„მომავლის ნიშნები“ არის 1993 წელს გამოქვეყნებული წიგნის „ჩვენი დრო, სფინქსი და ძენონის ისარი (ცნობიერების ესთეტიკა)“ გაგრძელება. ამ წინასიტყვაობაში მე მინდა „ცნობიერების ესთეტიკის" რამდენიმე ძირითად დებულებას შევეხო, რომელთა ცოდნის გარეშე მკითხველს გაუჭირდება ყოფიერების ესთეტიკის აღქმა.

ესთეტიკის მნიშვნელობა ჩემს წიგნებში განსხვავდება ფილოსოფიაში ამ სიტყვის საყოველთაოდ მიღებული ახსნიდან. ბერძნული αιθεσις-ის ერთ-ერთი განმარტება არის კვალი - რომელსაც ცხოველი ტოვებს და რომლის მიხედვითაც მცოდნე მონადირეს ექმნება წარმოდგენა კვალის დამტოვებელზე და რომელსაც იგი საბოლოოდ მეკვლემდე მიჰყავს.

ესთეტიკა არის ჩემი მეთოდი, რომლის საშუალებითაც "ვაკეთებ" ფილოსოფიას; ცნობიერებისადმი (ასევე ყოფიერებისადმი) ესთეტიკის მიყენება ნიშნავს იმ კვალის გაყოლას, რომელსაც ცნობიერება ჩვენს გარემოში ტოვებს (ცნობიერების ბეჭედი კი ჩვენში და ჩვენს გარშემო ყველაფერს ადევს), და კვალის ხასიათის მიხედვით ცნობიერების შესახებ წარმოდგენის შექმნა, საბოლოოდ კი, თუ გაგვიმართლებს, ცნობიერების "პოვნაც".

ცნობიერების კვალზე სიარულისას გამოირკვა, რომ ის არსებობს დროების საშუალებით. დრო - ამ შემთხვევაში ნიშნავს არა მათემატიკურ, ე.წ. ვულგარულ დროს, არამედ პრინციპს, „კანონს" რომლის მიხედვითაც ადამიანი ისტორიის სხვადასხვა წერტილში აგებს სამყაროს და საკუთარ ცხოვრებას (დროის ეს გაგება ახლოს არის ბერძნული αιων-ის მნიშვნელობასთან. ყოველ შემთხვევაში, როგორც მას ჰერაკლიტე იყენებდა).

ასეთი დრო-αιων-ი - განმსაზღვრელი პრინციპი არის სამი - მითი, ჟამთა-აღმწერლობა და ისტორია. თუკი მოვინდომებთ ამ დროების მსოფლმხედველობრივი გამოხატულების პოვნას, აღმოჩნდება, რომ მათ შეესაბამებიან ტრადიციული, რელიგიური და ნაციონალისტური მსოფლაღქმები. ყოველი დრო იწყებს არსებობას, მთავრდება და იცვლება მომდევნოთი.

რაც შეეხება ცნობიერების, როგორც მოვლენის ბუნებას, ის ესთეტიკის საშუალებით დახასიათდა, როგორც ტრაგიკული, ანუ, დასასრულისკენ, კატასტროფისკენ მსწრაფი. „ცნობიერების ესთეტიკაში“ ნაცადია შინაგანი კავში-რის დანახვა ტრაგედიის სტრუქტურასა და ცნობიერების "ბედს" შორის.

ცნობიერების კვალს ენასთან მოვყევართ; ირკვევა, რომ ენა არის ლამის მთავარი ფენომენი, რომელიც, შეიძლება ითქვას, ცნობიერების ფორმების (დროების) მონაცვლეობასაც კი განსაზღვრავს. ენა ხასიათდება, როგორც უკვე მომხდარი, დასრულებული ტრაგედია, რომელიც გაჩერებულია და რომლის მიხედვითაც ცხოვრობს ცნობიერება. ენა - გვეუბნება ცნობიერების ესთეტიკა, არის ცნობიერების პარადიგმა, ტრაგედიის სიუჟეტი, რომლის მთავარი პერსონაჟი - ცნობიერებაა.

დროები გვევლინებიან ცნობიერების ფორმებად, ანუ, იმ ფენომენებად, რომლებშიც ცნობიერება თავის თავს პოულობს. ცნობიერების შინაარსი არის ის ყოველდღიური (და არაყოველდღიური) მოქმედებები, ჩვევები, ადამიანს რომ ახასიათებს - ლამის არსებობის დაწყებიდან და რომლებიც პრინციპულად არ შეცვლილან (ამ ფენომენს მე რიტუალს ვუწოდებ). რიტუალი უნივერსალურია და აქვს უნარი ნებისმიერ ფორმას დაეშინაარსოს, ანუ, ნებისმიერ ფორმაში შინაურად იგრძნოს თავი.

ცნობიერების ფორმებს სხვადასხვა სტრუქტურა გააჩნიათ; ესთეტიკა ადგენს ოთხ საზღვრით ცნებას, რომლებიც სხვადასხვა ურთიერთშესაბამებით ქმნიან სხვადასხვა დროის სტრუქტურას. ესენია; შემთხვევა, დრო, სივრცე, სუბიექტი. შემთხვევა სამივე დროში ერთი სახისაა - დასრულებული, დამთავრებული (ესეც ალბათ, ცნობიერების [ენის] ტრაგიკულობის ფენომენია);

მითი არის საზღვრითი ცნებების ისეთი გაწყობა, რომელშიც დრო განუსაზღვრელია, სივრცე განსაზღვრული, სუბიექტი კი - რამდენიმე. ჟამთააღმწერლობა არის შემთხვევა, რომელშიც სივრცე განუსაზღვრელია, დრო - განსაზღვრული, სუბიექტი კი - ერთი კონკრეტული. ისტორია არის ამბავი, რომელშიც სუბიექტი არის ზოგადი, რომელიც თავის თავში მოიცავს დრო-სივრცეს და საკუთარი თავიდან საზღვრავს მათ.

როგორც ვთქვით, ეს სამი ფორმა მიმდევრობით ხორციელდება. საბოლოოდ, ისტორიის დროის დადგომასთან ერთად - დროები მთავრდებიან - ანუ, საზღვრითი ცნებების ყველა ურთიერთშესაბამება ამოწურულია. ეს კი ნიშნავს, რომ ცნობიერების გზა დასასრულს, კატასტროფას უახლოვდება.

სწორედ ამ დროს, როდესაც ცნობიერება, ერთი შეხედვით, საკუთარ გზას ამთავრებს, და ადამიანს დასასრულის აუღელვებელი (ან პირიქით) ჭვრეტის მეტი აღარაფერი დარჩენია, ესთეტიკა აღმოაჩენს ორ უცნაურ ფენომენს, ორ კვალს, რომლებიც სხვანაირად გამოიყურებიან - ნაცნობ ანაბეჭდებთან შედარებით.

ეს ფენომენებია ზღაპარი და თამაში.

