნქცია განიხილება, როგორც ახალი პოლიტიკური ინსტიტუტების შექმნა და მათში ამ ჯგუფების ჩართვა.⁶

ს.ჰანთინგტონს „დასავლური” და „აღმოსავლური” რევოლუციის ცნებები შემოაქვს. „დასავლური” იწყება სახელმწიფოს კრიზისით და შემდგომ - ზომიერთა და რადიკალთა მეშვეობით - პოსტრევოლუციურ დიქტატურას ამკვიდრებს; „აღმოსავლური” მოდელისთვის კი დამახასიათებელია ორმმართველობის პერიოდი, რომელიც „ძველი რეჟიმის” დამარცხებითა და რევოლუციური ძალების გამარჯვებით გვირგვინდება. „ორმმართველობაში” კი მმართველი ელიტის გამიჯვნა არსებული რეჟიმისგან, მისი გადასვლა ოპოზიციაში და სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტებთან მჭიდრო თანამშრომლობა იგულისხმება.⁷

80-იან წლებში მეცნიერებმა არა მარტო რევოლუციური მოვლენების, არამედ სხვადასხვა ტიპის კონფლიქტური სიტუაციებისადმი ფუნქციური მიდგომის გამოყენება დაიწყეს. ურთიერთობებისა და პოტენციური კონფლიქტების შესწავლა განვითარების პროცესების გაგების ქვაკუთხედი ხდება. ესაა ურთიერთობები და შესაძლო კონფლიქტები მთავრობას და ელიტას შორის, ელიტების შიგნით, ელიტათა შორის, ელიტებსა და სხვა ჯგუფებს შორის. მაგალითად, ჩარლზ თილი რევოლუციას განსაზღვრავს, როგორც მრავალმმართველობის სიტუაციას, როდესაც განსხვავებული დაჯგუფებები მძაფრ პოლიტიკურ კონფლიქტში იმყოფებიან და შეუძლიათ რესურსების მობილიზება თავიანთ სასარგებლოდ. თუკი ელიტას არ შესწევს ძალა, არსებული რესურსების გამოყენებით დააკმაყოფილოს საზოგადოებრივი ინტერესები, მაშინ გაძლიერებული კონტრელიტა იწყებს მის განკარგულებაში არსებული ყველა რესურსის (ფული, ძალაუფლება, იარაღი, ინფორმაცია) მობილიზებას.⁸

რევოლუციის შესწავლისას განსაკუთრებული ყურადღება სახელმწიფოს ანალიზს ეთმობა, რომლის დაშლა და კრიზისი რევოლუციური პროცესის დაწყებას მოასწავებს, ხოლო მისი აღდგენა და განმტკიცება - მის დასასრულს. ახლა მკვლევრები სულ უფრო ხშირად მიმართავენ სტრუქტურულ მიდგომას: ასე მაგალითად, თ. სკოჩფოლი საფრანგეთის, რუსეთისა და ჩინეთის რევოლუციების შესწავლის საფუძველზე აკეთებს დასკვნას, რომ მათი მიზეზები არა სოციალურ სფეროში, არამედ სახელმწიფოებრივი მართვის სტრუქტურაში, სახელმწიფოს, ელიტებისა და საზოგადოების ურთიერთობებშია საძიებელი. მისი აზრით, სწორედ ეს ურთიერთობების გამწვავება, გარე მუქარების ზრდა, ასევე სახელწიფოს უუნარობა, პასუხი გასცეს გარე წნეხს, ქმნის რევოლუციის წინაპირობებს.⁹

სტრუქტურული მიდგომით სარგებლობს ჯეკ გოლდსტონიც. ინგლისისა და საფრანგეთის რევოლუციების განხილვა მას საშუალებას აძლევს, ივარაუდოს, რომ რევოლუციურ მოვლენებს ადგილი აქვთ სახელმწიფო მმართველობის დასუსტების პერიოდებში. გოლდსტონის მიხედვით, ტრადიციული შემოსავლის წყაროების ამოწურვა და ხარჯების ზრდა სახელმწიფოს ფინანსურ სიძნელეებს უქმნის. საზოგადოებაში მწვავდება წინააღმდეგობების მთელი კომპლექსი, რასაც საბოლოოდ ღრმა სახელმწიფოებრივ კრიზისამდე, რიგ შემთხვევაში კი რევოლუციამდეც მივყავართ.¹⁰ ფაქტობრივად, ყოველი რევოლუცია სახელმწიფოსა და მისი მხარდამჭერი ელიტის კრიზისით იწყებოდა; ამას სდევდა როგორც რევოლუციის მხარდამჭერი, ისე კონტრრევოლუციური გამოსვლები „ქვემოდან”; ამ მოვლენების შედეგად კი ჩნდებოდა ახალი პოლიტიკური ელიტა, რომელიც სახელმწიფოს რეკონსტრუქციის ამოცანას ასრულებდა.¹²

უკანასკნელ დროს სულ უფრო ხშირად გამოიყენება ინსტიტუციური მიდგომა, რაც გულისხმობს განვითარების პროცესებზე სახელმწიფო ინსტიტუტების ზეგავლენის მექანიზმების განხილვას, აგრეთვე იმ ფაქტორების ანალიზს, რომლებიც თვით ამ ინსტიტუტების ცვლილებებზე ახდენს გავლენას. აქ ძირითადი ყურადღება ეთმობა თანმიმდევრულ ევოლუციურ განვითარებას, ხოლო რევოლუციური პროცესები განიხილება, როგორც გარეშე ფაქტორი, რომელიც მხოლოდ გარკვეული ზომით ახდენს გავლენას საკუთრივ ინსტიტუტების განვითარებაზე.¹³ ლიბერალური ტრადიცია უპირატესობას ანიჭებს მდგრად, დაბალანსებულ სისტემებს, რევოლუცია კი განიხილება, როგორც წონასწორობის დარღვევა, რომლის თავიდან აცილება სავსებით შესაძლებელია. ე.წ. რევიზიონისტები (ბ.რასელი, ფ.ფურიე) ეჭვქვეშ აყენებენ დებულებას, რომლის მიხედვითაც რევოლუცია პროგრესულია და კანონზომიერი. ეს ავტორები სრულიად უარყოფენ მარქსისტულ თეორიას რევოლუციაში კლასობრივი ბრძოლის როლის შესახებ და საფრანგეთის რევოლუციის მაგალითზე ასკვნიან, რომ შეტაკებებს არა სოციალური, არამედ პოლიტიკური საფუძველი ჰქონდა.

ე.წ. დემოკრატიული განვითარების თეორია სხვაგვარ მიდგომას მიმართავს: დემოკრატიული გარდასვლის მდგომარეობაში მყოფ ქვეყნებში რევოლუციური მოვლენები სავსებით ადეკვატურია და განიხილება, როგორც გარდაუვალი მოვლენა ქვეყნის ევოლუციური განვითარების პროცესში. მაგრამ ჩნდება კითხვა: რა კავშირი შეიძლება იყოს დემოკრატიასა და რევოლუციას შორის? რევოლუცია თავისთავად ეწინააღმდეგება დემოკრატიულ ღირებულებებს, მაგრამ დემოკრატიულ მოთხოვნებს შეიცავს. შეიმჩნევა რევოლუციისა და დემოკრატიული გარდასვლის ძალზე ძლიერი ურთიერთკავშირი, მაგრამ ეს ცნებები მაინც განსხვავდება.

დემოკრატიული გარდასვლა გულისხმობს არადემოკრატიული სისტემიდან დემოკრატიულზე თანდათანობით გადასვლას (ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ასპექტებში); ეს პროცესი ვითარდება ყველა პარტიის აქტიური მონაწილეობის ფონზე. ამასთან, ძირეული პრინციპების თაობაზე თანხმობა არსებობს; მხედველობაში მიიღება ძველი ხელისუფლების ინტერესებიც.¹⁴ ამის საპირისპიროდ, რევოლუცია ხასიათდება პოლიტიკური რეჟიმის სწრაფი შეცვლით, რასაც ბრძოლა ახლავს თან. ფაქტობრივად, რევოლუციაში იმარჯვებს ერთი მხარე თუ პარტია, მეორე - კი მარცხდება. გარდა ამისა, რევოლუცია ასოცირდება ძალადობასთან, დემოკრატიულ გარდასვლაში კი მშვიდობიანი პროცესი იგულისხმება. მაგრამ როდესაც რევოლუციას, რომელიც მიმართულია ხრწნადი ბიუროკრატიული აპარატის შესაცვლელად, სისტემური ქაოსისა და კატასტროფული კორუფციის შესაჩერებლად, თან სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტების აქტიური ჩარევა და საერთაშორისო უკმაყოფილება ახლავს (შიდაპოლიტიკური ინსტიტუტების ქმედუნარიანობის, დემოკრატიული გარდაქმნების გარანტიების, გამჭვირვალობის მოთხოვნები), მაშინ იგი შეიძლება განვიხილოთ, როგორც პოლიტიკური გარდასახვა და არა როგორც პოლიტიკური ამბოხი¹⁴ (ამის მაგალითებია რევოლუციური პროცესები ლათინურ ამერიკასა და აღმოსავლეთ ევროპაში).

რევოლუციური პროცესების ანალიზისას ყურადსაღებია კულტუროლოგიური მიდგომა, რომელიც განიხილავს, თუ რა როლს თამაშობს კულტურა პოლიტიკურ ცხოვრებაში. ზოგი ავტორის მტკიცებით, კულტურა რევოლუციის შედეგისთვის მნიშვნელოვანი ელემენტია, რადგან იგი უზრუნველყოფს რევოლუციური კოალიციის ერთიანობას რევოლუციის დროს და პოსტრევოლუციურ პერიოდში.¹⁵ კულტურის ისეთი შემადგენელი ელემენტები, როგორიცაა ლეგენდები, ისტორიული მოგონებანი ომების შესახებ, საერთო გამოცდილება და, ალბათ, რევოლუციური მანიფესტები და ფორმალურად განსიტყვებული იდეოლოგიები, უდავოდ, გავლენას ახდენენ პოლიტიკური პროცესების ფორმასა და დინამიკაზე. მეტიც, „ისტორიული გამოცდილება” წარმოშობს „სუბიექტურობას” და აღვივებს “ემოციებს”, რაც აისახება ხალხის ქცევაში.¹⁶

რევოლუციის თეორიების კატეგორიები

არსებობს რევოლუციის განსხვავებული თეორიები. მათი კლასიფიკაციის ცდა მოგვცეს როდერიკ აიამ და ჯეკ გოლდსტონმა¹⁷.

აია რევოლუციის თეორიებს ოთხ კატეგორიად ყოფს: ფსიქოლოგიურ, ფუნქციურ, სტრუქტურულ და პოლიტიკურ თეორიებად¹⁸.

ფსიქოლოგიური თეორიები რევოლუციურ მოძრაობებს ფრუსტრაციით (იმედგაცრუებით) ხსნის, რომელიც ხალხის სახელმწიფოს მიმართ მოლოდინებსა და რეალურ მდგომარეობას შორის განსვლის შედეგია. დებულების თანახმად, ფრუსტრირებული ხალხი აგრესიას წარმართავს ფრუსტრაციის აღქმული წყაროსაკენ. რევოლუციურ მოძრაობაში ფრუსტრაციის მრავალგვარი სოციალური მიზეზი შეიძლება გადაიზარდოს: მაგალითად, თუ სტაბილურ სოციალურ გაუმჯობესებას მოჰყვა მოულოდნელი კრიზისი, ამან შეიძლება აღძრას მოლოდინები, რომლებიც ვერ მართლდება. ანდა, სწრაფმა სოციალურმა ცვლილებამ, შესაძლოა, განსაზღვროს ხალხის მოლოდინების ზრდა და შესაძლებლობის შეზღუდვა. ბევრი ამგვარი თეორია უშვებს აგრეთვე დამატებით პირობებს, როგორიცაა, მაგალითად, აჯანყებულთა ძალა და ხელისუფლების სისუსტე¹⁹.

ფუნქციური თეორიები რევოლუციური მოძრაობების ასახსნელად მიმართავს დისფუნქციისა და წონასწორობის დარღვევის ცნებებს. ამ მიდგომის თანახმად, მისაწვდომი ინსტიტუციური საშუალებები თუ პროცედურები ვეღარ ასრულებს სოციალურად მიწერილ მოთხოვნებს (შედეგის მიღწევას, მიზნებს, ღირებულებებს), რაც წარმოშობს განსვლას იდეოლოგიასა და რეალობას შორის. რევოლუციური მოძრაობა წარმოიქმნება, თუ ხელისუფლება სუსტია და კარგავს კონტროლს შეიარაღებულ ძალებზე, ანდა რევოლუციონერებს სჯერათ წარმატებისა და ცდილობენ, „იხსნან” ხალხი.

სტრუქტურული თეორიები ხელისუფლების სტრუქტურული შეზღუდვების ცნებით ოპერირებს. ასეთი შეზღუდვებია ხელისუფლების სისუსტე, სახელმწიფოში არსებული არაფორმალური ორგანიზაციები, სამხედრო-პოლიტიკური ორგანიზაციები, გეოპოლიტიკური ფაქტორები.²⁰ ამ პირობებში არსებული პოლიტიკური ძალა, როგორც წესი, შეეკვრება ხოლმე სამხედრო ძალას, რომელსაც თავისი ინტერესი ამოძრავებს. ყოველივე ეს ქმნის რევოლუციურ სიტუაციას, რომელშიც ახალი წესრიგის მატარებლებს სახელმწიფოსა და საზოგადოების გარდაქმნის შესაძლებლობა ეძლევათ. ამრიგად, სტრუქტურული თეორიები ხსნის არა მარტო რევოლუციურ სიტუაციებს, არამედ მათ შედეგებსაც.

პოლიტიკური თეორიები ეფუძნება კოლექტიურ ქმედებებსა და რეაქციებს, რომლებიც გაგებულია, როგორც ინტერესების დაკმაყოფილებისაკენ მიმართული რაციონალური ძალისხმევა. ამგვარი ქმედებები დამოკიდებულია ისეთ ფაქტორებზე, როგორიცაა ორგანიზებულობა, შეიარაღება, საფრთხეები, შესაძლებლობები. იდეოლოგია მხოლოდ ინტერესთა შენიღბვას ემსახურება და სწორედ ინტერესები თამაშობენ მოტივის როლს. პოლიტიკური თეორიები ამ გზით ხსნიან, თუ გარკვეული სოციალური ჯგუფი თავის მოთხოვნებს აყენებს, რატომ უჭერენ მას მხარს სხვები და რატომ ვერ უმკლავდება სიტუაციას ხელისუფლება.²¹

ჯ. გოლდსტონი სხვანაირ კლასიფიკაციას გვთავაზობს. იგი რევოლუციის თეორიებს შექმნის დროის მიხედვით განიხილავს და მათ „თაობების” მიხედვით ალაგებს .²²

გოლდსტონის მიხედვით, რევოლუციის თეორიების პირველი თაობა 1900-სა და 1940 წლებს შორის ჩნდება. ამ თეორიებში კარგადაა დამუშავებული რევოლუციებისათვის დამახასიათებელი მოვლენათა მოდელები, მაგრამ, ავტორის აზრით, მათ ფართო თეორიული პერსპექტივა აკლიათ. ამ თეორიების ავტორები ძირითადად ისტორიკოსები და სოციოლოგები არიან, მათი ინტერესის საგანი დასავლური სამყაროს უმნიშვნელოვანესი რევოლუციებია: ინგლისის (1640), ამერიკის (1776), საფრანგეთის (1789) და რუსეთის (1917)²³. ამ თაობას ეკუთვნიან ისეთი მკვლევრები, როგორებიც არიან ლებონი, ელვუდი, სოროკინი, ედვარდსი, ლედერერი, პიტი, ბრინტონი.

თეორეტიკოსთა მეორე თაობა (1940-1975) ფსიქოლოგიურ, სოციოლოგიურ და პოლიტოლოგიურ თეორიებს ეყრდნობა, რომელთაგან აღსანიშნავია კოგნიტივიზმი და ფრუსტრაცია-აგრესიის თეორია, სტრუქტურულ-ფუნქციური თეორია და ინტერესთა ჯგუფების კონკურენციის პლურალისტური თეორია. წამყვანი მკვლევრები არიან დეივისი, გური, ჯონსონი, სმელზერი, ჰანთინგტონი და თილი. ამ მკვლევრებმა კარგი საფუძველი შექმნეს თეორიული ანალიზისათვის, თუმცა ისეთმა მკვლევრებმა, როგორებიც არიან ექსტაინი, ობერშალი, მიულერი, სალერტი და სკოჩპოლი, კარგად წარმოაჩინეს მეორე თაობის სისუსტეები.

მესამე თაობა 1975 წელს გამოჩნდა. მეორე და მესამე თაობებს შორის ორი ძირითადი განსხვავება ისაა, რომ მესამე თაობისათვის ისტორიულად გაცილებით უფრო დასაბუთებული ანალიზი და რევოლუციების შესაძლო შედეგების უფრო ფართო გაშუქებაა დამახასიათებელი. ამ კვლევების ინტერესში შედის არა მარტო იმის დადგენა, თუ რატომ ხდება რევოლუციები, არამედ იმისიც, თუ რატომ მოჰყვება მათ ესა თუ ის შედეგი. მესამე თაობის მკვლევართა რიცხვს მიეკუთვნებიან პეიჯი, ტრიმბერგერი, სკოკპოლი და აიზენშტადტი. რევოლუციების პირველად მიზეზად ისინი რეჟიმების სტრუქტურულ მოწყვლადობას ასახელებდნენ.

გოლდსტონმა მოუწოდა მკვლევრებს რევოლუციის თეორიების მეოთხე თაობის შექმნისაკენ, რომელიც მიზნად რევოლუციის მიზეზების სრულად ასახვას კი არ უნდა ისახავდეს, არამედ კონცენტრირება უნდა მოახდინოს რეჟიმების სტაბილიზაციის ფაქტორებზე, ვინაიდან რევოლუციის საფრთხე ისევ და ისევ ჩნდება. მეოთხე თაობამ უნდა დაიწყოს იქიდან, სადაც მესამე გაჩერდა; მან უნდა წარმოაჩინოს ფაქტორები, რომლებიც გზას უხსნის რევოლუციის ლიდერებსა და იდეოლოგიას და ისეთ სტრუქტურულ ფაქტორებთან ერთად მოქმედებს, როგორიცაა ელიტებს შორის კონფლიქტები და საერთაშორისო ზეწოლა²⁴. ეს მიდგომა გვაახლოებს ტრანსფორმაციის თეორიებთან, რომლებიც ასევე განიხილავს სახელმწიფოს მდგრადობის საკითხებს ცვალებადი საერთაშორისო სიტუაციის პირობებში.

ტაბულა 2:რევოლუციების თეორიათა ჩარჩო

კარლ მარქსი (1818-1883)

კარლ მარქსმა და ფრიდრიხ ენგელსმა შეიმუშავეს რევოლუციის მნიშვნელოვანი გაგება, რომელიც გამოქვეყნდა 1848 წელს, „კომუნისტური პარტიის მანიფესტში”. მათი მტკიცებით, შუა საუკუნეებიდან მოყოლებული, ევროპაში წარმოების რამდენიმე წყობა შეიცვალა და თითოეული წინაზე უფრო პროგრესული იყო. ამგვარად, საზოგადოება განვითარდა ფეოდალიზმიდან კაპიტალიზმამდე. მარქსმა და ენგელსმა იწინასწარმეტყველეს კაპიტალიზმის შეცვლა სოციალიზმით. მათი მიდგომით, ყოველ ფორმაციაში დომინირებს გარკვეული სოციალური კლასი. იმისათვის, რომ შესაძლებელი გახდეს შემდგომი ფორმაციის დამყარება, დომინირებული კლასის ბატონობა უნდა მოისპოს რევოლუცით. ამგვარი რევოლუციური გარდასახვები კი მშვიდობიანი გზით ვერ განხორციელდება.

მაგალითის სახით მათ განიხილეს საფრანგეთის რევოლუცია და უჩვენეს, რომ პრივილეგირებული ფეოდალური არისტოკრატიის დამხობამ გზა გაუხსნა კაპიტალიზმს, მაგრამ სარგებელი ამის შედეგად ნახა მხოლოდ ბურჟუაზიამ, ხოლო მუშათა კლასი, რომელიც გაძლიერდა ინდუსტრიალიზაციის ეპოქაში, ჩაგრული დარჩა. ინდუსტრიალიზაციის მიღწევების საყოველთაო გავრცელებისათვის ახალი რევოლუციაა აუცილებელი, რომელსაც ექნება სოციალისტური ხასიათი და მისი ლიდერი იქნება მუშათა კლასი²⁵.

ალეკსის დე ტოკვილი (1805-1859)

ალეკსის დე ტოკვილმაც შეისწავლა საფრანგეთის რევოლუცია და აჩვენა, როგორ იშვა რევოლუციური ქაოსიდან გაცილებით უფრო ცენტრალიზებული სახელმწიფო²⁶. მან აღწერა „ომი” ხელისუფლების წინააღმდეგ, რომელიც დაამარცხა რევოლუციურმა ძალამ. გამარჯვებულებმა სცადეს, მოესპოთ კლასობრივი შეზღუდვები და უთანასწორობა, მაგრამ ამ ანარქისტული ზედაპირის ქვეშ ცენტრალიზაციის ტენდენცია იდო. ახალი წესრიგის მატარებლებმა ძველი არისტოკრატია შეცვალეს სახელმწიფო მოსამსახურეებით, რომელთაც მკაცრად აკონტროლებდა ცენტრალური ხელისუფლება.

მაქს ვებერი (1864-1920)

მაქს ვებერი ბიუროკრატიასა და მის ეფექტიანობაზე ამახვილებს ყურადღებას. იგი ამტკიცებს, რომ ბიუროკრატია გაცილებით ეფექტიანია, ვიდრე ადმინისტრირების წინა ფორმები, როგორიცაა ადგილობრივი ადმინისტრაცია და მიწათმფლობელები. ამის გამო სახელმწიფო ხაზინის მდგომარეობაც უმჯობესდება. აქედან გამომდინარე, რევოლუციის შემდეგ უმჯობესია, თუ სახელმწიფოს ადმინისტრირება ეფექტურ ბიუროკრატიას გადაეცემა. ამ ჭრილში ვებერმა იწინასწარმეტყველა რევოლუციების შედეგები და მოგვცა ფრანგული, ჩრდილოამერიკული, ინგლისური, რუსული და ჩინური ბიუროკრატიების ანალიზი²⁷.

სემუელ პ. ჰანთინგტონი

სემუელ ჰანთინგტონი რევოლუციას განსაზღვრავს, როგორც სწრაფ, ფუნდამენტურ, ძალადობრივ, შინაგანი ძალებით განსაზღვრულ ცვლილებას, რომელიც ეხება საზოგადოებაში გაბატონებულ ღირებულებებსა და მითებს, პოლიტიკურ ინსტიტუტებს, სოციალურ სტრუქტურას, მმართველობას, ხელისუფლების ქმედებებსა და პოლიტიკას. რევოლუციები ამით განსხვავდება აჯანყებების, ამბოხების, შეთქმულებების, ბუნტებისა და დამოუკიდებლობისათვის ომებისაგან²⁸. ჰანთინგტონის თანახმად, რევოლუციები ხდება მხოლოდ მოდერნიზაციის პროცესების შედეგად. პოლიტიკური მოდერნიზაცია პოლიტიკური ცნობიერების ექსპორტირებას ახდენს ახალ სოციალურ ჯგუფებში და ამ გზით მათ მობილიზებას უწევს. რევოლუციის ფუნქციაა ახალი პოლიტიკური ინსტიტუტების შექმნა, რომლებიც მოიცავენ ამ ახალ ჯგუფებსაც. ამ მოსაზრების თანახმად, რევოლუცია შეიძლება შეფასდეს მისი სისწრაფითა და მასში მონაწილეთა ფართო პოლიტიკური სპექტრი, აგრეთვე, რევოლუციის შედეგად შექმნილი ინსტიტუტების სიძლიერისა და სტაბილობის მიხედვით. ავტორის მიხედვით, ყველა აღწერილ ნიშანს ატარებს რევოლუციები, რომლებიც საფრანგეთში, რუსეთში, ჩინეთში, მექსიკაში, თურქეთში, ვიეტნამსა და ირანში განხორციელდა²⁹

ჩარლზ თილი

ჩარლზ თილის მიხედვით, რევოლუციის სამი აუცილებელი და ერთი ხელშემწყობი პირობა არსებობს: 1. პოლიტიკურ არენაზე ჩნდებიან პრეტენდენტები ძალაუფლებაზე (ან მათი კოალიცია), რომლებიც მოითხოვენ მთავრობის კონტროლის არსებულისაგან რადიკალურად განსხვავებულ ფორმებს; 2. ეს მოთხოვნები საზოგადოების მნიშვნელოვანი სეგმენტის მხარდაჭერით სარგებლობს; 3. ხელისუფლებას არა აქვს უნარი (ან ნება), რომ მოწინააღმდეგე კოალიცია დათრგუნოს ან უარი ათქმევინოს მოთხოვნებზე. გამოსავალი „არსებული ხელისუფლების წარმომადგენლებსა და პრეტენდენტებს შორის კოალიციების შექმნაა”.³⁰

ჯეფრი მ. პეიჯი

ჯეფრი პეიჯმა აჩვენა, თუ როგორ მოქმედებს აგრარული სტრუქტურა რევოლუციასა და მის შედეგებზე. მან გააანალიზა კონფლიქტები, რომლებიც განვითარდა პერუს, ანგოლისა და ვიეტნამის სასოფლო რეგიონებში და დაასკვნა, რომ მიწათმფლობელებსა და გლეხებს შორის არსებული ურთიერთობანი რევოლუციებისათვის უმნიშვნელოვანეს როლს ასრულებს. იქ, სადაც მიწათმფლობელების შემოსავალი მიწის საკუთრებაზეა დამოკიდებული, ხოლო გლეხები მოჯამაგირეები არიან, მოსალოდნელია მასობრივი გლეხური რევოლუცია. თუ მიწა როგორც ლატიფუნდისტების, ისე გლეხების მფლობელობაშია, უფრო მეტი შანსი არსებობს სპონტანური გლეხური ამბოხებისა („ჟაკერია”). ხოლო იქ, სადაც მიწათმფლობელები ინტენსიურ კაპიტალისტურ მეწარმეობას მისდევენ (მაგ., მოდერნიზებულ პლანტატორობას), კლასთაშორისი კონფლიქტები შედარებით ადვილად გვარდება სამუშაო ძალის დენადობისა და რეფორმების ხარჯზე.

პეიჯის ძირითადი იდეა შემდეგია: იქ, სადაც ლატიფუნდისტების შემოსავალი მოდის მიწის მფლობელობიდან, სახელმწიფო ინსტიტუტები მათ დასაცავადაა მოწყობილი. თუ ამგვარ სისტემას უპირისპირდებიან კარგად ორგანიზებული მოჯამაგირე გლეხები, დიდი შესაძლებლობა არსებობს იმისა, რომ გლეხური მოძრაობის სათავეში ნაციონალისტური ან კომუნისტური ყაიდის პარტია მოექცეს, რომელიც შეეცდება, დაამხოს მმართველი კლასი და მისი დამცველი ინსტიტუტები.³¹

ს.ნ. აიზენშტადტი

აიზენშტადტი სტრუქტურულ და კულტურულ მიდგომებს უხამებს ერთმანეთს. მისი აზრით, რევოლუციური სიტუაციის შესაქმნელად რამდენიმე წინაპირობაა საჭირო: როცა გარკვეულ კულტურულ ორიენტაციას ედება სახელმწიფოსა და ელიტების განსაზღვრული სტრუქტურები, ამ დროს გარე ეკონომიკურმა თუ სამხედრო ზეწოლამ შეიძლება რევოლუციური სიტუაცია შექმნას. სახელმწიფო სტრუქტურებთან დაკავშირებით ავტორი აღნიშნავს, რომ საზოგადოების პოლიტიკურ თუ სიმბოლურ ცენტრსა და პერიფერიას შორის დიდი განსხვავება უნდა იყოს - დახურული და ელიტით მართული ცენტრი ცდილობს, გავლენა იქონიოს პერიფერიაზე. შემდგომში დომინანტური ელიტა იხლიჩება, გამოყოფილი ნაწილი კი საკმარის რესურსებს ფლობს საიმისოდ, რომ ავტონომიურად იგრძნოს თავი. ამ პირობებში გარედან გაზრდილი ეკონომიკური და სამხედრო ზეწოლა ხდება ტრადიციული რეჟიმების დაცემის ძირითადი მიზეზი. გარე ზეწოლა მოწინააღმდეგე ელიტებს შესაძლებლობას აძლევს, მოიპოვონ მასების მხარდაჭერა, დაუპირისპირდნენ ხელისუფლებას და ახალი რეჟიმის დამყარებას შეეცადონ.

თუ გამარჯვებულ ელიტას რევოლუციის წინ ჰქონდა კავშირები სხვა ელიტებთან და პერიფერიულ ჯგუფებთან, ახალი რეჟიმი წინასთან შედარებით უფრო ღიაა და ნაკლებად ძალმომრეობითი, ხოლო თუ ამგვარი კავშირები არ არსებობს, ახალი რეჟიმისათვის დამახასიათებელია ძალადობა და ძალაუფლების მონოპოლიზაცია, როგორც ეს ბოლშევიკური და ჩინეთის კომუნისტური რევოლუციების შედეგად მოხდა.

მარკ ნ. კატცი

მარკ კატცმა ყურადღება გაამახვილა რევოლუციებზე საერთაშორისო გავლენის ფაქტორზე და რამდენიმე „რევოლუციური ტალღა” გამოყო. „ატლანტიკური რევოლუციების ტალღის” (აშშ, 1776, ჰოლანდია, 1787, საფრანგეთი, 1789) მამოძრავებელი ძალა იყო ანტიმონარქისტული განწყობები, 1848 წლის ევროპული რევოლუციების მამოძრავებელი - ლიბერალიზმი, 1950-70 წლების ანტიკოლონიური რევოლუციებისა - ნაციონალიზმი. კატცი გამოყოფს კიდევ შემდეგ ტალღებს: 1945-1979 წწ. კომუნისტური რევოლუციები (აღმოსავლეთ ევროპა, ჩინეთი, კუბა, ვიეტნამი და სხვა განვითარებადი ქვეყნები); არაბული ნაციონალისტური რევოლუციები ახლო აღმოსავლეთსა და ჩრდილოეთ აფრიკაში (1952-1969); ისლამური რევოლუციები ირანში, სუდანსა და ავღანეთში; ანტიკომუნისტური რევოლუციები საბჭოთა კავშირსა და აღმოსავლეთ ევროპაში, „ფერადი რევოლუციები” სერბიაში, საქართველოში, უკრაინასა და ყირგიზეთში. კატცი გამოყოფს აგრეთვე pro და contra ტალღებს: „წინააღმდეგი” ტალღები ატარებს ანტიმონარქისტულ, ანტიკოლონიურ, ანტიკაპიტალისტურ, ანტიდასავლურ ან ანტიდიქტატორულ ხასიათს; pro-ტალღები - ესაა გარკვეული ახალი წესრიგის დამყარების სერიოზული ცდები (მაგ., დემოკრატიის, მარქსიზმ-ლენინიზმის, არაბული ნაციონალიზმის ან ისლამური ფუნდამენტალიზმისა). შესაძლოა, რომ ცალკეული რევოლუცია იყოს ერთდროულად „თვის” და „წინააღმდეგ”, მაგალითად, ანტიმონარქისტული და პროდემოკრატიული.³²

ვიდრე უშუალოდ „ვარდების რევოლუციაზე” გადავიდოდეთ, ვნახოთ, როგორ განიხილება საფრანგეთის რევოლუცია (როგორც ყველაზე კარგად შესწავლილი) და რევოლუციები აღმოსავლეთ ევროპაში (როგორც დემოკრატიული გარდასახვის შიდა პროცესი) - იქნება, რაიმე მსგავსებაც ვპოვოთ „ვარდების რევოლუციის” მოვლენებთან.

