After gaining independence Georgia has faced many problems, among which the civil integration of ethnic minorities living in Georgia is one of the most acute. Georgia represents a multiethnic country. Hence, civil integration of ethnic minorities is of particular importance.

Discussed in a given research are the problems of Armenian population in Georgia, representing chief preventive factors for their civil integration.

According to the 1989 Georgian population census Armenians were the most numerous ethnic minority group living in Georgia. Afterwards, in comparison with the Soviet period, a number of Armenian population in Georgia decreased as a result of migration processes developed in the 1990s. Nationalism and grave socio-economic conditions reigning in Georgia werethe main triggering factors of emigration in the early 1990s.

Among factors triggering emigration poor opportunities of receiving higher education are also very significant. Armenian youth are emigrating mainly to Russia and Armenia, lack of knowledge of state language being a partial prerequisite for that.

Lack of knowledge of state language represents one of the most serious factors hindering civil integration of ethnic minorities. Mentioned problem is especially acute in the regions compactly settled with the Armenians. On its part, poor command of state language generates informational vacuum, resulting in isolation of the Javakheti region.

Socio-economic problems stand out as the most acute of Javakheti-based Armenian population. Regional communication means are in severe conditions, thus lending a hand to growing geographical isolation of the region. Money remittances of labor migrants, petty trading and realization of agricultural products represent the main sources of income. From this point, existing corruption on Georgian highways seriously impedes the realization of goods beyond the region.

Akhalkalaki-based Russian military base represents one of the hot issues affecting the Armenian population of Javakheti. Military base has a dual, economic and security implication for the local population. Base withdrawal Country of Origin Information Reports issue generates serious problems in the relations between a center and the region.

Armenians are settled almost in all regions of Georgia. They are living on both the dispersed and collective bases. Compact Armenian settlements are concentrated mainly in the Southern Georgia. Southern-Georgian historicalgeographical province Javakheti is especially marked in this regard.¹

According to Georgian historical sources, compact settlement of Armenians in Javakheti started in XIX century. As a result of wars between Russian and Ottoman Empires, Russia drove out the Ottomans from the South-West Caucasus with the subsequent policy of ethnic cleansing of the Muslim population. A region deserted by the Muslims was dwelt in by the Armenians coming from the Ottoman Empire. Owing to the voluntarily and forced migration, Armenian population of Samtskhe-Javakheti emerged in XIX century. Empire-driven policy aimed to settle the Christian Armenians at the border of the Ottoman Empire, since they were enjoying the status of a reliable ally in contrast to the Muslim population.²

Deportation of Muslim population from the South Georgia by Soviet government in 1944 contributed to an increased percentage of Armenians in the total number of population in several regions of Georgia. For instance, if Armenians in the Akhaltsikhe region in 1926 constituted 30.5 per cent of the whole population, in 1959 this indicator increased to 51.1 per cent.³ In 1926, Armenians in entire Samtskhe-Javakheti formed 41.8 per cent of the population. In 1956 this indicator equaled 64.5 per cent: including 15.1 per cent in Samtskhe in 1926 and 36.2 per cent in 1959. During the same years in Javakheti, this indicator increased from 79.7 to 88.7 per cent.⁴ However, later during the Soviet rule the percentage index of Armenians in Georgia gradually decreased.

442,900 Armenians lived in Georgia in 1959, constituting 11 per cent of the whole population. In 1979 their number equals to 448,000 (9 per cent), and 437,200 (8.1 per cent) in 1989.⁵ According to the 1989 population census, Armenians formed the majority in city of Gagra located on the territory of Abkhazia and Javakheti: in the regions of Akhalkalaki and Ninotsminda. In Gagra Armenians formed 29.6 per cent of the whole population. In Akhalkalaki and Ninotsminda regions they formed the absolute majority of population: 91.3 per cent of the whole population in Akhalkalaki and 89.6 per cent in Ninotsminda regions.

Under the data of 1989 population census, the Armenians constituted second largest ethnic group in the following regions: Akhaltsikhe (42.8%), Sokhumi (29.4%), Tsalka (28.5%), Gulripshi (25.3%), Aspindza (19.1%), Gudauta (15.4%), Marneuli (10.4%), Borjomi (9.9%), and Adigeni (5.8%).

In accordance with the 1989 population census, the Armenians formed third largest ethic group in the following cities and regions: Tetritskaro (12.4%), Batumi (9.8%), Ochamchire (8.3%), Bolnisi (6.8%), Dedoplistskaro (5.9%), Ozurgeti (3.6%), Khashuri (2.4%), Sighnaghi (1.5%), Samtredia (1.5%), Akhalgori (1.3%), Gori (0.8%), Lanchkhuti (0.5%), Chiatura (0.4%), Chokhatauri (0.2%), Terjola (0.2%), Baghdadi (0.1%), Martvili (0.1%), and Sachkhere (0.1%).

Having compared the data under the regions, majority of Armenians lived in Tbilisi. According to the 1989 population census, 150,138 ethnic Armenian citizens lived in Tbilisi that constituted 12 per cent of capital's gross population.

76,541 ethnic Armenian citizens lived on the territory of Abkhazian Autonomous Republic, representing 14.6 per cent of the whole population. As for Adjarian Autonomous Republic, 15,849 ethnic Armenian citizens lived there forming 4 per cent of the whole population.⁶

According to the results of general population census conducted in Georgia on 17-24 January 2002, the percentage indicators of ethnic minorities living in Georgia significantly decreased. In 1989 ethnic Georgians constituted 70 per cent of the whole population, whereas now this indicator equals to 83.8 per cent. Number of Armenians reduced to 248,929, representing 5.7 per cent of the entire population of Georgia.⁷

Migration processes emerging after the 1990s affected all ethnic groups living in Georgia. In 1990s there were several reasons prompting the Armenian population to emigrate:

After a breakdown of the Soviet Union grave socio-economic conditions were created in the former Soviet Republics. Part of population decided to emigrate from the country in order to improve its socio-economic state. Armenian population headed mainly in labor emigration to Russia.