ზღაპარში, და განსაკუთრებით მის თანამედროვე ფორმაში Fantasy - ცნობიერების ესთეტიკა ხედავს განსხვავებულ ტექსტს, ამბავს, რომელიც თითქოს -ცნობიერების ყველა ფორმის კვინტესენციაა; ერთსა და იმავე დროს მასში ერთი, რამდენიმე და ზოგადი სუბიექტები მონაწილეობენ, დრო და სივრცეც - ხან განსაზღვრულია, ხან განუსაზღვრელი. ყოველივე ეს ცნობიერების ესთეტიკას აფიქრებინებს, რომ ზღაპარი არის ცნობიერების ბოლო, "უფორმო ფორმა" - რომლის მეშვეობითაც აღინიშნება კატასტროფული "დრო".

მეორე ფენომენს - თამაშს - ესთეტიკა ახასიათებს, როგორც მეტა-რიტუალს, ანუ, რიტუალისათვის, არსებობისათვის, ყოფნისათვის მომზადებას. თანამედროვე გარემოში შეიმჩნევა როგორც ზღაპრის, ასევე თამაშის გატოტალურება.

ესთეტიკა ასკვნის, რომ კატასტროფულ დროში მეტა-სამყაროს (რაც ნიშნავს სამყაროს სურათს, მასასადამე ის ყველა მსოფლმხედველობის სახელია) უსაბამდება მეტა-რიტუალი. ანუ, იხსნება ცნობიერებისათვის არსებითი წინაამღდეგობა - რიტუალსა და მეტა-სამყაროს შორის. ასეთი დამთხვევით ცნობიერება თავის თავს უტოლდება, ე.ი. ჩერდება (ცნობიერების ესთეტიკის მიხედვით, ცნობიერების გაუჩერებლობის, დროების ცვალებადობის "მიზეზი" იყო ფორმა-შინაარსის დამთხვევის "სურვილი", სწრაფვა მათი ურთიერთშესაბამებისკენ [რაც ტრაგედიის შინაარსია]. ეს არ ხდებოდა რიტუალის "ხასიათის" გამო. დამთხვევის, ანუ, ცნობიერების ორივე მოდუსის მეტად ქცევის შემდეგ, "წინ" მოძრაობა აღარ ხდება).

* * *

ასეთია ის ზოგადი სქემა, რომელშიც "ცნობიერების ესთეტიკაა" განლაგებული. ეს სქემა, ისევე, როგორც საერთოდ სქემატური გადმოცემა, ბევრს "აგებს". მაგრამ შეიცავს, მართალია, მხოლოდ ზედაპირული ინფორმაციის სახით, იმ ძირითად პუნქტებს, რომელიც ესთეტიკამ ცნობიერების კვალზე დადგომის შემდეგ გაიარა. ნაკვალევის გავლამ ცნობიერების შესახებ გარკვეული წარმოდგენა შექმნა, მაგრამ თვითონ საძიებელის "საბოლოო" მოხელთება არ მოხერხდა. ამჯერად საჭიროა სხვა კვალზე სიარული. იმ მეკვლეს დევნა, რომელიც ფილოსოფიურ ტრადიციაში ხშირად უიგივდება ცნობიერებას, ანდა, მასთან ძალზე ახლო მდგომადაა გამოცხადებული. ესთეტიკის ყურადღებამ ყოფიერებისაკენ გადაინაცვლა.

Hρ

I

ათიოდე წლის წინათ თანამედროვე თეორიულ ფიზიკაში შემუშავდა გარკვეული ორიენტირი, სტრუქტურა, რომლის ელემენტების და მათ შორის ურთიერთობების დაზუსტებას ეძღვნებოდა ეს მეცნიერება; ეს იყო მეცნიერული წარმოდგენა კოსმოგონიის შესახებ; ამბობდნენ, რომ თავიდან არაფერი არ იყო. შემდეგ ამ არაფრიდან წარმოიშვა სუპერ-ძალა, რომელიც გაიყო ოთხ ძირითად ძალა-ურთიერთქმედებად. ამ ოთხი ძალის ურთიერთმოქმედების შედეგად ჩამოყალიბდა და დადგინდა ყველაფერი (პოლ დევისი «суперсила» москва 1998 с. 13 ინგლისური გამოცემა 1986 წელს).

როგორც ვხედავთ, ფიზიკური კოსმოგონია ყველაფერში ემთხვევა კოსმოგონიური მითის სტრუქტურას; გარდა ამისა, ასეთი კოსმოგონიის წარმოშობის პირობები ემპირიულად ემთხვევა კოსმოგონიური მითის გაჩენას; სამყაროს კანონები, რომლებსაც ფიზიკა ადგენს, ერთიანდებიან და საერთო საფუძველს პოულობენ კოსმოგონიის თეორიაში.

როგორც ცნობიერების ესთეტიკამ მიგვითითა, ფიზიკა (საერთოდ მეცნიერებაც) ახალ დროში, ანუ, ისტორიის პრინციპის მთავრობისასაა შექმნილი. კოსმოგონიის პრობლემა ამ ეპოქაში აშკარად დგება (კანტის და ლაპლასის კოსმოგონიები). ეს კი ნიშნავს, რომ ისტორიის პრინციპშიც ისევე უნდა იყოს კოსმოგონიური ამბის შექმნის საფუძველი, როგორც ეს მითის დროში ვნახეთ.

ისტორიული ამბავი არის შემთხვევა, რომელიც ხდება სივრცესა და დროში. ანუ, მოცემულია ყოვლისმომცველი სუბიექტი, რომელიც ამ ორ პარამეტრს თავის თავში შეიცავს. ეს არის პირველი ამბავი, რომელიც გვხვდება კოსმოგონიურ მითში. აქ იწყებს მუშაობას ემპირიული, ე.ი. ამ შემთხვევაში ნაციონალისტური ფაქტორი, რომელიც გვეუბნება, რომ 1) ეს სუბიექტი ყველაზე ძველია და 2) ამ სუბიექტისაგან წარმოიშვა ყველაფერი. ანუ, სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ყოვლისმომცველი სუბიექტი მოითხოვს ყოვლისმომცველ ისტორიას. ამიტომაც, ეს სუბიექტი წარმოშობს სამყაროს ძირითად ელემენტებს (II ამბავი), ამ ელემენტებიდან კი მთელი სამყარო წარმოიშობა (III ამბავი). აქაც, როგორც ვხედავთ, კოსმოგონიური ამბავი დროის პრინციპის ემპირიული მოდუსის მიერ იქმნება. ისევე, როგორც მითის დროის შემთხვევაში.

(აქვე ბუნებრივად უნდა წამოიჭრას კითხვა ჟამთააღმწერლური, ანუ რელიგიური დროის შესახებ; სამყაროს რელიგიურ სურათშიც იგულისხმება სამივე ამბავი. მაგალითად: I ამბავი - "პირველად იყო სიტყვა", II ამბავი - სამყაროს შექმნა და სხვა შესაბამისი ამბები, ღმერთის განკაცება ან მოციქულის გამოგზავნა, და III ამბავი - ცხოვრების წესი, რომელიც ამ განკაცებამ დაადგინა).