განვიხილოთ დასახელებული ავტორების დამოკიდებულება საფრანგეთის რევოლუციის მიმართ:

1789 წლის საფრანგეთის დიდი რევოლუცია, კატცის თვალსაზრისით, ატლანტიკური რევოლუციების წარმატებული შემთხვევაა. კატცის ტერმინოლოგიით, იგი იყო რევოლუცია მონარქიზმის წინააღმდეგ და დემოკრატიის დასამყარებლად.

ვებერის მიხედვით, საფრანგეთის რევოლუციას უნდა შეექმნა უფრო ბიუროკრატიული სახელმწიფო, ვინაიდან ეს იყო უფრო ეფექტიანი სისტემა წინასთან შედარებით, სადაც ბატონობდნენ მიწათმფლობელები და პრივილეგირებული არისტოკრატია. უფრო ეფექტიანი ადმინისტრირების სისტემა აუცილებელი იყო საერთაშორისო ეკონომიკური ზეწოლის საპასუხოდ.

ჰანთინგტონიც აღიარებს მოდერნიზაციისა და ზეწოლის ფაქტორებს, ამავე დროს, საფრანგეთის რევოლუციას განიხილავს, როგორც ერთგვარ შანსს: მოდერნიზაციამ ჩაგრულ ხალხს მეტი უფლებების მოთხოვნის პერსპექტივა მისცა. მოხდა ამ ხალხის მობილიზება და საბოლოოდ შეიქმნა საპარლამენტო სისტემა, რომლის მეშვეობითაც ხალხს პოლიტიკურ სისტემაში მონაწილეობის საშუალება მიეცა.

ჩარლზ თილის მიხედვით, რევოლუციის წინ გამოჩნდნენ პრეტენდენტები, რომლებმაც მმართველობის მხრივ ალტერნატიული მოთხოვნები წამოაყენეს. თილის აზრით, ესენი იყვნენ საფრანგეთის განათლებული კლასების წარმომადგენლები, რომლებიც დემოკრატიას და არისტოკრატიის გაუქმებას ითხოვდნენ. საფრანგეთის ძალადობრივი რევოლუციის წარმატება გვიჩვენებს, რომ ამ მოთხოვნებს საზოგადოების მნიშვნელოვანი ნაწილი უჭერდა მხარს. ამავე დროს, სახელმწიფოს არ აღმოაჩნდა უნარი, რომ სამხედრო ძალის გამოყენებით ჩაეხშო რევოლუცია. თილის მიხედვით, რევოლუციის წარმატებაც სწორედ ამ პირობებმა განსაზღვრა.

აიზენშტადტიც საერთაშორისო ზეწოლას განიხილავს, როგორც რევოლუციის აუცილებელ პირობას, ვინაიდან იგი ელიტებს უბიძგებს, აღდგნენ მმართველი რეჟიმის წინააღმდეგ. უზარმაზარმა უთასწორობამ არისტოკრატიულ ელიტასა და პერიფერიას შორის ამბოხებულ ელიტას პერიფერიის მობილიზების შესაძლებლობა მისცა. რევოლუციის შემდგომი განვითარება (ეკლესიის, როგორც მიწათმფლობელის წინააღმდეგ მიმართული პროტესტი, პოლიტიკური და სოციალური ცვლილებების მოთხოვნები) აგრეთვე შეესაბამება აიზენშტადტის მოსაზრებას, რომლის თანახმადაც ასეთ პირობებში აჯანყებაა მოსალოდნელი. რევოლუციის შედეგად, აიზენშტადტის სქემის შესაბამისად, კიდევ უფრო ცენტრალიზებული და ძალადობრივი რეჟიმი ჩამოყალიბდა, ვინაიდან მას არ ჰქონდა კავშირები არისტოკრატიასთან.

ფორანის მიხედვით, საბჭოთა ბლოკის რღვევა 40-წლიანი რეპრესიებისა და დიქტატის დასასრული იყო. საინტერესო კი მის მოსაზრებაში ისაა, რომ პოლიტიკური კულტურისათვის სულაც არაა აუცილებელი პირობა წიგნიერ გამოცდილებაზე დაყრდნობილი დისკურსი - ამისათვის გარეგანი ზეწოლაც საკმარისია ხოლმე. სოციალისტურ ქვეყნებში ხელისუფლებები მხოლოდ მოსკოვის იმედად იყვნენ და როგორც კი ეს „ზურგი” გაქრა, სოციალისტურ იდეოლოგიასაც აღარ ჰქონდა გასავალი. ამის მაგივრად, ახლა აქეთ მოუწიათ, პასუხი ეგოთ საკუთარ ქმედებებზე - საკუთარი ხალხის მიმართ. კატციც საბჭოთა ბლოკის კოლაფსს „უბრალო” ანტიკომუნისტურ გადატრიალებად მიიჩნევს.³³

„ვარდების რევოლუცია” თეორიული თვალსაზრისით

მკვლევრებს შორის არ არის ერთიანობა იმის თაობაზე, იყო თუ არა „ვარდების რევოლუცია” მართლაც რევოლუცია. მიუთითებენ, რომ მას აკლდა რევოლუციის ისეთი კლასიკური ნიშნები, როგორიცაა ცვლილებები ეკონომიკურ სისტემაში, სოციალურ სტრუქტურებსა და კულტურულ ღირებულებებში, არ იყო არც ძალადობა. ეს მახასიათებლები მართლაც არ სდევდა ქართულ რევოლუციას, მაგრამ, ამასთანავე, იყო მასობრივი საპროტესტო აქციები, ცხოვრების ძველი წესის მიმართ საზოგადოების მიერ გამოხატული მიუღებლობა, აგრეთვე, ხელისუფლების უუნარობა - ძველებურად ემართა ქვეყანა. ასევე, რაც ძალზე მნიშვნელოვანია, „ვარდების რევოლუცია” ლეგიტიმურ ხასიათს ატარებდა. ეს რევოლუციის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნიშანია, რის გარეშეც მისი ავთენტურობა ეჭვქვეშ დგება. რევოლუცია არღვევს საზოგადოების კონსტიტუციურ და დემოკრატიულ საფუძვლებს და ფართო სოციალური ჯგუფების სახელით პოულობს გამართლებას; სწორედ ფართო სოციალური ჯგუფების აქტიური მონაწილეობა ანიჭებს რევოლუციას ლეგიტიმურობას³⁴.

საქართველოში რევოლუციამ, მასების წარმატებულ მობილიზაციაზე დაყრდნობით და ოპოზიციური პოლიტიკური ძალების წინამძღოლობით (რომლებიც მმართველ ელიტას გამოეყვნენ), თან მოიტანა პოსტსაბჭოთა სისტემის დემონტაჟი და მიზნად დაისახა ეროვნულ-დემოკრატიულ პრინციპებზე დამყარებული სისტემის შექმნა.

როგორც გამოცდილება გვიჩვენებს, პოსტსაბჭოთა სივრცეში პოლიტიკური რეჟიმის შეცვლა, როგორც თვით პოლიტიკური ელიტის ხასიათის, ისე მმართველობის თვალსაზრისით, შესაძლებელი მხოლოდ ძველი რეჟიმის კონტრელიტით შეცვლის გზით ხდება³⁵. სწორედ ამგვარად მოხდა პოლიტიკური რეჟიმის შეცვლა საქართველოსა და უკრაინაში.

ქართულ რევოლუციაში ჩანს პოლიტიკურ ხელმძღვანელობაზე ზეწოლა ფართო მასის მხრიდან, რომლის მიზანი იყო რეფორმების გატარება, სუვერენიტეტის უზრუნველყოფა და პოზიტიური ცვლილებების ხელშეწყობა³⁶. „ვარდების რევოლუცია” გახდა პროტესტი დემოკრატიის იმიტაციის წინააღმდეგ. ამის მიზეზები იყო: ცხოვრების დაბალი დონე, ხელისუფლების არაადეკვატური რეაგირება არსებულ რეალობაზე, საკუთრების დაუფარავი გადანაწილება და სახელმწიფო მოხელეების ინტერესთა ლობირება, აშკარა კორუფციის ცხოვრების წესად გადაქცევა, არაპოპულარული ხელისუფლება, რომელსაც თავის შენარჩუნება მხოლოდ არჩევნების გაყალბებით შეეძლო - ყოველივე ამან ქვეყანა მიიყვანა მოვლენების ცნობილი გზით განვითარებასთან, ვინაიდან შექმნილი მდგომარეობიდან სხვა გამოსავალი არ ჩანდა. „ვარდების რევოლუციის” წინაშე იდგა ამოცანა კორუფციული, ფსევდოდემოკრატიული იდეოლოგიის შეცვლისა ეროვნულ-ლიბერალურით, დემოკრატიული ღირებულებების ფაქტობრივი (და არა ფორმალური) დამკვიდრება და განმტკიცება. რევოლუციის მთავარი არგუმენტი გახდა განახლების აუცილებლობა; ხოლო შიდაპოლიტიკურ სფეროში განახლების გარანტიად განიხილებოდა წესრიგის დამყარება, კორუფციასთან ბრძოლა და ხელისუფლებაში პროფესიონალი და პატიოსანი პოლიტიკოსების მოსვლა.

სამოქალაქო ინსტიტუტების აქტივობასთან ერთად ტოტალური განუკითხაობისა და კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლის იდეოლოგია გახდა მასების მობილიზაციის მნიშვნელოვანი ფაქტორი.

რევოლუციური პროცესის ხასიათისა და მიმდინარეობის განმსაზღვრელი არსებითი ფაქტორი ხდება სახელმწიფოს შეიარაღებული ძალები, ისევე, როგორც მთლიანად სახელმწიფოს სტრუქტურა, რომელსაც შეუძლია ან ჩააქროს არეულობა, ან, პირიქით, სიტუაციის გამძაფრებას შეუწყოს ხელი. შეიარაღებული ძალების ხელისუფლების კონტროლიდან გასვლა, როგორც წესი, აუცილებელია რევოლუციის გამარჯვებისათვის, თუმცა ეს არაა საკმარისი პირობა³⁷. მაგრამ თანამედროვე რევოლუციებში ძალის გამოყენება ხშირად აღარ არის აუცილებელი ატრიბუტი. გასული საუკუნის 80-90-იანი წლების რევოლუციური პროცესები მასობრივი ძალადობის გამოყენების გარეშე განვითარდა. ქართული რევოლუცია ამ თვალსაზრისით ერთ-ერთი ყველაზე „ხავერდოვანი” აღმოჩნდა. სწორედ ამაშია მისი უნიკალურობა.

„ვარდების რევოლუციისადმი” მიძღვნილი ლიტერატურის ანალიზი საშუალებას გვაძლევს, გამოვყოთ ორი ძირითადი მიდგომა მისი მიზეზებისა და განხორციელების წყაროების თვალსაზრისით. ექსპერტთა უმრავლესობა აღნიშნავს რევოლუციის კანონზომიერ ხასიათს, რომელიც განისაზღვრებოდა მხოლოდ და მხოლოდ საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური და პოლიტიკური რეალობით,³⁸ მაშინ, როდესაც სხვები მასში გარე აქტორების ინტერესებს და საერთაშორისო თანამეგობრობის მიერ დემოკრატიული პრინციპების დაცვის მოთხოვნის გავლენას ხედავენ. ეჭვგარეშეა, რომ უდიდესი როლი ითამაშა ოპოზიციის მიერ მასების მობილიზებამ და ძალოვანი სტრუქტურების არსებითი ნაწილის მხარდაჭერამ. თუმცა საინტერესოა თეორეტიკოს გრამშის აზრი, რომელიც არ აკნინებს მასების როლს, მაგრამ ხელისუფლების შეცვლისათვის ბრძოლაში ძირითად როლს მიაკუთვნებს შიდა და გარე ძალების კავშირებს, რომლებიც ერთიანდებიან ხელისუფლების დამხობის კონკრეტული მიზნით. ამგვარი კავშირები სიტუაციურად დგება და დინამიკურ ხასიათს ატარებს.

„ვარდების რევოლუციაში”, შიდა ძალების დარაზმულობასთან ერთად, მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა რევოლუციური ძალების მხარდაჭერამ საერთაშორისო თანამეგობრობის მხრიდან, მისმა მორალურმა და მატერიალურმა დახმარებამ. ამ მხრივ უნდა აღინიშნოს ნაციონალურ - დემოკრატიული ინსტიტუტის, საქრთველოს სოროსის ფონდის, სამართლიანი არჩევნებისა და დემოკრატიის საერთაშორისო საზოგადოების წვლილი³⁹.

საინტერესოა გერმანელი მკვლევრის, მ. კატცის მოსაზრება ერთი ქვეყნის რევოლუციური გამოცდილების სხვა ქვეყნებსა და რეგიონებში გავრცელების შესახებ: „არის ერთი ცენტრალური რევოლუცია, სხვა რევოლუციები კი მას მოჰყვება. ჩვეულებრივ, ეს ხდება რეგიონული თუ გლობალური მასშტაბით მნიშვნელოვან სახელმწიფოში, სადაც ვითარდება ცენტრალური რევოლუცია, რომელიც შემდგომ გარეთ ვრცელდება”⁴⁰. ზოგი ავტორი „ვარდების რევოლუციაში” ხედავს სერბიის 2000 წლის რევოლუციის ანალოგს, კერძოდ, ისინი მიუთითებენ, რომ ქართულმა ოპოზიციურმა ძალებმა სერბიის რევოლუციის ტაქტიკა გადაიღეს.⁴¹ მაგრამ ბელგრადის მოვლენებისაგან განსხვავებით, სადაც მაინც იყო ძალადობის გამოვლინებები, ჯარის გადაადგილება, ხანძრები, თბილისში ყველაფერი გაცილებით მშვიდობიანად მოხდა.

ზემოთქმული რომ შევაჯამოთ, შეიძლება დავასკვნათ, რომ საქართველოში 2003 წლის ნოემბერში განხორციელებული „ვარდების რევოლუცია” გახდა მეტად საინტერესო რევოლუციური პრეცედენტი, რომელიც კიდევ გახდება მომავალში დეტალური განხილვისა და შესწავლის საგანი. რევოლუციური პროცესების ისტორიაში „ვარდების რევოლუცია” შევა, როგორც მოვლენა, რომელიც „...მიზნად ისახავდა სტაგნაციის შეწყვეტას და კორუფციაზე აგებული რეჟიმის დამხობას, დემოკრატიაზე დაფუძნებული ახალი წესრიგის დამყარებას. „ვარდების რევოლუცია” შეიძლება შევაფასოთ, როგორც კონსტიტუციის დასაცავად მიმართული ამბოხი, მიღწეული დემოკრატიული პრინციპების დასაცავი ძალისხმევა; სიყალბის, კორუფციის წინააღმდეგ მიმართული ეს რევოლუცია უნდა მივაკუთვნოთ თანამედროვე დემოკრატიული რევოლუციების „ტალღას” - და ჩავთვალოთ იგი დემოკრატიაზე გადასვლის ძალზე მნიშვნელოვან ექსპერიმენტად. მართალია, ამ ექსპერიმენტის წარმატებულობას ჯერ კიდევ სჭირდება დამტკიცება.”⁴²

სამოქალაქო საზოგადოების კონცეფციების მიმოხილვა

სამოქალაქო საზოგადოება ორ ძირითად ურთიერთდაკავშირებულ განზომილებაში არსებობს: სოციალურსა და ინსტიტუციურში. სოციალურის შემადგენელი, კოლექტიური და ინდივიდუალური ისტორიული გამოცდილება, განსაზღვრავს პიროვნების პოლიტიკურ ქცევას, მსოფლმხედველობასა და პიროვნებათაშორისი ურთიერთობების მრავალ ასპექტს. სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუციური განზომილება შეიძლება წარმოვიდგინოთ, როგორც პოლიტიკური და აპოლიტიკური თვითმოქმედი ორგანიზაციების ერთობლიობა, რომლებიც საზოგადოების სხვადასხვა სეგმენტების ინტერესებს გამოხატავენ და მათ მიღწევას ცდილობენ სახელმწიფოსაგან დამოუკიდებლად.⁴³

სამოქალაქო საზოგადოების სათავეები შორეული წარსულიდან მოდის, ანტიკური და შუა საუკუნეების მოაზროვნეთა პოლიტიკური იდეებიდან. თუმცა ანტიკურ სამყაროში სამოქალაქო საზოგადოება მისი თანამედროვე გაგებით ვერ იარსებებდა. სამოქალაქო საზოგადოება წარმოადგენდა „ინდივიდთა ავტონომიას, ინსტიტუტების ურთიერთობათა ერთობლიობას, რომლებიც ფუნქციობდნენ პოლიტიკურ ძალაუფლებასთან კავშირის საფუძველზე.”⁴⁴ იმხანად სამოქალაქო საზოგადოება არ მოიაზრებოდა სახელმწიფო ხელისუფლებისადმი დაპირისპირებულ სოციალურ წარმონაქმნად. ეს არ იყო სახელმწიფოს ანტითეზა. ყურადღებას იქცევს ის გარემოება, რომ ანტიკურ პერიოდში ცნებები: „სამოქალაქო საზოგადოება”, „პოლიტიკური თანამეგობრობა”, „სახელმწიფო” სინონიმებს წარმოადგენდა და ურთიერთშემცვლელ ტერმინებად გვევლინებოდა. მაგალითად, ბერძნული პოლისისთვის დამახასიათებელი იყო სამოქალაქო კოლექტივის შერწყმა სახელმწიფოსთან. პოლისის საერთო ინტერესები შერწყმული იყო ცალკეული პიროვნებების კერძო საკუთრებასთან და იმ შემთხვევაში, თუ მოხდებოდა მათი შეჯახება, პრიორიტეტი პოლისის ინტერესებს ენიჭებოდა.⁴⁵ სამოქალაქო საზოგადოებაზე, მისი თანამედროვე გაგებით, ლაპარაკი შესაძლებელი ხდება მხოლოდ მაშინ, როცა გვევლინებოდა მოქალაქე, როგორც საზოგადოების დამოუკიდებელი წევრი, რომელიც ამას თვითონ აცნობიერებდა; მოქალაქე, რომელსაც ჰქონდა გარკვეული უფლებები და თავისუფლებები და, იმავდროულად, ყოველ თავის ქმედებაზე საზოგადოების წინაშე აგებდა პასუხს.

შუა საუკუნეებიდან ახალ დროში გადასვლა აღინიშნა სამოქალაქო საზოგადოებასა და სახელმწიფოს შორის განსხვავების გაცნობიერებით. ჯ. ლოკის, შ. მონტესკიეს, ჟ. ჟ. რუსოს შრომებში იწყება სამოქალაქო საზოგადოების, როგორც დამოუკიდებელი პოლიტიკური კატეგორიის, განხილვა. არსებითად, სახელმწიფოს განკარგვაში უფლებამოსილების მხოლოდ ის მოცულობა რჩება, რომელიც ერთმანეთთან გონიერი არჩევანის საფუძველზე ურთიერთობაში მყოფ მოქალაქეებს შორის დადებული საზოგადოებრივი ხელშეკრულებითაა სანქცირებული. თუმცა ხსენებულ ავტორებს სამოქალაქო საზოგადოების ცნება სხვადასხვანაირად ესმით, ყოველი მათგანი აღიარებს სამოქალაქო საზოგადოების პრიმატს სახელმწიფოსთან მიმართებაში.

სამოქალაქო საზოგადოების შექმნის იდეა მაშინ გაჩნდა, როდესაც აღმოცენდა პირადი ცხოვრების „პრივატიზების” მოთხოვნილება, როცა გავრცელდა წარმოდგენა, რომ საზოგადოებრივი ცხოვრება უნდა კონსტრუირებულ იქნას და უნდა იფუნქციოს ხელშეკრულების შესაბამისად, ანუ ნებაყოფლობით და პარიტეტულ საწყისებზე დამყარებული ასოციაციური კავშირების საფუძველზე. გერმანელი სოციოლოგის, ფ. ტენისის (1855-1936) მტკიცებით, თანამედროვე სოციუმის, როგორც სამოქალაქო საზოგადოების, კონცეპტუალიზაცია და ლეგიტიმაცია მყარადაა დაკავშირებული ამ საწყისების შემეცნებასა და აღიარებასთან.

გერმანელი ფილოსოფოსი ჰეგელი (1770-1831) პირველი იყო, ვინც ტერმინი „სამოქალაქო საზოგადოება” იხმარა მისი თანამედროვე გაგებით. ჰეგელის მიხედვით, სამოქალაქო საზოგადოება სპეციფიკური, კერძო ინტერესების რეალიზაციის სფეროა; იგი ჩნდება ოჯახსა და სახელმწიფოს „შორის”. ჰეგელი კორპორატივისტულ სტრუქტურებს აერთიანებს გარკვეულ ორგანიზებულ ერთიანობაში, რომელსაც „სამოქალაქო საზოგადოებას” უწოდებს. ეს საზოგადოება, რომელიც ეფუძნება კერძო საკუთრებას, სოციალურ დიფერენციაციასა და ინტერესთა მრავალგვარობას, ინდივიდებისა და ჯგუფების ურთიერთქმედებას, ხდება ცალკეულ პირებსა და სახელმწიფოს უნივერსალურ პირობებს შორის შუამავლობის სფერო. იგი შინაგანად წინააღმდეგობრივია, შესაბამისად, საზოგადოებრივი ინტერესებისა და საჭიროებების გამოსავლენად და დასაკმაყოფილებლად ერთგვარი გარანტია საჭირო⁴⁶. ასეთი გარანტი ხდება სახელმწიფო, რომელიც საყოველთაო ინტერესს გამოხატავს. ჰეგელი აღნიშნავს, რომ კორპორაციის საბოლოო მიზანი სამოქალაქო საზოგადოების სახელმწიფოზე ზედდებაში მდგომარეობს.⁴⁷ სამოქალაქო საზოგადოება არსებობს არა სახელმწიფოს შიგნით, არამედ მასთან ერთად, მაგრამ ამავე დროს იგი დამოკიდებულია სახელმწიფოზე და გარკვეულწილად შთაინთქმება მის მიერ. ამგვარი თვალსაზრისი ხასიათდება სახელმწიფოს პრიმატის აღიარებით; აქცენტი კეთდება საზოგადოებრივი საკითხების სახელმწიფოს მიერ გადაწყვეტაზე.

ჰეგელის მსგავსად, ლიბერალური სამოქალაქო საზოგადოების ზოგიერთი თეორეტიკოსი⁴⁸ სამოქალაქო საზოგადოების სტრუქტურათა მრავალგვარობაში ხედავს შუამავლობისა და სახელმწიფოზე ზემოქმედების შესაძლებლობას. თანამედროვე თეორეტიკოსებს მიაჩნიათ, რომ სამოქალაქო საზოგადოებას შეადგენს არა კორპორაციული სტრუქტურები, არამედ სოციალური მოძრაობები, რომლებიც ფორმირდება პროფესიული საქმიანობის ნიშნით. თუ ჰეგელი ლაპარაკობს სამოქალაქო საზოგადოების სახელმწიფოზე ზედდებაზე, ლიბერალური თეორეტიკოსები ხაზს უსვამენ ავტონომიისა და საზოგადოებრივი მოძრაობების შენარჩუნების საჭიროებას, თუნდაც სამოქალაქო დაუმორჩილებლობისა და წინააღმდეგობის გზით. სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტები იქმნება გარკვეული მიზნების მისაღწევად და ამ მიზნების მიღწევის შემთხვევაში - ქრება. ლიბერალური ტრადიცია ყურადღების ცენტრში აყენებს სამოქალაქო საზოგადოების თვითრეგულირების ფუნქციას, როგორც სახელმწიფოს შემოტევებისაგან დაცვის საშუალებას. უკვე ადრეულ ნაშრომებში განხილვის მთავარი თემა ხდება დამოკიდებულება სამოქალაქო საზოგადოებასა და სახელმწიფოს შორის, რაც ეხება აგრეთვე ისეთ ცნებებს, როგორებიცაა დამოუკიდებლობა, ძალაუფლება და ძალთა ბალანსი.

როგორც წესი, სამოქალაქო საზოგადოება იქმნება სახელმწიფოსაგან დამოუკიდებლად, ხშირად კი სახელმწიფოს საპირწონედ, მეორე მხრივ, სამოქალაქო საზოგადოების ფორმირებას და განვითარებას მნიშვნელოვანწილად თვით სახელმწიფო განსაზღვრავს. სამოქალაქო საზოგადოების ჩამოყალიბება რთული პროცესია, რომელზეც გავლენას ახდენს ისეთი ფაქტორი, როგორიცაა სახელმწიფოსა და არსებული პოლიტიკური ძალაუფლების ხასიათი. თანამედროვე მსოფლიოში, შიდა ფაქტორების გარდა, განუზომელია გარეშე ფაქტორების გავლენა, რომლებიც პირდაპირ თუ არაპირდაპირ ზემოქმედებს სამოქალაქო საზოგადოებაზე. განსაკუთრებული როლი ენიჭება გარეშე აქტორებისაგან მოსულ ფინანსურ მხარდაჭერას, განსაკუთრებით, როდესაც საზოგადოებას არ გააჩნია საკმარისი რესურსები სამოქალაქო საზოგადოების განვითარებისათვის.

თვით სამოქალაქო საზოგადოება ძალზე შეზღუდულია მატერიალური თვალსაზრისით და ძირითადად მხოლოდ ადამიანურ რესურსს ფლობს. ეფექტიანი ფუნქციობისათვის კი ადამიანურთან ერთად მატერიალური რესურსიცაა აუცილებელი. აქედან გამომდინარე, სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტები, საკმარისი რესურსების უქონლობის პირობებში, ვერ იმოქმედებენ დამოუკიდებლად ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში და, საბოლოო ჯამში, შთაინთქმებიან სახელმწიფოს ან ბაზრის მიერ.

თუ ჰეგელს გავყვებით, შეიძლება ჩავთვალოთ, რომ სამოქალაქო საზოგადოების კორპორაციული სტრუქტურები იყო სახელმწიფოს იდეოლოგიური სტრუქტურების ნაწილი, ”სახელმწიფოს კერძო ხმა”, რომელიც მხარს უჭერდა სახელმწიფოს იდეოლოგიას, განსაკუთრებით - კრიზისების პერიოდებში.⁴⁹ სამოქალაქო საზოგადოება მხოლოდ მაშინ შეძლებს დაქვემდებარებული როლისაგან გათავისუფლებას და დამოუკიდებელი მდგომარეობის მოპოვებას, როდესაც ხელისუფლების საყოველთაო კრიზისი შეასუსტებს სახელმწიფოს ბატონობას. მაშინ იგი იქცევა დამოუკიდებელ იდეოლოგიურ ძალად, რომელიც, ხელისუფლებისაგან განსხვავებით, ნდობით სარგებლობს. სწორედ სახელმწიფო ძალაუფლების დასუსტებას მოჰყვა სამოქალაქო საზოგადოებების ჩამოყალიბების დაწყება აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებში.

მარქსისტული კონცეფციის მიხედვით, სამოქალაქო საზოგადოება პირველადია სახელმწიფოსთან მიმართებით; ურთიერთდამოკიდებულებები სამოქალაქო საზოგადოებასა და სახელმწიფოს შორის ვლინდება, როგორც ურთიერთობები ინდივიდუალურ თავისუფლებასა და საჯარო ძალაუფლებას შორის. განსხვავება სამოქალაქო საზოგადოებასა და სახელმწიფოს შორის ყველაზე ნათლად პოლიტიკურ ცხოვრებაში ჩანს. სახელმწიფო შემოდის საზოგადოების სტრუქტურასა და ცხოვრებაში, როგორც მისი პოლიტიკური ორგანიზაციის უმნიშვნელოვანესი ელემენტი, სამოქალაქო საზოგადოებას კი იგი არ ეხება.⁵⁰

იტალიელი თეორეტიკოსი გრამში (1891-1937) სამოქალაქო საზოგადოებას განიხილავს სამგვარ ისტორიულ კონტექსტში: როცა იგი ისპობა სახელმწიფოს მიერ (ნაცისტური გერმანია), როცა სახელმწიფო მის „გარეგნულ ფორმას” წარმოადგენს (ფაშისტური რეჟიმი იტალიაში) და როდესაც არსებობს დაბალანსებული ურთიერთობა სახელმწიფოსა და სამოქალაქო საზოგადოებას შორის (განვითარებული დასავლური დემოკრატიები). გრამში დარწმუნებულია, რომ მომავალში სამოქალაქო საზოგადოება შთანთქავს სახელმწიფოს და მასების მმართველობაში გადაიზრდება. გრამშის მიხედვით, სამოქალაქო საზოგადოება და სახელმწიფო - პოლიტიკის ორი დონეა. სამოქალაქო საზოგადოების არსს ყველაზე სრულად გამოხატავენ პოლიტიკური პარტიები და სხვა გაერთიანებები, რომლებიც კავშირებს ქმნიან და იბრძვიან უპირატესობის, ჰეგემონიის მოსაპოვებლად.

სამოქალაქო საზოგადოების ყველაზე რადიკალური კონცეფცია ეკუთვნის ამერიკული ბურჟუაზიული რევოლუციის ერთ-ერთ წამყვან იდეოლოგს, თ. პეინს (1737-1809). მასთან სახელმწიფოსთან დაპირისპირებული სამოქალაქო საზოგადოების თემა ცენტრალური ხდება. გარდამავალ პერიოდებში სამოქალაქო საზოგადოება არსებული რეჟიმისადმი ოპოზიციის ფორმას იღებს (ავტორიტარული რეჟიმის პირობებში) ანდა მჭიდროდ თანამშრომლობს სახელმწიფოსა და მოქალაქეებთან და უზრუნველყოფს მათ ეფექტიან ურთიერთქმედებას.⁵¹

ედამ ფერგიუსონიდან ანტონიო გრამშიმდე და ერნსტ გელნერამდე (1925-1995) განმანათლებლობის პოლიტიკური ფილოსოფია თვლის, რომ სამოქალაქო საზოგადოება ატარებს როგორც პოლიტიკურ, ისე კომერციულ ხასიათს და იგი დემოკრატიული და კარგად ორგანიზებული უნდა იყოს. სამოქალაქო საზოგადოება შეადგენს პოლიტიკური ცხოვრების მნიშვნელოვან ელემენტს და იგი გარკვეულ როლს თამაშობს პოლიტიკური ცვლილებების დროს. ამის მაგალითია ლათინური ამერიკისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნები, სადაც სამოქალაქო საზოგადოებამ ხელი შეუწყო პოლიტიკური ცვლილებების განხორციელებას და აქტიურად მონაწილეობდა ამ პროცესებში. ამრიგად, ამ ქვესტრუქტურას, შესაბამისი ვითარების პირობებში, უნარი შესწევს, განსაზღვროს პოლიტიკური მიზნები და მათი მიღწევის გზები, თანაც ისე, რომ არ მონაწილეობდეს პოლიტიკური გადაწყვეტილებების მიღებაში და მათ რეალიზაციაში, თუმცა არც ესაა გამორიცხული⁵².

არსებობს სხვა მიდგომაც, რომლის მიხედვით სამოქალაქო საზოგადოების ფუნქცია მოსახლეობის სხვადასხვა ჯგუფების ინტერესთა გამოხატვაა, მაგრამ არა ამ ინტერესთა დაცვის უზრუნველყოფა. საზოგადოებრივი ინტერესების რეალიზაცია სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტების მიერ, მათი სტრუქტურიდან გამომდინარე, შეუძლებლადაა მიჩნეული. ინტერესთა დაცვა - ეს პოლიტიკური პარტიების საქმეა, რომლებიც, ამ მიდგომის თანახმად, არ შედიან სამოქალაქო საზოგადოებაში⁵³.