Parallel to the cessation from the Soviet Union and proclamation of independence, nationalistic slogans also appeared on the country scene, in certain cases entailing the open or latent oppression of ethnic minority representatives. Political rhetoric of then political leaders grew sometimes in nationalism, causing fear among the non-Georgian populations. Due to the mentioned, ethnic minority representatives maybe were not the direct victims of oppression but a vague future and a fear factor prompted them to emigrate. Armenia and the Russian Federation were two main countries of emigration for the Armenian population.

In order to avoid oppression, part of Armenian population changed their Armenian surnames into Georgian ones mainly. Similar cases were common even before the 1990s, but later in the beginning of 1990s it acquired a mass character. Analogous trend was not observed after the repudiation of Zviad Gamsakhurdia.

After the fading of nationalistic sentiments in Georgia, socio-economic factors remained the main reasons for emigration. Yet, nationalistic policy flourished in Gamsakhurdia's period has left a certain hallmark on the Armenian population anyway. Shevardnadze's comeback into the power marked the end of nationalistic policy, but the Armenian population still harbors a fear of revival of trends existing in the country in 1990s.

____________________

1. In Javakheti, where the Armenians constitute vast majority of population, information on the existing problems and ongoing processes often carry an ambiguous character. Based on that it was considered a reasonable step to visit Javakheti. With the purpose of exploring current situation in the Javakheti-based Akhalkalaki and Ninotsminda regions, UNAG staff members met with representatives of governmental agencies, NGOs and local public in Akhalkalaki and Ninotsminda on 10-11 April 2003. Meetings with Armenians living in Tbilisi were held in the capital. In order to create a complete picture, selection of respondents covered a variety of activity spheres to a maximum extent; for example: public service, NGOs, education, mass media, culture, etc.

2. On this issue refer to: Viktor Nozadze, Struggle for Georgia's Revival due to Meskhetia, 9, 1989. Under the 1897 population census, thousands of Armenians living in Tbilisi originate from Yerevan Gubernya and Turkey: Anzor Totadze, “Who and how many there are in the beginning of XXI century Georgia”, Sakartvelos Respublika, 204 (4583), 3 August 2003. It is noteworthy, that the Armenian population of Javakheti believes the historical sources on their settlement in the XIX century are misleading. Local population consider themselves to be the indigenous population of Javakheti. In their opinion, sources on their settlement in XIX century aimed at labeling the Armenians as a non-indigenous population of Javakheti: UNAG staff was told about the latter during the meeting with local public in Akhalkalaki on 10 April 2003.

3. Toma Gugushvili, External Migration-Demographic Problems of Georgia, 141, 1998.

4. Toma Gugushvili, External Migration-Demographic Problems of Georgia, 145, 1998.

5. State Department of Statistics of Georgia, Annual Statistics of Georgia - 2001, 37-38.

6. “Ethnic structure of population of Georgian cities and regions according to the 1979 and 1989 population censuses”, newspaper Eri, 22 (4283), 22 May 1991.

7. Letter of the State Department of Statistics of Georgia, N 14-03/66, 24 June 2003.

Armenian population leaving in Georgia is able to receive general secondary education in its native language. From this point of view, they are not limited or discriminated in any manner whatsoever. Still, in the last decade the number of Armenian schools was reduced, insufficient contingent of pupils in the non-Georgian language schools being a precondition for that. For instance, in 1996 there were 155 Armenian schools and in 2002 there were 154. However, the number of pupils reduced by 4 thousands. From 8 Armenian schools existing in Tbilisi, 3 are purely Armenian, and 5 are mixed.¹ In the mixed schools there are Armenian and, for instance, Russian schools together in the same building that is predefined by the insufficient number of pupils. In purely Armenian schools only Armenian-language schools are located.

Provision of textbooks represents a vulnerable problem for the Armenian schools. Textbooks in Georgia are being sold and pupils of any ethnicity are obliged to purchase them, that already is a heavy burden for the population living in hard socio-economic conditions. Textbooks sent from Armenia represent the only exception for Armenian schools. Upon the request of the Ministry of Education of Georgia, the Ministry of Education of Armenia supplies Armenian schools with the free textbooks in the subjects not being translated into Armenian.

Textbooks supplied from Armenia cover mainly native grammar and literature. Part of the books is translated in Georgia. Pupils in Armenian schools study Georgian geography and history in their native language as well.²

Teaching Georgian language in Armenian schools is the issue of special considerations. There are fewer problems in Tbilisi, but teaching Georgian language in Javakheti faces certain obstacles. Armenian population of Javakheti is dissatisfied with the fact that teachers of Georgian language in most cases are not qualified enough to teach the language professionally.

Poor command of Georgian language among the Armenian population triggers emigration among the youth and those wishing to receive higher education. Those who know only Armenian language are receiving higher education in Armenian higher educational institutions. Those in good command of Russian are able to go to Russia. Preferences are given to the Russian higher educational institutions, since in Russia parallel to the studying process one is able to work and assist families remaining in Georgia.

Armenians wishing to receive higher education in Georgia face problems primarily due to a poor command of state language. There are no Armenian language sectors in Georgian higher education institutions. Armenians knowing Russian enjoy a limited choice of specialties in the Russian sectors functioning at Georgian higher education institutions.

There are alternative education centers in Tbilisi and Rustavi - the Sunday schools. However, the number of such schools and beneficiary population is still insignificant in size. School attendees have a possibility to learn subjects not offered in general public schools. For instance history of Armenia, choreography, psychology, art, etc.