ჩვენ აღვწერეთ, რომ მეცნიერება წარმოიშობა ისტორიულ დროში, როგორც საგნის გენეზისის კვლევა. ამავე დროს მეცნიერების მოწოდებაა მოგვცეს სამყაროს სრული სურათი. სამყაროს მეცნიერული სურათი კი, ლოკის მიერ დადგენილი არსების მიხედვით, არის სამყაროს გენეზისის ცოდნა. ეს ნიშნავს, რომ მეცნიერების მიზნად იგულისხმება კოსმოგონიური პრობლემის გადაწყვეტა. ეს პრინციპი ყველაზე კარგად და ნათლად ფიზიკაში ვლინდება; მან დაიწყო სამყაროს კანონების დადგენით. შემდეგ, როდესაც ეს კანონები ასე თუ ისე "გაირკვა", დაიწყო ფიქრი ამ კანონების წარმოშობის, ანუ, სამყაროს გენეზისის შესახებ. ჩვენს დროში კოსმოგონიის პრობლემის რეალური დაყენება, როდესაც ხდება სამყაროს წარმოშობის მოდელირება და როგორც ვნახეთ, მთელი ფიზიკის მეცნიერება მიმართული იყო დიდი აფეთქების კვლევაზე, - ნიშნავს, რომ ამ მეცნიერებაში დადგა ზღვრული კითხვა. ანუ, ფიზიკა, როგორც მეცნიერება დაემთხვა თავის თავს. კოსმოგონიური პრობლემა იმიტომაა "ბოლო კითხვა", რომ მის "იქით" კითხვის დასმა შეუძლებელია. მეცნიერებისათვის დამახასიათებელი კითხვა (და საერთოდ კითხვაც) ნიშნავს შეკითხვას უკვე მყოფის შესახებ. მეორე მხრივ, ეს ნიშნავს, რომ კითხვა წინასწარ შემოსაზღვრავს პასუხის საზღვრებს. ანუ, მეცნიერება კითხვას სვამს მხოლოდ მყოფი (ნამყოფი) არსებულის შესახებ, არსებულის შესახებ, რომელიც უკვე არის. ამიტომაც, რაკი ფიზიკა კითხულობს არსებობის დაწყების შესახებ, იმის იქით, "თუ რა იყო მანამდე"-ს საკვლევად ის ვეღარ წავა; ის არის არარას საუფლო, რომელსაც, როგორც ჰაიდეგერი ამბობს, მეცნიერება უგულვებელყოფს და ჩქმალავს ("რა არის მეტაფიზიკა?").

მეცნიერების ამ მიმართულების ბედი მართლაც ასეთი რომ შეიძლება იყოს, გვეუბნება ცნობიერების ესთეტიკით დადგენილი გზა - რომელიც აღწერს ცნობიერების მიმართულობას როგორც თავის თავთან დამთხვევისაკენ სწრაფვას (როდესაც ცნობიერება დაემთხვევა თავის თავს, როგორც მიზანს, მისი მოძრაობა შეწყდება). ეს შემთხვევა, როგორც ვხედავთ, კარგად გამოიხატება მის ერთ-ერთ მოდუსში - ფიზიკის მეცნიერებაში.

კვალის სწორად განსაზღვრაზე მიგვითითებს ისიც, რომ ეს მეცნიერება ხდება მეტა-ექსპერიმენტული. - რაკი იკვლევს არა ემპირიულ მოცემულობას, ექსპერიმენტების საშუალებით, არამედ კანონების წარმოშობას "მოფიქრებული" ექსპერიმენტებით, რომელთა შედეგებიც ერთმნიშვნელოვნად ვერ ამტკიცებენ მსგავსი პროცესების ბუნებაში არსებობას. თუ ამ მეცნიერებას განვიხილავთ როგორც მითის და რიტუალის ერთიანობას, - რიტუალს ვუწოდებთ ექსპერიმენტს, მითს კი კანონს, შედეგად მივიღებთ, რომ ჩვენს გარემოში ორივე გახდა "მეტა-"; მეტა-მითი - კოსმოგონიური პრობლემის "რეალური" დასმით, და მეტა-რიტუალი - "ძველი", დამკვირვებელ-დასაკვირვებლად დაყოფილი ექსპერიმენტების პრინციპული ცვლილებით.

ისევე, როგორც მითიდან კოსმოგონიური მითის მიღებისას, ხოლო ისტორიიდან კოსმოგონიური პრობლემის გამოყვანისას, აქაც დგება, და კარგად ჩანს გა-მეტა-ების ფენომენი. შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ისევე, როგორც "ზოგადობების" (მითი, ჟამთააღმწერლობა, ისტორია), კონკრეტული გამოვლინებების შემთხვევაშიც, მიზეზი ემპირიულში უნდა ვეძებოთ.

ფიზიკის მაგალითზე უკვე ვაჩვენეთ მეცნიერების "ბედი". მაგრამ არის კი ეს მაგალითი ყოვლისმომცველი? თანამედროვე ფილოსოფიას, როდესაც ის მეცნიერების შესახებ მსჯელობს, როგორც წესი, ფიზიკა და მათემატიკა მოჰყავს ილუსტრაციებად. რა თქმა უნდა, ცნობიერებაში ამას ექნება თავისი საფუძველი. მაგრამ, ჩვენი ამოცანის მიხედვით, მეცნიერება ყველა მოდუსში უნდა შემოწმდეს.

ფიზიკა ძალიან კარგად ემთხვევა "საწყისისეული" მეცნიერების ამოცანებს და გზას. რაც შეეხება სხვებს: მათგან მხოლოდ მათემატიკა შეიძლება ამოვუყენოთ გვერდით ფიზიკას. ეს მეცნიერება ჩვენს გარემოში სწავლობს და იკვლევს საკუთარი კანონების (რომლებიც ემპირიულად მართლდებიან) საერთო საფუძველს და ცდილობს ერთიანი შენობა ააგოს (კლაინი «утрата определенности» москва 1984). ამიტომ, შეიძლება ვთქვათ, რომ მათემატიკაც გახდა მეტა-, და რომ ისიც მეცნიერების პირვანდელი მიზნის ერთგულია.

მაგრამ სხვა მეცნიერებები პრინციპულად განსხვავებულ სურათს გვაძლევენ: ქიმიამ, ბიოლოგიამ, ჰუმანიტარულმა თუ სოციალურმა მეცნიერებებმა თავიანთი განვითარების გზაზე დაკარგეს მიზანი, რომელსაც სამყაროს გენეზისის კვლევა ჰქვია (ზოგიერთს არც ჰქონია ეს მიზნად - ისინი შემდეგ წარმოიშვნენ, უკვე "მიზანდაკარგული დარგების" ანალოგიით). თუმცა მეთოდი - საგნის გენეზისის ცოდნა - იგივე რჩება. ეს მეცნიერებები მიმართულნი არიან ემპირიულზე, რეალურზე, მოცემულზე - იკვლევენ ამ მოცემულობას და სწავლობენ-გვასწავლიან მათ უკეთეს გამოყენებას.

"რეალურად" სამყაროს გენეზისის კვლევა ამ მეცნიერებების მიზანი არასდროს ყოფილა. "ისტორიული" თვალით რომ შევხედოთ მეცნიერებას, დავინახავთ, რომ ის ორი ძირითადი მიმართულებით განვითარდა; ლოკის (საგნის გენეზისის ცოდნა) და ფრენსის ბეკონის (ცოდნა ძალაა). ნებისმიერ მეცნიერებაში მოცემულია ეს ორივე მიმართულება. მაგრამ, იმის მიხედვით თუ რომელი მათგანი მთავრობს, ისაზღვრება ამ მეცნიერების სპეციფიკა. რა თქმა უნდა, ფიზიკის და მათემატიკის მიღწევები გამოიყენება პრაქტიკაში, მგრამ ეს "გამოყენება" არ არის ის პირდაპირი მიზანი, რომელიც ამ მეცნიერებებს ამოძრავებთ.