განსხვავებული აზრები არსებობს სამოქალაქო საზოგადოების ბუნებისა და მისი ჩამოყალიბების პირობების შესახებ. ცენტრალური საკითხი აქ ისევ სახელმწიფოსა და სამოქალაქო საზოგადოებას შორის ურთიერთობებია, ვინაიდან ცხადია, რომ სამოქალაქო საზოგადოება არსებობს და ფუნქციობს სახელმწიფოსთან წინააღმდეგობრივ ერთიანობაში. დემოკრატიის პირობებში იგი მჭიდროდ ეხება და ურთიერთქმედებს სახელმწიფოსთან, ხოლო ავტორიტარული თუ ტოტალიტარული რეჟიმის დროს - აქტიურ ან პასიურ ოპოზიციაშია. სახელმწიფოს შეუძლია, შეზღუდოს სამოქალაქო საზოგადოება, მაგრამ ვერ დაანგრევს მას. თავის მხრივ, სამოქალაქო საზოგადოებასაც შეუძლია, მნიშვნელოვნად შეზღუდოს სახელმწიფოს ფუნქციები, მაგრამ თანამედროვე ეტაპზე ვერ შეცვლის მას.

თანამედროვე სამყაროში სამოქალაქო საზოგადოება ხდება სახელმწიფოს პარტნიორი საზოგადოებრივი კონსენსუსის უზრუნველყოფის საქმეში. სამოქალაქო საზოგადოების ნორმალური ფუნქციობისათვის საჭიროა, ერთი მხრივ, მისი დარაზმვა და ორგანიზება საერთო ამოცანებისა და მიზნების მისაღწევად, მეორე მხრივ, მჭიდრო თანამშრომლობა და მხარდაჭერა სახელმწიფოს მხრიდან. სამოქალაქო საზოგადოების განვითარებისა და ფუნქციობისათვის აუცილებელია, რომ სახელმწიფომ მოქალაქეებისათვის უზრუნველყოს ინსტიტუციური და სამართლებრივი პირობები, რომლებიც მათ საშუალებას მისცემს, გაერთიანდნენ და დემოკრატიული ინსტიტუტების მეშვეობით სახელმწიფოსთან ერთად იმოქმედონ, რათა მოახდინონ როგორც ჯგუფური, ისე საერთო-საზოგადოებრივი ინტერესების რეალიზაცია. თავის მხრივ, სამოქალაქო საზოგადოებას შეუძლია, გავლენა იქონიოს სახელმწიფოზე, წააქეზოს ხალხი, რომ მათ გააფართოონ თავიანთი გაერთიანებები, რაც, საბოლოო ჯამში, ქმნის უფრო აქტიურ, მონაწილეობრივ და პასუხისმგებელ დემოკრატიას.⁵⁴. ეფექტიანი სამოქალაქო საზოგადოების დამახასიათებელი ნიშნებია ძლიერი ორგანიზაციული პოტენციალი, ავტონომია სახელმწიფოსაგან, სამოქალაქო ღირებულებების პრიმატი კერძო ინტერესებთან შედარებით⁵⁵.

თავისი ბუნებით სამოქალაქო საზოგადოება შეიძლება არც არის პოლიტიკური სუბიექტი, მაგრამ იგი იძულებულია, პოლიტიკაში ჩაებას იმ ზომით, რა ზომითაც ამას ობიექტური რეალობა აიძულებს. სამოქალაქო სამართლის თეორია ხაზს უსვამს, რომ სოციალური მოძრაობების ლიბერალური ძალები გავლენის მოპოვებას სწორედ პოლიტიკური ძალაუფლების სფეროს გარეთ უნდა ცდილობდნენ. 80-იანი წლებიდან მოყოლებული, სამოქალაქო საზოგადოების წიაღში ჩაისახა პოლიტიკური გაერთიანებები, ორგანიზაციები და მოძრაობები. დემოკრატიული გარდასახვის პირობებში სამოქალაქო ინსტიტუტები პოლიტიკურ შეფერილობას იძენს; სამოქალაქო საზოგადოებას ენიჭება გავლენიანი შიდასახელმწიფოებრივი ოპოზიციური ძალის ფუნქცია.

წინა საუკუნის 80-იანი წლების ბოლოსა და 90-იანი წლების დასაწყისში სამოქალაქო საზოგადოების შესწავლა დემოკრატიული გარდაქმნების კონტექსტში განსაკუთრებით აქტუალური გახდა. მეცნიერები და პრაქტიკოსები მსჯელობდნენ პოლიტიკურ პროცესებზე სამოქალაქო საზოგადოების გავლენის შესახებ ქვეყნებში, რომლებიც დემოკრატიულ ტრანზიციას განიცდიდნენ. სამოქალაქო საზოგადოება გაფურჩქვნას აღწევს მხოლოდ დემოკრატიის პირობებში, ეს უკანასკნელი კი ყალიბდება, ვითარდება და შენარჩუნდება მხოლოდ მყარი სამოქალაქო საზოგადოების საფუძველზე. რაც უფრო განვითარებულია სამოქალაქო საზოგადოება, მით მეტია პირობა სახელმწიფოს დემოკრატიული ფორმების დამყარებისა და, პირიქით, რაც ნაკლებადაა იგი განვითარებული, მით უფრო შესაძლებელია ავტორიტარული და ტოტალიტარული სახელმწიფო რეჟიმის დამყარება.

დემოკრატიის კლასიკური თეორიის წარმომადგენელთა აზრით, სამოქალაქო საზოგადოების განვითარება და ფუნქციობა დემოკრატიზაციის პროცესის ქვაკუთხედია. სამოქალაქო კულტურის კონცეფციის თანახმად, იმისათვის, რომ რეჟიმი დემოკრატიული გახდეს და დემოკრატიული პრინციპები დაიცვას, აუცილებელია პოლიტიკური კულტურის არსებობა, რომელიც გულისხმობს ინდივიდუალიზმს, ზომიერებასა და საზოგადოებრივ სფეროში მონაწილეობის გარკვეულ სურვილს. ჯერ კიდევ არისტოტელე აღნიშნავდა, რომ ხალხის გონებრივმა განწყობამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს საზოგადოების სტაბილურობაზე ან მის შეცვლაზე;

ა. ტოკვილი ხაზს უსვამდა პოლიტიკური ღირებულებებისა და განწყობების მნიშვნელობას საზოგადოების სტაბილობასა თუ ცვლილებისათვის; მ. ვებერიც პოლიტიკური სტრუქტურების ჩამოყალიბებისა და ფუნქციობის საქმეში დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა ამგვარ ღირებულებებს, ოღონდ განსაკუთრებულად აღნიშნავდა რელიგიის როლსაც.

XX საუკუნის 60-იან წლებში ამერიკელმა პოლიტოლოგებმა - გ. ოლმონდმა და ს. ვერბამ პოლიტიკური კულტურის კონცეფცია წამოაყენეს. პოლიტიკური კულტურების ტიპების გამოკვლევის საფუძველზე მათ განსაზღვრეს, რომ დემოკრატიულ პოლიტიკურ სისტემას სამოქალაქო პოლიტიკური კულტურა შეესაბამება .⁵⁶ კულტურის ეს ტიპი გულისხმობს, ჯერ ერთი, პოლიტიკური კულტურის „პატრიარქალური”, „ქვეშევრდომული” და „აქტივისტური” ფრაგმენტების ნაზავს, მეორეც, „აქტივისტებიც” კი ატარებენ „პატრიარქალურ” და „ქვეშევრდომულ” თვისებებს. ავტორების მიხედვით, „პატრიარქალური” დ „ქვეშევრდომული” ორიენტაციები აწონასწორებს ინდივიდის აქტიურობას და პოლიტიკურ ჩაბმულობას, რაც დემოკრატიული პოლიტიკური სისტემის მდგრადობასა და სტაბილობას უზრუნველყოფს ⁵⁷ ამრიგად, მოქალაქეები ერთდროულად უნდა ეცადონ, გავლენა მოახდინონ ხელისუფლებაზე და ლოიალობა შეინარჩუნონ, იყვნენ პოტენციურად აქტიურნი, მაგრამ არ გამოავლინონ აქტიურობა მუდმივად.

სამოქალაქო პოლიტიკური კულტურის ძირითადი ნიშნებია: კონსენსუსი პოლიტიკური ინსტიტუტების ლეგიტიმურობის თაობაზე, განსხვავებული ღირებულებებისა და ინტერესების შემწყნარებლობა, კომპეტენტურობა. ეს ყოველივე იდეალური სამოქალაქო კულტურის მახასიათებლებია, რომელიც, ბევრი პოლიტოლოგის აზრით, დემოკრატიული რეჟიმის მყარ საფუძველს წარმოადგენს. სამოქალაქო კულტურა - ესაა პლურალიზმის კულტურა, რომელიც ეფუძნება კონსენსუსის კულტურას და მრავალგვარობას, კულტურა, რომელიც იქმნება დემოკრატიული პრინციპების საფუძველზე და, ამავე დროს, ამკვიდრებს და ამყარებს დემოკრატიულ ღირებულებებს, იღებს სიახლეებს წონასწორობის შენარჩუნებით⁵⁸.

ლიბერალური ავტორების მრავალ ნაშრომში აღნიშნულია, რომ დემოკრატიის სტაბილობა და მდგრადობა პირდაპირაა დამოკიდებული ძლიერ სამოქალაქო საზოგადოებაზე და არგუმენტებიც მოჰყავთ: ერთი, სამოქალაქო ორგანიზაციები უნერგავენ თავიანთ წევრებს თანამშრომლობის ჩვევებს და „საჯარო სულისკვეთებას”, აგრეთვე, პრაქტიკულ ჩვევებს, რომლებიც აუცილებელია საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მონაწილეობისათვის;⁵⁹ მეორე, სამოქალაქო ინსტიტუტებს შეუძლიათ პოლიტიკურ პროცესებზე გავლენის მოხდენა.⁶⁰ სამოქალაქო საზოგადოების სიძლიერე, თავის მხრივ, განისაზღვრება შემდეგი პარამეტრებით:

1. ორგანიზაციებში ჩაბმულობის დონე; 2. სამოქალაქო საზოგადოების რწმენა; 3. წინა და ახლანდელი რეჟიმების სახეობები.⁶¹ ამგვარად, სამოქალაქო საზოგადოების აქტიურობამ შეიძლება იმოქმედოს ხელისუფლებაზე და არ დაუშვას პოტენციურად უსამართლო კანონების მიღება თუ პოლიტიკის გატარება; თუმცა, ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ სამოქალაქო საზოგადოების გავლენა პოლიტიკური გადაწყვეტილებების მიღებაზე ერთობ წინააღმდეგობრივი რჩება განვითარებულ დემოკრატიებშიც კი.

ამავე დროს, ოლმონდმა და ვერბამ უჩვენეს, რომ პიროვნებათა შორის არსებული ნდობა წარმოადგენს ასოციაციების ფორმირების აუცილებელ პირობას, რაც ნებისმიერი დემოკრატიული სისტემისთვის მნიშვნელოვანია, რათა მოხდეს ეფექტური პოლიტიკური მონაწილეობის უზრუნველყოფა და თამაშის დემოკრატიული წესების ჩამოყალიბება.⁶² მაგალითად, დიდი მნიშვნელობა აქვს იმას, რომ ოპოზიცია ფასდებოდეს, როგორც ლოიალური, ანუ ჩაითვალოს, რომ ხელისუფლებაში მოსვლის შემთხვევაში ოპოზიცია არ დაიწყებს მოწინააღმდეგეების დევნას და მას აქვს უნარი, მართოს ქვეყანა კანონიერების ფარგლებში.

არსებობს სხვა თვალსაზრისიც, რომლის თანახმად, დემოკრატიისა და დემოკრატიული სტაბილობისათვის ძლიერი და მგრძნობიარე სამოქალაქო საზოგადოება არაა აუცილებელი. მეტიც, აღინიშნება, რომ ძლიერმა სამოქალაქო საზოგადოებამ შეიძლება დემოკრატიის რღვევაც კი გამოიწვიოს; ამ მიდგომით დემოკრატია პოსტკომუნისტურ ევროპაში შეიძლება მოქალაქეების ნებაყოფლობით ორგანიზაციებში მონაწილეობის გარეშეც დამკვიდრდეს. ამ კონცეფციის მიხედვით, სუსტი სამოქალაქო საზოგადოება არ ნიშნავს, რომ დემოკრატიას საფრთხე ემუქრება. ეს უბრალოდ იმაზე მიანიშნებს, რომ მოქალაქეებსა და სახელმწიფოს შორის ხარისხობრივად სხვანაირი დამოკიდებულება არსებობს. მიუხედავად სხვადასხვა თვალსაზრისისა, ერთი დებულება ეჭვს არ იწვევს: სამოქალაქო საზოგადოება, სულ ერთია, სუსტი თუ ძლიერი, ხელს უწყობს „სამოქალაქო ჩვევების” ჩამოყალიბებას, რომლებსაც დიდი მნიშვნელობა აქვს დემოკრატიული სისტემის დამკვიდრებისა და კონსოლიდაციისათვის.

ისტორიული გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ არადასავლური ცივილიზაციების ქვეყნებში დემოკრატიული მოდელების „ტრანსპლანტაცია” ხშირად მარცხით მთავრდება - ან ავტორიტარიზმისაკენ დაბრუნებით, ან რეჟიმის თანდათანობითი „ჰიბრიდიზაციით”. სწორედ ამიტომ დემოკრატიისაკენ გადასვლის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პირობაა სამოქალაქო პოლიტიკური კულტურის ფორმირება. რა თქმა უნდა, დასავლური ქვეყნების პოლიტიკური კულტურის პირდაპირი კოპირება შეუძლებელია. ყოველ ქვეყანაში სამოქალაქო პოლიტიკური კულტურა ივსება სპეციფიკური ეროვნული ნიშნებით, რომელშიც აისახება სახელმწიფოს ისტორიული და პოლიტიკური გამოცდილება.

თუკი ჩავთვლით, რომ რევოლუციური განვითარება სულაც არაა სამოქალაქო საზოგადოების მიზანი, ე.ი. რაღაც ისტორიული, პოლიტიკური თუ ეკონომიკური ვითარებანი განაპირობებს მოვლენათა ამგვარ განვითარებას, სწორედ ასე მოხდა საქართველოშიც. ასე რომ, ვინძლო ჰაუარდისეული ხედვა ყველაზე უკეთ ერგებოდეს „ვარდების რევოლუციის” შემთხვევას, სადაც არასამთავრობო სექტორსა და თავისუფალ მედიას - როგორც სამოქალაქო საზოგადოების საყრდენს - განსაკუთრებული როლი ერგო მასების მობილიზაციისა და ორგანიზაციის მხრივ, ოპოზიციურ პოლიტიკურ ძალებთან კავშირში. სწორედ ესაა, რის დამტკიცებასაც შევეცდებით მომდევნო თავებში.

კავშირი რევოლუციებსა და სამოქალაქო საზოგადოებებზე არსებულ შეხედულებათა შორის

ჩვენ მიმოვიხილეთ რევოლუციის და სამოქალაქო საზოგადოების ზოგიერთი თეორია; ახლა შევეცდებით ვაჩვენოთ, რა ურთიერთკავშირებია მათ შორის და რა როლი აქვს, თეორიული შეხედულებებით, სამოქალაქო საზოგადოებას რევოლუციურ პროცესებში. ისმის კითხვა: როგორ შეიძლება შევაუღლოთ სამოქალაქო საზოგადოების ცნება ისტორიიდან ცნობილ რევოლუციურ პროცესებთან? აქვს კი აზრი, რომ XX საუკუნის

70-იან წლებში შემუშავებული სამოქალაქო საზოგადოების განსაზღვრებით გავაანალიზოთ, მაგალითად, საფრანგეთის დიდი რევოლუცია? ჩვენ შევეცდებით, ეს გავაკეთოთ, რადგან მოცემული ისტორიული ფენომენი ერგება სამოქალაქო საზოგადოების ჩვენებურ განსაზღვრებას, რომლის მიხედვითაც სამოქალაქო საზოგადოება შუალედური ინსტიტუციური სივრცეა კერძოსა (პიროვნულს) და საჯაროს (ანუ ოფიციალური პოლიტიკური ინსტიტუტებისა და აქტიორების ობიექტს) შორის.

ჰანთინგტონის მიხედვით, მოდერნიზაცია განსაზღვრავს სოციალური ჯგუფების ახალ პოლიტიკურ ცნობიერებას, რაც შემდეგ განაპირობებს მათ მობილიზაციას მმართველი რეჟიმის წინააღმდეგ. ამგვარი ჯგუფი შეიძლება იყოს თვით სამოქალაქო საზოგადოება. პოლიტიკურ პროცესში ჩაბმის მოთხოვნა შეიძლება სამოქალაქო საზოგადოებისაგან მომდინარეობდეს. სხვა შემთხვევაში სამოქალაქო საზოგადოებამ, რომელიც შუამავლის როლს თამაშობს მმართველ რეჟიმსა და არამმართველ ჯგუფს შორის, შეიძლება შეაჩეროს პოლიტიკური კონფლიქტი და არ მიიყვანოს საქმე რევოლუციამდე.

თილის თეორიაში (იხ. ზემოთ) ზუსტად ”ჯდება” სამოქალაქო საზოგადოების ცნება. პრეტენდენტები ან პრეტენდენტთა ჯგუფები, რომლებიც უპირისპირდებიან ხელისუფლებას, შეიძლება სწორედ სამოქალაქო საზოგადოების წიაღიდან გამოვიდნენ. სახალხო მხარდაჭერა, რომელსაც თილი ძალზე მნიშვნელოვნად თვლის, სამოქალაქო საზოგადოების მეშვეობითაც შეიძლება გამოვლინდეს. მაგალითად შეიძლება მოვიტანოთ სერბიული „ოტპორი” ან ქართული „კმარა” - სამოქალაქო საზოგადოების ჯგუფები, რომლებმაც რეჟიმის საწინააღმდეგო კამპანია გააჩაღეს და მოახდინეს ხალხის მობილიზაცია.

რასელი განიხილავს შეიარაღებული ძალების ფაქტორს და ასკვნის, რომ რევოლუციურმა მოძრაობამ უნდა მოიპოვოს შეიარაღებული ძალების მხარდაჭერა, ანდა ეს უკანასკნელები არაქმედუნარიანნი უნდა იყვნენ. ამის მისაღწევად თავისი როლი შეიძლება სამოქალაქო საზოგადოებამ ითამაშოს. მაგალითად, სამოქალაქო საზოგადოებამ შეიძლება დაამკვიდროს სოციალური ტაბუ, მათ შორის შეიარაღებულ ძალებში: „შეიარაღებული ძალების გამოყენება საკუთარი ხალხის წინააღმდეგ დაუშვებელია”.

პეიჯის ერთ-ერთი თეზისის მიხედვით, სოციალური კონფლიქტი გარკვეულ პირობებში შეიძლება შენელდეს სამუშაო ძალის დენადობის ან რეფორმების ხარჯზე. ადვილი დასაშვებია, რომ სამოქალაქო საზოგადოებამაც შეიძლება გარკვეული როლი ითამაშოს, თუ მას კონფლიქტის გადაწყვეტის უნარი შესწევს.

ფორანი განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციებისა და ქსელების კავშირს პოლიტიკურ კულტურასთან და აჩვენებს მათ გავლენას რევოლუციის პირობების შექმნაზე. სხვადასხვა რევოლუციების ანალიზის საფუძველზე შეიძლება დავასკვნათ, რომ უშუალოდ რევოლუციების განხორციელებამდე ბევრი მწერალი თუ გამომცემელი, საზოგადოების სხვადასხვა წევრი და ინსტიტუტი, მათ ხელში არსებული ინსტრუმენტების მეშვეობით (წიგნები, პამფლეტები და ა.შ.) პროპაგანდას უწევდნენ და ავითარებდნენ რევოლუციურ იდეებს⁶³. სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტები ავრცელებდნენ და საზოგადოებაში ნერგავდნენ დემოკრატიულ იდეებს, აყალიბებდნენ „სამოქალაქო ცნობიერებასა და ჩვევებს”. ამ გზით ეს ადამიანები ზემოქმედებდნენ პოლიტიკურ დისკურსზე და პოლიტიკურ კულტურაზე.⁶⁴ მათ საფუძველი ჩაუყარეს იდეოლოგიებს, რომლებიც შემდგომში რევოლუციებს ამოძრავებდნენ. ხშირად ისინი მოღვაწეობდნენ საზღვარგარეთ, რათა ხელისუფლების დევნისაგან დაეზღვიათ თავი.

სამოქალაქო საზოგადოების ცნება ესადაგება აიზენშტადტის თეორიასაც. საერთაშორისო ეკონომიკურ და სამხედრო ზეწოლას, რაზეც იგი ლაპარაკობს, შეიძლება საერთაშორისო იდეოლოგიური ზეწოლა დაემატოს. მაგალითად, საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაციებმა შეიძლება შექმნან დისკურსი, რომელშიც სახელმწიფოს ქმედებები ფასდება, როგორც „ცუდი” ან „კარგი”. თუ ამგვარი იდეოლოგიური ზეწოლა სოციალურ რეალობად გადაიქცა როგორც მოსახლეობის, ისე ხელისუფლებისათვის, ამან შესაძლოა შეზღუდოს სახელმწიფოს ”ცუდი” ნაბიჯები. აიზენშტადტი ლაპარაკობს აგრეთვე სახელმწიფო სტრუქტურების კულტურულ კომპონენტზე, რომელიც რევოლუციას ხელს უნდა უწყობდეს. სამოქალაქო საზოგადოებას ამ კომპონენტზეც შეიძლება ჰქონდეს გავლენა.

სამოქალაქო საზოგადოების ადგილი მოიძებნება აგრეთვე კატცის „რევოლუციების ტალღებში”. თუ სამოქალაქო საზოგადოება ყალიბდება საერთაშორისო მასშტაბით, ამან შეიძლება ხელი შეუწყოს რევოლუციური იდეოლოგიის გავრცელებას. სამოქალაქო საზოგადოება შეიძლება საკომუნიკაციო არხი გახდეს.⁶⁵

სამოქალაქო საზოგადოების როლი და ფუნქცია შეიძლება განსხვავდებოდეს. იგი შეიძლება მმართველი რეჟიმის მეტოქედ მოგვევლინოს, მისი სტრუქტურებით შეიძლება სწრაფად გავრცელდეს ინფორმაცია ანდა მან შეიძლება შექმნას დისკურსი, რომლიდანაც ამოიზრდება ახალი ცნობიერება ან იდეოლოგია. სამოქალაქო საზოგადოების ფუნქციასა და მის კულტურაზეა დამოკიდებული, იგი შობს, დააჩქარებს თუ შეაჩერებს რევოლუციას. პირველ შემთხვევაში სამოქალაქო საზოგადოებამ შეიძლება თავის წიაღში აღზარდოს რევოლუციონერები, მეორეში იგი სწრაფად ავრცელებს რევოლუციურ იდეებს საერთაშორისო ქსელების მეშვეობით და ამით რევოლუციებს ხელს უწყობს; მესამეში იგი შეიძლება მოგვევლინოს, როგორც შუამავალი დაპირისპირებულ მხარეებს შორის, ამით განმუხტოს რევოლუციური სიტუაცია და კონფლიქტის მშვიდობიანი გზით გადაწყვეტას შეუწყოს ხელი.

დასკვნა

ამ მიმოხილვიდან ის დასკვნა შეგვიძლია გამოვიტანოთ, რომ „ვარდების რევოლუცია” სწორედაც რომ რევოლუცია იყო. მართალია, მას არავითარი რადიკალური ცვლილებები არ მოჰყოლია არსებულ პოლიტიკურ თუ ეკონომიკურ სისტემაში, არც ფასეულობათა გადაფასება მომხდარა, მაგრამ მარტო მასებისა და სხვადასხვა სოციალური ჯგუფების თანამონაწილეობამ იგი სრულიად ლეგიტიმური გახადა. მისი ფესვები სოციალურ, ეკონომიკურ თუ კულტურულ შრეებში კი არაა საძიებელი, სახელმწიფო მართვის ინსტიტუტებისადმი საზოგადოების უკმაყოფილებაში. სწორედ ნდობადაკარგული პოლიტიკური მმართველობის შეცვლასა და კანონის უზენაესობის აღდგენას ისახავდა მიზნად „ვარდების რევოლუცია”. ამაში კი არასამთავრობო ორგანიზაციები და ფართო საზოგადოება უჭერდა მხარს.

სამოქალაქო საზოგადოება, რომელიც შუამავლად და მომრიგებლად უნდა გვევლინებოდეს სახელმწიფოსა და საზოგადოების ინტერესების დაცვის მხრივ, ზოგ (ისევე, როგორც ჩვენს) შემთხვევაში, პოლიტიკაში აღმოჩნდა „ჩათრეული”.

ეს კი დემოკრატიის მოთხოვნებმა განაპირობა, იმ მუქარამ, რაც დემოკრატიული განვითარების გზაზე გამოჩნდა. არასამთავრობო სექტორსა და თავისუფალ მედიას - როგორც სამოქალაქო საზოგადოების საყრდენს - განსაკუთრებული როლი ერგო მასების მობილიზაციისა და ორგანიზაციის მხრივ, ოპოზიციურ პოლიტიკურ ძალებთან კავშირში; გარკვეულწილად, ამანაც განაპირობა რევოლუციის მშვიდობიანი ფორმა საქართველოში.

ამ გაგებით, ჩვენ საუკეთესოდ გოლდსტონის მიერ მოწოდებული „ჩარჩო” გვესახება: მისი დებულებით, რევოლუცია - ესაა რეჟიმის დასამხობად მიმართული ქმედება, რაც, თავის მხრივ, სამართლიანობისა და კანონის თაობაზე განსხვავებული ხედვიდან მომდინარეობს; მოითხოვს მასების როგორც ფორმალურ, ისე არაფორმალურ მობილიზაციას; არაინსტიტუციონალური საშუალებებით - მასობრივი გამოსვლებით, საპროტესტო მსვლელობებით, გაფიცვებით ან თუნდაც ძალის გამოყენებით მოითხოვს და ცდილობს კიდეც, გამოიწვიოს ცვლილებები ქვეყანაში.⁶⁶ ეს განმარტება სამოქალაქო საზოგადოებას არასამთავრობო სექტორითა და მასმედიის აქტივობის სახით წარმოაჩენს, რომლებიც ცდილობდნენ კიდეც მედიატორის როლის შესრულებას მოქალაქეებსა და ხელისუფლებას შორის.

ქვედა თავებში სწორედ ზოგიერთ არასამთავრობო ორგანიზაციის, გაზეთისა თუ ტელეარხის როლზე შევჩერდებით.

________________

1 http://en.wikipedia.org/wiki/Revolution

2 Alexis de Tocqueville, The Old Regime and the Revolution. New York: Anchor Press - Doubleday, (1955 [1856]).

3 Tocqueville, A., The French Revolution and the Growth of the State, in: Revolutions - Theoretical, Comparative, and Historical Studies, Goldstone, J., (Ed.), New York: Harcourt, Brace, Jovanovich, 1986, pp30-31.

4 Manifesto of the Communist Party (1848).

5 Gurr, R., Why Men Rebel, Princeton, NJ: Princeton University Press, 1970.

6 Huntington, S., 1968, Revolutions and Political Order, in: Revolutions - Theoretical, Comparative and Historical Studies, Goldstone, J. (Ed.), New York: Harcourt, Brace, Jovanovich 1986, pp 39-47.

7 Ibid.

8 Tilly, C., Does Modernization breed Revolution? in: Comparative Politics, vol. 5, No.3, 1973, pp 425-447.

9 Skocpol, T.,/Trimberger, E., Revolutions and the World-Historical Development of Capitalism, in: Berkeley Journal of Sociology, 1978, vol. 22, pp 101-113, reprinted in: Revolutions - Theoretical, Comparative and Historical Studies, Goldstone, J. (Ed.), 1986, pp 59-

10 Goldstone, Jack A. (Ed.) 1986, Revolutions - Theoretical, Comparative and Historical Studies; Goldstone, Jack 1980, Theories of Revolutions - The Third Generation, in: World Politics, Vol. 32, No. 3 (Apr., 1980), pp 425-453.

11 Ibid. p 58.

12 იხ. North, D., Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge University Press, 1990.

13 O'Donnel G., and Schmitter Ph., Transitions from Autoritarian Rule: Tentative Conclusions about Uncertain Democracies, Baltimore, The John Hopkins University Press, 1986.

14 Huntington S., The Third Wave: Democratization in the Late Twentieth Century. Norman and London, University of Oklahome Press, 1991.

15 Foran J., Discourses and Social Forces - The Role of Culture and Cultural Studies in Understanding Revolutions, in: Theorizing Revolutions, Foran, J., (Ed.), London: Routledge 1997, pp 203-268.

16 Thompson, E., The Making of the English Working Class, London: Victor Gollanez (1963); Foran J., Discourses and Social Forces - The Role of Culture and Cultural Studies in Understanding Revolutions, in: Theorizing Revolutions, Foran, J., (Ed.), 1997, p 219.

17 Goldstone, J., Towards a Fourth Generation of Revolutionary Theory, in: Annual Review of Political Science, 2001, 4:139-187.

18 Aya R., Theories of Revolutions, in: International Encyclopedia of the Socia&Behavioral Sciences, Smelser, N., / Baltes, P., (Ed.), 2001, Volume 20, pp 13314-13317.

19 Ibid., p.13316.

20. Katz, M., Revolutions and Revolutionary Waves, New York: St.Martin's Press, 1997.

21. Aya 2001, Theories of Revolutions, in: International Encyclopedia of the Social&Behavioral Sciences, Smelser, Neil J. / Baltes, Paul B. (Ed.), 2001, Volume 20, 13316.

22. Goldstone, Jack A. 1980, Theories of Revolutions - The Third Generation, in: World Politics, Vol. 32, No. 3 (Apr., 1980), pp 425-453; Goldstone, Jack A. (Ed.) 1986, Revolutions - Theoretical, Comparative and Historical Studies; Goldstone, Jack A. 2001, Towards a Fourth Generation of Revolutionary Theory, in: Annual Review of Political Science, 2001, 4:139-187.

23. Ibid., pp 425.

24. Goldstone, Jack A. 2001, Towards a Fourth Generation of Revolutionary Theory, in: Annual Review of Political Science, 2001, 139.

25 Goldstone, Jack A. (Ed.) 1986, Revolutions ? Theoretical, Comparative and Historical Studies, pp. 20-21.

26 Tocqueville, Alexis de 1848, The French Revolution and the Growth of the State, in: Revolutions _ Theoretical, Comparative, and Historical Studies, Goldstone, Jack A. (Ed.), 1986, pp 30-31.

27 Weber, M., 1946, Bureaucracy and Revolution, in: Revolutions ??Theoretical, Comparative and Historical Studies, Goldstone, J., (Ed.), 1986, pp 31-37.

28 Huntington, S., The Tthird Wave: Democratization in the Late Twentieth Century. Norman: Oklahoma University Press, 1991.

29 Huntington, S., Political Order in Changing Societies, 1968.

30 Tilly, Charles 1973, Does Modernization breed Revolution? in: Comparative Politics, vol. 5, No.3, pp 425-447.?

31 Paige, Jeffrey M. 1975, Agrarian Revolution: Social Movements and Export Agriculture in the Underdeveloped World, New York: Free Press, pp 437-438.