___________________

1. Non-Georgian language schools in Georgia, 2002 findings of the Ministry of Education of Georgia.

2. As to teaching of native history, Armenian population expresses desire to learn the history ofArmenia, but this is very delicate issue since in certain cases Georgian and Armenian sources interpret same facts in a different manner. Often, historians of both nations tend to evaluate the facts too subjectively. Different evaluation of facts sometimes harbors the elements of contradiction.

Poor command of state language is one of the most painful issues for the ethnic groups living in Georgia, creating serious obstacles in the process of civil integration.

During the Soviet Union times, Russian was a basic language of communication among the ethnic groups living in Georgia. Significant part of Armenian population received education in Russian-language schools. In fact, Russian language used to have a state language status and it was far more practical to study it, bearing on the perspectives of continuing higher education and finding a job in the entire USSR area.

After the breakup of the Soviet Union Georgian language became the primary language in the public life of Georgia. That is why its decent command acquired such a big importance for Armenian population in the civil integration process. From this standpoint the situation is different in the capital and regions. Armenians residing in Tbilisi, in contrast to those who live in regions, more or less know the state language, predetermined by everyday contacts with Georgians at professional or other levels.

Currently, Georgian language is taught in Armenian schools and in several years command of state language will be a less acute problem for Armenians living in Tbilisi. Georgian language courses are also available on the bases of non-governmental organizations, where interested persons can learn Georgian. Yet, similar courses, due to their limited resources and absence of state assistance cannot solve the problem of inefficient knowledge of state language in Tbilisi.

Radically different situation from the capital is found in Javakheti, where the Armenians constitute an absolute majority of local population. In fact, Armenians living in Javakheti are not able to speak Georgian. Armenian or Russian are the most widely used languages in the region.

Several factors predetermine the poor command of state language in the region. Based on the fact that the absolute majority of population is represented by Armenians, there is no existing practice of teaching Georgian language. Besides, due to the limited connections between the regional center and other regions of Georgia, knowledge of state language becomes a less important priority. Although, the fact that region's population does not know the state language causes a broader isolation of local population.

It is noteworthy that the state does not draw due attention to the issue. The state has no practical capacity of teaching Georgian to citizens of non-Georgian origin. Level of teaching Georgian in local schools is considerably low. High qualified teachers of Georgian do not have enough stimulus of moving to Javakheti upon the invitation. And besides, practically there are no connections with Georgian population of other regions whatsoever. Russian or Armenian are used for communication with small number of local Georgian population.

Owing to the poor command of state language in the region, proceedings in local self-governance bodies are held in Russian language. Public servants elected from local Armenian population do not speak the state language. This issue attracted attention of international organizations and in cooperation with the Georgian Parliament the implementation of a special project started in Javakheti.

A joint project “Language Courses for Public Servants” is implemented through the cooperation of OSCE High Commissariat for Ethnic Minorities and Georgian Parliamentary Sub-committee on State Language. Within the project frameworks intensive language learning manual was developed, helping public servants to master the state language in a one-year period. In the project designers' opinion, the manual will make the work of public servants more effective and fruitful.

The courses were launched in Akhalkalaki and Ninotsminda on 17 October 2002¹ and the project is implemented in Akhalkalaki, Ninotsminda, Akhaltsikhe, a Local Council of Zaki (Akhalkalaki), and a Local Council of Gorelovka (Ninotsminda).

Deputy local governors, mayors, deputy mayors, school directors, and representatives of taxation and custom services as well as prosecutor's offices and courts represent the target groups of the project. First stage of the project foresees the language-teaching courses for 160 public servants.

Despite project implementation, public servants reveal certain skepticism towards learning the state language. Local public servants attend the courses, but there are serious problems in the learning process. Age is regarded as the chief problem creating obstacles for public servants. In their opinion, learning languages in their age (35 and over) is linked with several objective difficulties.

Armenian population expresses serious complaints in regard to the draft Law on the State Language. Debates are mostly provoked by the article prescribing obligatory knowledge of the state language. Adoption of this article is apprehended by the Armenian population as a step directed against them and fostering their assimilation. Such attitude gains particular support in the regions compactly settled with the Armenians.

Opponents of the article mentioned believe the knowledge of a state language should be obligatory only for the public servants. Such a formulation is acceptable to the Armenian population; however, certain time-frame is required for the public servants with regard to actually learning the language. Currently Georgian MPs of Armenian origin are not able to speak Georgian or experience difficulties when doing so that on its part prevents them from carrying out consummate legislative work. Finally, poor command of state language by the public servants in Javakheti builds up additional hindrances with respect to career advancements within the central authorities.

__________________

1. “Georgian language learning courses in Samtskhe-Javakheti”, newspaper ogonatsionalnaya Gruzia, 6 (22), November 2002.

After the gain of independence by Georgia, ethnic minorities living in Georgia started uniting into different organizational groups trying to maintain their cultural identity. From this point of view, only seriously hindering factor is lack of financial support, which government cannot provide any more.

Today, governmental policy supports the cultural life of ethnic groups at the declaratory level, without providing any practical assistance. Governmental agencies are unable to assist cultural groups financially due to the limited financial resources they have. Currently considerable slice of financial assistance is received from international organizations and historic homelands.

Support of the Ministry of Culture of Georgia is expressed in the management of technical issues, for example assistance in leasing buildings and providing benefits in other technical fields.

Petros Adamiani Armenian Drama Theatre, established in 1858, represents Armenian cultural hearth in Tbilisi for more than a century. The theatre represents one of the most significant cultural centers for the Armenians living in Georgia. Repertoire of the theatre is diversified and consists of plays of Armenian, Georgian, Russian and European playwrights as well. Every year, 4-5 premiers are staged in the theatre. During performances, the audience is provided with simultaneous translation into Russian.