რაც შეეხება, მაგალითად, კიბერნეტიკას, ბიოლოგიას, ფილოლოგიას თუ სოციოლოგიას, ისინი თავიანთი სფეროს სრული დაუფლებისაკენ და გარდაქმნისაკენ არიან მიმართული. რა თქმა უნდა, მათშიც იქნება გენეზისის პრობლემის მიზნობრივი დაყენების ფაქტები, მაგრამ ძირითადი გეზი არის კარგად გამოყენება.

აქ უკვე გამოიყო ორი გზა, რომელიც არსებობს ერთმანეთის გვერდით ჩვენი დროის იმ ფენომენში, რომელიც განუყოფელი და მთლიანი გვეგონა; აქამდე, მეცნიერების ბუნების განხილვისას, მხოლოდ ლოკის ფილოსოფიაზე გვქონდა ორიენტაცია. აღმოჩნდა, რომ არანაკლები მნიშვნელობა ჰქონია ბეკონის სიტყვებს.

მეცნიერების "მათემატიკურ-ფიზიკური", ანუ "თეორიული" გზა კარგად ეთანადება იმ დროის სპეციფიკას, რომელშიც წარმოიშვა. მაგრამ მეორე მიმართულობა, რომელსაც პირობითად შეიძლება "პრაქტიკული" დავარქვათ, არ გამოიყურება როგორც მხოლოდ ისტორიის დროის კუთვნილება (ჯერ-ჯერობით მხოლოდ ფორმალურად).

მეცნიერების ისტორიაში მეცნიერება წარმოგვიდგება, როგორც უძველესი დროიდან მოსული ფენომენი. ამ ცრურწმენის (prejudice) მითიურ-კანონური საფუძველი ცნობიერების ესთეტიკამ გვიჩვენა. ისტორიული დროის ფაქტორის ჩარევაც ამ წარმოდგენის შექმნაში აშკარაა. მაგრამ არის კიდევ ერთი მომენტი, რომელიც მეცნიერებას ასეთ აღქმადათ აქცევს; ის "ფაქტები", რომლებიც "ფაქტიურობის" გამო ემპირიულნი არიან და "ნათლად" გვიყვებიან "მეცნიერების" მდგომარეობის შესახებ, ანუ, რა ძალა ჰქონდა მეცნიერებას, ცოდნას ამა-თუ-იმ ეპოქაში (იქნება ეს სარწყავი სისტემები თუ საბრძოლო მანქანები).

როგორც ვხედავთ, "ემპირიული" იჭრება მეცნიერების შეფასებაში და აფართოებს მას, ისევე, როგორც მის პარადიგმას - ისტორიას, და ისევ მნიშვნელოვან შედეგებს იძლევა. ჩვენ არ ვიცით რა შეიძლება დაერქვას ამ ფაქტორს დროის პრინციპების შემთხვევაში, ან საერთოდ რა არის ეს ფაქტორი. მაგრამ თითქმის მივადექით ამ ფაქტორის სახელს თუ მოდუსს მეცნიერების შესახებ მსჯელობისას. ეს არის ტექნიკა. მართლაც, ის ემპირიული მასალა, რომელიც "აიძულებს" მეცნიერების ისტორიას მეცნიერების დასაწყისი ცივილიზაციის სათავეებთან გადაიტანოს, მეორე

მხრივ კი - მიზნით არა-მეცნიერული ფენომენები შეიყვანოს მეცნიერებების რიგში, არის ტექნიკა და ტექნიკის ქმნადობა. ტექნიკა, რომლის შედეგიც არის დღევანდელი გარემო.

ჩვენი შემდგომი ნაბიჯების ათვლა ტექნიკიდან იწყება.

II

სანამ ტექნიკის განსაზღვრებას დავიწყებდეთ, ორიოდე სიტყვა უნდა ვთქვათ საერთოდ განსაზღვრების წესზე, რომელიც ჩვენს გარემოში არსებობს; მიღებულია, რომ ყოველი კონკრეტული საგანი ისაზღვრება ზოგადის საშუალებით; ანუ, ყოველი საგანი ჩართულია ზოგადში. თვითონ ზოგადის ცნების შემოღების ისტორიას რომ გადავხედოთ, საინტერესო სურათი წარმოგვიდგება; პირველად ზოგადის ცნება შემოიღეს პლატონისტებმა. მათ თქვეს, რომ ზოგადი არის იდეალური საგანი, ნივთი, რომლის კონკრეტული შემთხვევები არიან არსებულები. ეს ნიშნავს, რომ ზოგადი, ამ გაგებით, არის კონკრეტული საგნების აღწერით კონსტრუირებული ფენომენი, რომელსაც ჩვენ ყოველდღიურობაში შევიგრძნობთ. ზოგადის ეს განსაზღვრება პლატონის მიმდევრების ხელში დარჩა და არ განვითარებულა. არისტოტელემ ეს თვალსაზრისი მკაცრად გააკრიტიკა "მეტაფიზიკაში" და შემოიღო ზოგადის მეორე განსაზღვრება; მან თქვა, რომ ზოგადი არის პრედიკატი, ანუ ის, რაც საგანი არ არის, მაგრამ რაც საგანს ახასიათებს. ეს ნიშნავს, რომ ზოგადი არის საგნის თვისება.

ზოგადის ეს განსაზღვრება პროდუქტიული აღმოჩნდა. მას შემდეგ მთელი ლოგიკა ამ საფუძვლიდან ამოდის. ერთი შეხედვით ორივე განსაზღვრება უწყინარია და არაფრის მანიშნებელი. მაგრამ ჩვენთვის ამ ცვალებადობას ევროპული ცივილიზაციის სათავეში ფუნდამენტური მნიშვნელობა აქვს. როდესაც ჩვენ ვამბობთ - არსებობს ცხენის იდეა, რომლის კონკრეტული გამოვლენაა ცხენი - ნიშნავს, რომ ჩვენ ვფიქრობთ, რომ ცხენს გააჩნია საკუთარი, დამოუკიდებელი არსება, და რომ ეს არსება სხვადასხვანაირად, სრულად თუ არასრულად, გამოიხატება სხვადასხვა საგნებში. ეს შეხედულება გვეუბნება, რომ საგნებს, კონკრეტულობებს აქვთ ყველაფრისაგან დამოუკიდებელი არსება, მნიშვნელობა.