32 Katz, M., Revolutions and Revolutionary Waves, 1997, pp 11-24.

33 Ibid.

34 Karumidze Z., Wertsch J., The Rose Revolution in the Republic of Georgia 2003, Nova Science Publishers, Inc., NY, 2005; В. Никонов, «Оранжевая революция» в контексте жанра. В сб.: Оранжевая революция, под ред. М.Б. Погребинского. Москва, «Европа», 2005, с. 111.

35 Wheatley J., Georgia From National Awakening to Rose Revolution, Aldershot: Ashgate, 2005.

36 Mihailisko K., Belarus: “Retreat to Authoritarianism”, in Karen Dawisha and Bruce Parrot., Democratic Changes and Authoritarian Reactions in Russia, Ukraine, Belarus and Moldova, Cambridge, 1997, pp 223 - 281 p. 240.

37 Blair, J., Review: Rebellion, Revolution and Armed Force: A comparative study of fifteen Countries with Special Emphasis on Cuba and South Africa, Russell, D.E.H. in: Social Forces, 1977, vol. 55, №3, pp 829-830.

38 Wheatley J., Georgia From National Awakening to Rose Revolution, Ashgate, 2005; See: Broers L., Rose Revolution: Civil Society and Democratic Sustainability in Georgia, Open Society - Georgia Foundation, 2005; Karumidze Z., Wertsch J., (eds), The Rose Revolution in the Republic of Georgia 2003, Nova Science Publishers, Inc., NY., 2005.

39 Wheatley J., Georgia From National Awakening to Rose Revolution, Aldershot: Ashgate, 2005.

40 Katz, M., Ibid., pp 11-24.

41 Wheatley J., Ibid.

42 Nodia G., The Rose Revolution in the Republic of Georgia 2003, in Karumidze Z., Wertsch J. (eds.) The Rose Revolution in the Republic of Georgia, Nova Science Publishers, NY, 2005.

43 Политология, под ред. М. А. Василика, Гардарики, Москва, 1999, с 140-151.

44 Максименко В. Идеологема civil society и гражданская культура, Pro et Contra, 1999. Т. 4 № 1 с 114.

45 Аристотель, Сочинения. М., 1984, Т. 4 «Никомахова этика»,2 с 55.

46 Civil Society, Concept and History of by H. Islamoglu, Islamoglu, H. 2001, Concept and History of Civil Society, in: International Encyclopedia of the Social&Behavioral Sciences, Smelser, Neil J. / Baltes, Paul B. (Ed.), 2001, Volume 3 p 1894.

47 Гегель Г., Философия права. М.: Мысль, 1990.

48 Cohen J.L.&A. Arato, Civil Society and Political Theory. Cambridge, Mass.: MIT Press, 1992.

49 Gramsci A., Prison Notebooks, International Publishers, NY, 1971.

50 Маркс К., Энгельс Ф, Соч. Т. 21, с 310.

51 See: Paine, Th., “The Crisis”, http://www.ushistory.org/paine/crisis/singlehtml.htm

52 Offe C. Modernity and the State: East, West. Cambridge: Polity Press, 1996.

53 ბროერსი ჩ., „ვარდების რევოლუცია”: სამოქალაქო საზოგადოება და დემოკრატიის სამყაროს სათუოობა საქართველოში. ფონდი „ღია საზოგადოება - საქართველო”, 2005.

54 Howard M.M., The Weakness of Civil Society in Post-Communist Europe, Cambridge University Press, 2003; also see: Howard M., The Weakness of Postcommunist Society, Journal of Democracy, vol.13, no.1 (2002), 157-169.

55 Howard M., The Weakness of Civil Society in Post-Communist Europe, Cambridge University Press, 2003.

56 Алмонд Г., Верба С. Гражданская культура и стабильность демократии. Полис. 1992 №4

57 Almond G. Verba S. The Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations, Princeton, 1963. p 8

58 Almond Verba, The Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations, Princeton, 1963. p 8

59 Robert Putnam, Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. New York: Simon and Schuster, 2000.

60 Skocpol, T., 1985, Cultural Idioms and Political Ideologies in the Revolutionary Reconstruction of State Power: A rejoinder to Sewell, in: Journal of Modern History, vol. 57, no. 1, pp.86-96.

61 see Richard Rose, “Rethinking Civil Society: Post Communism and the Problem of Trust”, in: Journal of Democracy, Vol. 5, No.3 (1994). pp. 19-22.

62 Almond G. Verba S. The Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations, Princeton, 1963.

63??Foran 1997a, Discourses and Social Forces - The Role of Culture and Cultural Studies in Understanding Revolutions, in: Theorizing Revolutions, Foran, John (Ed.), 1997.

64 Ibid.

65 Katz, Mark N., Revolutions and Revolutionary Waves, NY: St. Martin's press, 1997.

განვიხილოთ ამ თვალსაზრისით ჩვენთვის ყველაზე საინტერესო ინსტიტუტი - სამოქალაქო სექტორი, განსაკუთრებით კი - არასამთავრობო ორგანიზაციები. 90-იანი წლების დასაწყისიდან საქართველოში განვითარებას იწყებს სამოქალაქო საზოგადოება. იგი პოსტსაბჭოთა გარდაქმნებისა და დემოკრატიული გარდასახვების კონტექსტში ისახება. ამასთან, დემოკრატიული გარდაქმნები საქართველოში დემოკრატიული ტრადიციების დეფიციტის პირობებში მიმდინარეობდა.¹ ფაქტობრივად, სამოქალაქო საზოგადოება, ამ ცნების თანამედროვე გაგებით, თავის არსებობას ნულიდან იწყებდა. სამოქალაქო ინსტიტუტების მშენებლობა ხდებოდა როგორც „ქვევიდან ზევით”, ისე „ზევიდან ქვევით” და ეს პროცესი პარალელურად მიმდინარეობდა როგორც ვერტიკალურ, ისე ჰორიზონტალურ სიბრტყეებში. ხსენებულ პროცესს ჰქონდა დამახასიათებელი ნიშანი - გარეშე მხარეების ძლიერი გავლენა: დასავლეთი, როგორც ფინანსურად, ისე ორგანიზაციულად, აქტიურად უწყობდა ხელს დემოკრატიული პრინციპების დამკვიდრებას, რომელთა შორის სამოქალაქო საზოგადოების შექმნას ერთ-ერთი წამყვანი ადგილი ეჭირა. ამგვარ პირობებში სხვადასხვა სოციალურმა ჯგუფებმა ახალი რესურსების ათვისება დაიწყეს, რაც ძირითადად გამოიხატა არასამთავრობო ორგანიზაციების დაფუძნებაში, რომელთა მანიფესტური ფუნქცია იყო ლიბერალური დემოკრატიული ღირებულებების მხარდაჭერა და გავრცელება, რაც გულისხმობდა ადამიანის უფლებათა დაცვას, არსებული კონფლიქტების მშვიდობიან გადაწყვეტას, სამოქალაქო განათლების შემოტანას და ა.შ.

პირველი არასამთავრობო ორგანიზაციები საქართველოში 1992-93 წლებში დაფუძნდა. სექტორის განვითარებაში ძირითადი როლი ითამაშეს ფონდებმა „ღია საზოგადოება - საქართველო”, „ევრაზია” და „ჰორიზონტი” (დეტალურად იხ. გ. ნოდია და ფ.ჟ. კომპანიენი).²

ცხადია, რომ ეს პროცესი, როგორც ამას მკვლევრები მიუთითებენ³, მიმდინარეობდა სხვანაირად, ვიდრე თავის დროზე დასავლეთ ევროპასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში, ანუ, ძირითადად,…არა „ქვემოდან”, არამედ „ზემოდან”.

გარდამავალ პერიოდში სამოქალაქო საზოგადოების განვითარების შემდეგ ეტაპებს გამოყოფენ: „თავდაცვა”, „ჩამოყალიბება”, „მობილიზაცია” და „ინსტიტუციონალიზაცია”.⁴ ჩვენი აზრით, საქართველოში ეს თანმიმდევრობა დარღვეულია: სამოქალაქო საზოგადოება დაიწყო „ინსტიტუციონალიზაციით”, რასაც მოჰყვა „თავდაცვა” და შემდგომ „მობილიზაცია”, ამასთან, ყველა ეს სტადია ერთმანეთში გადადიოდა „ჩამოყალიბების” პროცესის ფონზე.

ინსტიტუციონალიზაციის ფაზა

ფაქტია, რომ ბერლინის კედლის დაცემის შემდგომ დასავლეთის დონორი ორგანიზაციების ინტერესი პოსტსაბჭოთა ქვეყნების მიმართ განუზომლად გაიზარდა. ჩვენთვის უცნობია, არსებობდა თუ არა რაიმე კოორდინაცია სახელმწიფო თუ არასამთავრობო საერთაშორისო ორგანიზაციებს შორის პოსტსაბჭოთა სივრცეში აქტივობათა სტრატეგიის თაობაზე, მაგრამ ფაქტია, რომ არასამთავრობო სექტორის განვითარება ყოფილი კომუნისტური ბლოკის ქვეყნებში, მათ შორის, საქართველოში, დასავლელი დონორებისათვის ერთ-ერთი პრიორიტეტი გახდა. ეკონომიკური ტერმინოლოგიით, გაჩნდა მიწოდება, რასაც მოჰყვა მოთხოვნილება. 1993 წლის შემდეგ რამდენიმე წელიწადში არასამთავრობო ორგანიზაციების რიცხვმა რამდენიმე ათასს მიაღწია⁵, თუმცა მათი უმრავლესობა მხოლოდ რეგისტრაციას დასჯერდა და რაიმე აქტივობა არ განუხორციელებია. ამის მიზეზი სხვადასხვა იყო: ზოგი ორგანიზაცია ვერ აკმაყოფილებდა დონორების მოთხოვნებს, ზოგს ფონდების მოძიების გამოცდილება არ ჰქონდა, ზოგიც შეიქმნა „ყოველი შემთხვევისათვის”, შეიძლება ითქვას, სხვების მაგალითით.

მათ გვერდით აღმოცენდა საკმაოდ მრავალრიცხოვანი, სხვადასხვა პროფილის ორგანიზაციები, სადაც თავი მოიყარა უფრო კვალიფიცირებულმა კონტინგენტმა, ძირითადად მეცნიერებმა, ტექნიკოსებმა და შემოქმედებითმა მუშაკებმა. ამგვარი ორგანიზაციებისათვის მოპოვებული გრანტები საარსებო წყაროს წარმოადგენდა; ისინი მეტ-ნაკლები რეგულარობით იღებდნენ გრანტებს, მეტ-ნაკლებად პირნათლად ასრულებდნენ ნაკისრ ვალდებულებებს, რითაც უზრუნველყოფდნენ შედარებით ეკონომიკურ სტაბილურობას. ამასთან, სავარაუდოა, რომ ამგვარი არასამთავრობო ორგანიზაციები მაინც ახდენდნენ და ახდენენ გარკვეულ გავლენას ქართულ საზოგადოებაზე ტრენინგების, პუბლიკაციების, ახალი ენის დამკვიდრების მეშვეობით (რა თქმა უნდა, არის შემთხვევები, როდესაც ამ კატეგორიის ორგანიზაციები შემდგომში პროგრესს განიცდიდნენ, შესაძლოა, დისონანსის რედუქციის ეფექტის⁶ გავლენით და სამოქალაქო სექტორის ავანგარდში ექცეოდნენ). სწორედ ამგვარ ორგანიზაციებს შეერქვათ სახელი „გრანტიჭამიები”;⁷ჩვენი აზრით, ეს სიტყვა გაჩნდა მეცნიერებათა აკადემიისა და უნივერსიტეტების იმ მუშაკებში, რომლებიც იძულებულნი იყვნენ, მოკრძალებული სახელმწიფო დაფინანსებით დაკმაყოფილებულიყვნენ.

სამოქალაქო საზოგადოების ბირთვს საქართველოში შეადგენდა და შეადგენს არცთუ მრავალრიცხოვანი, მაგრამ ენერგიული არასამთავრობო ორგანიზაციები, რომლებიც იზიარებენ დემოკრატიულ პრინციპებს, კარგად აცნობიერებენ არასამთავრობო სექტორის მთავარ სოციალურ ფუნქციას - მედიატორის როლს საზოგადოებასა და ხელისუფლებას შორის, ხელისუფლების კონტროლს და შესაძლებლობების ფარგლებში ახორციელებენ ამ ფუნქციას. სწორედ ამ ორგანიზაციების წევრები წარმოადგენენ ყველაზე ხშირად არასამთავრობო სექტორს მედიაში, როგორც დამოუკიდებელი ექსპერტები და სწორედ ეს ორგანიზაციები სახელდება ყველაზე ხშირად სოციოლოგიურ გამოკვლევებში.⁸

გ.ნოდია არასამთავრობო ორგანიზაციების ინსტიტუციური განვითარების 8 კრიტერიუმს გამოყოფს (იხ. ტაბულა 3):

ამ კრიტერიუმების მიხედვით საქართველოს არასამთავრობო ორგანიზაციები ოთხ დონეს მოიცავს. პირველი, ყველაზე განვითარებული ორგანიზაციების რიცხვი, ავტორის შეფასებით, 40-50-ია.⁹

არასამთავრობო ორგანიზაციების სპექტრი საქართველოში ამით არ ამოიწურება, ხსენების ღირსია აგრეთვე ე.წ. „გონგოები” (Government-organized non-governmental organizations), ანუ „მთავრობის (ხელისუფლების) მიერ ორგანიზებული არასამთავრობო ორგანიზაციები”. როგორც სახელწოდებიდან ჩანს, ამგვარი ორგანიზაციები ყალიბდება ხელისუფლების დაკვეთითა და მხარდაჭერით. მათი მიზანია, საზოგადოებას შეუქმნას შთაბეჭდილება, რომ არასამთავრობო სექტორი, როგორც დემოკრატიული სახელმწიფოს ატრიბუტი, მხარს ხელისუფლებას უჭერს (ცხადია, ამ ტიპის ორგანიზაციებში მანიფესტურ და ლატენტურ ფუნქციებს შორის განსვლა დიდია). როგორც წესი, „გონგოები” ყალიბდება არჩევნების წინ ან კრიზისულ პერიოდებში. მაგალითად, 1999 წლის საპარლამენტო არჩევნების წინ გაიმართა პომპეზური „არასამთავრობო ორგანიზაციების ფორუმი” 96 ორგანიზაციის მონაწილეობით, რომელმაც სრული მხარდაჭერა გამოუცხადა ე. შევარდნაძეს და მის პარტიას, „მოქალაქეთა კავშირს”; შეკრება ფართოდ გაშუქდა ხელისუფლების მიერ კონტროლირებად მედიაში; არჩევნების შემდეგ კი ფორუმის პრაქტიკულად ყველა მონაწილე ორგანიზაცია გაქრა „მხედველობის არიდან”. „ვარდების რევოლუციის” შემდეგ აჭარის ლიდერმა ასლან აბაშიძემ, რომელიც მკვეთრად დაუპირისპირდა ახალ რეჟიმს, სასწრაფოდ შექმნა არასამთავრობო ორგანიზაციების მთელი გუნდი.

ამ შემთხვევაში ჩვენ გვაინტერესებს საქართველოს არასამთავრობო ორგანიზაციების ერთი დამახასიათებელი ნიშანი. დონორების მოთხოვნითა თუ რაიმე სხვა ფაქტორების გავლენით (აქ ამას არა აქვს დიდი მნიშვნელობა), არასამთავრობო ორგანიზაციების ერთ-ერთ მთავარ პრინციპად იქცა გამიჯვნა რაიმე კონკრეტული პოლიტიკური ძალისაგან. ეს არ ნიშნავს, რომ არასამთავრობო ორგანიზაციები არ მონაწილეობენ პოლიტიკურ ცხოვრებაში. არასამთავრობო ორგანიზაციების ინიციატივით სისტემატურად იმართება კონფერენციები და სემინარები პოლიტიკის აქტუალურ საკითხებზე, საქართველოს განვითარების გზებზე, რომლებშიც ხშირად მონაწილეობენ როგორც ხელისუფლების, ისე ოპოზიციური პარტიების წარმომადგენლები, იწერება კანონპროექტები, ანალიტიკური ანგარიშები, კეთდება დამოუკიდებელი ექსპერტიზა, რეკომენდაციები; არასამთავრობო ორგანიზაციები ჩაბმულნი იყვნენ ბევრ სამთავრობო პროექტში; პოლიტიკური პარტიები შეადგენდნენ ცალკეული საგანმანათლებლო პროექტების მიზნობრივ ჯგუფებს (მაგალითად, კონფლიქტებისა და მოლაპარაკებების საერთაშორისო ცენტრმა 2001-2002 წლებში ჩაუტარა ტრენინგების სერია ძირითადი პოლიტიკური პარტიების ახალგაზრდულ ორგანიზაციებს, მათ შორის, სახელისუფლებო პარტიისას); არასამთავრობო ორგანიზაციების კოალიციამ ორჯერ დაასახელა „წლის პოლიტიკოსი” (შესაბამისად, მ. სააკაშვილი და ზ. ჟვანია). მიუხედავად ამისა, არასამთავრობო ორგანიზაციების „უპარტიობა” ნორმა იყო, ხოლო ის ორგანიზაციები, რომლებიც აშკარად თუ ფარულად დაკავშირებულნი იყვნენ ამა თუ იმ პარტიასთან, „თამაშის წესის” დამრღვევებად ითვლებოდნენ და ავტორიტეტით არ სარგებლობდნენ.

ტაბულა 3: არასამთავრობო სექტორის ინსტიტუციური განვითარება

თავდაცვის ფაზა (მაგალითად საარჩევნო უფლებების დაცვა): ორიენტაციის შეცვლა 2001 წლის შემდეგ

მდგომარეობის შეცვლა 2001 წლიდან დაიწყო, როდესაც საპარლამენტო და საპრეზიდენტო არჩევნები მოახლოვდა. ამ დროისათვის ცხადი გახდა, რომ ხელისუფლების არსებულმა სტრუქტურამ გახრწნა იწყო. დემოკრატიულმა პრინციპებმა ეროზია განიცადა, კორუფციამ სახელმწიფო სტრუქტურების ყველა რგოლი დაიმორჩილა, რასაც მოჰყვა სახელმწიფო ინსტიტუტების ატროფია, სახელმწიფო აპარატის დემორალიზაცია; საქართველოს ხელმძღვანელობამ პრაქტიკულად მთლიანად დაკარგა მასების მხარდაჭერა. გ. თევზაძის თქმით, ადგილი ჰქონდა „ძალაუფლების სიმულაციას.”¹⁰ ამგვარ პოლიტიკურ სიტუაციაში დემოკრატიული ორიენტაციის არასამთავრობო ორგანიზაციებში, ისევე, როგორც მთლიანად საზოგადოებაში, გაჩნდა აზრი, რომ შევარდნაძის გუნდი ყველანაირად შეეცდება, დარჩეს ხელისუფლების სათავეში, ხოლო თვით შევარდნაძეს პრეზიდენტის პოსტზე რომელიმე ოდიოზური ფიგურა შეცვლის მისივე გუნდიდან. ამ თემაზე მოეწყო საჯარო დისკუსიების სერია, სადაც გაიჟღერა არასამთავრობო ორგანიზაციების „გაპოლიტიკურების” იდეამ, რათა აღკვეთილიყო არსებული ხელისუფლების კომპრომეტირებული კურსი და ქვეყანა დასდგომოდა ჭეშმარიტი დემოკრატიის გზას.

ამასთან, პოლიტიკური ბრძოლის მეთოდების შესახებ აზრი გაიყო: ოპონენტები (თუმცაღა, ერთმანეთის მიმართ სავსებით კორექტულნი) გახდნენ საქართველოს არასამთავრობო სექტორის სათავეებთან მყოფი პირები, სამოქალაქო საზოგადოების თეორეტიკოსები გია ნოდია (მშვიდობის, დემოკრატიის და განვითარების კავკასიის ინსტიტუტი) და ლევან ბერძენიშვილი, რომელსაც მხარი დაუჭირა არასამთავრობო ორგანიზაცია „თავისუფლების ინსტიტუტმა”.

გ.ნოდია მხარს უჭერდა პოლიტიკური ბრძოლის მხოლოდ კონსტიტუციურ მეთოდებს, ლ.ბერძენიშვილი კი არ გამორიცხავდა პროტესტის არაკონსტიტუციურ, მაგრამ მხოლოდ მშვიდობიან მეთოდებს, არსებითად კი - „ხავერდოვან” რევოლუციას.

ლ. ბერძენიშვილი: (პარლამენტის წევრი, რესპუბლიკური პარტია)

„...(გამოიკვეთა) რევოლუციური ხაზი, რომელსაც ძირითადად არასამთავრობო სექტორის ახალგაზრდული ფრთა ატარებდა. სხვათა შორის, მეც დაახლოებით მათსავით ვფიქრობდი, რადგან ვერ ვხედავდი შევარდნაძის „პატიოსანი” გზით წასვლის ვერანაირ საშუალებას. მაგრამ რევოლუციური ხაზი არ გულისხმობდა იმას, რაც მოხდა, არ გულისხმობდა პარლამენტში შეჭრას და ა.შ. ამაზე ლაპარაკი არ ყოფილა არასდროს. ყოველთვის იგულისხმებოდა, რომ მიწოლაა საჭირო, ანუ საარჩევნო ხმების დაცვა. მეორე მხარე კი ამბობდა, რომ რევოლუცია არ უნდა მოხდეს, ის ყველანაირად თავიდან უნდა ავიცილოთ”.

ამ განცხადებამ დამატებითი შეკითხვა გაგვიჩინა - რას გულისხმობდა იგი არაკონსტიტუციურობასა და რევოლუციურობაში? ბოლოს და ბოლოს, საარჩევნო ხმების დაცვა ხომ აბსოლუტურად კონსტიტუციურია.

ლ. ბერძენიშვილი: „რევოლუციურობა იმაში მდგომარეობდა, რომ, თუკი, ვთქვათ, ვერ დავიცავით ხმები, მაშინ გამოვდივართ ქუჩაში... ნებისმიერ ქვეყანაში, შეიძლება, ვენესუელის გარდა, ნახევარი მოსახლეობის აზრი თუ არის გამოთქმული ხანგრძლივად ცენტრალურ ადგილას, გასაგებია, რომ ხელისუფლება ეცემა.

შეცვალა პოლიტიკა აგრეთვე დემოკრატიული ორიენტაციის არასამთავრობო სექტორის ერთ-ერთმა ძირითადმა დონორმა, ფონდმა „ღია საზოგადოება - საქართველომ”. აქ მოვიდა ახალი ხელმძღვანელობა: ბ-ნი კახა ლომაია ჯერ სათავეში ჩაუდგა ფონდთან არსებულ კოალიციას „დემოკრატიული ინიციატივა”, სადაც შვიდი წამყვანი არასამთავრობო ორგანიზაცია გაერთიანდა, ხოლო 2002 წლის ბოლოს ფონდის აღმასრულებელ დირექტორად დაინიშნა. ფონდის ინიციატივით შეიქმნა და დაფინანსდა ჯგუფი, რომელმაც შეიმუშავა „ათი ნაბიჯის” სახელით ცნობილი დოკუმენტი”.

ამ ინიციატივებისა და ფონდის პოლიტიკის შეცვლის თაობაზე განსხვავებული აზრი არსებობს. მეტი მომხრე ჰყავს იმ პოზიციას, რომლის თანახმადაც კ. ლომაია იყო უბრალო გამტარებელი ჯორჯ სოროსის ნებისა; მაგრამ არსებობს საწინააღმდეგო მოსაზრებაც. მაგალითად, ჩვენი რესპონდენტი, ქ-ნი ირინე ცინცაძე, არასამთავრობო ორგანიზაცია „ალტერნატივის” ყოფილი დირექტორი (და არა მარტო იგი) თვლის, რომ ფონდის პოლიტიკის შეცვლა მოხდა პირადად კახა ლომაიას ინიციატივით, რომელმაც დაარწმუნა ჯორჯ სოროსი ახალი სტრატეგიის მიზანშეწონილობაში.

ლევან ბერძენიშვილის აზრით, საერთო ატმოსფეროს შეცვლაში გარკვეული როლი ითამაშა ამერიკულმა ფონდმა NED (National Endowment for Democracy), რომელმაც რამდენიმე „პოლიტიკური” პროექტი დააფინანსა (პოლიტიკური სკოლა, პოლიტიკური კლუბი).

ამრიგად, დემოკრატიული ორიენტაციის წამყვან არასამთავრობო ორგანიზაციებში გავრცელდა აზრი, რომ სამოქალაქო სექტორმა უნდა გამოიყენოს თავისი პოტენციალი, რათა არჩევნების შემდეგ ხელისუფლებაში მოვიდნენ პროდასავლურად ორიენტირებული რეფორმისტული ძალები. ფსონი გაკეთდა ორ პოლიტიკურ გაერთიანებაზე: „ნაციონალურ მოძრაობაზე” მ.სააკაშვილის ხელმძღვანელობით და „ახალ დემოკრატებზე”, რომლის ლიდერი იყო ზ. ჟვანია და რომელსაც მოგვიანებით ნ. ბურჯანაძე შეუერთდა. ხსენებული პოლიტიკური ლიდერები, რომელთაც ხშირად მოიხსენიებდნენ, როგორც „ახალგაზრდა რეფორმატორებს”, 2001 წელს ხმაურით გამოვიდნენ მმართველი პარტიიდან („მოქალაქეთა კავშირი”) და მკვეთრად დაუპირისპირდნენ მას. მათ მიერ ხელისუფლების კრიტიკის საერთო სულისკვეთება, ისევე, როგორც პლატფორმა, სწორედაც დემოკრატიულ, პროდასავლურ, რეფორმისტულ პრინციპებს ეფუძნებოდა, ასე რომ, ალიანსი წამყვან არასამთავრობო ორგანიზაციებთან და დამოუკიდებელ მედიასთან სავსებით ბუნებრივად შეიქმნა.

დემოკრატიული ტრანსფორმაციის პროცესში მყოფ ბევრ ქვეყანაში ხშირად ელიტები წყვეტენ, სჭირდებათ თუ არა მათ სამოქალაქო საზოგადოების მხარდაჭერა და რა სახის. შეიძლება ითქვას, რომ „ახალგაზრდა რეფორმატორებისა” და სამოქალაქო სექტორის ალიანსი წარმატებული გამოდგა. ჯერ კიდევ შევარდნაძის გუნდში, ანუ ხელისუფლებაში ყოფნის დროს, „ახალგაზრდა რეფომატორებმა” დაიწყეს ძალაუფლების საკუთარი სქემის აგება: მათ სჭირდებოდათ ლიბერალურ-დემოკრატიული საყრდენი სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტებისა და მედიის სახით, რასაც შემდგომ დაემატა ბიზნესსექტორის მოზიდვა. ქართულმა საზოგადოებამ თავისი ძალა აჩვენა 2002 წლის შემოდგომაზე, როდესაც გაიმართა ფართომასშტაბიანი საპროტესტო აქციები ხელისუფლების მიერ ტელეკომპანია „რუსთავი 2”-ის კონტროლქვეშ აყვანის მცდელობის საპასუხოდ, რასაც მოჰყვა ძალოვანი მინისტრების გადაყენება და ზ.ჟვანიას და მ.სააკაშვილის გამოსვლა მმართველი პარტიიდან. შეიძლება ითქვას, რომ ეს იყო „ვარდების რევოლუციის” „რეპეტიცია”, რომელშიც იგივე მთავარი აქტორები მონაწილეობდნენ: „ახალგაზრდა რეფორმატორები“, ოპოზიციური მედია და არასამთავრობო ორგანიზაციები. 2002 წლის მოვლენებმა აჩვენა, რომ სამოქალაქო საზოგადოება საქართველოში თანდათან გასცდა თავის ტრადიციულ სივრცეს.¹¹

მობილიზაციის ფაზა: არჩევნების მონიტორინგი

სემინარებისა და საკონსულტაციო შეხვედრების მთელი სერიის შედეგად დაისახა არასამთავრობო სექტორის ძირითადი მიმართულებები წინასაარჩევნო პერიოდში, არჩევნების ყველა კომპონენტის მონიტორინგის მომზადება და ახალგაზრდობის, პირველ რიგში სტუდენტების, გააქტიურება დემოკრატიზაციისათვის ბრძოლაში - ე.წ. „ათი ნაბიჯის” პროგრამა.

არჩევნების შედეგების შესაძლო ფალსიფიცირება თავიდანვე ერთ-ერთ მთავარ საფრთხედ იყო მიჩნეული. პრაქტიკულად, არავის სჯეროდა, რომ ხელისუფლება სამართლიანად ჩაატარებდა არჩევნებს. არჩევნებამდე რამდენიმე თვით ადრე ჩატარებულ გამოკითხვაში ჩაიდო პუნქტი: „არჩევნების შედეგების გამოქვეყნებისას ვის მონაცემებს უფრო ენდობით, ცენტრალური საარჩევნო კომისიის, ეგზიტპოლის შემსრულებელი კოალიციის თუ „სამართლიანი არჩევნების” კომიტეტისას?” შედეგები ასეთი იყო: შესაბამისად, 4%25, 40%25, 40%25.

არჩევნების მონიტორინგისათვის ორი მეთოდოლოგია მომზადდა: ეგზიტპოლი და ხმების პარალელური დათვლა.

ეგზიტპოლი. კავკასიური კვლევების რესურს-ცენტრის დირექტორის, ეგზიტპოლის პროექტის კურატორის, ლევან თარხნიშვილის სიტყვებით, 2003 წლის ზაფხულში შემდგარ საორგანიზაციო შეხვედრებზე, ობიექტურობისა და მიუკერძოებლობის უზრუნველყოფის მიზნით, ორიენტაცია იმაზე აიღეს, რომ როგორც შემსრულებლების, ისე დონორების სპექტრი შეძლებისდაგვარად ფართო ყოფილიყო; გარდა ამისა, მოეწვიათ დამოუკიდებელი უცხოელი ექსპერტი. საბოლოო ჯამში, პროექტის შესრულება თავზე აიღო კოალიციამ, სადაც შედიოდნენ ორგანიზაციები: კავკასიური კვლევების რესურს-ცენტრი, IPM (Institute for Polling and Marketing), BCG (Business Consulting Group). პროექტი დააფინანსეს „ევრაზიის” ფონდმა, ფონდმა „ღია საზოგადოება - საქართველომ”, შვეიცარიის განვითარების ფონდმა, ბრიტანულმა საბჭომ (British Council) და ტელეკომპანია „რუსთავი 2”-მა. ექსპერტად მოწვეული იქნა ბ-ნი სკოტ ელბერი (Strategic Research Group).

ეგზიტპოლის შედეგები დაახლოებით იგივე იყო, რაც პარალელური დათვლისა (იხ. ქვემოთ), ანუ ცენტრალური საარჩევნო კომისიის მიერ გამოქვეყნებული წინასწარი შედეგებისგან, შემდეგ კი საბოლოოსაგან საგრძნობლად განსხვავებული. მართალია, პარალელური დათვლის შედეგებთან შედარებით ეგზიტპოლის მონაცემები ნაკლებად სანდო იყო პასუხზე უარის მაღალი მაჩვენებლის (დაახლ. 20%25) გამო (საგულისხმოა, რომ პასუხზე უარი ყველაზე ხშირად გვხვდებოდა აჭარაში და ქვემო ქართლში, სადაც „რეგიონული” ავტორიტარიზმი და, შესაბამისად, ამომრჩეველზე ზეწოლა ყველაზე ძლიერი იყო). მიუხედავად ამისა, ეგზიტპოლის მონაცემების გამოქვეყნებამ დიდი რეზონანსი პოვა. შედეგები, ცენტრალური საარჩევნო კომისიის უახლეს მონაცემებთან ერთად, მუდმივად გადიოდა ტელეკომპანია „რუსთავი 2”-ის ეთერში მოძრავი სტრიქონის სახით, რამაც, შესაძლოა, პარალელური დათვლის შედეგების გამოქვეყნებაზე მეტი ეფექტიც კი იქონია.