Problems of Armenian theatre are similar to those that other Tbilisi-based theatres experience. Before the breakup of the Soviet Union theatre in fact did not have any logistical problems. There were opportunities to invite directors Country of Origin Information Reports 13 and actors. Armenian theatre receives funding from Tbilisi's budget and the Armenian Diasporas.

In the early 1990s, during the period of blossoming nationalism, the theatre was not oppressed in any manner.¹ At that time several actors, due to the socio-economic reasons or fear of nationalistic policy pursued by the authorities, left the theatre company.

Armenian theatre represented a cultural center for not only Tbilisi-based Armenian population but also for Armenians living in the regions of Georgia. In the Soviet times cultural groups from Javakheti were visiting the theatre on yearly basis. For now, due to the lack of funding, arrangement of similar tours is not possible. During the Soviet times Armenian theatre arranged its own tours to different regions of Georgia settled with Armenian population. Touring today takes place only in Armenia and is supported by the Armenian side.

The pantheon of Armenian writers and public figures exists in Tbilisi, where prominent Armenian public figures are buried. In the beginning of 1990s, pantheon became a target of several vandal attacks, but these facts were assessed as crimes, not inciting any tensions on ethnic grounds. After the joint reconstruction efforts of Tbilisi and Yerevan Mayor's offices, the pantheon was officially opened on 9 November 2002.²

Folk ensembles and theatrical circles are also operating in Tbilisi. Financial support that government cannot provide anymore represents the most acute problem for such groups, which seek the way out among different nongovernmental sources.

Protection of Armenian cultural monuments represents another concern of Armenian population. From this perspective, the issues of restitution of monuments deprived in the Communist times and reconstruction of ruined ones are raised. In certain cases former cultural buildings are now the host to organizations with absolutely different profile. Restitution-related problems are hard to resolve due to non-clarified legal side of the issue.

Reconstruction of ruined monuments is linked with financial aspects. From this standpoint, cultural monuments of all ethnic groups are in equal treatment conditions, including Georgian counterparts.

_____________________

1. Despite the fact that there were no oppressions against the theatre whatsoever, single act of terrorism was carried out in the theatre building, causing the death of one person. Investigation that is still in progress did not bring any results. This act of terrorism was assessed as attempt of provocation and did not entail any tensions on ethnic grounds.

2. Press-Service of President of Georgia - Sakinformi, “Tbilisi was the source of their inspiration”, Mnogonatsionalnaya Gruzia, 6 (22), November 2002.

Receiving information in native language is one of the biggest concerns of Armenian population living in Georgia. The state is unable to provide Armenian population with information in their mother tongue, whereas the Armenian population living in Georgia and especially in regions is not practically in command of a state language.

Radio programs in Armenian language are broadcast on the State Channel since 1956, aimed at providing Armenians living in Georgia with information in their native language. Armenian population of Samtskhe-Javakheti was targeted as the main audience of radio programs.

Problem of broadcasting radio programs in Armenian emerged in 1997. Beginning from 3 February 1997, the program was broadcast on a different frequency, thus reaching the Tbilisi audience only. As to the Armenian population of Samtskhe-Javakheti, they were deprived of the opportunity to receive information in native language through the State Channel.

Starting from 20 December 1999 broadcasting in Tbilisi did not take place as well, debt of State Radio Committee (the entire Committee itself and not the Armenian Language Unit only) to the Ministry of Communication of Georgia being a reason for that. However, despite the existing debt, broadcasting of Georgian programs still continued.

The Armenian-language Unit was established within the Department of Foreign Broadcasting of State Radio on ¹ March 2000. Currently, the program of Armenian Unit is broadcasted daily. Program duration is 30 minutes, from where quarter of an hour is dedicated to the information provision. According to days the programs are devoted to diverse topics, such as Georgian art, review of president's briefing, Armenian population living in Georgia, literature Country of Origin Information Reports 15 program (covering Armenian and Georgian literature), entertaining program, as well as other actual topics being of concern to Georgian population.

Yet, Armenian population of Georgia is unable to listen to these programs because it is impossible to find the frequency on which broadcasting occurs on the territory of Georgia.

In spite of several petitions to high state officials, the problem remained unresolved. Lack of finances was once again pointed at as the root cause. Armenian side was willing to pay the debt of Armenian Unit, but was refused due to political motives. The argumentation based on the fact that State Radio could not receive assistance from foreign states in order to avoid the perseverance of foreign interests in the country.

A weekly Armenian-language newspaper “Vrastan” is published under a state funding. However, due to a limited circulation the newspaper does not cover the whole target group. Besides, a newspaper reflects only the official point of view.

From the informational standpoint, situation is harsher in the regions, including Javakheti. For years TV and Radio were the only significant sources of information provision. In Javakheti, it is impossible to listen to Armenian programs on State Radio Channel since 1997.

For years, programs of 1st State TV Channel were not broadcast in Javakheti. This problem was resolved only in the second half of 2002. Still, this did not deal to the end with the problem of information provision, since the vast majority of Javakheti population does not speak Georgian, language, in which the most of programs are broadcast. Russian-language information program “Vestnik” represents the only exception. But besides providing extremely limited scope of information, the program elaborates only on the official positions of the state.

In fact, Javakheti is torn from Georgian informational space and a population of the region remains in the total information vacuum. Javakheti population is far better informed about ongoing events in Armenia and the rest world, than about developing processes in Georgia and socio-economic conditions existing in regions of Georgia.