ზოგადის, როგორც პრედიკატის არისტოტელესეული განსაზღვრება ამბობს: ზოგადობები სხვა არაფერია, თუ არა პრედიკატები. ანუ, ზოგადი არის ის, რითაც ხასიათდება ყოველი კონკრეტული. ეს ნიშნავს, ცნობილი გამოთქმის ოდნავი პერიფრაზი რომ გავაკეთოთ: საგნები არიან თვისებათა კომპლექსები. ხოლო თვისება სხვა არაფერია, თუ არა ამ თვისების გამოვლენა. ანუ, ყოველი თვისება არსებობს როგორც მიმართება. ასეთი მიდგომა გვეუბნება, რომ არცერთ არსებულს არა აქვს თავისთავადი მნიშვნელობა, არამედ, ყველანი არიან როგორც გარკვეული ფუნქციის შემსრულებლები. ასე - სკამი ასრულებს სკამობის ფუნქციას, ცხენი - ცხენობის ფუნქციას და ა.შ. აღსანიშნავია, რომ ამ ფუნქციის შესრულება ხდება ადამიანის მიმართ. ანუ, ზოგადის, როგორც პრედიკატის განსაზღვრება სამყაროს ადამიანის გარშემო აჯგუფებს და აქცევს გარკვეული ფუნქციის განმახორციელებლად.

ეს არ ნიშნავს, რომ ზოგადის ,,პირველი" განსაზღვრება საერთოდ მიიჩქმალა. კულტურის ისტორიაში ამის საწინაამღდეგო ბევრი მაგალითის მონახვა შეიძლება. თუნდაც - გოეთეს სურვილი დაეხატა ,,პირველი" მცენარე. შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ პირველი ზოოლოგიური კლასიფიკაციები ზოგადის "პლატონური" ცნების მიხედვით მიმდინარეობდნენ. მაგრამ ლოგიკა, რომელიც ამბობს რომ ის სწავლობს სწორ აზროვნებას, მხოლოდ მეორე, არისტოტელისეულ განსაზღვრებას მისდევს (თუმცა, ამ "თეორიის" ფარგლებში სავსებით შესაძლებელია დაუშვა უნივერსალიების ზოგადი არსებობა. ეს არაფერს ცვლის პრინციპულად. სწორედ ზოგადის პრედიკატულმა გაგებამ ათქმევინა შოპენჰაუერს - პლატონის იდეები სინამდვილეში ერთი ადამიანის იდეა არისო[«мир как воля и предсьавление» СПБ 1907 ст 226-227]).

ისევ შოპენჰაურისეულ გარჩევას რომ მივმართოდ, მსგავსი კითხვა უნდა დავსვათ; თუ ჩვენს სამყაროში ორგვარი საგნები - ბუნებრივი და ხელოვნური - არსებობენ, როგორ არის მათ მიმართ ზოგადობების საქმე? შოპენჰაუერმა ამ კითხვას მარტივი პასუხი მოუძებნა - თქვა, რომ ხელოვნურ საგნებს იდეები არა აქვთ. ჩვენთვის საინტერესო კუთხით რომ შევხედოთ ამ სიტუაციას, შემდეგი სურათი წარმოგვიდგება; ადამიანი ქმნის საგნებს დანიშნულებით. ანუ, გარკვეული ფუნქციებისათვის. არ არსებობს ადამიანის შექმნილი საგანი, ფუნქციური შესრულება მაინც რომ არ ახასიათებდეს. განსხვავებით მათგან, ბუნებრივი საგნები მრავალფუნქციურნი არიან, რაკი მათ სიცოცხლე "ახასიათებთ".

კაცობრიობის ისტორია გვეუბნება, რომ ადამიანმა დაიწყო ცოცხალი სამყაროს განადგურება და ცოცხალი არსებების ჩანაცვლება თავის მიერ შექმნილი ფუნქციური საგნებით. ხელოვნური საგანი სხვა არაფერი არ არის, თუ არა ფუნქცია, რომელიც მას ენიჭება. ცოცხალი ბუნების საქმე სხვაგვარადაა. შეიძლება ვთქვათ, რომ ჯერ კიდევ გუშინ იქ "შეიძლებოდა" საკუთარი არსების მქონე კონკრეტულის დანახვა.

ბუნების განადგურების რაღაც ზღვრამდე მისულმა ადამიანმა დაინახა, რომ ბუნების გაქრობა მის გაქრობასაც გულისხმობს, და დაიწყო მისი აღდგენა. ოღონდ, ამ შემთხვევაში - უკვე როგორც რაღაც ფუნქციის მქონესი. თუკი დღევანდელი კაცობრიობის ერთ-ერთი ჰუმანური იდეა განხორციელდა და აღდგენილ ტყეებში დაბრუნდნენ ცხოველები, ეს იქნება არა "ძველი", ცოცხალი ბუნება, არამედ, უკვე და მხოლოდ რაღაც ფუნქციის შემსრულებელი ფენომენი. მეცნიერება, რომელიც დღეს სიცოცხლეზე მუშაობს - ბიოლოგია - ასევე ცდილობს სიცოცხლე განსაზღვრული, გარკვეული ფუნქციის შესრულებაზე მიმართოს. გენეტიკა, ფიზიოლოგია - გარდაქმნიან სიცოცხლეს ფუნქციურ ფენომენად. ეთოლოგიაც კი - რომელსაც ერთი შეხედვით გამოყენებასთან არავითარი კავშირი არა აქვს, და ცხოველთა ყოფნის დაუინტერესებელი ჭვრეტაა, მიისწრაფის განსაზღვროს ცხოველი ქცევის, ანუ ფუნქციის მიხედვით. თუკი ამ მეცნიერების ხელშეწყობით ბუნებაში წონასწორობა აღდგა, და ცხოველები ისევ გამოჩნდნენ, ისინი იქნებიან არა ბუნებრივი არსებები, არამედ, "ბუნებაში წონასწორების შენარჩუნების" ფუნქციის შემსრულებლები.

სხვა კუთხით ეს საყოველთაო გაფუნქციურება ნიშნავს, რომ "ზოგადი" სულ უფრო და უფრო კონკრეტული ხდება, სულ უფრო და უფრო ქრება "პლატონური" იდეები. ხდება ფუნქციების განივთება, რის გამოც ყოველი ფუნქცია, ანუ პრედიკატი წარმოგვიდგება როგორც არსებული და ხელშესახები. ყველაფერი ჩვენს გარშემო იქცევა ფუნქციურად არსებულად.

ეს ნიშნავს, რომ საგანი, არსებული, ყოფიერი იქცევა ფუნქციურად, ანუ, მხოლოდ რაღაც ფუნქციის შემსრულებლად. მისი არსება - რაღაცის კეთება ხდება. ეს ნიშნავს, რომ ყოფიერი “კარგავს” თავისთავად ზოგადს, თავისთავად განსაზღვრებას. ჩვენს ისტორიულ, ანუ მეცნიერულ ეპოქაში ეს დაკარგვა ალბათ უკვე არის აღქმული როგორც პროგრესი, - სამყაროს მეცნიერული სურათის შექმნის გზაზე. თუმცა, ეს მსოფლმხედველობის საქმეა და არა ფილოსოფიის. სამყაროს ამ "გაფუნქციურებით" პარადიგმული არსებობა, პარადიგმების შექმნა ხდება ადამიანის უშუალო საქმე. ადამიანი უკვე ნივთებს აღარ ქმნის, არამედ - ფუნქციებს, თვისებებს, მიმართებებს.

ამიტომაც, ჩვენი უპირველესი საქმე უნდა იყოს დადგენა ამ არსებობის, ყველაფრის განმსაზღვრელად რომ ქცეულა.