ხმების პარალელური დათვლა. „ვარდების რევოლუციის” დაწყების თარიღად უნდა ჩაითვალოს 2003 წლის 4 ნოემბერი, როდესაც გამოქვეყნდა არასამთავრობო ორგანიზაცია „სამართლიანი არჩევნებისა და დემოკრატიის საერთაშორისო საზოგადოების” (ISFED) „წინასწარი განცხადება 2003 წლის 2 ნოემბრის საპარლამენტო არჩევნების შესახებ”, რის შემდეგაც დაიწყო მასობრივი საპროტესტო აქციები.

განცხადებაში აღნიშნულია, რომ ხელისუფლებამ და საარჩევნო ადმინისტრაციებმა ვერ შეძლეს საპარლამენტო არჩევნების სწორი ადმინისტრირება. ძირითად დარღვევებად მითითებულია ამომრჩეველთა არაზუსტი სიები, დამკვირვებლებზე ზეწოლა, ბიულეტენებითა და საოქმო მონაცემებით მანიპულაციები და სხვა პროცედურული დარღვევები. ყოველივე ეს კვალიფიცირებულია, როგორც კანონის განზრახ დარღვევა და დანაშაული.

მაგრამ ძირითადი, რის გამოც „სამართლიანი არჩევნების” განცხადება შევარდნაძის ხელისუფლების მთავარ მამხილებელ დოკუმენტად იქცა, ხმების პარალელური დათვლის შედეგები იყო. საქართველოში პირველად “სამართლიანმა არჩევნებმა” ჩაატარა არჩევნების შედეგებისა და ამომრჩეველთა აქტივობის პარალელური დათვლა; იგი შესრულდა ამერიკის „ეროვნულ-დემოკრატიული ინსტიტუტის” (NDI) მიერ შემუშავებული და მრავალ ქვეყანაში აპრობირებული ექსპერტული მეთოდიკის საფუძველზე, რომლის ცდომილება, კონკრეტულად 2 ნოემბრის საპარლამენტო არჩევნების შედეგების პარალელური დათვლისას, ექსპერტთა შეფასებით, 1-2%25-ს არ აღემატებოდა. სწორედ განცხადებაში მოტანილი ციფრები და მათი მნიშვნელოვანი განსხვავება ოფიციალურად გამოქვეყნებულ ჯერ წინასწარ, შემდეგ კი საბოლოო შედეგებისაგან, იქცა ოპოზიციის ერთ-ერთ მთავარ იარაღად და ხალხის უკმაყოფილების დეტონატორად.

მოგვყავს საპარლამენტო არჩევნების ოფიციალური მონაცემები და „სამართლიანი არჩევნების” მიერ ჩატარებული ხმების პარალელური დათვლის შედეგები (მხოლოდ იმ პარტიებისა და ბლოკებისათვის, რომლებმაც 7%25-იანი ბარიერი გადალახეს):

ტაბულა 4: პარალელური დათვლის შედეგები

(მონაცემები მოყვანილია ცენტრალური საარჩევნო კომისიის ოფიციალური საიტის მიხედვით: www.archive.cec.gov.ge/2003/ )

შედარებისათვის მოგვყავს 2004 წლის 28 მარტის საპარლამენტო არჩევნების ოფიციალური და „სამართლიანი არჩევნების” მიერ შესრულებული პარალელური დათვლის შედეგები:

ტაბულა 5: 2004 წლის 28 მარტის საპარლამენტო არჩევნები

თ.ჟვანია (რედ.). 2004 წლის 28 მარტის ხელახალი საპარლამენტო არჩევნების მონიტორინგის ანგარიში. თბილისი, ISFED, 2004, გვ. 50-51.

„სამართლიანი არჩევნებისა და დემოკრატიის საერთაშორისო საზოგადოება” (ISFED).

ორგანიზაცია დაარსდა 1995 წელს საქართველოში დემოკრატიული პროცესების განვითარების ხელშესაწყობად. თავდაპირველად ორგანიზაციის ერთ-ერთი უმთავრესი მიზანი და პრიორიტეტი იყო არჩევნების მიუკერძოებელი მონიტორინგი, რასაც პარალელურად ახლდა საკანონმდებლო რეკომენდაციები, საარჩევნო უფლებების დაცვა და სხვ. შემდგომში აქტივობის სფერო გაფართოვდა (ხელისუფლების საქმიანობის გამჭვირვალობის მონიტორინგი, მოქალაქეთა გააქტიურება, მათი ინტერესების დაცვა), თუმცა არჩევნების მონიტორინგი ერთ-ერთ ძირითად პრიორიტეტად დარჩა. ორგანიზაციამ განახორციელა 1995 წლიდან საქართველოში ჩატარებული ყველა არჩევნების ფართომასშტაბიანი მონიტორინგი. წლების მანძილზე ორგანიზაცია აწვდიდა საქართველოს საზოგადოებას, მედიას და შესაბამისი პროფილის საერთაშორისო ორგანიზაციებს მინიტორინგის შედეგად მიღებულ დასკვნებს, რომლებშიც დაფიქსირებულია მრავალრიცხოვანი დარღვევები და არჩევნების ადმინისტრირების ხარისხობრივი შეფასება. მაგრამ მხოლოდ 2003 წლის არჩევნებისათვის აღმოაჩნდა ორგანიზაციას ხელთ აპრობირებული მეთოდიკა, რომლის დამუშავებითა და გამოყენებითაც შესაძლებელი გახდა არჩევნების შედეგების როგორც ხარისხობრივი, ისე რაოდენობრივი შეფასება და გაყალბების მასშტაბის შესახებ არგუმენტირებული განცხადების გაკეთება.

ორგანიზაციას ჰყავს მოხალისეთა ქსელი, რომელიც ფარავს მთელ საქართველოს და დაახლოებით 3000 პირს ითვლის. მოხალისეებს უტარდებათ კვალიფიცირებული ტრენინგი, ისინი ჩართულნი არიან დემოკრატიული განვითარების ხელშემწყობ სხვადასხვა საქმიანობაში. ორგანიზაციის ძირითადი დამფინანსებლები არიან ამერიკის საერთაშორისო განვითარების სააგენტო (USAID), ევროპის უსაფრთხოებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაცია (OSCE), ამერიკული სამთავრობო ორგანიზაცია „ეროვნული წვლილი დემოკრატიისთვის” (NED), გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია (UNDP), სხვადასხვა საელჩოები თუ ფონდები და ა.შ.

„სამართლიანი არჩევნების” საქმიანობიდან ასევე აღსანიშნავია მონაწილეობა საარჩევნო კანონმდებლობის შემუშავებაში და პარლამენტში წარდგენილი რეკომენდაციები სხვადასხვა საკითხებზე. სწორედ „სამართლიანი არჩევნების” ლობირებით საარჩევნო კოდექსში გაფართოვდა დამოუკიდებელი დამკვირვებლების უფლებები, რამაც შესაძლებელი გახადა ნეიტრალური დაკვირვება და სრულფასოვანი პარალელური დათვლის ჩატარება.

რევოლუციის წინა პერიოდში ასევე მნიშვნელოვანი და წარმატებული იყო საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის მონიტორინგი და ორგანიზაციის მიერ წარმართული კამპანია საპასპორტო განყოფილებებში არსებული კორუფციის წინააღმდეგ. პირადობის მოწმობის მისაღებად მოქალაქეებს უხდებოდათ 15-20 ლარის გადახდა (ოფიციალურად დაწესებული 2.5 ლარის ნაცვლად). ორგანიზაციამ განახორციელა აღნიშნული პროცედურის ფართომასშტაბიანი მონიტორინგი, რის შედეგადაც მდგომარეობა საგრძნობლად გაუმჯობესდა.

როგორც ინტერვიუში აღნიშნა „სამართლიანი არჩევნების” ამჟამინდელმა აღმასრულებელმა დირექტორმა, თამარ ჟვანიამ, ორგანიზაცია კვლავაც გააგრძელებს თავის საქმიანობას როგორც საარჩევნო საკითხების, ისე ხელისუფლების ანგარიშვალდებულების გაზრდისა და მოქალაქეთა გააქტიურების მიმართულებით. თ. ჟვანიას თქმით, ორგანიზაციის ძალისხმევით ქვეყანაში შეიქმნა მდგრადი დამოუკიდებელი სადამკვირვებლო სისტემა, რომელიც ძალზე გაართულებს არჩევნების გაყალბებას და სიყალბის დაფარვას, ვინც არ უნდა მოისურვოს ამის გაკეთება.

„ათი ნაბიჯი”

„ათი ნაბიჯის” იდეა წარმოიშვა ფონდ „ღია საზოგადოება - საქართველოს” ინიაციტივით გამართულ არასამთავრობო ორგანიზაციათა შეხვედრაზე (2003 წლის ზაფხული). გამოითქვა მოსაზრება, რომ არასამთავრობო სექტორს ჩამოეყალიბებინა და გამოექვეყნებინა საქართველოს წინაშე მდგარი სასიცოცხლო პრობლემების ნუსხა, რომლებსაც იმდროინდელმა ხელისუფლებამ თავი ვერ გაართვა; ამასთან, დაისვა საკითხი, რომ სექტორს თანამშრომლობა და თანადგომა შეეთავაზებინა იმ პოლიტიკური ძალებისათვის, რომლებიც გაიზიარებდნენ ამ პრობლემებს, როგორც გზამკვლევ პრინციპებს.

აზრთა გაცვლა-გამოცვლისა და ურთიერთშეთანხმების შედეგად ჩამოყალიბდა ათი პუნქტი, რომლებმაც ქვეყნის წინაშე მდგარი პრობლემების ფართო სპექტრი მოიცვა. დოკუმენტი, რომელსაც დაერქვა „კმარა! ანუ ათი ნაბიჯი თავისუფლებისაკენ“, გამოქვეყნდა პრესაში. მოგვყავს დოკუმენტის ტექსტი.

კმარა! ანუ ათი ნაბიჯი თავისუფლებისაკენ¹²

დღეს, როდესაც საქართველოს ხელისუფლებამ მკვეთრად გადაუხვია თავისუფლებისაკენ მიმავალ გზას და ავტორიტარული მეთოდებით ცდილობს ძალაუფლების შენარჩუნებას, ჩვენ, საქართველოს სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლები, ვთავაზობთ თანამშრომლობას იმ პოლიტიკურ ძალებს, ვინც გაიზიარებს ქვემოთ ჩამოთვლილ ათ პრინციპს და ქართული სახელმწიფოსა და მისი მოქალაქეების ღირსებისა და თავისუფლების დასაცავად 2 ნოემბერს არჩეულ პარლამენტში იბრძოლებს მათი განხორციელებისათვის.

დოკუმენტს ხელს აწერს წამყვან არასამთავრობო ორგანიზაციათა ჯგუფი, მათ შორის:

მალე ორი პოლიტიკური გაერთიანება, „ახალი დემოკრატები” (ლიდერი ზურაბ ჟვანია) და „ნაციონალური მოძრაობა” (ლიდერი მიხეილ სააკაშვილი) შეუერთდა ხელმომწერებს და მათ საჯაროდ განაცხადეს, რომ იზიარებენ დოკუმენტს, როგორც გზამკვლევს.

„ათი ნაბიჯის” გამოქვეყნებას საკმაოდ ფართო საზოგადოებრივი რეზონანსი მოჰყვა. ხელმომწერი ორგანიზაციებისა და, ბუნებრივია, პოლიტიკური გაერთიანებების ლიდერები სისტემატურად გამოდიოდნენ პრესაში და, რაც უფრო მნიშვნელოვანია, ტელევიზიით, განმარტავდნენ „ათი ნაბიჯის” თითოეული პუნქტის სასიცოცხლო მნიშვნელობას და აჩვენებდნენ (ხშირად ხელისუფლების წარმომადგენლებთან პოლემიკაში) შევარდნაძის რეჟიმის უუნარობას, თავი გაერთმია ქვეყნის წინაშე მდგარი უმნიშვნელოვანესი პრობლემებისათვის.

„კმარა”

2003 წლის დასაწყისიდან თბილისისა და საქართველოს სხვა ქალაქების ქუჩებში, პირდაპირ ტროტუარებსა და მანქანების სავალ ნაწილზე გაჩნდა კალიგრაფიული წარწერა: „კმარა!”. წარწერა რეგულარულად ახლდებოდა და მრავლდებოდა, ამასთან, აქციის ორგანიზატორები გარკვეულ ხანს თავს არ ამხელდნენ. საზოგადოებაში ბევრი მითქმა-მოთქმა იყო იმის თაობაზე, თუ ვინ დგას ამ ყველაფრის უკან, თუმცა მალე ყველაფერი გაირკვა: ტელეკომპანია „რუსთავი 2”-მა მაყურებელს წარუდგინა ახალგაზრდული ორგანიზაცია „კმარა”, რომლის ლიდერებმაც განაცხადეს, რომ იბრძვიან საქართველოში დემოკრატიული არჩევნების ჩასატარებილად, კორუმპირებული ხელისუფლების წინააღმდეგ და საზოგადოებას მხარდაჭერისაკენ მოუწოდეს.

„კმარას” აქციები გაგრძელდა და უფრო მრავალფეროვანი გახდა. გაჩნდა პლაკატები, პროკლამაციები, მოეწყო რამდენიმე კონკრეტული კორუმპირებული მოხელის წინააღმდეგ მიმართული მიტინგი. ორგანიზაციის მოღვაწეობა ფართოდ შუქდებოდა ოპოზიციურ მედიაში. მოგვყავს მხოლოდ ორი გაზეთის პუბლიკაციები:

გუშინ „,კმარა” ძალიან ”,დაკავებული” იყო („24 საათი”, 13.06.03)

„კმარა” შინაგან საქმეთა მინისტრს პროკურატურაში უჩივის („24 საათი”), 15.06.03)

„კმარას” აქტივისტებს უშიშროება უთვალთვალებს („24 საათი”, 26.06.03)

ხელისუფლება ცემა-ტყეპაზე გადადის („24 საათი”, 07.08.03)

“კმარას” ქვები დაუშინეს („24 საათი”, 24.10.03)

„კმარა” ვაკეში მასშტაბურ აქციას მართავს („24 საათი”, 01.11.03)

„კმარამ” თბილისის ქუჩებში საპროტესტო მსვლელობა მოაწყო („ახალი თაობა”, 05.11.03)

„კმარას” რეკლამები იკრძალება („ახალი თაობა”, 11.11.03)

„კმარას” აქტივისტებს ჯარში იწვევენ(„ახალი თაობა”, 12.11.03)

„კმარამ” სოროსის ფონდისგან 2 მლნ დოლარი აიღო („ახალი თაობა”, 14.11.03)

ზუგდიდელი სამართალდამცველები „კმარას” პროკლამაციებს ეცნობიან („24 საათი”, 17.11.03)

„კმარასაგან” მირთმეული ყვავილები („24 საათი”, 18.11.03)

„კმარელებმა” პოლიციელებს ყვავილები მიართვეს(„ახალი თაობა”, 19.11.03)

ხელისუფლებამ სცადა კონტრზომების მიღება. მედიაში გავიდა „კომპრომატის” შემცველი სიუჟეტები (სადაც, ძირითადად, „კმარას” უცხო ქვეყნებისაგან დაფინანსების მიღებაში ადანაშაულებდნენ), „კმარას” აქციები რამდენჯერმე დაარბია პოლიციამ. მაგრამ მიზანი ვერ იქნა მიღწეული. „კმარას” ხმაურიანი კამპანია და აქციები გაცილებით მეტ ყურადღებას იპყრობდა, ვიდრე ხელისუფლების გაუაზრებელი ქმედებები.

განსაკუთრებით გააქტიურდა „კმარა” 4 ნოემბრის არჩევნების შემდეგ. ორგანიზაციის სახელით გავრცელებული პროკლამაციები, პლაკატები ყოველ ნაბიჯზე ხვდებოდა თვალს, ”კმარას” ლიდერები მუდმივად ჩანდნენ „რუსთავი 2”-ის, ხოლო მოგვიანებით სხვა არხების რეპორტაჟებში. ამიტომ არაა გასაკვირი, რომ ჩვენს სოციოლოგიურ გამოკითხვაში „კმარა” ყველაზე ხშირად სახელდებოდა, როგორც ორგანიზაცია, რომელმაც ”გარკვეული წილი შეიტანა „ვარდების რევოლუციაში”.

ალექსანდრე ლომაია (2003 წელს ფონდ „ღია საზოგადოება - საქართველოს” აღმასრულებელი დირექტორი, შემდგომ - განათლებისა და მეცნიერების მინისტრი, ამჟამად - უშიშროების საბჭოს მდივანი):

„კმარა”, რა თქმა უნდა, იყო პროექტი. ერთხელ ჟურნალისტმა მკითხა, რა არის „კმარა”? მე ვუთხარი, რომ ფერმენტია, რომელსაც რძეში ურევენ, რომ მაწონი მიიღონ. ეს იყო არაპოლიტიკური მოძრაობა და ასეც დარჩა. ეს იყო მოძრაობა, რომელმაც პროტესტის რაღაც ახალი სტანდარტები დააწესა, ვთქვათ, სხვადასხვა ტიპის თეატრალიზებული გამოსვლები. ეს იყო ძალიან მნიშვნელოვანი, მათ თქვეს „კმარა!”, იმიტომ კმარა, რომ ამ რეჟიმით და კორუფციით ქვეყანას არა აქვს მომავალი. ის, რასაც ზომიერი ორგანიზაციები ამბობდნენ პოლიტოლოგიური და მეცნიერული ენით, „კმარამ” თქვა გასაგები და მისაღები ენით”.

„კმარას” სხვა ლიდერებიც ეთანხმებიან მას და ამტკიცებენ, რომ ამ ორგანიზაციამ ნამდვილი კატალიზატორის როლი შეასრულა.

ლაშა ჩხარტიშვილი („კმარას” ერთ-ერთი ლიდერი): „საზოგადოებრივ აზრს წარმოადგენდა არასამთავრობო ორგანიზაციები და, რა თქმა უნდა, ორგანიზაცია „კმარა”, რომელიც თამაშობდა კატალიზატორის ფუნქციას; ანუ მას უნდა დაეჩქარებინა პროცესები იმით, რომ კიდევ ერთხელ ნათლად ეჩვენებინა საზოგადოებისათვის, რას წარმოადგენს რეალურად ხელისუფლება და არ მიეცა საშუალება შევარდნაძის მმართველობისათვის, რომ კიდევ ერთხელ დიდი ტყუილებითა და მცირე საქმით მოედუნებინა საზოგადოების ყურადღება, მან ეს როლი მეტ-ნაკლებად კარგად შეასრულა”.

თეა თუთბერიძე („კმარას” ერთ-ერთი ლიდერი): ჩვენ გავდიოდით კონსულტაციებს, ვხვდებოდით სხვადასხვა ადამიანებს და ვსწავლობდით მათგან იმას, რაც ჩვენ არ ვიცოდით, მაგალითად, „კმარას” მოძრაობამ ძალიან ბევრი რამე ვისწავლეთ „ოტპორის” წევრებისგან. თუმცა მე ვთვლი, რომ გაცილებით უფრო ეფექტური იყო „კმარა”. მთავარი პრინციპი, რაც ჩვენ მათგან გადმოვიღეთ, იყო ის, რომ ყველა აქცია თუ ქმედება უნდა ყოფილიყო განსხვავებული ნებისმიერი პოლიტიკური პარტიის გამოსვლებისგან და აქციებისგან. ხშირად ჩვენი ხუთკაციანი აქციაც კი უფრო ეფექტიანი იყო, ვიდრე რომელიმე პოლიტიკური პარტიის მიერ ჩატარებული ხალხმრავალი მიტინგი”.

„კმარა” შეიქმნა სერბული ახალგაზრდული ორგანიზაცია „ოტპორის” მოდელით. მის ჩამოყალიბებასა და ფუნქციობას ხელი შეუწყო ორმა არასამთავრობო ორგანიზაციამ: „თავისუფლების ინსტიტუტმა” და „ალპემ”, თუმცა „კმარასთან” აქტიურად თანამშრომლობდნენ სხვა არასამთავრობო ორგანიზაციებიც. „თავისუფლების ინსტიტუტმა” მოაწყო ტრენინგი ახალგაზრდა აქტივისტებისათვის.

„თავისუფლების ინსტიტუტის” მიერ ორგანიზებულ საზაფხულო ბანაკში სამოქალაქო უფლებათა ახალგაზრდული ქსელის 80 წევრმა გაიარა მომზადება საერთაშორისო ფონდ NED-ის (National Endowment for Democracy) ფინანსური მხარდაჭერით, თავისუფლების ინსტიტუტის მიერ ბაკურიანში ორგანიზებულ საზაფხულო ბანაკში სამოქალაქო უფლებათა ახალგაზრდული ქსელის 80 წევრმა გაიარა მომზადება. საქართველოს სხვადასხვა რეგიონებიდან შერჩეულმა ახალგაზრდებმა ორი კვირის განმავლობაში საქართველოს ერთ-ერთ საუკეთესო კურორტზე ერთად დაისვენეს და ბანაკის ხელმძღვანელთა მიერ ორგანიზებულ ღონისძიებებში მიიღეს მონაწილეობა. ბანაკის მიზანი აქტივისტებს შორის მყარი კონტაქტების დამყარება და სამოქალაქო აქტივიზმის შესახებ ცოდნის გაღრმავება იყო.

პროგრამა, რომელსაც 5 მწვრთნელი ხელმძღვანელობდა, ყოველდღიურ ვარჯიშებს, სემინარებსა და პრაქტიკულ დავალებებს მოიცავდა ისეთ საკითხებზე, როგორებიცაა: ადამიანის უფლებების ისტორია და არსი; არაძალადობრივი კამპანიების ისტორია და მეთოდოლოგია; საზოგადოებრივი კამპანიების სტრატეგიული დაგეგმვა; სხვადასხვა კამპანიებისთვის აქტივისტების მოზიდვა; საზოგადოებასთან ურთიერთობების სტრატეგია და მნიშვნელობა; მედიაკამპანიების წარმართვა; პროექტის მომზადება და დაფინანსების მოძიება.¹³

„ალპე” დამოუკიდებელი არასამთავრობო ორგანიზაციაა, რომელიც ეწევა პროფესიულ საკომუნიკაციო საქმიანობას; მისი მიზანი საქართველოში სამოქალაქო საზოგადოების განმტკიცებაა. სოციალური რეკლამა, მედიაკამპანიები და რეგულარული საგამომცემლო საქმიანობა, სასწავლო პროგრამები და ტრენინგები ორგანიზაციის კომუნიკაციური სტრატეგიის ძირითადი ინსტრუმენტებია. „ალპემ” 2003 წლის შემოდგომაზე განახორციელა ფონდ „ღია საზოგადოება - საქართველოს” ეგიდით მიმდინარე დემოკრატიული არჩევნების მხარდამჭერი პროგრამა - „გადავიდეთ საქმეზე”¹⁴. “კმარა” ამ პროგრამის აქტიური მონაწილე იყო.

საზოგადოებაში ბევრი მითქმა-მოთქმა იყო „კმარას” დაფინანსების შესახებ. ვრცელდებოდა აზრი, რომ ჯორჯ სოროსმა პირადად გამოუყო ორგანიზაციას რამდენიმე მილიონი დოლარი „რევოლუციის მოსაწყობად” (ჩვენ მიერ გამოკითხულმა რამდენიმე ექსპერტმაც გააჟღერა ეს აზრი). ფონდ „ღია საზოგადოება - საქართველოს” იმდროინდელი ხელმძღვანელობის პოზიცია ამ საკითხზე ასეთია:

ალექსანდრე ლომაია: „რაც შეეხება დაფინანსებას, რამდენიმე ათასი პლაკატი დაიბეჭდა და რამდენიმე დროშას აფრიალებდნენ. „კმარა” სხვადასხვა პროექტში მონაწილეობდა და ამ პროექტებიდან იღებდა დაფინანსებას. არავითარი სისტემური დაფინანსება არ იყო, ან რა სისტემური დაფინანსება უნდოდა იმას, რომ რამდენიმე პლაკატი და დროშა დამზადებულიყო. ან რა ძვირადღირებული აქციები მათ ჩაატარეს - ორი სერბი ბიჭი ჩამოვიდა ორჯერ, ყოფილი „ოტპორის” აქტივისტები”.

მიხეილ ჩაჩხუნაშვილი („ღია საზოგადოება - საქართველოს” აღმასრულებელი საბჭოს თავმჯდომარე 2004 წლამდე): „არჩევნების წელს ფონდს გამოყოფილი ჰქონდა ბიუჯეტიდან თანხები არჩევნების მხარდასაჭერად, ეს შეადგენდა ნახევარ მილიონზე ნაკლებს, ისიც ბოლომდე არ დახარჯულა. ეს თანხები იყო გამოყოფილი ეგზიტპოლებზე, ხალხის მიყვანაზე არჩევნებზე და ა.შ. ფონდის პროექტის ფარგლებში გარკვეული ღონისძიებები მხარდაჭერილი იყო, მაგრამ ეს არ იყო უშუალოდ „კმარა”. „კმარას” პირდაპირი მხარდაჭერა არასოდეს არ ჰქონია (...), არ შემოუტანია განაცხადი. ფონდის ფული უშუალოდ „კმარასთან” ვერ მივიდოდა. ერთადერთი, რაც შეიძლება მისულიყო - რომელიმე არასამთავრობო ორგანიზაციიდან, რომელიც მიიღებდა ფულს ფონდიდან, გრანტს. ამ ორგანიზაციას შეიძლება იმპლემენტაციის პროცესში გამოეყენებინა „კმარა”.

მაინც, „კმარას” დაფინანსება ფონდ „ღია საზოგადოება - საქართველოს” მიერ ქართულ საზოგადოებაში ეჭვს არ იწვევს. მეტიც, ლევან ბერძენიშვილის (პარლამენტის წევრი, რესპუბლიკური პარტია) აზრით, ეს იყო ცხადი ნიშანი იმისა, რომ საქართველოში მოქმედი ფონდები პოლიტიკისაკენ „მობრუნდნენ”:

„სოროსის ფონდი უკვე აშკარა კონფრონტაციაზე წავიდა, როცა მან დაიწყო ისეთი ტიპის ორგანიზაციების დაფინანსება, როგორიცაა „კმარა”. ფონდების მხრიდან გაჩნდა იმის ტენდენცია, რომ ორგანიზაციებისთვის პოლიტიკაში ჩართვის ნება დაერთოთ. ჩემმა ორგანიზაციამაც (სამოქალაქო განვითარების საერთაშორისო ცენტრი) კი მიიღო რამდენიმე გრანტი პოლიტიკური კლუბებისთვის. ადრე წარმოუდგენელი იყო ასეთი ტიპის დაფინანსების მიღება. საქმეში უკვე სერიოზული, დიდფულიანი ფონდებიც ერეოდნენ”.

ჩვენი შეფასებით, „კმარას” როლი „ვარდების რევოლუციაში” საკმაოდ მნიშვნელოვანია. პროტესტის უჩვეულო ფორმების გამოყენებით, აქტივობების მასშტაბითა და სიხშირით ორგანიზაციამ დიდად შეუწყო ხელი საზოგადოებაში საპროტესტო მუხტის გაღვივებას და დაარწმუნა იგი შევარდნაძის ხელისუფლების უუნარობაში; საზოგადოებრივ აზრში მოხდა ხელისუფლების „დელეგიტიმიზაცია”, რასაც „კმარას” აქტივობებმაც მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი.

„თავისუფლების ინსტიტუტი”

„თავისუფლების ინსტიტუტი” 1996 წლის 26 აგვისტოს დაფუძნდა. მისი ჩამოყალიბების იდეა დამოუკიდებელი სამაუწყებლო კომპანიის, „რუსთავი-2”-ის ირგვლივ გახმაურებულ მოვლენებს უკავშირდება. 1996 წლის 17 ივლისს, კავშირგაბმულობის სამინისტრომ ტელეკომპანიას მაუწყებლობა შეუწყვიტა. ხელისუფლების ეს ქმედება შეფასდა, როგორც სიტყვის თავისუფლების უხეში დარღვევა და მთავრობის მხრიდან დამოუკიდებელი მედიის უფლებების ხელყოფა. იმ დროისათვის საქართველოში უფლებადაცვითი ტიპის სულ რამდენიმე ორგანიზაცია არსებობდა და არასამთავრობო სექტორი მხოლოდ ჩანასახოვან მდგომარეობაში იყო. სწორედ ამ დროს გაჩნდა იდეა, შექმნილიყო არასამთავრობო ორგანიზაცია, რომლის საქმიანობის პრიორიტეტული მიმართულება სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების, პირველ რიგში, სიტყვის თავისუფლების დაცვა იქნებოდა. დროთა განმავლობაში „თავისუფლების ინსტიტუტის” საქმიანობის არეალი გაფართოვდა და წმინდა უფლებადაცვითი აქტივობების გარდა სხვა სფეროებიც მოიცვა. თუმცა სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების დაცვა კვლავ ინსტიტუტის პრიორიტეტად რჩება.¹⁵

„თავისუფლების ინსტიტუტი” საზოგადოებისათვის ფართოდ ცნობილი გახდა 1999 წლიდან, როდესაც ორგანიზაციამ ხმა აიმაღლა და მთელი რიგი აქციები გამართა რელიგიური უმცირესობების (პირველ რიგში, იეჰოვას მოწმეების, რომლებიც განსაკუთრებულ დისკრიმინაციას განიცდიდნენ) დასაცავად ფუნდამენტალისტური მართლმადიდებლური ჯგუფებისაგან, რომლებიც სისტემატურად დევნიდნენ ე.წ. „სექტებს”, ხშირად ძალადობის გამოყენებით. ძალადობის მსხვერპლი არაერთხელ გახდნენ „თავისუფლების ინსტიტუტის” წარმომადგენლებიც. ამასთან, უნდა ითქვას, რომ ფართო მასებში ორგანიზაციისადმი დამოკიდებულება ნეგატიური იყო, რადგან მოსახლეობის უმრავლესობის განწყობა ხსენებული რელიგიური ჯგუფებისადმი უარყოფითი გახლდათ. საზოგადოების დემოკრატიულად განწყობილ ნაწილში და არასამთავრობო სექტორში, ბუნებრივია, „თავისუფლების ინსტიტუტის” აქციები მხარდაჭერით სარგებლობდა.

იმავე პერიოდიდან ინსტიტუტის წარმომადგენლები: გ. ბოკერია, დ. ზურაბიშვილი, გ.თარგამაძე, ლ.რამიშვილი, ს.სუბარი ხშირად ჩნდებიან ტელეეკრანსა და პრესაში ხელისუფლების მწვავე კრიტიკით, ძირითადად, კორუფციისა და ადამიანის უფლებების დარღვევის თემებზე.