Russian and Armenian radio or TV programs represent chief information sources for the population of Javakheti. Local independent televisions are also 16 Country of Origin Information Reports operating in the region, engaged mainly in broadcast of Russian or Armenian channels.1

Javakheti region is mainly dependant on the information provided by the mass media means of neighboring states. This contributes to the information isolation of this region, in fact turning it into the part of informational space of neighboring states.

Information about Armenians disseminated through Georgian mass media means is of special concern to the Armenian population since sometimes it bears an offensive character.² Armenian population of Javakheti is dissatisfied also with the information on Javakheti Armenians and ongoing processes in the region, disseminated by state and independent information means.³ In their opinion, Georgian mass media exaggerates the processes occurring in the region and throws light on them in a negative context. Such a “concern” for Javakheti on mass media's behalf contributes to the increased distrust of the central government and Georgian society and irritation among the local population, pushing in its turn the Armenian population of Javakheti to selfisolation.

____________________

1 Information provided by local televisions contains basically the announcements on weddings and funerals.

2. In recent period political opponents frequently referred to “accusations” against political party leaders Mikheil Saakashvili and Zurab Zhvaniain for having Armenian origins and use of their alleged Armenian origin in a negative context. Similar statements are apprehended as insult as among the Armenian population of Georgia, as well as in Armenia. (See: “Armenian Officials Warns Georgian Colleagues on Insulting Statements”, Prime News, 14 May 2003).

3. For instance, the article written by Mikheil Kvlividze, published on 19-20-21 March 2003 in “Svobodnaya Gruzia”, caused serious dissatisfaction among the Armenian population of Javakheti. The article represented an answer to the article of Alexander Kananian - researchofficer of the Historical Institute of Armenian Academy of Sciences. In 2002 (September and November editions) Mr. Kananian published an article about Javakheti in Russian-language newspaper “Novoye Vremia”, discussing the history of Javakheti's Armenian population. Kvlividze's article dwelt on the counter-arguments with respect to Kananian's opinions.

Gain of independence and subsequent halt of decades-long economic ties of Soviet Union contributed to the formation of grave socio-economic state in the country. In 1990s socio-economic reasons triggered the emigration process of the population, including ethnic minority groups. Such a tendency is still in a developing phase.

Socio-economic state of Armenians living in Tbilisi does not differ from general socio-economic conditions of the rest population living in the capital. However, situation in Javakheti is radically different. Existing grave socioeconomic conditions and a passive role of government in finding solutions result in an increasing discontent with regard to the center.

Javakheti is located in high-mountainous zone and characterized with hard climate conditions, which limit the population in producing agricultural goods except the potatoes that are found to be of best quality in Georgia. Local population also pursues cattle breeding and apiculture.

Majority of agricultural products is purchased or swapped by the Javakheti population. Under such circumstances produce of own agricultural products is acquiring big significance. However, realization of agricultural goods on the country's territory is associated with serious obstacles.

Local population comes across problems when trying to sell goods in capitalbased or regional markets. Any vehicles moving from Javakheti to Tbilisi loaded with agricultural products become the victims of blossoming corruption on the roads of Georgia.¹ The traffic police in control of Javakheti-Tbilisi road pay exceptional “attention” to the vehicles with Akhalkalaki and Ninotsminda regional plates. Any of such vehicles is “obliged” to give a bribe to the road inspectors on every check-post located on central or regional roads. Owing to the mentioned and based purely on economic reasons the Javakheti population prefers swapping or selling goods in the local markets, thus losing slightly higher income when deprived of chance to trade in the capital. Ruling corruption on the roads of Georgia prevents Armenian population of Javakheti from realization of their own products and lends a hand to economic isolation of the region.

Besides corruption, development of economic relation between the center and region is undermined by poor conditions of communication means between the two. Almost nothing changed after the roads were repaired last during the Soviet times. In its turn, damaged roads only enhance geographic isolation of Javakheti from other regions of Georgia. The road linking Akhaltsikhe (Samtskhe-Javakheti administrative center) with Akhalkalaki is out of order. One can reach Ninotsminda only via Akhalkalaki. There is a shorter route between Tbilisi and Ninotsminda, but practically it is useless for transportation.

Under the Georgian standards, the road between Akhalkalaki and Ninotsminda could be considered as more or less satisfactory. However, it should be mentioned here that the road was repaired during the presidential election campaign of President Shevardnadze in 1999. This is a noteworthy fact because activation of government and increased care of Javakheti population is associated mainly with pre-election period.

In contrast to the road between Akhalkalaki and Ninotsminda the communication roads in the regional centers of Akhalkalaki and Ninotsminda are out of order. Similar situation is found in the whole region, although from this perspective Javakheti does not differ from other regions of Georgia.

Manufactures practically do not operate in Javakheti, being a reason of high unemployment. Due to unavailable working places population massively resort to labor emigration and leave primarily for Russia.² Money remittances of labor emigrants are one of the chief sources of income for the Javakheti population. It should be noted, that money remittances are the significant source of income for the population of Georgia in general.³

Established visa regime between Russia and Georgia became a preventing factor for labor emigration, but without having any effects on the migration processes in general. Both legal and illegal firms are functioning in Javakheti offering their assistance in receiving necessary travel documents.

Russian military base located in Akhalkalaki represents an important income source for the population living in Javakheti and especially Akhalkalaki region. Mainly Akhalkalaki population is engaged in the work at the military base. Local population forms a big portion of base staff, receiving salaries higher than the average rate existing in Georgia. Besides, selling agricultural products on the military base territory represents a vital income source for Javakheti population.

Part of population is engaged in petty-trading in Armenia and Turkey. The only customs check-point linking Samtskhe-Javakheti with Turkey and creating opportunities for petty-trade is located in Vale. There is also a Kartsakhi customhouse ready to open on the Turkish side, but blocked by Georgia. According to the prevalent opinion, radical anti-Turkish organizations and different clan groups⁴ impede the launch of custom point at Kartsakhi, as a location potentially damaging their legal or illegal business interests.