იმისათვის რომ გავიგოთ, თუ რას ნიშნავს ფუნქციური არსებობა, უნდა ვნახოთ, - ჩვენს გარემოში რა არის ისეთი, რომელიც თუ მთლიანად არა, ძირითადად მაინც განისაზღვრება როგორც ფუნქციის შესრულება. ასეთი ყოფნა ნიშნავს მდგომარეობას, როდესაც ფენომენი მხოლოდ ფუნქციის შესრულებაზეა მიმართული და მისი არსება ხასიათდება როგორც ფუნქცია.

ასეთი ფენომენი ადამიანს "არსებობის დაწყების დღიდან" სდევს. ეს არის ტექნიკა. ანუ, ის ნივთები, საგნები, რომლებსაც ადამიანი ქმნის საკუთარი შრომის და საერთოდ ცხოვრების გასაადვილებლად. ე.წ. ფუნქციურ ნივთებს ფუნქციური ხასიათი აქვთ; თოხი და ხელშუბი ისაზღვრებიან როგორც გარკვეული დანიშნულების საგნები, სხვა ყველაფერი - მათი ფორმა, მატერია - არაძირითადია. ასევე ისაზღვრება ტრაქტორი და თოფი. ეს ნიშნავს, რომ ტექნიკური საგნის არსებითი განსაზღვრება არის ფუნქცია, რომელსაც ის ახორციელებს. (შეიძლება გვითხრან, რომ ხელშუბს მუზეუმში საკუთარი არსება აქვს - ესთეტიკური. მაგრამ ხელშუბი სწორედ იმიტომ ძევს მუზეუმში, რომ ის ისტორიული იარაღია, და არა იმიტომ, რომ გამოუწრთობი რკინის ბუნიკი აქვს).

მაგრამ ტექნიკა მარტო ნივთი არ არის და მარტო ხელშესახები გამოხატვა არა აქვს. ტექნიკა ეწოდება მეთოდს, რომლის საშუალებითაც ადამიანი ადვილად და უკეთესად (ე.ი. ნაკლები ძალების ხარჯვით) აკეთებს იმას, რასაც ამ მეთოდის გარეშე მეტი ძალების ხარჯვით მიაღწევდა. ტექნიკა როგორც მეთოდი, და ტექნიკა როგორც ნივთი, უმეტეს შემთხვევაში 'ერთად არიან. - ყველა ტექნიკური საგანი მოითხოვს მეთოდს ამ საგნის ამუშავებისათვის.

ჩვენს დროში ტექნიკა თანდათან ყოვლისმომცველი ხდება. გარდა იმისა, რომ ჩვენი გარემო სავსეა სხვადასხვა მანქანებით და ტექნიკური ნივთებით, ადამიანის უბრალო, ყოველდღიური მოქმედებებიც კი ტექნიციზირდება; ანუ, ყოველ მათგანს ეძებნება შესაბამისი მეთოდი. ჩვენს დროში ყველაფერს აქვს თავისი ტექნიკა; სექსს, დასვენებას, სუნთქვას, მეგობრობას. ეს ყველაფერი გვეუბნება, რომ ადამიანი თანდათან ხდება ტექნოლოგიური სუბიექტი.

ტექნიკა მიეშურება ყველა ფუნქციის თავის თავში მოცვისაკენ. სიმართლისაგან შორს არ დგას უკვე გაცვეთილი ფრაზა, რომ მანქანა მოწოდებულია შეცვალოს ადამიანი. ტექნიკის კულმინაცია - კომპიუტერი - სწორედ რომ მრავალფუნქციური მანქანაა. ამავე დროს ტექნიკა არის - მოქმედების გამარტივება. კომპიუტერი ორივე მოთხოვნას აკმაყოფილებს; მასში მრავალი ფუნქცია დამყარებულია მარტივ პრინციპზე, რომელიც კომპიუტერულ "ტვინს" უდევს საფუძვლად.

თითქოსდა უკვე ვნახეთ პასუხი კითხვაზე, თუ რა არის და როგორია ფუნქციური არსებობა. მაგრამ ეს ყველაფერი - ზედაპირული, ე.წ. კულტუროლოგიური დახასიათებაა. ტექნიკის კვალს უფრო შორს უნდა გავყვეთ და ვნახოთ, რა შემთხვევა განაპირობებს ასეთ ვითარებას.

ტექნიკა არის ფუნქციური არსებობა. ფუნქცია, რომელსაც ტექნიკა ასრულებს, არის ადამიანის "ყოფილი" მოქმედება. იმისათვის რომ ადამიანმა ტექნიკური ფენომენი "შექმნას", საჭიროა "განუდგეს", "გაუუცხოვდეს" საკუთარ მოქმედებებს, განსაზღვროს ისინი ცალ-ცალკე და მისთვის საჭირო აქტიობის განივთება", გამეთოდება მოახდინოს. ეს კი ნიშნავს, რომ ტექნიკა არის მეტა-, ანუ ის, რაც ა-მეტა-ებს და რაც მეტა-ობს. ანუ, ტექნიკა არის ის, რაც იმეორებს ადამიანის მოქმედებას, ე.ი. მეტა-რიტუალი.

როდესაც “ცნობიერების ესთეტიკაში” ადამიანის მოქმედება დავახასიათეთ, მუდმივი განმეორადობის და პრინციპული იგივეობის გამო, რიტუალი დავარქვით. რიტუალი, როგორც გამეორება, ანუ "ჩვეულებრივი" მოქმედების წესად გადაქცევა არის მეტა-. ადამიანის მოქმედების წესი (რიტუალი) მეტა- რომ არ იყოს, მან "ყოველ წამს" ახალი მოქმედება უნდა განახორციელოს. ანალოგიურად შეიძლება დავახასიათოდ ცხოველის არსებობაც. ასეთი თვალთახედვით ჩანს, რომ "არსებობის შინაარსი", რომლის ბუნებაზეც მიუთითებს რიტუალის ცნება, არის მეტა-. მეორე მხრივ, თუკი ჩვენ მოვინდომებთ სამყაროს, უნივერსუმის შესახებ აზრის შექმნას, ყველაზე ნეიტრალური განხილვაც კი (თუნდაც იმიტომ რომ აზრს ვქმნით), დაგვიხატავს "ჩვენს ადგილს" როგორც სისტემას, ანუ სისტემების ერთობლიობას, ანუ, ცნობიერებას. ეს სისტემები, როგორც ჩვენი ადგილის ძებნისას ვნახეთ, ერთმანეთშია. ამოტომაც, სამყაროს ჩვენთვის არსებობის პრინციპიც შეიძლება ავღნიშნოთ მეტა-თი: ყოველი სისტემა რაღაცის მიმართ არის მეტა-. და თუ წარმოვიდგენთ სისტემას, რომელიც არ შეიცავს თავის თავში არანაირ სისტემას, ასეთი ფენომენი მეტა- იქნება კონკრეტული არსებობისათვის.