2001 წლიდან „თავისუფლების ინსტიტუტი” სტუდენტურ მოძრაობასთან ერთად ახორციელებდა ანტიკორუფციულ კამპანიას თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტში. ამ კამპანიის ფარგლებში უნივერსიტეტში ჩატარდა სოციოლოგიური გამოკითხვა, რომლის ფარგლებშიც უნივერსიტეტის კორუმპირებული ფაკულტეტები და პროფესორ-მასწავლებლები საჯაროდ დასახელდნენ; სტუდენტური მოძრაობის წევრებმა გამოიძიეს უნივერსიტეტიდან თანხების არამიზნობრივი გატანისა და ხარჯვის ფაქტები, უნივერსიტეტის ხელმძღვანელობის მიერ ჩატარებული სარემონტო სამუშაოებისას ფინანსური დარღვევები. „თავისუფლების ინსტიტუტის” კამპანიის ფარგლებში გამოვლინდა უნივერსიტეტის პირველი პირების მონაწილეობა კორუფციულ გარიგებებსა და საქმიანობაში. მათ მიერ მოპოვებული მასალები ანტიკორუფციულ საბჭოს და პროკურატურას გადაეცა.¹⁶

„თავისუფლების ინსტიტუტმა” ახალგაზრდული მოძრაობის 800-მდე აქტივისტი მოამზადა.¹⁷

წინასაარჩევნო პერიოდში „თავისუფლების ინსტიტუტის” აქტივობა კიდევ უფრო გაიზარდა. ორგანიზაცია მტკიცედ უჭერდა მხარს ოპოზიციას, სახელდობრ, მ.სააკაშვილს და ზ.ჟვანიას, დამაჯერებლად ამხელდა ხელისუფლებას კორუფციასა და ქვეყნის მართვის უუნარობაში. ფაქტობრივად, წინასაარჩევნო პერიოდში და განსაკუთრებით „ვარდების რევოლუციის” დროს „თავისუფლების ინსტიტუტი”, რამდენიმე სხვა აქტიურ არასამთავრობო ორგანიზაციასთან ერთად, წარმოადგენდა დემოკრატიული ორიენტაციის მქონე არასამთავრობო სექტორის განსახიერებას. „თავისუფლების ინსტიტუტის” როლი „ვარდების რევოლუციის” მომზადებასა და განხორციელებაში უდავოა, რაც აისახა კიდეც სოციოლოგიურ გამოკითხვაში.

საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია (საია)

საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციამ საქმიანობა დაიწყო, როგორც პროფესიონალ იურისტთა გაერთიანებამ, რომელმაც მიზნად დაისახა იურისტის პროფესიის გარშემო არსებული უარყოფითი სტერეოტიპის შეცვლა და საკუთარი პროფესიონალიზმის, კომპეტენტურობისა და საქმიანობის მაგალითზე იურიდიული პროფესიის განვითარების ხელშეწყობა, ადამიანის უფლებათა დაცვა, სამართლებრივი სახელმწიფოს ჩამოყალიბებისა და სამოქალაქო საზოგადოების განვითარების მხარდაჭერა.

საია დაფუძნდა 1994 წლის სექტემბერში, როგორც არასამთავრობო ორგანიზაცია (კავშირი). საია წარმოადგენს წევრობაზე დაფუძნებულ ორგანიზაციას. დღესდღეობით საია 600-მდე წევრს აერთიანებს.

წლების განმავლობაში საია შემდეგი მთავარი მიმართულებებით ახორციელებდა საქმიანობას:

სხვადასხვა სოციოლოგიურ გამოკითხვაში საია წლიდან წლამდე გვევლინებოდა, როგორც ერთ-ერთი ყველაზე უფრო ცნობადი არასამთავრობო ორგანიზაცია. წინასაარჩევნო პერიოდში და შემდგომი მოვლენების დროს საიას წარმომადგენლები, განსაკუთრებით კი მისი იმდროინდელი თავმჯდომარე, თ. ხიდაშელი, ოპოზიციურად განწყობილი არასამთავრობო სექტორის ერთ-ერთი „სახე“ იყო.

* * *

თავს ვამთავრებთ საქართველოს არასამთავრობო სექტორის ცხადი და დაფარული ფუნქციების შეფასებით, რაზეც ინტერვიუში გვესაუბრა სოციოლოგი ზაზა ფირალიშვილმა:

„ჩვენი აზრით, ჩვენს სინამდვილეში არასამთავრობო სექტორს სამი მთავარი ფუნქცია აქვს. მან ხელი შეუწყო და დღესაც ხელს უწყობს თანამედროვე სამყაროს ადეკვატური სოციალური ლინგვისტიკის ჩამოყალიბებას. ამ თვალსაზრისით, არასამთავრობო ორგანიზაციებს ჩვენს სოციალურ ლინგვისტიკაში რაციონალიზმის ელემენტი შეჰქონდათ მაშინაც კი, როდესაც მთელი საზოგადოება ნაციონალ-უტოპიური და ნაციონალ-ფეტიშისტური ტერმინებით მეტყველებდა”.

მეორე, ასევე ძალზე მნიშვნელოვანი ფუნქცია ინტელექტუალური პოტენციალისა და ინტელექტუალური კაპიტალის აკუმულირებაა. საერთაშორისო ორგანიზაციებთან ურთიერთობით არასამთავრობო ორგანიზაციათა წარმომადგენლები ითვისებდნენ ლიბერალურ და დემოკრატიულ პარადიგმას და თავად იქცეოდნენ ამ პარადიგმის გავრცელების ეპიცენტრად. ბევრწილად სწორედ არასამთავრობო სექტორის დამსახურებაა ის გარემოება, რომ ახალი თაობა ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა სულისკვეთებით გაიზარდა.

დასკვნა

ზემოხსენებულიდან გამოდინარე, რა შეიძლება დავასკვნათ სამოქალაქო საზოგადოების როლისა და ფუნქციის თაობაზე საქართველოში? უნდა დავეთანხმოთ ზაზა ფირალიშვილს, რომ:

1) სამოქალაქო საზოგადოებამ ხელი შეუწყო და დღესაც ხელს უწყობს თანამედროვე სამყაროს ადეკვატური სოციალური ლინგვისტიკის ჩამოყალიბებას და რომ ამ თვალსაზრისით არასამთავრობო ორგანიზაციებს ჩვენს სოციალურ ლინგვისტიკაში რაციონალიზმის ელემენტი შეჰქონდათ მაშინაც კი, როდესაც მთელი საზოგადოება ნაციონალ-უტოპიური და ნაციონალ-ფეტიშისტური ტერმინებით მეტყველებდა... ეს ინსტიტუციონალიზაციის ფაზის მეტად მნიშვნელოვან ნაწილად გვესახება - არასამთავრობო ორგანიზაციების ჩამოყალიბება, ტრენინგ-სემინარების ჩატარება, პროექტების დაწერის გამოცდილების შეძენა, გრანტების მოძიების ჩვევის გამომუშავება... ასევე, „ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციამ” და „სამართლიანი არჩევნების საზოგადოებამ” - თავიანთი მრავალრიცხოვანი წევრებითა და მოხალისეებით - მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა იურიდიული და დემოკრატიული მეტყველების შემოტანაში.

მაგრამ არსებობს კიდევ რამდენიმე მომენტი, რაც უცილობლად ჩანს ჩვენს მიმოხილვაში:

2) დიდი ინტელექტუალური პოტენციალისა და კაპიტალის მოზიდვა: არასამთავროებმა ლიბერალური და დემოკრატიული იდეები გაითავისეს და მათ მთავარ გამტარებადაც იქცნენ. ის, რომ ახლანდელი თაობა ადამიანის უფლებათა დაცვისა და თავისუფლების იდეებითაა გამსჭვალული, გარკვეულწილად, სწორედ არასამთავრობო სექტორის დამსახურებაა. განსაკუთრებით, „თავისუფლების ინსტიტუტი” გამოირჩეოდა სიტყვის თავისუფლებისა და რწმენის თავისუფლების დაცვის მოთხოვნებით.

3) „ათი ნაბიჯი”, „კმარა!” და „ალპე” თავიანთი აქტივობით ფაქტობრივად, შევარდნაძის მთავრობის დელიგიტიმიზაციას ახდენდნენ. როგორც ვნახეთ, განსაკუთრებით „კმარა” თამაშობდა კატალიზატორის როლს ხალხის მობილიზების მზადყოფნის განხრით. მათი ზრდა და, ზოგადად, არასამთავრობო სექტორის გაძლიერება დიდად წაადგა სამოქალაქო საზოგადოების ჩამოყალიბებას საქართველოში.

2003 წლის ნოემბრისათვის აქ რაღაც ოთხხელისუფლებიანობისმაგვარი სიტუაცია ჩამოყალიბდა: ცენტრალური ხელისუფლება თბილისში, დე ფაქტო მმართველობა აფხაზეთსა და ე.წ. „სამხრეთ ოსეთში” და ასლან აბაშიძის ფეოდალური რეჟიმი აჭარაში. ამ ოთხეულის სამამდე დაყვანაც კი შეიძლება „ვარდების რევოლუციის” აქტივში ჩაიწეროს, თუმცა აბაშიძის „ჩამოგდების” საქმეში სამოქალაქო საზოგადოების როლი, გარკვეულწილად, მაინც განსხვავებული იყო.

________________

1 Rondeli A., Georgia: Foreign Policy and National Security Priorities, Discussion Papers, UNDP, Tbilisi, 1999.

2 გ. ნოდია, სამოქალაქო საზოგადოების განვითარება საქართველოში: მიღწევები და გამოწვევები. თბილისი, CIPDD, 2005. Francoise J. Companjen. Between Tradition and Modernity. Rethinking the role of NGO leaders in Georgia's transition to democracy. Vrije Universiteit Amsterdam, 2004.

3 Companjen F.J; Ibid.

4 Weigle M.A., Butterfield J. Civil Society in Reforming Communist Regimes: The Logic of Emergence, in: Comparative Politics. 1992. Vol. 25. No 1.

5 გ.ნოდიას მონაცემებით, რეგისტრირებული ორგანიზაციების რიცხვი შეიძლება 8000-ს აღწევდეს; დღეისათვის რეგისტრირებულია დაახლოებით 5000; აქედან მოქმედი იყო ან არის 10-15%25 (იქვე, გვ 21).

6 Festinger, L. A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford University Press, 1957.

7 Companjen, F.J., Between Tradition and Moderniti... Amsterdam, 2004.

8 გ.ნოდია. სამოქალაქო საზოგადოების განვითარება საქართველოში: მიღწევები და გამოწვევები. თბილისი, CIPDD, 2005, g 43.

9 იქვე.

10 Tevzadze G., Georgia: Return of the Power, Tbilisi, 2003.

11 O'Donnel G., Schmitter P. C. Transitions from Authoritarian Rule: Tentative Conclusions About Uncertain Transitions. Baltimore: John Hopkins UP, 1986, p. 48.

12civil.ge/eng/article_ngo

13 www.liberty.ge

14 www.alpe.ge

15 www.liberty.ge

16 იქვე

17 იქვე

18 www.gyla.ge

საბჭოთა პერიოდში საქართველოს რესპუბლიკის შემადგენლობაში სამი ავტონომია შედიოდა: აფხაზეთისა და აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკები და სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქი. დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში სეპარატისტული მოძრაობები აღმოცენდა, რაც შეიარაღებულ კონფლიქტებში გადაიზარდა, რეგიონები დე ფაქტო გავიდნენ საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლების იურისდიქციიდან და ამჟამად არაღიარებული ქვეყნების მდგომარეობაში იმყოფებიან, რაც დღესაც საქართველოს ხელისუფლების საგარეო და საშინაო პოლიტიკის ცენტრალურ პრობლემას წარმოადგენს.

რაც შეეხება აჭარას, მისი ისტორიაც 1991-2003 წლებში სეპარატიზმის ნიშნით წარიმართა, თუმცა გაცილებით შერბილებულ ფორმებში, ვინაიდან ეთნიკური ფაქტორი აქ არ მოქმედებდა: აჭარის ავტონომია საბჭოთა დროს დაარსდა არა ეთნიკური, არამედ რელიგიური ნიშნით - აქაური მოსახლეობის მნიშვნელოვან ნაწილს ქართველი მუსლიმები შეადგენდნენ, რომელთა ქართული იდენტობა საკმაოდ ძლიერი იყო. მიუხედავად ამისა, აჭარის ლიდერმა, ასლან აბაშიძემ, რომელიც ხელისუფლებაში მოვიდა საქართველოს პირველი პრეზიდენტის, ზვიად გამსახურდიას „ხელდასხმით”, კურსი აიღო ფეოდალური ტიპის სეპარატიზმისაკენ. იგი სიტყვიერად გამუდმებით ხაზს უსვამდა საქართველოს ერთიანობის იდეას, მაგრამ რეალურად მოახერხა ცენტრალური ხელისუფლების გავლენის შეზღუდვა და შექმნა ავტორიტარულ-კლანური რეჟიმი, რომელიც ეკონომიკურად ბათუმის პორტისა და სარფის საბაჟოს კონტროლს ეფუძნებოდა, ხოლო პოლიტიკურად - ბათუმში განლაგებულ რუსეთის სამხედრო ბაზას.

ედუარდ შევარდნაძე საკმაოდ ადვილად შეეგუა საქმის ამგვარ ვითარებას. თბილისსა და ბათუმს შორის ურთიერთობა პერიოდულად იძაბებოდა, ხდებოდა ხმამაღალი განცხადებების გაცვლა-გამოცვლა, მაგრამ სტატუს-კვო არ ირღვეოდა; თბილისი თვალს ხუჭავდა აჭარაში არჩევნების შედეგების უხეშ ფალსიფიკაციაზე, რომლის შედეგადაც ა. აბაშიძის პარტიას, „აღორძინებას”, მუდმივი წარმომადგენლობა ჰქონდა საქართველოს პარლამენტში (საგულისხმოა, რომ თვით ა.აბაშიძე, რომელიც 2004 წლამდე იყო ყველა მოწვევის პარლამენტის წევრი, არათუ არ დასწრებია არც ერთ სხდომას, საერთოდ არ ჩამოსულა თბილისში), ხოლო აბაშიძე პრაქტიკულად 100%25-იანი შედეგით კვლავ ხდებოდა აჭარის ხელმძღვანელი. აბაშიძემ დააპატიმრა რამდენიმე თავისი მოწინააღმდეგე, ბევრი იძულებული გახდა, აჭარა დაეტოვებინა, ხოლო დარჩენილებს ხშირად „ახსენებდნენ”, რომ მათ ოჯახის წევრები ჰყავთ (დაშინების ეს მეთოდი ფართოდ გამოიყენებოდა, რაც რამდენიმე ჩვენმა რესპონდენტმა აღნიშნა, მათ შორის, მათ მიმართაც).

ოპოზიციური აზრის ყოველგვარი გამოვლინება მკაცრად იდევნებოდა; ჯერ კიდევ 1993 წელს აბაშიძემ ძალზე ენერგიულად უპასუხა ოპოზიციური გაზეთის პირველი ნომრის გამოსვლას: გაზეთის გამოშვება მაშინვე დაიბლოკა, მაგრამ, გარდა ამისა, დაიხურა პრესის გავრცელების მთელი ქსელი, რის შედეგადაც აჭარის მოსახლეობისათვის ცენტრალური პრესის შეძენაც პრობლემური გახდა. დანარჩენ საქართველოში მიმდინარე მოვლენების შესახებ ინფორმაციის ძირითადი წყარო იყო რამდენიმე ცენტრალური ტელეარხი, მაგრამ აქაც იყო პრობლემები: რეგიონში შექმნილი დაშინების ატმოსფეროს გამო თბილისური არხების ყურება ლამის კონსპირაციულად ხდებოდა (ჩვენც და ბევრი ჩვენი მეგობარი, რომლებიც შვებულებას აჭარაში ატარებდნენ, ხშირად მოვსწრებივართ, რომ სახლის პატრონი, მეზობლის გამოჩენისას, დაუყოვნებლივ რთავდა ტელემიმღებს სხვა არხზე ან ხმას დაბლა უწევდა).

2003 წლის 2 ნოემბრის არჩევნების შემდეგ, ანუ “ვარდების რევოლუციის” დაწყებისთანავე, ოპოზიცია აჭარაშიც იწყებს გააქტიურებას. ე. შევარდნაძის გადადგომის (23 ნოემბერი) და რიგგარეშე არჩევნების დანიშვნის შემდეგ ა. აბაშიძე მკვეთრად დაუპირისპირდა გამარჯვებულ ოპოზიციას, განაცხადა, რომ აჭარა არ მიიღებს მონაწილეობას არჩევნებში და არ ცნო 2004 წლის 5 იანვრის რიგგარეშე არჩევნების შედეგები. ამას მოჰყვა აბაშიძის საწინააღმდეგოდ მიმართული საპროტესტო აქციები, ძირითადად ბათუმში; დაფუძნდა საზოგადოებრივი მოძრაობა „ჩვენი აჭარა”. აბაშიძის მხარდამჭერები იკრიბებოდნენ მდ. ჩოლოქთან, სადაც გადის აჭარის ადმინისტრაციული საზღვარი. დაპირისპირება დღითიდღე მატულობდა, ოპოზიციონერი მომიტინგეების წინააღმდეგ არაერთხელ იქნა გამოყენებული ძალა; კონფლიქტმა პიკს მიაღწია 3 მაისს, როცა აბაშიძის ბრძანებით ააფეთქეს აჭარის სასაზღვრო ხიდები; გამარჯვებული ოპოზიციის ერთ-ერთი ლიდერი, პრემიერ-მინისტრი ზურაბ ჟვანია, ამის საპასუხოდ, მცირე ჯგუფის თანხლებით, ფეხით გადავიდა ჩოლოქზე, რასაც ადგილობრივი მოსახლეობა დიდი ენთუზიაზმით შეხვდა. 6 მაისს, როდესაც ცხადი გახდა, რომ სამხედრო ბაზაზე განლაგებული რუსული სამხედრო კონტინგენტი ნეიტრალიტეტს ინარჩუნებს, ა.აბაშიძემ დატოვა აჭარა და გადაფრინდა მოსკოვში, ხოლო მისი რეჟიმი დაეცა, რამაც მნიშვნელოვნად გაამყარა მ. სააკაშვილისა და მისი გუნდის პოზიციები.

ასლან აბაშიძის რეჟიმის პირობებში, ბუნებრივია, რეგიონში პრაქტიკულად შეუძლებელი იყო სამოქალაქო სექტორის აქტიური განვითარება. თუმცა რამდენიმე ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაცია მაინც დაფუძნდა და საკმაოდ აქტიურადაც მოქმედებდა.

ლევან გოგაძე, არასამთავრობო ორგანიზაცია ახალგაზრდა მეცნიერთა კავშირი „ინტელექტი”, გამგეობის თავმჯდომარე:

„ჩვენი ორგანიზაცია დაფუძნებულია და მოქმედებს 1998 წლიდან. მასში ძირითადად ახალგაზრდა მეცნიერები და სპეციალისტები იყვნენ და არიან გაერთიანებულნი.

დაფუძნების მომენტში ჩვენ არავითარი სიძნელე არ გვქონია. კი გვითხრეს, ასლანს (აბაშიძეს) უნდა უთხრათ და თუ ის ნებას დაგრთავთ, მერე უნდა შექმნათო. ჩვენი პოზიცია იყო, რომ, თუ კანონი გვაძლევს საშუალებას, არასამთავრობო ორგანიზაცია დავაფუძნოთ, ჩვენ ნებართვა ამისთვის არც ასლანისგან და არც არავისგან არ გვჭირდება. წავედით ჩვეულებრივად სასამართლოში, მივიტანეთ დოკუმენტები, დავაფუძნეთ ეს ორგანიზაცია. რაღაც წინააღმდეგობას ველოდით, მაგრამ არ ყოფილა. თავიდან ვიყავით პატარა, ყველასთვის უცნობი ორგანიზაცია, მაგრამ ჩვენი პროგრამების და საქმიანობის წყალობით შევძელით, რომ გარკვეული ავტორიტეტი მოგვეპოვებინა, საქმიანობის არეალი გაგვეფართოვებინა. საკმაოდ მასშტაბური და კარგი პროგრამები გვქონდა: საგანმანათლებლო პროგრამები - ინტერნეტთან და კომპიუტერიზაციასთან დაკავშირებული. ეს იყო ერთი მიმართულება ჩვენი საქმიანობისა, ხოლო მეორე მიმართულება იყო თვითონ არასამთავრობო, ანუ სამოქალაქო სექტორის განვითარების ხელშეწყობა.

ჩვენ გამოვდიოდით ჩვენი დებულებიდან: სამოქალაქო საზოგადოება იმდენად ჩამოყალიბებული და აქტიური უნდა იყოს, რომ შეეძლოს თავისი ხელისუფლების თვითონ არჩევა. ამიტომ, როცა რევოლუციური მოძრაობა დაიწყო, ჩვენ არ შევერთებივართ არც ერთ პოლიტიკურ მოძრაობას. მიუხედავად იმისა, რომ „ჩვენი აჭარა” საზოგადოებრივი მოძრაობა იყო, ჩვენ მაინც არ შევერთებივართ მას, რადგან იქ ძალიან ბევრი პოლიტიკური ძალა იყო გაერთიანებული. ჩვენ გვინდოდა, რომ არასამთავრობო ორგანიზაციები და არასამთავრობო მოძრაობა საერთოდ აპოლიტიკური ყოფილიყო. ამიტომ ჩვენ ჩამოვაყალიბეთ ცალკე არასამთავრობო ორგანიზაციათა მოძრაობა. ამ მოძრაობას ერქვა „ნათელი მომავლისათვის”. ჩვენ წლების განმავლობაში ვახორციელებდით პროექტებს აჭარის რაიონებში. განსაკუთრებით მინდა გამოვყო თემთა მობილიზაციის პროგრამა, რომელიც CARE International-თან თანამშრომლობით გავაკეთეთ; აჭარაში ჩამოყალიბებული იყო უკვე ორმოცდაათი სათემო კავშირი. ეს იყო ჩვენი ორი ორგანიზაციის ნამუშევარი - შავი ზღვის ეკოაკადემიისა და „ინტელექტისა”. ჩვენ კიდევ გვქონდა პროგრამები ამ ორმოცდაათ სათემო კავშირთან. ეს იყო ამომრჩეველთა განათლების პროგრამები: ტრენინგები, პროცედურული სწავლებები, რომელსაც ყოველი არჩევნების წინ ატარებდნენ ჩვენი ორგანიზაციები. ჩვენ შევთავაზეთ ამ სათემო კავშირებს, გაერთიანებულიყვნენ ამ მოძრაობაში და უმეტესი მათგანი მართლაც გაერთიანდა.

გაერთიანებას „ნათელი მომავლისათვის” საზოგადოებისთვის უნდა აეხსნა, რა ხდება დღეს რეალურად აჭარაში და რა პროცესები მიმდინარეობს. ეს არ იყო პირდაპირი მოწოდება რევოლუციისაკენ, მაგრამ ირიბად, რა თქმა უნდა, ასეთ მოწოდებას ეს საქმიანობა შეიცავდა. ეს იყო ახსნა-განმარტებითი საუბრები თემებში, რადგან იმ პერიოდში ასლან აბაშიძის ავტორიტეტი მაინც დიდი იყო. ეს იყო რწმენა ერთი ადამიანის მიმართ, რწმენა მისი უძლეველობის, ყოვლისშემძლეობისა. ჩვენს მუშაობას ორი მიმართულება ჰქონდა: ერთი იყო არსებული ხელისუფლების მხილება, თუ რა არის რეალურად ეს ხელისუფლება და რისკენ მიჰყავს მას ჩვენი ქვეყანა; მეორე, რატომ არის კარგი, რომ ხალხი ირჩევს ხელისუფლებას, როგორ უნდა გავაკეთოთ ეს და ა.შ. ჩვენ დავიწყეთ ხელმოწერების კამპანიაც. ოცდაორ ათასამდე ხელმოწერა შევაგროვეთ იმის მოთხოვნით, რომ აჭარის უზენაესი საბჭო დაშლილიყო და ხელმეორე არჩევნები ჩატარებულიყო. შემდეგ მოვლენები ისე განვითარდა, რომ ეს ხელმოწერები აღარ გახდა საჭირო, ინიციატივა „ჩვენმა აჭარამ” აიღო, მაგრამ ფაქტია, რომ ეს ხელმოწერები გროვდებოდა.”

ვფიქრობთ, რომ ზემომოყვანილი ინტერვიუ გარკვეულ წარმოდგენას იძლევა სამოქალაქო სექტორის აქტივობების ევოლუციის შესახებ. მოგვყავს კიდევ რამდენიმე აჭარელი რესპონდენტის ინტერვიუს ფრაგმენტები, რომელიც ავსებს უკვე ციტირებულს და ხატავს სოციალურ-პოლიტიკურ ვითარებას 2003 წლის ნოემბრიდან 2004 წლის 6 მაისამდე.

რუსლან ბარამიძე, ბათუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პრეს-სამსახურის ხელმძღვანელი:

„იმ მოვლენების დროს მე ვიყავი კვლევითი ინსტიტუტის ასპირანტი და ვმუშაობდი სამეწარმეო სექტორში. აჭარაში პროცესები დაიწყო თბილისში მოვლენების დაწყებისთანავე. როცა ხალხმა მიტინგებზე დაიწყო შეკრება, აჭარას ეს დაეტყო. გარკვეული აქტივიზაცია აქ უკვე შესამჩნევი იყო სადღაც დეკემბრისათვის, როცა აბაშიძემ განაცხადა, რომ რეგიონი არჩევნებში მონაწილეობას არ მიიღებსო. ამან სიტუაცია გარკვეულწილად დაძაბა და უკვე ცხადი გახდა, თუ ვინ იყო ოპოზიცია და ვინ იყო აბაშიძისკენ. აქტიურად ხდებოდა ხალხის გაყვანა სახელმწიფო დაწესებულებებიდან მიტინგებზე, ამ ხალხის თბილისში ჩაყვანა. მიტინგებში მონაწილეობა დავალებების დონეზე იყო. ეს ხდებოდა თბილისში დაწყებული მიტინგებიდან მოყოლებული. რევოლუცია რომ მოხდა, შემდეგ უკვე მდინარე ჩოლოქზე იწყებს ხალხი თავის მოყრას საკმაოდ ორგანიზებულად.

იმ მომენტში იყო გარკვეული წინააღმდეგობა, ანუ ხალხისთვის, ფაქტობრივად, გაურკვეველი იყო, რატომ ხდება ეს ყველაფერი. აჭარაში იმ პერიოდში აბაშიძის ავტორიტეტი დიდი იყო და საკმაოდ ბევრი უჭერდა მხარს. აბაშიძე დასაწყისიც იყო და დასასრულიც, ყველაფერი მას უკავშირდებოდა. ვინც მასთან ახლოს იყო და მასთან თანამშრომლობდა, სწორედ ისინი იდგნენ ჩოლოქზე. ისინი არ აცხადებდნენ, ჩვენ აბაშიძესთან ვდგავართო, თუმცა ამას ყველა კარგად ხვდებოდა.

შეკითხვა: როგორ გგონიათ, ისინი, ვინც აბაშიძეს უჭერდა მხარს, ვის იცავდნენ? აბაშიძეს? თავის ოჯახს? აჭარას?

დავით ჯეჯიაძე - „ჩვენი აჭარის” აქტივისტი:

„უცნაურად მოგეჩვენებათ, მაგრამ ამ შემთხვევაში ამაგის დაბრუნებასთან გვაქვს საქმე. ამაგი გასცა აბაშიძემ და ამაგს უბრუნებდა ის ხალხი, ვინც მის გვერდით იდგა. აჭარაში ამას დიდი ყურადღება ექცევა. ზოგიერთი ახლაც კი ამბობს, რომ „კაცურად” მოვიქეცითო, ბოლო წუთამდე არ მიატოვეს აბაშიძე, აიყვანეს თვითმფრინავში და მერე წავიდნენ.”

რუსლან ბარამიძე:

„აი სწორედ ამ პერიოდში აქტიურდება ოპოზიცია, პირველ რიგში, პარტიები: „რესპუბლიკური პარტია”, რომელიც წლების განმავლობაში კონფრონტაციაში იყო აბაშიძესთან და „ჩვენი აჭარა”, რომელიც აქტიურად მუშაობდა და რომლის ოფისიც რამდენჯერმე დაარბიეს. გარდა ამისა, აქტიურდება არასამთავრობო სექტორიც, რომელიც ძირითადად საზოგადოებრივი გაერთიანებების სახით გვევლინება. მაგალითად, „აფსაროსი” არ იყო არასამთავრობო ორგანიზაცია, საზოგადოებრივი გაერთიანება იყო, რომელშიც ახალგაზრდები მუშაობდნენ. „აფსაროსმა”, სხვა ჯგუფებისგან განსხვავებით, საინფორმაციო მისია საკმაოდ კარგად იტვირთა. ტელევიზიებთან თანამშრომლობით ოპოზიციურ აზრებს ხშირად გამოთქვამდა. ამას გარდა, იყვნენ სტუდენტები და პროფესორ-მასწავლებლები, რომლებიც, ერთი მხრივ, უნივერსიტეტის დამოუკიდებლობისთვის, მეორე მხრივ, რექტორის - ნური ვერძაძის პოსტიდან გათავისუფლებისთვის და, მესამეც, რეჟიმის წინააღმდეგ იბრძოდნენ. სასწავლო დაწესებულებებში სწავლა შეწყდა, საერთოდ თითქოს ყველაფერი გაჩერდა და ყველა რაღაც ცუდის მოლოდინში იყო.

გარდა ამისა, იყო ასევე პატარ-პატარა არასამთავრობო ორგანიზაციები, რომლებიც კონკრეტული ადამიანის ირგვლივ იყო თავმოყრილი. თბილისისგან განსხვავებით, აქ შედარებით უფრო სუსტი არასამთავრობოები იყო. „ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციაც” და ”სამართლიანი არჩევნებიც” იყო აჭარაში წარმოდგენილი, თუმცა ეს ორგანიზაციები გაცილებით უფრო სუსტი იყო აქ, ვიდრე თბილისში.

ამ პერიოდში გაჩნდა ასევე ე.წ. „ალტერნატიული არასამთავრობოები”, რომლებიც აცხადებდნენ, ჩვენ ვართ არასამთავრობო ორგანიზაციაო და დღეში რამდენჯერმე ინტერვიუს აძლევდნენ აჭარის ტელევიზიას. გასაგებია, რომ აბაშიძის დაკვეთით.

ოპოზიციური გაზეთი ერთი იყო, „ბათუმელები”, რომელზედაც მუდმივი ზეწოლა იყო. ამ გაზეთში ძირითადად ქალები მუშაობდნენ იმ მოსაზრებით, რომ, რადგან ქალები იყვნენ, არ დაარბევდნენ. ამ ხერხმა რაღაცნაირად გაამართლა, თუმცა მაინც რამდენჯერმე დაარბიეს.

გარდა ამისა, იყო კიდევ ისლამური ფაქტორის გათამაშების მცდელობა. მუფტი (ქამაშიძე) აშკარად უჭერდა აბაშიძეს მხარს და ზოგიერთი გამონათქვამით ადგილობრივ მორწმუნეებსაც კი აღიზიანებდა. 6 მაისს დილით მუსლიმების გარკვეულმა ჯგუფმა ოფიციალურად დააფიქსირა თავისი პოზიცია, მოვიდა მიტინგზე მუსლიმურ ტანსაცმელში და განაცხადა, რომ არ უჭერს მხარს აბაშიძეს და სეპარატიზმს. მიტინგზე ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ოვაცია მათმა შემოერთებამ გამოიწვია. ეს გასაგებიც იყო, რადგან აჭარაში მუსლიმების როლი, ადგილი და მნიშვნელობა ყველას კარგად ესმოდა. ამის შედეგად მუფტი გადააყენეს და აგვისტოში უკვე ახალი მუფტი დაინიშნა, რომელიც დღესაც არის. თბილისისგან განსხვავებით, აჭარაში რელიგიურმა ფაქტორმა გარკვეული როლი ითამაშა. ძნელია იმის თქმა, ეს როლი რამდენად ძლიერი იყო, მაგრამ მაინც ჩანდა. ეს ფაქტორი იმიტომაც დავასახელე, რომ აჭარაში მაინც ისლამის ფაქტორი მნიშვნელოვანი იყო და ეტყობოდა, როცა ამის გათამაშებას აპირებდნენ. რაც შეეხება მართლმადიდებელ ეკლესიას აჭარაში, თბილისის მსგავსად, მე არ მახსოვს, რომ მათ რამე პოზიცია დაეფიქსირებინოთ.