Despite prohibited use of foreign currencies under Georgian legislation, currencies of several countries are circulated in Javakheti, those being mainly Georgian Laris (GEL), Russian Rubles, Armenian Drams and US Dollars. On 6 July 1997 the President of Georgia issued a special Decree (N348) on “Circulation of National Currency - Lari on the Territory of Georgia and Urgent Measures for Designating it as the Only Legal Tender.” Besides, the agreement was reached with the Russian side on issuing of salaries on the military base in Georgian Laris. Such a decision should uphold the positions of Georgian Lari in the region, which were too weak until recently. Based on the fact that Javakheti population in comparison with other regions of Georgia established more intense links with Russia and Armenia, advantage was given to Russian Rubles and Armenian Dramas.

No concrete measures aimed at improving hard conditions in Javakheti were undertaken yet. However, in this respect one can notice the increased role of international organizations planning the implementation of social programs dealing with existing problems in the region.⁵ Besides, on 9 October 2002 the President issued a Decree (N1281) on the approval of 2002-2005 plans about “Measures Upholding Socio-Economic Development of Javakheti.” Local Armenian population casts certain doubts on the government's promises. Any of government's increased activities are directly linked with the election campaigns. There is an opinion among Javakheti Armenian population that the government purposely pursues their economic discrimination, thus stimulating them to emigrate.

_________________

1 Reigning corruption on Georgian roads is a problem of statehood importance, bothering entire population of Georgia regardless ethnic belonging. Yet, in the eyes of ethnic minority representatives, similar violations tend to amount to ethnic discrimination against them.

2. According to one of the data, more than 163,000 citizens of Armenian origin left Georgia for foreign countries. Anzor Totadze, “Who and how many there are in the beginning of XXI century Georgia”, newspaper Sakartvelos Respublika, 206 (4585), 5 August 2003.

3. See: Toma Gugushvili, External Migration-Demographic Problems of Georgia, 120-130, 1998.

4. About clans operating in Javakheti see: Rusiko Mumladze, “Clan-based rule in Samtskhe-Javakheti”, newspaper Resonansi, 82 (2465), 27 March 2002.

5. See: Natia Natsvlishvili, “Samtskhe-Javakheti - the subject of joint concern of government and international organizations”, newspaper Dilis Gazeti, 217 (1984), 20 November 2002.

Reverence of mass murder of Armenians in Ottoman Empire in 1915 acquired special significance for Armenian population and intelligentsia in recent years. This issue became particularly acute for Georgia in 2002, when ethnically Armenian MP requested a minute of silence in the Georgian Parliament in respect of victims of Armenian genocide. This caused the irritation of ethnically Azerbaijani MP, followed by high-tense word dispute between ethnically Armenian and Azerbaijani MPs.¹

Genocide issue acquired the most acute character in 2003. On 24 April Armenian population conducted organized activities dedicated to the Armenian Genocide. Marching took place near the Armenian Church in Tbilisi and Armenian Pantheon, where the Georgian Parliament was requested to recognize the fact of Genocide.

Besides, ethnically Armenian MP requested a minute of silence to commemorate the victims of Genocide and likely to the events of 2002, was followed by the irritation of ethnically Azerbaijani MPs. The Speaker of the Parliament tried to soothe tensions and requested to respect all victims of conflicts occurred in the Caucasus. This fact was echoed both in Armenia and Azerbaijan. Ethnically Azerbaijani MPs of Georgian Parliament accused the Speaker of the Parliament of inciting the conflict on ethnic grounds and, creating problems in relations with Turkey and Azerbaijan and even ignoring Baku by not visiting it officially similar to the Armenian case.²

This incident was quieted down, but it seems the demand to recognize the Genocide of Armenians will acquire sharper forms in the future. This demand of Armenians living in Georgia would bring Georgian government before the dilemma if bearing in mind country's close relations with Turkey and Azerbaijan. Official Tbilisi will have to maintain balance between the demands of its own Armenian population and interests of Turkey and Azerbaijan, Georgia's strategic partners.

It should be mentioned here as well that such a demand could provoke serious tensions between Armenian and Azerbaijani populations of Georgia, especially when having in mind the current affiliation of Armenian part of MPs supporting recognition of genocide in the opposition parties. On the other hand, Azerbaijani MPs support the Governor of Kvemo Kartli, government team member. Members of Parliament and confronting parties accuse each other of manipulation with the genocide issue. Such short-term, party interestdriven policy could become the factor provoking tensions between ethnic groups living in Georgia.

__________________

1. “Armenian-Azerbaijani “War” in Georgian Parliament”, newspaper Alia, 49 (1259), 25-26 April 2002.

2. See: “Georgian Parliament Speaker's Activities Damage Relationships between Georgia, Turkey and Azerbaijan”, Baku Today, 26 April 2003; “Unprecedented Activation of thnically Azerbaijani Deputies”, newspaper 24 Hours, 25 April 2003; Zviad Kechakmadze, “Levan Mamaladze - Burjanadze was Misled”; Sopo Kvlividze, “Democrats Accusing Mamaladze's Group of Speaker's Discreditation”; Sopo Kvlividze, “Nino Burjanadze Accused of Provoking the Ethnic Conflict”, Rezonansi, 111 (2952), 25 April 2003.

62^nd Russian military base located in Akhalkalaki represents a main employment source for Javakheti population. In the conditions of lacking attention from the central government to the region, existence of military base gains economic dimensions. However, importance of military base is not limited to economic purposes only but in the opinion of local population, it also ensures their security.