ეს აღწერა გვიჩვენებს, რომ ჩვენს გარემოში არ არის არაფერი, რაც მეტა- არ არის. თითქოსდა, გა-მეტა-ებას მენტალური დაძაბვა სჭირდება, მაგრამ, ამ დახასიათებიდან ჩანს, რომ ასეთი სამუშაო საჭიროა დიამეტრალურად საწინაამღდეგო მიზნისათვის - "წმინდა" მოქმედების დასანახად.

როგორც ვხედავთ, "ბუნებრივი გარემოს" დახასიათებაში პრინციპულად არაფერი შეცვლილა. როგორც ცნობიერების ესთეტიკამ გვითხრა, ასეთი არსებობა (ცხოველი-ბუნება) ხასიათდება როგორც ჰარმონიული, ანუ, მეტა-მოქმედება - მეტა-სამყარო. რაც შეეხება ადამიანის არსებობას, ამ შემთხვევაში ის წარმოგვიდგება, როგორც მიმართება მეტა-მოქმედებას და მეტა-მეტა-სამყაროს შორის, რომელშიც მეტა-მოქმედება (რიტუალი) მიისწრაფის გახდეს მეტა-მეტა-მოქმედება, ანუ მეტა-რიტუალი. - იმისათვის რომ გაუტოლდეს მეტა-მეტა-სამყაროს მდგომარეობას.

ესთეტიკის ამ მხრივ მიმართვამ დაგვანახა, რომ მეტა-, ანუ ტექნიკა - ყოვლისმომცველი და ყველგანგამჭოლია. ამჯერად უნდა ვილაპარაკოთ ამ საყოველთაო პრინციპის შესახებ.

III

როგორც ვხედავთ, მეტა არის ფაქტორი, რომელიც არსებულის ყველა მოდუსში ვლინდება. ის არც მარტო ბუნებისათვის არის დამახასიათებელი, და არც მარტო კონკრეტული ადამიანისათვის. აქედან გამომდინარე, ყოფიერებას სრული უფლებით შეიძლება ვუწოდოთ მეტა-. რაც ნიშნავს, რომ ყოფიერების სახელი არის ტექნიკა;

იმიტომ, რომ მხოლოდ ტექნიკა არის ჩვენს გარემოში, რომელიც სრულად და "ნაშთის გარეშე" ისაზღვრება როგორც გა-მეტა-ება. მეორე მხრივ, ტექნიკა ჰქვია ადამიანის იმ უნარს, რომლის საშუალებითაც ის აღწევს მეტა-რიტუალის მდგომარეობას, ანუ, ცნობიერების შინაარსის და ფორმის დამთხვევას. ასევე, ტექნიკა არის ის იარაღი, რომლის დახმარებითაც ადამიანი ბუნებას აქცევს ტექნიკურად, ანუ, გარკვეული ფუნქციის მქონედ.

(აქ უნდა აღინიშნოს, რომ ტექნიციზირება, ანუ, გა-მეტა-ება არის, ამავე დროს გა-მეტა-ებულისათვის გარკვეული ფუნქციის მინიჭება. ყოველი გა-მეტა-ება ხდება რაღაცისათვის, რაღაც მიზნით. ამიტომაც, ისევე როგორც გა-მეტა-ება, ფუნქციური გამნიშვნელოვანებაც ყოფიერების "ბუნებაში" უნდა იყოს. ამ საფუძველზე უნდა ითქვას, რომ ე.წ. "გამოყენებითი მიდგომა",'რომელიც ჩვენს გარემოშია გაბატონებული, ყოფიერების ბუნებიდანაა გამომდინარე).

ზემოთ ჩვენ დავსვით შეკითხვა რაღაც "ემპირიულის " შესახებ, რომელიც იწვევს დროის პრინციპის გატოტალურებას და ამ გატოტალურებით - მსოფლმხედველობრივი გამოხატულების მიღებას. ჩანს, რომ ეს იყო კითხვა ყოფიერების შესახებ; დროის ყოველი პრინციპი ტოტალურდება მეტა-ობით; მითის პრინციპი არის პირველი მეტა-, რომელიც კი საერთოდ ხდება. ამიტომაც ის რიტუალიდან არც განსხვავდება. ორივე მათგანს საფუძველად შემთხვევის მარადიული გამეორება უდევთ. ამიტომ, შეიძლება ითქვას, რომ სამყარო პირველად გვეძლევა მხოლოდ და მხოლოდ როგორც მითი. მითის გა-მეტა-ებით მიიღება ჟამთააღმწერლობა. ამ გა-მეტა-ების შედეგია ტრადიციული მსოფლმხედველობა. მაგრამ რაკი მეტა- ყოფიერებაა, ის ბოლომდე უნდა მიჰყვეს თავის გზას; შემდეგი, და პრინციპულად ბოლო გა-მეტა-ება არის ისტორიის ფორმა, და საბოლოოდ - კოსმოგონიური მითი. შემდეგი დრო, რომელიც ცნობიერების ესთეტიკამ მიგვითითა, არის ჟამთააღმწერლობა. დროის ამ მონაკვეთშიც ხდება კოსმოგონიური ამბის სრული მოცემა,მაგრამ ისე ჩანს, თითქოს ჟამთააღმწერლობა ტოტალურდება. ამ დროს ხდება ჟამთააღმწერლობის პრინციპის გამოსვლა სცენაზე (როგორც "ცნობიერების ესთეტიკაში" ვნახეთ, ეს გამოსვლები ენის ბუნებაზეა დამოკიდებული), რომლის გა-მეტა-ებით - რელიგიური მსოფლმხედველობა მიიღება. შემდეგ, ისტორიისაგან, რომელიც მეტა-ვდება, ვიღებთ ნაციონალიზმს.

როგორც ვხედავთ, ყოფიერება ტექნიკის, ანუ მეტა-ს საშუალებით მიისწრაფის ყველაფერი მოიცვას. ტრადიციული ცნებებით რომ ვთქვათ, ყოფიერება არის არა "არსი", არამედ "ჯერ-არსი". ანუ, ის არის არსი, რომელიც უნდა იყოს. ოღონდ, განსხვავებით ამ ცნების ჩვეულებრივი მნიშვნელობისაგან, "არსი" რომელიც აუცილებლად იქნება. ეს ყოფიერება თანდათან მსჭვალავს ყველაფერს, და ნელ-ნელა, უკვე შესამჩნევად, ცდილობს მოიცვას "ცნობიერების შინაარსი", ანუ, ადამიანის ყოველდღიური მოქმედებაც. ანუ, ცდილობს - გა-მეტა-ება, რომელიც აქ უკვე დაწყებულია, დაასრულოს.

რაც შეეხება ცნობიერების ფორმას, ანუ, მეტა-მეტა-სამყაროს, მასში გა-მეტა-ება უკვე ბოლომდეა მომხდარი. როგორც ვთქვით, მითი არის პირველი მოცემულობა. ამიტომ ის უნდა აღვიქვათ არა როგორც მეტა (თუმცა ის უკვე მეტაა), არამედ როგორც ემპირიული ფაქტი. მისი ორმაგი გა-მეტა-ების შემდეგ ახალი მეტა- ახალ ფორმას აღარ იძლევა. ის იქნება მხოლოდ მეტა-მეტას გამეორება. ამიტომაც, დროები არსებობენ მხოლოდ როგორც ყოფიერების გატოტალურების და ყოვლისგანმსჭვალვის საშუალებები, რომლებიც აიძულებენ ადამიანს ბოლომდე ა-მეტა-ოს.