4 მაისს საღამოს უკვე სიტუაციას შეეტყო, რომ ოპოზიცია იმარჯვებს. მეგობრებთან ერთად გასვლას ვაპირებდი, ერთი-ორი წუთით შევყოვნდი და რომ გავედით, ჩვენ წინ გარბოდა უკვე რაზმი, რომელმაც უნივერსიტეტის წინ მიტინგი დაარბია. გაირბინეს, უცებ დაარბიეს, ჩასხდნენ ავტობუსებში და წავიდნენ. მეორე დღეს უკვე ასეთი რამ არ მომხდარა. 5-ში უკვე ხალხი გამოვიდა და 6-ში საღამოს მოხდა რევოლუცია. 6-ში ძალიან ბევრმა ხალხმა მოიყარა თავი, მათ შორის იმათ, ვინც მანამდე მერყეობდა. ძალიან ჩქარა ხდებოდა სიტუაციის გარკვევა. ადამიანების ისეთი ჯგუფები გადმოდიოდნენ ჩვენს მხარეს, რომლებსაც ბევრი რამის დაკარგვის შიში ჰქონდათ. ამას პოლიციის შეტრიალებაც მოყვა. პოლიცია ხალხის პირისპირ იდგა და რაღაც მომენტში დაიწყეს ზურგით შეტრიალება, ანუ აჩვენეს, ხალხის მხარეს ვართ და მას ვიცავთო. კინემატოგრაფიულ სცენას ჰგავდა...”

კახაბერ გუჩმანიძე, საზოგადოებრივ-პოლიტიკური მოძრაობა „აფსაროსის” ერთ-ერთი დამფუძნებელი და ლიდერი:

„ვარდების რევოლუციის” შემდეგ, ჩვენი და სხვა მსგავსი არასამთავრობო ორგანიზაციების ჩამოყალიბება გამოიწვია პროტესტმა, რომელიც ასლან აბაშიძის წინააღმდეგ იყო მიმართული, ვინაიდან მან გამოაცხადა, რომ აჭარა არჩევნებში მონაწილეობას არ მიიღებდა. რეგისტრაცია იმ დროს, ფაქტობრივად, შეუძლებელი იყო, რადგან ამას მხოლოდ სასამართლო ახორციელებდა. იძულებულები ვიყავით, იატაკქვეშეთში გვემუშავა.”

ტიტე აროშიძე, „აფსაროსის” დამფუძნებელი და ლიდერი:

„იმ დროისთვის მოქმედებდნენ სხვადასხვა არასამთავრობო ორგანიზაციები: „იურისტთა ასოციაცია”, „ახალგაზრდა ეკონომისტთა ასოციაცია”, ადამიანის უფლებათა დაცვის გარკვეული ცენტრები, რომელთაც არასამთავრობო ორგანიზაციები წარმოადგენდნენ, მაგრამ მათი დევიზი ყოველთვის იყო აპოლიტიკურობა. ჩვენ ორგანიზაციაში მოსვლამდე შეხება გვქონდა „ახალგაზრდა ეკონომისტთა ასოციაციასთან”. ყოველთვის ვიყავით იმ პოზიციაზე, რომ პოლიტიკაში არანაირი ჩარევა არ ყოფილიყო, ასევე იყო „ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციაც”. (...) ჩვენ თავიდანვე აქტიურად ჩავებით საპროტესტო აქციებში. ჩვენი პირველი ნაბიჯი იყო პროკლამაციები. ჩვენი მეგობრები დაგვეხმარნენ დიდი რაოდენობით მათ დაბეჭდვაში, შემდეგ მასობრივი თავშეყრის ადგილებიდან მოხდა მათი გავრცელება. ეს იყო ხალხისათვის განკუთვნილი მოწოდება, მიეღოთ არჩევნებში მონაწილეობა, რათა ასლან აბაშიძის რეჟიმი დამხობილიყო.”

კახაბერ გუჩმანიძე:

„მაშინ ჯერ კიდევ არ იყო ჩამოყალიბებული გაერთიანებული ოპოზიცია „ჩვენი აჭარა” და „დემოკრატიული აჭარა”, როდესაც დავფუძნდით. შეიძლება ითქვას, რომ ჩვენ მივეცით ბიძგი დანარჩენი ოპოზიციური გაერთიანებების წარმოქმნას.”

ტიტე აროშიძე:

„გეტყვით, როგორ დაიწყო ეს პროცესი. თბილისში გავრცელდა ინფორმაცია, რომ აჭარა არჩევნებში მონაწილეობას არ მიიღებდა. ჩვენი ბათუმელი მეგობრები - სტუდენტები, რომლებიც თბილისში სწავლობდნენ, გამოვიდნენ „რუსთავი 2-ზე” და განაცხადეს, რომ ეწინააღმდეგებოდნენ ამ გადაწყვეტილებას. ამას მოჰყვა რეპრესიები, იყო მუქარა, რომ სამსახურიდან გაათავისუფლებდნენ მათ მშობლებს, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, მათ მაინც მოახერხეს ინფორმაციის გაჟღერება. შემდგომში, თბილისში დაბრუნებისთანავე მოხდა ჩვენი კოორდინირება, შევიკრიბეთ და გადავწყვიტეთ, ჩამოგვეყალიბებინა ჩვენი ორგანიზაცია. (...) ყველაფერი ჩვენი ხარჯებით კეთდებოდა. ერთადერთი შემთხვევა იყო, როდესაც „ჩვენმა აჭარამ” გამოყო 200-200 ლარი რაიონული ორგანიზაციებისათვის. ხანდახან კომუნიკაციის შესაძლებლობაც კი არ გვქონდა, არ იყო საშუალება, რომ მობილურებში თანხა ჩაგვეტვირთა.”

ინგა ხოდეიშვილი, სტუდენტური მოძრაობის აქტივისტი:

„ჩვენი აჭარა” ჯერ კიდევ დაფუძნებული არ იყო, როდესაც ჩვენ ხელმოწერებს ვაგროვებდით, ბათუმში პრეზიდენტის არჩევნები რომ ჩატარებულიყო. ეს იყო ჩვენი მოქალაქეების სურვილი და არა რომელიმე პოლიტიკური პარტიისა. მე ვფიქრობ, სერიოზული როლი ითამაშა სტუდენტურმა კავშირმა. ყველაზე მთავარი და ძირითადი მასა მაინც სტუდენტობა იყო. აგრეთვე შემიძლია აღვნიშნო არასამთავრობო ორგანიზაცია „აფსაროსი”, „ქალთა საზოგადოება მშვიდობისა და დემოკრატიისათვის”. იმ ორგანიზაციის წევრიც ვიყავი. მაგრამ მაინც ძირითად როლს სტუდენტები თამაშობდნენ. (...) ყველას გვქონდა „რუსთავი 2”-ს და „იმედის” ტელეფონის ნომრები, მოულოდნელი ვითარების შემთხვევაში რომ დავკავშირებოდით.”

დავით ჯეჯიაძე:

„ეს იყო ადრენალინი. ყველაზე მთავარი ის იყო, რომ რაღაც ფუნქცია გვქონდა. (...) არ დამავიწყდება ის ეიფორია, რევოლუციის საღამოს და დილით გამთენიისას რომ იყო...“

მოყვანილი მასალის საფუძველზე შეიძლება შემდეგი დასკვნების გამოტანა:

მოკლედ რომ ვთქვათ, 2003 წლამდე არსებული არასამთავრობო ორგანიზაციები იზიარებდნენ „აპოლიტიკურობის დოქტრინას”, რომელსაც იცავდნენ საქართველოს წამყვანი არასამთავრობო ორგანიზაციები 2001 წლამდე.

ამ თავში მოცემულია საექსპერტო გამოკითხვის შედეგები. ეს ნაწილი 2 ქვეთავად იყოფა:

სიტყვა „საექსპერტო” ჩვენს შემთხვევაში გარკვეულად პირობითია. რესპონდენტები არიან არა რაიმე დარგის სპეციალისტები, არამედ პირები, რომლებიც აქტიურად მონაწილეობდნენ განვითარებულ პროცესებში, ხშირად ჩნდებოდნენ მედიასა თუ საჯარო ასპარეზზე (სხვადასხვა მიმართულების პოლიტიკოსები, ყოფილი ხელისუფლების წარმომადგენლები, პოლიტოლოგები, მედიისა და არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლები).

„ექსპერტთა” შერჩევა მოხდა შემდეგნაირად: კვლევითი ჯგუფის წევრებმა ცალ-ცალკე შეადგინეს სიები, რომლებიც შემდეგ შეჯერდა. გარდა ამისა, ყოველ რესპონდენტს ინტერვიუს ბოლოს სთხოვენ, დაასახელოს ის პირები, რომლებიც, მისი აზრით, ფლობენ კვლევისათვის საინტერესო ინფორმაციას. სულ ინტერვიუ ჩამოერთვა 51 რესპონდენტს.

გამოკითხული რესპონდენტები პირობითად შეიძლება 5 ჯგუფად დაიყოს:

ინტერვიუების ანალიზი გვიჩვენებს, რომ რესპონდენტის შეფასებითი მსჯელობები პირდაპირ კავშირშია მის პოლიტიკურ შეხედულებებთან, ანუ სოციალური ფსიქოლოგიის ტერმინოლოგიით, პარტიზაციასთან (partizanship)¹. მოპოვებული მასალა სოციალურ-ფსიქოლოგიური კანონზომიერებების კარგ ილუსტრაციას წარმოადგენს და, ამდენად, ჩვენი აზრით, მეცნიერული ღირებულება აქვს.

იმისათვის, რომ გავერკვეთ მოვლენათა განსხვავებული ინტერპრეტაციის საფუძვლებში, განვიხილოთ ექსპერტთა ოთხი გამოყოფილი ჯგუფის ურთიერთდამოკიდებულება (ჯგუფს „დამოუკიდებლები” არ განვიხილავთ, რადგან აქ რაიმე გამოკვეთილი ტენდენცია არ გამოვლენილა).

მნიშვნელოვანია ის ფაქტი, რომ „ახალგაზრდა რეფორმატორებად” წოდებული მ. სააკაშვილი და ზ. ჟვანია 2001 წლამდე ე. შევარდნაძის გუნდის აქტიური წევრები იყვნენ, აკომპლექტებდნენ აღმასრულებელი სტრუქტურის ეკონომიკურ ბლოკს და მნიშვნელოვანწილად განსაზღვრავდნენ სახელისუფლებო პარტიის, „მოქალაქეთა კავშირის” სახეს. 2001 წლის სამთავრობო კრიზისის პერიოდში (მის დეტალებს აქ არ განვიხილავთ), როცა რეფორმატორები და ხელისუფლება ვერ შეთანხმდნენ ძალოვანი სტრუქტურების ხელმძღვანელებზე, ჟვანია და სააკაშვილი ტოვებენ „მოქალაქეთა კავშირს”, გადადიან ოპოზიციაში და შევარდნაძის რეჟიმის აქტიურ კრიტიკას იწყებენ, რითაც გარკვეულად ჩრდილში აქცევენ სხვა ოპოზიციურ პარტიებს (პირველ რიგში, „ახალ მემარჯვენეებს” და „ლეიბორისტებს”, ანუ იმათ, ვისი წარმომადგენლებიც ჩვენს ანალიზში ფიგურირებენ როგორც “ორმაგი ოპოზიცია”).

„ორმაგი ოპოზიციის” თვალში მომხდარი მოვლენები აღიქმება, როგორც „მოქალაქეთა კავშირის” შიდაპარტიული გახლეჩა, ხოლო „ახალგაზრდა რეფორმატორები” (ჩვენს ანალიზში - „ვარდების ჯგუფი”) წარმოადგენენ შევარდნაძის ტაქტიკურ და არა პრინციპულ მოწინააღმდეგეებს, მეტიც, მის პოლიტიკურ მემკვიდრეებს (ეს პოზიცია არაერთხელ გაჟღერებულა მედიაში, ისევე, როგორც ჩვენს ინტერვიუებში), რომლებმაც (ეს უკვე ჩვენი დაშვებაა), „უსამართლოდ” ჩამოართვეს მათ (იგულისხმება „ორმაგი ოპოზიცია”) „მთავარი” ოპოზიციონერების სტატუსი, გამოიყენეს რა ამ უკანასკნელთა მიერ აქცენტირებული თემები - კორუფცია, კლანურობა, საკადრო პოლიტიკა და ა.შ.

სამართლიანობა მოითხოვს აღვნიშნოთ, რომ “ვარდების ჯგუფის” მიერ შევარდნაძის ხელისუფლების დისკრედიტაციისათვის გამოყენებული ხსენებული თემები მართლაც უფრო ადრე იყო წამოწეული ლეიბორისტებისა და „ახალი მემარჯვენეების” (ანუ „ორმაგი ოპოზიციის”) მრავალრიცხოვან გამოსვლებში. მაგრამ „ვარდების ჯგუფის” კრიტიკამ გაცილებით მეტი რეზონანსი გამოიწვია საზოგადოებაში, რაც, სავარაუდოდ, გარდა იმისა, რომ კამპანია გაცილებით ენერგიულად იყო წარმართული, უნდა მივაწეროთ სოციალურ ფსიქოლოგიაში კარგად ცნობილ ეფექტს - კრიტიკა გაცილებით მეტი ნდობით სარგებლობს, თუ „კრიტიკოსი” თვითონ ასოცირდება კრიტიკის ობიექტთან (მაგალითად, პოლიციელი ამხელს პოლიციის დეპარტამენტს).²

„შევარდნაძის გუნდისათვის” „ვარდების ჯგუფი” წარმოადგენდა „რენეგატებს”, რომლებმაც მაღალი პოლიტიკური თანამდებობების გამოყენებით მოახერხეს შევარდნაძის ტრადიციულად მხარდამჭერ დასავლელ პარტნიორებთან (პირველ რიგში, აშშ-სთან) დაკავშირება და თავის მხარეზე „გადმობირება”.

ჩვენს ანალიზში „ახალ ოპოზიციად” წოდებულმა ჯგუფმა, რომლის მნიშვნელოვანი ნაწილი არასამთავრობო სექტორიდანაა მოსული პოლიტიკაში, 2001 წლიდან მოყოლებული, სწორედ მ. სააკაშვილი და ზ. ჟვანია აირჩია მოკავშირეებად, როგორც დემოკრატიული ორიენტაციის პოლიტიკოსები. „ახალმა ოპოზიციამ” აქტიური მონაწილეობა მიიღო არჩევნებში, მისი უმრავლესობა 2004 წლის 4 იანვრის არჩევნებით შევიდა ახალ პარლამენტში მ. სააკაშვილისა და ბურჯანაძე-ჟვანიას პოლიტიკური გაერთიანებების ეგიდით, მაგრამ მათ რამდენიმე თვეში თანდათან შექმნეს ოპოზიციური ფრაქცია, დაადანაშაულეს რა ე. შევარდნაძე და მისი გუნდი ავტორიტარიზმსა და ადამიანის უფლებათა ხელყოფაში.

რაც შეეხება „ვარდების ჯგუფს”, იგი გამარჯვებულის პოზიციაშია: ესაა წამყვანი პოლიტიკური ძალა, რომელმაც შეძლო დრომოჭმული რეჟიმის მხილება, ხალხის მობილიზება, წარმატებით, სისხლისღვრის გარეშე, მოახდინა რევოლუცია და ახლაც სარგებლობს ყველაზე მაღალი რეიტინგით საქართველოში.

ტაბყულა 6: ჯგუფების დამოკიდებულება ერთმანეთის მიმართ უშუალოდ რევოლუციამდე (პირველი ნიშანი) და რევოლუციის შემდეგ (მეორე ნიშანი).

შემდგომ ცხრილში მოყვანილია გამოყოფილი ჯგუფების სტატუსი რევოლუციამდე და მის შემდეგ (+ აღნიშნავს მმართველ სტატუსს, - აღნიშნავს ოპოზიციას არსებული ხელისუფლების მიმართ).

ტაბულა 7: ჯგუფების სტატუსი მანამდე და მერე

როგორც ვხედავთ, პოლიტიკურმა პოზიციებმა, ურთიერთდამოკიდებულებამ რევოლუციამდე და მის შემდეგ, აგრეთვე პოლიტიკურმა სტატუსმა რევოლუციამდე და მის შემდეგ მნიშვნელოვანწილად განსაზღვრეს ამა თუ იმ ჯგუფის წარმომადგენელთა მიერ „ვარდების რევოლუციის” საკვანძო მომენტების შეფასება.

რევოლუციის წინა პერიოდი

ეს საკითხი აღმოჩნდა პრაქტიკულად ერთადერთი, რომლის შეფასებაშიც ყველა ჯგუფის წარმომადგენელთა აზრი ძირითადად დაემთხვა ერთმანეთს, მიუხედავად თითოეული მათგანის მაშინდელი თუ ახლანდელი სამსახურებრივი მდგომარეობისა და საზოგადოებრივი სტატუსისა. რესპონდენტები ერთხმად მიუთითებდნენ, რომ ქვეყანაში რევოლუციის წინა პერიოდში სრული სტაგნაცია იყო; დაგროვდა სერიოზული სოციალური და ეკონომიკური პრობლემები, არ იყო ძვრები ქვეყნის ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენის მიმართულებით; ტოტალური კორუფცია მძვინვარებდა ხელისუფლების ყველა დონეზე; ხელისუფლება მთლიანად პარალიზებული იყო, არაფერი არ ვითარდებოდა, არსებული პრობლემების არათუ გადაჭრა, არამედ გადაჭრის მცდელობაც არ ყოფილა; მოსახლეობამ იმედი დაკარგა, პოზიტიურ ცვლილებებს ხელისუფლების მხრიდან აღარავინ ელოდა; ხალხს მობეზრდა შევარდნაძე; ხელისუფლებამ მოსახლეობის აბსოლუტური უმრავლესობის ნდობა დაკარგა. ასეთ მდგომარეობაში გასაკვირი არ არის, რომ არჩევნების გაყალბების მოლოდინი არსებობდა. ამას ხელს უწყობდა არჩევნების წინ ოპოზიციური პარტიებისა და სამოქალაქო სექტორის ზოგიერთი აქტიური ჯგუფების პროპაგანდა არჩევნების მოსალოდნელი გაყალბების შესახებ.

თუმცა მცირე, მაგრამ ფსიქოლოგიური თვალსაზრისით მრავლისმეტყველი სხვაობა მაინც იკვეთება: „შევარდნაძის გუნდის” წარმომადგენლები უფრო ხშირად აკეთებენ აქცენტს „ადამიანურ ფაქტორზე“ (შევარდნაძის ასაკზე, მისი გუნდის ცალკეული წევრების „ორმაგ თამაშზე” და ა.შ.), ანუ შედარებით მეორეხარისხოვან დეტალებზე, მაშინ, როდესაც დანარჩენი ჯგუფების წარმომადგენლები ხაზს უსვამდნენ მაშინდელი ისტებლიშმენტის სისტემურ კრიზისს.

რევოლუციის ორგანიზაცია

აქ ექსპერტთა შეფასებები და მოსაზრებები მნიშვნელოვნად განსხვავებულია. გამოიკვეთა სამი პოზიცია:

1: რევოლუცია არ იყო ორგანიზებული. ამ პოზიციის მიმდევართა მიხედვით, პროცესები სპონტანურად ვითარდებოდა, მხოლოდ წინა დღით იგეგმებოდა მომდევნო დღის აქტივობები. პოზიციას იცავენ პრაქტიკულად მხოლოდ „ვარდების ჯგუფის” და „ახალი ოპოზიციის” წარმომადგენლები.

2. რევოლუცია ორგანიზებული იყო მხოლოდ ქვეყნის შიგნით, ორგანიზატორები ოპოზიციური პარტიების ლიდერები იყვნენ, ანუ სააკაშვილი, ბურჯანაძე, ჟვანია.

3. რევოლუცია ორგანიზებული იყო და პროცესები გარკვეულწილად ქვეყნის გარედან იმართებოდა. ამ აზრს განსაკუთრებით „ახალი ოპოზიცია” და „შევარდნაძის გუნდი” იზიარებს. იმასაც ამბობდნენ, თავად სოროსმა მოუწოდა, შევარდნაძის მმართველობა შესაცვლელიაო.

ედუარდ შევარდნაძე: როგორც მეუბნებიან, ცუდი როლი ითამაშა მაილსმა. ფაქტი არ მაქვს ხელთ და ამიტომ ამაზე ლაპარაკი არ მსურს. ისე, ვიცი, რომ ყველა ელჩი გავიდა დარბაზიდან³ და მხოლოდ იგი დარჩა და იღებდა სურათებს, მაგრამ ეს არ არის საკმარისი, რომ ადამიანს ბრალი დასდო.

მართვა ხდებოდა შიდა პოლიტიკური ძალებით, მხოლოდ საზღვარგარეთის გარკვეული ძალების მხარდაჭერით.

დაფინანსების საკითხი

„ვარდების რევოლუციის” დაფინანსების საკითხმაც აზრთა სხვადასხვაობა გამოიწვია. აქაც სამი ძირითადი პოზიცია გამოიკვეთა, ამასთან, არა მარტო დაფინანსების წყაროების, არამედ რაოდენობის ასპექტშიც.

1. მიზნობრივი დაფინანსება არ იყო. იყო მცირე დახმარებები და შემოწირულობები, მაგ. მომიტინგეებისათვის წყალი და საჭმელი, აგრეთვე რამდენიმე მცირე გრანტი (სოროსის ფონდის მიერ ორგანიზაცია „კმარას” დაფინანსება).

2. დაფინანსება იყო მხოლოდ ადგილობრივი წყაროებიდან.

3. დაფინანსება იყო მიზნობრივი, მისი დიდი ნაწილი ქვეყნის გარედან და საერთაშორისო ორგანიზაციებიდან ხორციელდებოდა.

პირველ პოზიციას ემხრობიან, ძირითადად, „ვარდების ჯგუფის” წარმომადგენლები.

მეორე პოზიციას (მხოლოდ ადგილობრივი წყაროების შემოწირულობები), რომელიც, პრინციპში, დიდად არ განსხვავდება პირველისაგან, მას აგრეთვე ძირითადად „ვარდების ჯგუფის” წარმომადგენლები უჭერენ მხარს.

სხვა ჯგუფების წარმომადგენლები ძირითადად იზიარებენ მესამე პოზიციას (დაფინანსების დიდი ნაწილი ქვეყნის გარედან და საერთაშორისო ორგანიზაციებიდან ხორციელდებოდა).

რევოლუციის შემდგომი პერსპექტივები

აზრი ამ საკითხშიც გაიყო. გამოიკვეთა ორი პოზიცია (მკითხველს შევახსენებთ, რომ ინტერვიუები აღებულია 2005-2006 წელს):

1. რევოლუცია მნიშვნელოვანი იყო ცვლილებების დასაწყებად და დემოკრატიული განვითარებისთვის.

2. რევოლუციამ არ გაამართლა საზოგადოების მოლოდინი. იგი ძირითადად ერთმა ჯგუფმა გამოიყენა ხელისუფლებაში მოსვლისთვის.

პირველ პოზიციას იზიარებენ, ძირითადად, „ვარდების ჯგუფის” წარმომადგენლები. მათ პასუხებს ლაიტმოტივად გასდევს: რევოლუცია იყო ერთმნიშვნელოვნად დადებითი მოვლენა, მის შემდეგ ქვეყანას გაეხსნა ფართო პერსპექტივები როგორც შიგნით, ისე მსოფლიოს მასშტაბით.

მეორე პოზიცია: რევოლუციამ არ გაამართლა საზოგადოების მოლოდინი. იგი ძირითადად ერთმა ჯგუფმა გამოიყენა ხელისუფლებაში მოსასვლელად.

ეს ჯგუფები რევოლუციის შემდგომ პერსპექტივებს გაცილებით კრიტიკულად აფასებენ. „ახალი ოპოზიციის” წარმომადგენლები თვით რევოლუციას დადებითად აფასებენ (გავიხსენოთ, რომ რევოლუციის პერიოდში ისინი „ვარდების ჯგუფში” იყვნენ), მაგრამ თვლიან, რომ „ვარდების ჯგუფმა”, განსაკუთრებით კი მ. სააკაშვილმა, მთელი ძალაუფლება მიისაკუთრა და არასწორი კურსით მიჰყავს ქვეყანა. „შევარდნაძის გუნდის” წარმომადგენელთათვის რევოლუციის შედეგად, საუკეთესო შემთხვევაში, არაფერი შეცვლილა, წინსვლა არაა, ახალმოსულმა ხელისუფლებამ შევარდნაძის მიღწევები მიისაკუთრა და პრეზიდენტს განუსაზღვრელი უფლებები მიანიჭა.

„ორმაგი ოპოზიციის” წარმომადგენლებიც უარყოფითად აფასებენ რევოლუციას, ამასთან, ახალი ხელისუფლების კრიტიკისას, ისინი აქცენტს აკეთებენ ადამიანურ ფაქტორებზე (არაკომპეტენტურობა, გაუწონასწორებლობა, კრიტიკის მიუღებლობა და ა.შ.).

ჩვენი ცნობიერება დემოკრატიულად განწყობილი მაშინ იქნება, როცა პრეზიდენტს 50+1%25-ით ავირჩევთ, ის პრეზიდენტი გაუფრთხილდება ამ არჩევანს და პარლამენტშიც ერთი ძალა კი არ იქნება, არამედ რამდენიმე პოლიტიკური ძალა. სხვა შემთხვევაში ყველაზე კარგი პოლიტიკური ძალაც კი მცონარდება, ხდება ძალაუფლების ტყვე და ერთპარტიული მმართველობა მყარდება („ახალი მემარჯვენები”).

ტაბულა 8: პოლიტიკური ჯგუფების პოზიციები (ტენდენციების სახით) „ვარდების რევოლუციის” საკვანძო მომენტების მიმართ

როგორც მოსალოდნელია, რევოლუციის ორ ძირითად მხარეს - „შევარდნაძის გუნდს” და „ვარდების ჯგუფს” (ჩავთვალოთ ისინი „ნულოვანჯამიანი თამაშის” მონაწილეებად, ანუ თამაშისა, რომლის ერთი მონაწილის მოგება ნიშნავს მეორე მხარის წაგებას) - სწორედ მათ აქვთ ყველაზე პოლარული შეფასებები რევოლუციაში გამარჯვება-დამარცხების საკითხების მიმართ. „შევარდნაძის გუნდისათვის” რევოლუცია მზადდებოდა კარგა ხნის წინ, მასში დიდი ფინანსური რესურსები ჩაიდო, მოვლენებს ძირითადად მართავდნენ მსოფლიოს უძლიერესი ქვეყნ(ებ)ის მაღალრანგიანი ფიგურები, ხოლო უშუალოდ „ვარდების ჯგუფი” უბრალო შემსრულებელთა როლს თამაშობდა; თვით რევოლუციას კი საქართველოსათვის სიკეთე არ მოუტანია.

საინტერესოა აგრეთვე რევოლუციის ერთ-ერთი იღბლიანი დამახასიათებელი ნიშნის, სისხლისღვრის გარეშე ჩავლის განსხვავებული ხედვა. „შევარდნაძის გუნდი” ამის მიზეზად მხოლოდ თავის კეთილ ნებას ასახელებს; თვით ე. შევარდნაძე თავისი გადადგომის მთავარ მიზეზად სისხლისღვრის თავიდან აცილების სურვილს მიიჩნევს. იმავე მომენტის „ვარდების ჯგუფის” მიერ შეფასების შესახებ იხ. ქვემოთ.

ფსიქოლოგიური კონტექსტი ცხადია: თვითგამართლება და თვითშეფასების შენარჩუნება მოწინააღმდეგის დაკნინებით და აქცენტის გადატანით „მესამე მხარეზე”.

„ვარდების ჯგუფის” შემთხვევაში პირიქით, ყველანაირად უარიყოფა რაიმე წინმსწრები მომზადება და დიდი დაფინანსება საზღვარგარეთიდან. ხაზი ესმება სპონტანურობას, ლაიტმოტივად ჟღერს აზრი, რომ რევოლუცია არავის უნდოდა, მაგრამ შევარდნაძის ხელისუფლებამ თვით განსაზღვრა მოვლენათა განვითარება - ჯერ არჩევნების გაყალბებით, შემდეგ მისი შედეგების გაუქმებაზე უარით, ბოლოს, ასლან აბაშიძესთან ალიანსით (რაც, კერძოდ, გამოიხატა აჭარიდან თბილისში რამდენიმეათასიანი „დესანტის” გადმოსხმით და შევარდნაძის „დამცველი” მიტინგის ორგანიზებით; ამ გარემოებამ, როგორც „ვარდების ჯგუფისა” და „ახალი ოპოზიციის” არა ერთი წარმომადგენელი აღნიშნავს, განსაკუთრებული გაღიზიანება გამოიწვია ოპოზიციის მხარდამჭერ მომიტინგეებში). „ვარდების ჯგუფის” ვერსიით, ყველა ამ მოვლენამ განსაზღვრა ოპოზიციის საპასუხო ნაბიჯები - ხალხზე აპელირება, საპროტესტო აქციები და, საბოლოოდ, შევარდნაძის გადაყენება. ყოველივე ეს განახორციელა ენერგიულმა, არცთუ მრავალრიცხოვანმა პოლიტიკურმა ჯგუფმა მოთმინებაამოწურული ხალხის მასებზე დაყრდნობით და განახორციელა მინიმალური რესურსებით, რის შედეგადაც მოიგო რიგგარეშე არჩევნები, დღეს სარგებლობს მსოფლიო თანამეგობრობის მხარდაჭერით და ქვეყანა მიჰყავს პროგრესული რეფორმების გზით.

რატომ არ დაიღვარა სისხლი? ერთი მხრივ, იმიტომ, რომ ძალზე მაღალი იყო ქუჩაში გამოსული ხალხის შეგნება და ორგანიზებულობა, მეორე მხრივ, შევარდნაძის რეჟიმისა აღარავის სჯეროდა, პოლიციის სიმპათიები ხალხის მხარეზე იყო და შევარდნაძეს რომ სდომოდა კიდეც, ძალას ვერ გამოიყენებდა.

ამრიგად, „პარტიზაცია” და რევოლუციის შედეგები განსაზღვრავს ორი ძირითადი აქტორის მიერ მოვლენათა ინტერპრეტაციას - ხდება საკუთარი პლუსების წინ წამოწევა და მინუსების მიჩქმალვა, რაც სრულად ეთანხმება სოციალური ფსიქოლოგიის კანონზომიერებებს. თუმცა გარკვეული განსხვავება „ინტერპრეტაციის სტრატეგიაში” მაინც შეინიშნება, რაც რევოლუციის რეალური შედეგებით უნდა იყოს გამოწვეული: „ვარდების ჯგუფი” აქცენტს აკეთებს საკუთარ ძლიერ მხარეებზე, მაგრამ არ ცდილობს შევარდნაძის გუნდის ძალის გადაფასებას, მაშინ, როდესაც ეს უკანასკნელი მოწინააღმდეგეს მიაწერს უცხოეთიდან მოსული დიდძალი ფინანსური, ინტელექტუალური და ორგანიზაციული რესურსებით გაძლიერებას.

კიდევ ორი გამოყოფილი ჯგუფის შეფასებები იმავე კანონზომიერებას ემორჩილება. „ახალი ოპოზიცია,” პრინციპში, ეთანხმება „ვარდების ჯგუფს” რევოლუციური მოვლენების ინტერპრეტაციაში (სპონტანურობა, მცირე ფინანსური რესურსები), მაგრამ აღიარებს უცხოეთის გარკვეულ მონაწილეობას ორგანიზებასა და დაფინანსებაში, გარდა ამისა, მეტ როლს ანიჭებს სამოქალაქო სექტორს. „ორმაგი ოპოზიცია” კი, რომელიც დაპირისპირებულია ორივე ძირითად აქტორთან, ორივე მისამართით, თუ შეიძლება ითქვას, „დაბალანსებულ ნეგატივს” გამოთქვამს.