Despite the agreement of Istanbul OSCE Summit of 1999 on the final withdrawal of base by 2001, the issue still remains unresolved. Besides artificial protraction of the base withdrawal by Russia, disposition of local population is a major determinant factor with respect to the future functioning of the base.

There are two principal factors why the local population is opposed to the base withdrawal. In their opinion, local economy would suffer significantly and population would be deprived of main source of income. According to different data, 2,000 inhabitants of Akhalkalaki (15% of local population) are occupied at the base.¹

Besides, local population considers a military base as their warrant for security. Security problem is linked with the historical memories of Armenian population of Javakheti.

First of all, existing tense relations between the Turks and Armenians should be mentioned, severing after the mass murder of Armenians in Ottoman Empire in 1915. This fact provoked lack of trust between the Armenians and Turks. Besides everything, Javakheti region is bordering Turkey, thus growing the fears of Armenian population. Solutions to base-related economic problems could be found in a shorter period of time by undertaking specific actions towards this direction. It is far more difficult to make the population change their opinion and convince them of Georgian soldiers' equal abilities of defending the border with neighboring Turkey.²

Armenian population of Javakheti believe they could become unprotected before Turkey in case the base is closed down.^? Active military cooperation between Georgia and Turkey grew their grounds of fear. One could often here lately in Georgian mass media and central government the opinion on future deployment of NATO army in Georgia, comprehended by local Armenian population as a threat source. Dwelling on the fact that Turkey is a NATO member country, there are fears in Javakheti that Turkish soldiers could also enter Georgia under the aegis of NATO army forces.^? Notably, deployment of NATO army forces in Georgia is not foreseen in the nearest future, but frequent statements of Georgian central government on aspired integration in NATO arouses serious doubts amongst Armenian population.

Armenians living in Georgia and especially in Javakheti are oriented on Russia, with their economic welfare and security linked with the northern neighbor. This issue acquires particular acuteness against the background of existing tense relations between Georgia and Russia.

Any steps taken into Turkish and Western direction at the expense of worsening relations with Russia sets Armenian population against the government. Russian mass media, being a primary information source for Armenian population of Javakheti, also plays the role in the latter.

Remarkably, Georgian military forces also arouse distrust in Javakheti. Armenian population fears the revival of nationalism reigning in 1990s. Clear example of mentioned distrust occurred in August of 1998, when local Armenians prevented Georgian army subdivisions from entering the region for planned military trainings.⁵ Georgian Minister of Defense was forced to withdraw Georgian military divisions to avoid a clash with local Armenian population.

Dissenting views of central government and Javakheti Armenians on the future use of a military base represents one of the most serious reasons for tensioning relations between the two sides. Armenian population believe the base withdrawal will entail increased level of their discrimination, exposed vulnerability to internal (central authorities) and external (Turkey) aggression, resulting finally in the emigration of Armenian population from Javakheti.

__________________

1. “Special Attention to the Armenian population of Samtskhe-Javakheti”, nogonatsionalnaya Gruzia, 2 (18), May 2002.

2. Ilona Kazarian, “Samtskhe-Javakheti Region for Interregional Communications, Interethnic Understanding and Tolerance in Georgia”, Mnogonatsionalnaya Gruzia, 2 (18), May 2002.

3. Mark Grigorian, “Hiding History”, IWPR's Caucasus Service, 99, 25 September 2001.

4. See: Zaza Tsuladze, “Javakheti Armenians Identify NATO with Turkish Threat”, 24 Hours, 25 November 2002.

5. Anatol Lieven, “Imperial Outpost and Social Provider: The Russians and Akhalkalaki”,

Eurasia Insight, 5 March 2002.

Ethnic minorities are scarcely represented in the Georgian central government and other governance bodies, poor command of state language being a reason for that.¹ Yet, besides knowledge of state language, hidden artificial barriers for national minorities also exist, built up on the way to central authorities by their ethnic belonging.²

During the Soviet rule Armenian population enjoyed quotas for certain positions in the government. This mainly concerned compactly settled regions and districts in Tbilisi. However, Armenians living in the capital no more enjoy similar quotas.

Similar to other regions of Georgia, the right to elect own representatives is limited in Javakheti as well. Non-democratic method of appointing regions' administrations is still applied in Georgia. The President himself appoints the heads of regional administration and local administrations as well, bearing serious concerns among the local population. Despite his or her ethnic background, official appointed by the center serves for the most part its interests. Due to the lack of democratic nexus between the officials appointed by the center and local population, authorities lose the trust of the latter.

Local self-governance organs elected in Akhalkalaki and Ninotsminda enjoy limited powers. Although this problem is affecting entire Georgia, similar conditions in the region compactly settled with ethnic minorities is aimed at restricting self-governing powers of certain ethnic groups.³

______________________

1. When passing the exams in state language, judges of Armenian origin faced certain problems in Ninotsminda and Akhalkalaki due to poor command of Georgian. See: Tatul Hakobyan, “Ethnic Armenian Judges May Lose Jobs in Dispute over Language”, Brosse Street Journal, 20 July 2003. Several judges passed the exam, but one of the pretenders was denied of a position of judge due to lack of required knowledge of state language.

2. One can often hear during the meetings with ethnic minority representatives that discrimination is not apparent when applying for public position, but it exists and is hidden to certain extents.

3. In general, government acknowledges the rights of ethnic minorities, but at the same time supports the limited self-governance in regions with compact settlements. Same is mentioned in the US State Department Report on Human Rights Practices, Georgia, 2002.