მეორე მხრივ, დროების არსებობის რეალურ მიზეზად უნდა ჩავთვალოდ ადამიანის გა-მეტა-ების, ანუ, ფუნქციების მინიჭების უნარი. თუკი წარმოვიდგენთ, რომ ადამიანი მეტა-მეტა-სამყაროს ატექნიციზირებს, ანუ, მისგან გამოყოფს "მოქმედებებს" და მათ რაღაც (ამ შემთხვევაში - მსოფლმხედველობრივ) ფუნქციებს ანიჭებს, ამ მხრივ დროების ყოფნაც გასაგები ხდება.

მეტა- ადამიანის არსებობის შინაარსია. არ არსებობს არცერთი მისი მოქმედება - ცნობიერ თუ ემპირიულ დონეზე - მეტა- რომ არ ედოს საფუძვლად. (ანუ, ყველაფერი ხორციელდება რაღაც ტექნიკით და არა "ბუნებრივად"). ისეთი ყველასათვის ცნობილი მოქმედებაც კი, როგორიც არის ცხოველის მოშინაურება, "კაცობრიობის გარიჟრაჟზე" უნდა მომხდარიყო არა "პირდაპირი კონტაქტით", არამედ, ჯერ გარეული ცხოველის საკრალიზაციით, და შემდეგ, საკრალიზებულის ვულგარიზაციით. ამას ადასტურებს მატერიალურ ძეგლებსა თუ კულტურულ ცნობიერებაში შემორჩენილი ყველა გარეული და ასევე შინაური ცხოველის "წმინდებად" დახასიათება.

აქედანაც ჩანს, როგორც ზემოთ ვნახეთ, რომ ადამიანის არსებობისათვის ფორმის მიმნიჭებელი არის მეტა-.

ტექნიკა არის ყველგანგამჭოლი. მაგრამ, როგორც ცნობიერებას ესთეტიკამ მიგვითითა, ჩვენს გარემოში არის ერთი ფენომენი, რომელიც "არსობრივად" ემთხვევა ტექნიკას. ეს არის თამაში. თამაშიც, ისევე როგორც ტექნიკა, განისაზღვრა როგორც მეტა-რიტუალი. ანუ, ტექნიკის და თამაშის განსაზღვრებები ფუნქციურად დაემთხვნენ ერთმანეთს.

ის, რასაც თამაშის სახელით აღვწერდით, ამჯერად გამოგვეცხადა, როგორც ტექნიკა. ზემოდთქმულის ფონზე ეს მისაღები ხდება. თუკი ტექნიკა (მეტა-) არის ყოფიერების უპირველესი მოდუსი ჩვენს გარემოში, არ უნდა იყოს მოულოდნელი, რომ ცოცხალი არსება ყოფნისათვის ტექნიკის დახმარებით ემზადება. როდესაც ჩვენ თამაშს ფუნქციურად განვსაზღვრავდით როგორც მეტა-რიტუალს, მხედველობაში გვქონდა არსებობისათვის მომზადება, რიტუალების დახვეწა და შემოწმება. ასეთი "მეთოდური ვარჯიში" კი აბსოლუტურად ემთხვევა ყოფიერების იმ "შინაარსს", რომელიც ჩვენ ტექნიკის საშუალებით დავინახეთ.

თამაშის ტექნიკურ შინაარსზე ისიც მიგვითითებს, რომ თანამედროვე თამაშები სულ უფრო და უფრო აშკარად ხდებიან ტექნიკურნი. ჩვენს გარემოში არ არსებობს თამაში, ტექნიკური გამოხატვა რომ არ ჰქონდეს. არსებულთაგან მხოლოდ თამაშის შესახებ ვერ იტყვი, რომ ის ტექნიკამ განმსჭვალა - ისე, როგორც ადამიანის სხვა მოქმედებები და ბუნება. თამაში, ჩვენი გარემოს თვალთახედვით, თავიდანვე არის მეტა-ფენომენი და მაშასადამე - ტექნიკა. ამ ფონზე უკვე გასაგები ხდება თამაშის "ბუმი" თანამედროვე სამყაროში;

თუკი ტექნიკა ჩვენს დროში ხდება ტოტალური, ანუ ხორციელდება მეტა-მეტა-მოქმედების და მეტა-მეტა-სამყაროს დამთხვევა, როდესაც ტექნიკა ხდება ყველგანმყოფი და ყველგანგამჭოლი, უნდა ხდებოდეს ყველაფრის განსაზღვრება უკვე როგორც ტექნიკური ფენომენების. ეს ასეცაა; ჩვენი არსებობა, პოლიტიკა, ენა, ურთიერთობები, ყველაფერი - თანდათან თამაშად იწოდება.

თამაშის და ტექნიკის ურთიერთობა ორნაირად შეიძლება წარმოვიდგინოთ; პირველი - თამაში არის ყოფიერების მოდუსი, მისი გამოვლენა, მისი პრინციპი. მაგრამ, ამ შემთხვევაში მისი "ფუნქცია" გაურკვეველია; ტექნიკა უფრო ყოვლისმომცველია და თამაშის, როგორც ცალკე ფენომენის გამოყოფა არ არის საჭირო. მეორე მხრივ, თუ ვიტყვით, რომ თამაში მეორეულია ტექნიკის მიმართ, არც ეს იქნება სწორი; ამის საწინაამღდეგოდ განგვაწყობს თამაშის საწყისისეული სისრულე თავის თავში, და თანამედროვე ემპირიულ ცნობიერებაში არსებული თამაშის ტოტალურობის შეგრძნება. ცნობიერების ესთეტიკის მიხედვით კი, ყველაფერს, რაც კი არის ემპირიულ ცნობიერებაში, აქვს საფუძველი, რომელიც ცნობიერების კვალში უნდა ინახოს. ეს ბოლო დებულება მიგვითითებს შესაძლებელი განხილვის მეორე ვარიანტზე; რომ თამაში არის კიდევ რაღაც სხვა, ახალი უცნობი, რომელიც ჯერ კიდევ გასარკვევი და გამო-საკვლევია. ერთი შეხედვით ეს ზედმეტია; თუკი მეტა არის ყოფიერება, მაშინ თამაში, როგორც ყოფნის დამწყები, სავსებით მისაღებია. ამ შემთხვევაში შეიძლება მიმართება ტექნიკა-თამაში შეაბრუნო კიდეც, და თქვა, რომ ტექნიკა არის თამაშის, ყოფიერების სახელის და მოდუსის შემდგომი გამოხატვა.

მაგრამ ეს ზემოდ თქმულის გამეორება იქნება. თუკი ჩვენ ისევ გავაკეთებთ "აბსტრაქციას", და წარმოვიდგენთ, რომ თამაში არის არსებობის დაწყების თამაში, რომ ამ დროს სხვა არაფერი არ არსებობს, თუ წარმოვიდგენთ რომ ვუყურებთ "პირველ" თამაშს, რომელიც არაფრის გამეორება და დახვეწა არ არის, შეიძლება სულ სხვა სურათი წარმოგვიდგეს, რომელიც საინტერესო კვალზე დაგვაყენებს.