დგება საკითხი: შეიძლება თუ არა მოვლენათა უშუალო მონაწილეებისაგან მიღებული მონაცემების საფუძველზე ვიმსჯელოთ საქმის რეალურ ვითარებაზე? როგორც ვნახეთ, ჩვენს შემთხვევაში ეს ძნელია - შეფასებები მკვეთრად განსხვავებულია. შესაძლოა, უფრო გამართლებული ყოფილიყო, „დამოუკიდებელთა” მონაცემებს დავყრდნობოდით. მაგრამ აქაც არ არის ერთიანობა და „ფარული პარტიზაცია” თავის გავლენას ახდენს. მეორე გამოსავალია, დავუშვათ, რომ რეალობა პოლარულ ინტერპრეტაციათა შუაში ძევს. ჩვენ სწორედ ამ პოზიციაზე ვართ, თუმცა ვაცნობიერებთ, რომ ამ დაშვებას დასაბუთება აკლია. ასეა თუ ისე, მოცემული თავის შესაჯამებლად მოგვყავს უცნობი ენაკვიმატი ინგლისელის გამონათქვამი: ”როცა სასამართლოში უსმენ ერთი და იმავე საგზაო შემთხვევის მოწმეებს, ნდობას კარგავ ისტორიკოსების მიმართ”.⁴

ექსპერტთა აზრი მასმედიისა და დანარჩენი სამოქალაქო საზოგადოების როლის შესახებ „ვარდების რევოლუციაში”

ზოგადად, რევოლუციები ხდება მაშინ, როცა ქვეყანაში პოლიტიკური დაპირისპირება ისე მწვავდება, რომ პოლიტიკური ელიტის ფარგლებს სცილდება და საზოგადოების ფართო ფენებს მოიცავს. მომენტის სიმწვავე, როგორც წესი, იწვევს ხოლმე სისხლისღვრას, რის გამოც ისტორია „პროგრესულ” რევოლუციებსაც უარყოფითად აფასებს. ამ წესიდან გამონაკლისს წარმოადგენს უსისხლო, ანუ „ხავერდოვანი” რევოლუციები. ისტორიაში მათი რიცხვი ძალზე მცირეა და ამის გამო მცირეა ცოდნაც იმ შინაგანი მექანიზმებისა, რომელიც განაპირობებს საზოგადოების ნახტომისებრ და თანაც მშვიდობიან გადასვლას ერთი პოლიტიკური რეალობიდან მეორეში. რევოლუციების ამ რიგში დგას „ვარდების რევოლუციაც”. თუმცა, მომავალი გვიჩვენებს, მართლაც ძირეულად შეიცვალა რაიმე და თუ ასეა, საით: დემოკრატიისა თუ ავტოკრატიისაკენ?

სამოქალაქო სექტორში ძირითადად მასმედიასა და არასამთავრობო ორგანიზაციებზე ვაკეთებდით აქცენტს, რადგან სწორედ მათზე ამახვილებენ ყურადღებას თვით რესპონდენტები.

სხვა კითხვებთან ერთად ექსპერტების წინაშე დაისვა კითხვები: იყო თუ არა არასამთავრობო ორგანიზაციების გავლენა საზოგადოებრივ ცნობიერებაზე? რა როლი შეასრულა არასამთავრობო სექტორმა რევოლუციის წარმატებით განხორციელებაში? ძირითადად რომელი არასამთავრობო ორგანიზაციები მონაწილეობდნენ აქტიურად მიმდინარე პროცესებში? რა იყო მასმედიის როლი განვითარებულ პროცესებში და საზოგადოებრივი აზრის ფორმირებაში?

რადგან თვით ექსპერტების თავისუფალ მსჯელობაში ყოველმხრივ, ანუ სისტემურად განიხილებოდა სამოქალაქო საზოგადოების მოქმედების ყველა ასპექტი, მისაღებად მივიჩნიეთ დაშვება, რომ ექსპერტების დებულებათა ერთობლიობა წარმოადგენს „ვარდების რევოლუციის” პერიოდში სამოქალაქო საზოგადოების მოქმედების სისტემურ ანალიზს. ამ დაშვებიდან გამომდინარე, ლოგიკურია ექსპერტების დებულებების დაჯგუფება სისტემური ანალიზის სქემით, ანუ იმ სავალდებულო ასპექტების მიხედვით, რასაც გულისხმობს სისტემური ანალიზი.

სისტემური ანალიზისთვის საწყისი ეტაპია იმის გარკვევა, თუ რა სისტემასთან გვაქვს საქმე, ანუ რა არის ანალიზის ობიექტი. ექსპერტების მსჯელობის ობიექტად (სისტემად) ჩაითვლება აქტორი „სამოქალაქო საზოგადოება”, ანალიზისთვის აღებულ პერიოდად - „ვარდების რევოლუციის” მომზადების, საკუთრივ რევოლუციის და პოსტრევოლუციური პროცესები.

შეიძლება ვთქვათ, რომ ექსპერტების დებულებებში ხდება სამოქალაქო საზოგადოების სისტემის სხვადასხვა ასპექტის ანალიზი. კერძოდ:

აღნიშნული სისტემური კატეგორიებით მოხდა კლასიფიკაცია დებულებებისა, რომლებიც, თავის მხრივ, ორად დავაჯგუფეთ. ეს ორი ჯგუფი გამოიყო მათში მოხსენიებული აქტორების ზოგადობის მიხედვით.⁷

პირველ ეტაპზე სისტემურ ტერმინებში გაანალიზდა მხოლოდ ის დებულებები, რომლებშიც აქტორი მოხსენიებული იყო ისეთი ზოგადი ტერმინებით, როგორებიცაა: „სამოქალაქო საზოგადოება”, „სამოქალაქო სექტორი”, „არასამთავრობო ორგანიზაცია”, „მასმედია/მედია” და ა.შ.

მეორე ეტაპზე სისტემურ ტერმინებში გაანალიზდა ის დებულებები, სადაც ტექსტში აქტორებად ფიგურირებდნენ კონკრეტული სუბიექტები: „რუსთავი 2”, “კიწმარიშვილი” „სახელმწიფო ტელევიზია”, „მე-9 არხი”, „თავისუფლების ინსტიტუტი”, „ალპე”, „ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია” და ა.შ.

მესამე ეტაპზე შეჯამდა წინა ორ ეტაპზე გამოყოფილი დებულებები საერთო სისტემურ კატეგორიებში.

მთლიანად ექსპერტების მასალის ანალიზი მიმდინარეობდა შემდეგი სქემით:

როგორც სისტემური კატეგორიები, აქტორების ზოგადი და კონკრეტული კატეგორიები იმისთვის გამოიყო, რომ მათში გადანაწილებულიყო ექსპერტების დებულებები (ასეთი აღმოჩნდა 128 დებულება).

ექსპერტთა დებულებების ანალიზის შედეგები

ზოგადი სამოქალაქო სუბიექტები

ანალიზის ამ ეტაზე განვიხილოთ მხოლოდ ის დებულებები, სადაც ფიგურირებს ზოგადი კატეგორიები, რომლებიც აღნიშნავს მთლიან სისტემას, ანუ „სამოქალაქო საზოგადოებას” და მის კომპონენტებს (არასამთავრობო ორგანიზაციებს, მასმედიას).

სტრუქტურული ანალიზი

სამოქალაქო საზოგადოების აქტორების ჩამონათვალი, რომელიც ექსპერტებმა პასუხად გასცეს კითხვას, რომელი არასამთავრობო ორგანიზაციები იღებდნენ აქტიურ მონაწილეობას მიმდინარე პროცესებში? მოთავსებულია ცხრილში №1 (იხ. დამატება II). ცხრილში მკაფიოდ ჩანს, რომ სამოქალაქო საზოგადოების ყველა აქტორს თანაბარი წონა არ ჰქონდა რევოლუციურ პროცესებში. დასახელებული 20 აქტორიდან 7 აქტორი დასახელდა ერთხელ, 5 - ორჯერ, ანუ 12 აქტორის დასახელების სიხშირე 2-ს არ ასცილებია. ექსპერტული რეიტინგების ზედა სამეული ასე გამოიყურება: 35 ექსპერტიდან 32-მა დაასახელა „თავისუფლების ინსტიტუტი”, 24-მა - „ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია”, 14-მა - „კმარა”. აღსანიშნავია, რომ უფრო მეტი არასამთავრობო დასახელდა ამ პირდაპირ კითხვაზე, ვიდრე სხვა (სისტემურ ურთიერთობებთან დაკავშირებულ) კითხვებზე.

ქვემოთ მოყვანილ სხვა დებულებებში ვაფასებდით ორ პარამეტრს - დებულებაში გამოვლენილ ატიტუდს (სოციალურ განწყობას) აღწერილი შინაარსისადმი და ამ შინაარსის მიმართებას სამოქალაქო საზოგადოების (ან მისი კომპონენტების) სოციალურ როლთან, ფუნქციასთან.

როგორც ზემოთ უკვე აღვნიშნეთ, სამოქალაქო საზოგადოებას განეკუთვნება „ჯგუფები, რომლებსაც სამოქალაქო ცნობიერება აქვთ, იცავენ მოქალაქეების ინტერესებს სახელმწიფოს წინაშე და ერთგვარი მედიატორის როლს ასრულებენ მოქალაქეებსა და სახელმწიფოს შორის”.

ორივე პარამეტრს მიეწერებოდა ქულები (მათი მიწერის წესის თაობაზე იხ. დანართი II). შემდეგ ამ ქულების გასაშუალოებით ვმსჯელობდით ზოგად ტენდენციებზე.

ფუნქციონალური ანალიზი

როგორც დანართში მოცემული მასალიდან (ცხრ. №2 და 6) ჩანს, „სამოქალაქო საზოგადოების” და სხვა განზოგადებული სუბიექტების მოქმედების მოტივაციაც ნაკლებად იმსახურებს ექსპერტების ყურადღებას. ჩვენ მხოლოდ სამი დებულება მივაკუთვნეთ ამ კატეგორიას. რაოდენობის სიმცირის გამო მისთვის დიდი მნიშვნელობის მინიჭება არ შეიძლება, მაგრამ ტენდენცია მაინც საყურადღებოა.

ორი ნეიტრალური ექსპერტი (იხ. დამატება 2-ში „ექსპერტების კოდი”) კრიტიკულად აფასებს სამოქალაქო საზოგადოების მოტივაციას (ტაბულა №2) - თვლიან, რომ ისინი გრანტზე იყვნენ ორიენტირებულნი და მათი პოლიტიკური პოზიცია ნიღაბია. ერთი რევოლუციის მიმართ ლოიალური (იხ. დამატება 2-ში „ექსპერტების კოდი”) ექსპერტი თვლის, რომ ეს სექტორი „იყო სუფთა, ალალი და გულახდილი”. დებულებებში გამოვლენილი ატიტუდის საშუალო სიდიდე უარყოფითია: - 0.3.

ცხრილ №6-ში „სამოქალაქო საზოგადოების” და სხვა განზოგადებული სუბიექტების მოტივაციის შესაბამისობას მის სოციალურ ფუნქციასთან ერთ შემთხვევაში მიენიჭა ქულა 2, რადგან დებულების ავტორს მიაჩნია, რომ არასამთავრობოების პოზიცია ნიღაბია (ანუ არასამთავრობოებს სხვა მიზანი აქვთ, ვიდრე ამას გულისხმობს სამოქალაქო საზოგადოების სოციალური როლი). სამოქალაქო საზოგადოების ფუნქციის შესაბამისობა მის მოტივაციასთან შეფასებულია 1.3.

მოტანილი მასალიდან აშკარაა, რომ ექსპერტები ყველაზე აქტიურად მსჯელობდნენ სამოქალაქო სექტორის მოქმედებებსა და ურთიერთობებზე (61 დებულება, იხ. ცხრ. №3). დებულებათა ძირითად ნაწილში მოვლენის ნეიტრალური აღწერაა. მხოლოდ 4 დებულებაში ვლინდება უარყოფითი დამოკიდებულება და 12 დებულებაში - დადებითი დამოკიდებულება რევოლუციური პროცესების მიმართ.

აღსანიშნავია, რომ უარყოფითი დამოკიდებულება გამოსჭვივის იმ ექსპერტების მსჯელობაში, რომლებსაც ამჟამად კრიტიკული ან ნეიტრალური პოზიცია უკავიათ. ხოლო დადებითი დამოკიდებულება შეიმჩნევა იმათ მსჯელობაში, ვინც ლოიალური იყო რევოლუციის მიმართ რევოლუციის დროს. დებულებებში ასახული დამოკიდებულების (ატიტუდის) საშუალო ქულაა +0.13. ატიტუდის გასაშუალოებული სიდიდე პოზიტიურია, სავარაუდოდ, იმიტომ, რომ ყველაზე მეტი მასალა ამ თემაზე მოწოდებულია იმ ექსპერტების მიერ, რომლებიც ლოიალურად იყვნენ განწყობილნი შევარდნაძის მიმართ.

სამოქალაქო საზოგადოების მოქმედების მისივე ფუნქციასთან შესაბამისობის ქულების საშუალო 1.19-ის ტოლია, ანუ მეტია 1-ზე (იხ. ცხრ. №7). ეს ნიშნავს, რომ დებულებების შინაარსის მიხედვით სამოქალაქო საზოგადოება თავის ფუნქციასაც ასრულებდა და, ამასთან, უფრო მეტს აკეთებდა, ვიდრე მისგან ითხოვდა მისი სოციალური როლი. ამგვარი შინაარსის შემცველ დებულებებს მიეწერებოდა ქულა 2. ასეთი ქულა მიეკუთვნა 60-დან 19 დებულებას (მაგალითად, 2-ქულიანთა რიცხვს განეკუთვნება დებულებები, სადაც აღნიშნულია, რომ სამოქალაქო საზოგადოება იდეოლოგიურ საფუძვლებს უქმნიდა და მომავალ რეფორმებს უგეგმავდა რევოლუციურ ჯგუფს; წარმართავდა, გეგმავდა, ორგანიზაციას უკეთებდა და აფინანსებდა პოლიტიკურ პროცესებს; მოლაპარაკებებს აწარმოებდა უცხოეთის წარმომადგენლებთან და ა.შ. ამ შინაარსის გამომხატველ დებულებებში აღწერილი მოქმედებები შედის პოლიტიკური ორგანიზაციის ფუნქციაში და მათი შესრულებით სამოქალაქო სექტორი თავის ფუნქციებს აფართოებს.

მხოლოდ სამ დებულებაში ითქვა, რომ სამოქალაქო სექტორი არაეფექტური იყო - ან არავითარი როლი არ შეუსრულებია რევოლუციურ პროცესებში (2 დებულება), ან დაანგრია საქართველო. ამ დებულებების ავტორები ადრეც და ახლაც კრიტიკულად ან ნეიტრალურად განწყობილი ექსპერტები არიან. კიდევ სამ დებულებაში ითქვა, რომ სამოქალაქო სექტორს მხოლოდ ნაწილობრივი გავლენა ჰქონდა. სამივე დებულების ავტორი რევოლუციის დროს ლოიალური იყო რევოლუციური ჯგუფის მიმართ, ორი მათგანი ამჟამად კრიტიკულადაა განწყობილი. დანარჩენ დებულებებში ხაზი აქვს გასმული, რომ სამოქალაქო საზოგადოება ეფექტურად ასრულებდა თავის ფუნქციას. ყველა ამ ტიპის დებულებას მიეკუთვნა ქულა 1 (ქვემოთ მოცემულია ექსპერტების გამონათქვამების ნუსხა, სადაც ყველა დებულება სრულად არის მოტანილი). მიუხედავად ამ დებულებათა სიჭარბისა, ფუნქციის შესრულების საშუალო სიდიდე გასცდა 1-ს, რაც სავარაუდოს ხდის, რომ რევოლუციური ჯგუფის მიმართ ლოიალურად განწყობილი ექსპერტებისთვის (რომლებიც დებულებების უფრო ჭარბ რაოდენობას იძლევიან) მეტ-ნაკლებად მისაღებია სამოქალაქო საზოგადოების მიერ ფუნქციის გაფართოება.

შედარებით ნაკლებია იმ დებულებათა რიცხვი, სადაც ასახულია სხვა სუბიექტთა ურთიერთობა სამოქალაქო სექტორთან (ცხრ.№4). შვიდი დებულებიდან ერთში ჩანს ექსპერტის დადებითი ატიტუდი (მისი ავტორი ლოიალური იყო და არის რევოლუციური ჯგუფის მიმართ), ორ დებულებაში ჩანს უარყოფითი დამოკიდებულება (მათი ავტორები კრიტიკულები იყვნენ და არიან რევოლუციური ჯგუფის მიმართ). დანარჩენ დებულებებში პოზიცია პირდაპირ არ ჩანს. მთლიანობაში, ამ 7 დებულებაში გამოვლენილი ატიტუდების საშუალოა -0.14. როგორც ექსპერტების კოდებიდან ჩანს, შვიდი დებულებიდან 4-ის ავტორი ლოიალურად არის განწყობილი რევოლუციური ჯგუფის მიმართ, მაგრამ გასაშუალოებულ შედეგებში მაინც უარყოფითი ატიტუდი გამოვლინდა.

შვიდიდან ოთხ დებულებაში აღწერილ ურთიერთობას მიეკუთვნა ქულა 2 ფუნქციასთან მათი მიმართების თვალსაზრისით (ცხრ.№8). სამოქალაქო სექტორისადმი სხვა აქტორებს ხშირად აქვთ იმგვარი დამოკიდებულება, რომელიც უფრო შეესაბამება პოლიტიკურ ან კომერციულ სუბიექტთან ურთიერთობას, ვიდრე არასამთავრობო ან მედია სუბიექტთან - „მასზე დიდი ფული დაიხარჯა; მასთან პოლიტიკურ მხარეებს ჰქონდათ მოლაპარაკებები, იგი იარაღად გამოიყენეს და ახლა მასზე ზეწოლას ახდენენ (ე.ი. თავისუფალი არ არის)”. ამ დებულებათა ავტორებიდან ორი იყო და არის კრიტიკული რევოლუციური ჯგუფის მიმართ, ერთი - ნეიტრალურია, ერთი - ლოიალური.

დანარჩენი დებულებები (რომლებსაც მიენიჭა ქულა 1 და რომლის ყველა ავტორი ლოიალურად იყო განწყობილი რევოლუციური ჯგუფის მიმართ), ასახავენ სხვადასხვა აქტორების იმ დამოკიდებულებას სამოქალაქო საზოგადოებისადმი, რაც შეესაბამება სამოქალაქო სექტორის როლს. ზოგადად, სამოქალაქო სექტორთან სხვების ურთიერთობების შეფასების საშუალო სიდიდე არის ერთზე მეტი, კერძოდ - 1.14.

ევოლუციური ანალიზი

ექსპერტები ძალზე მცირე ყურადღებას უთმობენ სამოქალაქო სექტორის ისტორიას და განვითარებას, სულ ორი დებულებაა ამ თემაზე და ორივე უარყოფით პოზიციას გამოხატავს (ცხრ.№5). კრიტიკულად განწყობილ ექსპერტს მიაჩნია, რომ რევოლუციის დროინდელი არასამთავრობოები დღეს სამთავრობოები გახდნენ, რაც ისევ უჩვენებს, რომ მათი ინტერესები სცილდება შესაბამის სტანდარტებს (ამის გამო მიეკუთვნა ამ პოზიციას ქულა 2). ხოლო ლოიალურად განწყობილ ექსპერტს მიაჩნია, რომ სამოქალაქო საზოგადოება არც არსებობს საქართველოში, რაც გულისხმობს, რომ, მისი აზრით, სამოქალაქო საზოგადოების არსებული ფორმები თავის ფუნქციას ვერ ასრულებს. ამ დებულებას მიენიჭა ქულა 1 (ცხრ.№9).

საბოლოოდ, სამოქალაქო საზოგადოების თაობაზე ექსპერტების მოსაზრებები შეიძლება დებულებათა გარკვეული ნუსხის სახით წარმოვადგინოთ.

ზოგადი სამოქალაქო სუბიექტების („სამოქალაქო საზოგადოება” და მისი კომპონენტები) მოტივაციაზე რევოლუციის პერიოდში:

(პირობითი ნიშნების კოდები)

L - რევოლუციური ჯგუფების მიმართ ლოიალურად განწყობილი ექსპერტები
C - რევოლუციური ჯგუფების მიმართ კრიტიკულად განწყობილი ექსპერტები
N - რევოლუციური ჯგუფების მიმართ ნეიტრალურად განწყობილი ექსპერტები

გადავწყვიტეთ, რომ ავტორის კოდმა „A“ აღნიშნოს მისი პოლიტიური ორიენტაციის დინამიკა. ამისათვის კოდში ზემოხსენებული სიმბოლოების სამადგილიანი კომბინაცია გამოიყენება, სადაც I პოზიცია აღნიშნავს ავტორის დამოკიდებულებას რევოლუციური ჯგუფის მიმართ რევოლუციის წინა პერიოდში; II პოზიცია - რევოლუციის დროს; III პოზიცია - რევოლუციის შემდეგ პერიოდში. კოდები განთავსებულია ცხრილების მე-2 სვეტში.

ექსპერტის მიერ დებულებაში გამოხატული ატიტუდი აღვნიშნეთ შემდეგი ციფრებით: [-1] - უარყოფითი დამოკიდებულება; [0] - ნეიტრალური დამოკიდებულება; [1] - დადებითი დამოკიდებულება. დებულებაში გამოხატული ატიტუდის აღმნიშვნელი ციფრები მოცემულია ცხრილების მე-3 სვეტში.

ციფრებით შევაფასეთ ის, თუ რა მიმართებაა დებულების შინაარსსა და სამოქალაქო საზოგადოების „F“ სოციალურ ფუნქციას შორის. ციფრი [-1] გამოიყენება მაშინ, როცა დებულება მიუთითებს, რომ აქტორი ცუდად ასრულებდა თავის ფუნქციას; [0] - აქტორი ვერ ასრულებდა ფუნქციას; [0.5] - დებულებაში გადმოცემული შინაარსის მიხედვით აქტორი ნაწილობრივ ასრულებდა ფუნქციას; [1] - დებულებაში აღინიშნება, რომ აქტორი კარგად ასრულებდა თავის ფუნქციას; [2] - დებულების აქტორი (მაგალითად, არასამთავრობო ორგანიზაცია) ასრულებს სხვა აქტორის (მაგალითად, პარტიული ორგანიზაციის) ფუნქციას. სოციალურ ფუნქციასთან დებულების შინაარსის მიმართების შეფასებები მოცემულია ცხრილების მე-4 სვეტში.

(კოდირების ეს სისტემა მოქმედებს ქვემოთ მოტანილ ყველა ცხრილში; უფრო დეტალურად იხ. დამატება II)

ზოგადი სამოქალაქო სუბიექტების („სამოქალაქო საზოგადოება” და მისი კომპონენტები) მოქმედებაზე და ურთიერთობაზე საზოგადოების სხვა აქტორებთან:

განზოგადებულ სუბიექტებთან („სამოქალაქო საზოგადოებასა“ და მის კომპონენტებთან) საზოგადოების სხვა აქტორების ურთიერთობის შესახებ:

ზოგადი სამოქალაქო სუბიექტების ევოლუცია:

კონკრეტული სამოქალაქო სუბიექტების ანალიზი

დებულებათა დიდი ნაწილი ეხებოდა სამოქალაქო საზოგადოების ზოგიერთ კონკრეტულ წარმომადგენელს (ანუ არასამთავრობო ორგანიზაციების ან მედიის კონკრეტულ წარმომადგენლებს). ეს კიდევ ერთხელ მიუთითებს, რომ სამოქალაქო საზოგადოების ყველა წევრი, ექსპერტების აზრით, ერთნაირად არ იყო ჩართული რევოლუციურ პროცესებში (ან ექსპერტებისათვის არასამთავრობო იგივდება კონკრეტულ პირებთან, რომლებსაც ისინი იცნობენ. უმეტესად ისინი არასამთავროებო ორგანიზაციების დირექტორატის წევრები არიან); თუმცა, როგორც ზემოთ ვნახეთ, ექსპერტები რევოლუციური პროცესების მხარდაჭერას ხშირად მიაწერენ მთელ სამოქალაქო საზოგადოებას. აქ გამოვყავით დებულებები, სადაც ლაპარაკია სამოქალაქო საზოგადოების კონკრეტულ სუბიექტზე და კლების მიხედვით დავაჯგუფეთ სამ კატეგორიად: „რუსთავი 2”, „სახელმწიფო ტელევიზია” და „სამოქალაქო საზოგადოების სხვა აქტორები”.

„რუსთავი 2”

ცხრილებში №2-სა და №4-ში არის მონაცემები „რუსთავი 2”-ის მოტივაციის შესახებ (აქაც ნაკლებია ექსპერტების ინტერესი. სულ 5 დებულებაა). რევოლუციური ჯგუფის მიმართ ლოიალურად განწყობილი ექსპერტების ორ დებულებაში მკაფიოდ ვლინდება დადებითი დამოკიდებულება „რუსთავი 2”-ის მოტივების მიმართ. სამ დებულებაში ატიტუდი არ ჩანს. კრიტიკულად განწყობილი ერთი ექსპერტის დებულება მეტ-ნაკლებად კრიტიკულია. დებულებებში ასახული ატიტუდის საშუალო სიდიდეა +0.17 (ცხრ.№2).

ექვსი დებულებიდან მხოლოდ ორია, სადაც, ლოიალურად განწყობილი ექსპერტების, აღწერით ამ ტელეარხის მოტივაცია შეესაბამება თავისუფალი მედიის სოციალურ როლს - აღნიშნულია, რომ „რუსთავი 2”-მა გულწრფელად იმუშავა, ძალიან კარგად და ყოველგვარი დავალების გარეშე (ცხრ.№6). დანარჩენ დებულებებში დასახელებული მოტივები სცილდება ხსენებული როლის ფარგლებს. აღნიშნავენ, რომ „რუსთავი 2”-მა იცოდა, რომ ცუდად წაუვიდოდა საქმე, თუ არ მოხდებოდა რევოლუცია და ამიტომ იყო რადიკალური; რომ კიწმარიშვილს უნდოდა ხელისუფლებაში მოსვლა და ა.შ. ამ ტიპის დებულებებს მიეკუთვნა 2 ქულა. მათ ავტორებს შორის არიან რევოლუციური ჯგუფის მიმართ როგორც კრიტიკულად, ისე ლოიალურად განწყობილი ექსპერტები. „რუსთავი 2”-ის მოტივაციის მის ფუნქციასთან შესაბამისობის საშუალო ქულაა 1.67, ანუ უფრო მეტი, ვიდრე სამოქალაქო საზოგადოებისა (1.3). ეს ნიშნავს, რომ, ექსპერტების აზრით, სამოქალაქო საზოგადოების სისტემაში პოლიტიკური მოტივაციით ყველაზე უფრო „რუსთავი 2” მოქმედებდა.

ცხრილებში №3 და №7-ში არის მონაცემები თემაზე - „რუსთავი 2”-ისა და მასთან დაკავშირებული პირების მოქმედება. დებულებათა რაოდენობა კონკრეტული აქტორებიდან ყველაზე მეტია - 28. ამათგან, 23 დებულებაში ნეიტრალური დამოკიდებულება იკითხება, ერთი ლოიალურად განწყობილი ექსპერტის დებულებაში - დადებითი ატიტუდი „რუსთავი 2”-ის მოქმედებების მიმართ, ოთხში - უარყოფითი ატიტუდი (ამ უკანასკნელთა ავტორებს ერთი საერთო აქვთ - ამჟამად ყველა კრიტიკულად არის განწყობილი რევოლუციური ჯგუფის მიმართ). „რუსთავი 2”-ის მოქმედებების მიმართ დებულებებში გამოვლენილი ატიტუდის საშუალო სიდიდეა -0.1 (ცხრ.№3). ეს მონაცემი საინტერესოა იმ ფონზე, რომ სამოქალაქო საზოგადოების მიმართ ატიტუდი დადებითი სიდიდე იყო, ანუ 0.13 (ორივე შემთხვევაში დებულებების რაოდენობა არ არის მცირე). ცხადი ხდება, რომ ექსპერტები, თუნდაც გაუცნობიერებლად (28 დებულებიდან 20-ის ავტორი ლოიალურად არის განწყობილი რევოლუციური ჯგუფის მიმართ), უფრო კრიტიკულად მსჯელობდნენ „რუსთავი 2”-ზე, ვიდრე სამოქალაქო საზოგადოებაზე.

28-დან 17 დებულებაში აღწერილი საქმიანობა მეტ-ნაკლებად მედიის ფუნქციის ფარგლებშია, რამდენადაც ექსპერტები თვლიან, რომ „რუსთავი 2” იყო სამოქალაქო ჟურნალისტიკის ნიმუში; მან განაპირობა წარმატება, იგი მუშაობდა დღე-ღამეში 22 საათს; მან მოახდინა მასების მობილიზება და რევოლუციური მუხტის შენარჩუნება და ა.შ. 11 დებულებაში აღწერილია მოქმედებები, რომლებიც სცილდება თავისუფალი მედიის ფუნქციონირების სტანდარტებს. კერძოდ, დებულებებში ნათქვამია, რომ რევოლუციურ პროცესებში „თავისუფლების ინსტიტუტი“ და „რუსთავი 2” იყვნენ გადაწყვეტილების მიმღები, „რუსთავი 2” იყო რევოლუციის ორგანო, რევოლუციის საჯარო შტაბი, რომ მან მოაწყო და ის ხელმძღვანელობდა რევოლუციას და ა.შ. ამ ტიპის მოქმედებებს მიეწერა 2 ქულა. ორქულიანი დებულებების ავტორებს შორის მხოლოდ სამია ისეთი, ვინც იყო და არის ლოიალურად განწყობილი რევოლუციური ჯგუფის მიმართ. დანარჩენ რესპონდენტებს ის აქვთ საერთო, რომ ადრინდელი პოზიციის განსხვავებების მიუხედავად, ამჟამად ყველა კრიტიკულადაა განწყობილი რევოლუციური ჯგუფის მიმართ.

ცხრილებში №4 და №8 მოტანილია მონაცემები თემაზე „სხვა აქტორების ურთიერთობა „რუსთავი 2”-თან”. სულ ხუთი დებულებაა. არც ერთ დებულებაში არ ჩანს ავტორის დამოკიდებულება (ცხრ. №4). რაც შეეხება სხვების დამოკიდებულებას „რუსთავი 2”-თან, ყველა მათგანი სცილდება თავისუფალ მედიასთან ურთიერთობის ფარგლებს და იმსახურებს 2 ქულას (მაგალითად, ნათქვამია, რომ მიდიოდა მოლაპარაკებები, მათ შორის ხელისუფლებისაც, „რუსთავი 2”-თან; რომ ოპოზიციამ ამ ტელევიზიაში ბევრი ფული დააბანდა, ხელისუფლებამ დიდი თანხები შესთავაზა და სხვ.). 5-დან 3 დებულების ავტორი იყო და არის ლოიალური რევოლუციური ჯგუფის მიმართ. ფუნქციასთან შესაბამისობის საშუალო შეფასება აქ ყველაზე მაღალია - 2 (ცხრ.№8).

საბოლოოდ, ექსპერტების მოსაზრებათა ჩამონათვალი “რუსთავი 2”-ის შესახებ ასე გამოიყურება:

მის მოტივაციაზე:

„რუსთავი 2”-ის და მასთან დაკავშირებული პირების მოქმედების შესახებ