Georgian mass media means spread varying information on organizations operating in Javakheti. From this perspective special interest of the public is drawn to local organizations “Javakhk” and “Virk”. The first is a public-based organization. Members of “Virk” treat their party as a political unit, though legally it is not registered in the Ministry of Justice of Georgia. In fact, Georgian and especially Tbilisi-based media associate Javakheti with these two organizations. Their activities are assessed in a negative context and apprehended by mass media and the government as upholders of separatism.

Currently the most active is “Virk”, which was established before the 1999 parliamentary elections. “Virk” leaders cherished hopes about the victory in the elections and subsequent grant of autonomy to Javakheti within the territory of Georgia. However, the Ministry of Justice of Georgia refused to register “Virk”. The statute of organization violated the organic Law of Georgia on Citizens' Political Associations, which bans the registration of parties established under regional and territorial principles.¹

According to “Virk's” leaders, Ministry of Justice purposefully objects to their registration. The reason for this is the doubt existing in the central government toward some parts of “Virk” program, and especially one of the paragraphs about granting the autonomy status to Javakheti.²

Issues related to these organizations and granting of autonomy to Javakheti became of concern in 1990s, when against the background of flaring ethnic conflicts in the South Caucasus organizations established on ethnic grounds gained popularity. Nationalism existing in the country in 1990s contributed to the establishment of similar organizations. “Javakhk” movement demanded the protection of Armenian cultural heritage and teaching the history of Armenia and other subjects in Javakheti-based schools. During post-Gamsakhurdia period the movement gained more organized character, aiming at the protection of rights of Armenians living in Javakheti.

These organizations and population of Javakheti were especially dissatisfied with the Presidential Decree of 1994 that provided for the transformation of Samtskhe-Javakheti into one administrative unit³ and appointment of Representative by the President. According to the statements of local Armenians, government tried to break the demographic balance existing in the region. If Armenians represent absolute majority in Javakheti, situation in Samtskhe is different. Under this unification, Armenians no more formed the majority in the newly established administrative unit with a center in Akhaltsikhe. If taking Javakheti and Meskheti together, Armenians there form 40% of local population.⁴ This step taken by the government still represents the subject for tensions between the center and region.

As a result of new administrative arrangements, population of Javakheti is forced to go to administrative center of Samtskhe-Javakheti - Akhaltsikhe - for the solution of any problems. This represents a serious reason for their irritation, since it requires more time and additional expenses.

While Armenians constitute approximately half of population in Samtskhe-Javakheti, almost every high official appointed by the center and working in the administrative center is ethnically Georgian.

Today, a demand for the autonomy within Georgia can be heard periodically in Javakheti. Such demands are identified with separatism by the central government and Georgian public, thus strengthening anti-Armenian attitude. Following the conflicts on the territory of two autonomous republics in 1990s aroused some doubts around the autonomy issue in the eye of the public. Intermittent intensification of autonomy issue is linked with external factors as well, namely countries interested in building tensions around the topic in Georgia.

However, following the independence of Georgia, situation in the region did not change for the better. Other regions of Georgia are also struck by hard socio-economic conditions, but regions compactly settled with ethnic minorities acquire a slight hue of ethnic discrimination. Region and population are in geographic, economic and informational isolation. The government did not take any effective measures aimed at the improvement of the situation for years. The increasing dissatisfaction of local population against this background transforms into finding solutions through autonomy. Unhealthy environment created around this issue becomes the reason of tense relations between Armenian population and the center.

______________________

1. Article 6 of the organic Law of Georgia on Political Association of Citizens prohibits the establishment of parties under regional or territorial principles, 31 October 1997.

2. See: Nana Nikoladze's article based on the materials of “Газета.СНГ.RU”: “Armenian Intrigues in Georgia”; Tamar Beradze, “Why Armenian Political Party Was Not Registered? Dilis Gazeti, 169 (1882), 24 July 2002.

3. Javakheti together with Samtskhe form one administrative unit. The acreage of Samtskhe-Javakheti is 6412.9 sq. km. (9.3% of Georgia's territory). Samtskhe-Javakheti consists of 6 regions: Akhalkalaki, Aspindza, Akhaltsikhe, Adigeni, Borjomi, and Ninotsminda. There are ? towns, 7 urban-type communities, 66 local councils, and 250 villages. www.parliament.ge/GENERAL/stat/gmain.htm) Population: 234,900, administrative center: Akhaltsikhe. The distance from administrative center to Tbilisi: 207km. (www.parliament.ge/TERRITORY/samcke).. www.parliament.ge/GENERAL/stat/emain.htm

From this perspective the government should be oriented on organization of state language learning courses in the regions compactly settled with ethnic minorities, using the capacity of NGO sector and international organizations. Organization of language courses for public officials only in Javakheti could be a partial solution to the problem, but the local population and especially the youth require immediate support in the learning process.?

Preparation of local Armenian cadres would be preferable for improvement of quality of state language taught in Javakheti. Support of ethnically Armenian youth in receiving higher education in Georgian institutions would remove the problem of communication between teachers and pupils and in a long-term perspective would grow Armenian population's knowledge of state language and promote their civil integration.

Launching the locally-based manufacturing potential would also enliven region's economic life and assist with the unemployment problem. Any steps taken for the benefit of population and improvement of socio-economic state would rebuild the trust of the authorities among the Javakheti population.

Currently the Russian side protracts the withdrawal of the based artificially based on its political interests, whereas the attitude of local population to the future destination of the base is a determinant point for its function. Dissenting views of the government and local population on the future use of the military base are the cause of permanent tensions between the center and region, stimulated by external factors as well.?

This problem could be solved only through a long-term planning policy. At the first stage, it is absolutely necessary to create the alternative to the base as a main source of economic income of the population. In this respect the state could cooperate with international organizations, which are ready to fund specific socio-economic projects. Launch of manufactures, promotion of small business and implementation of socio-economic projects would generate sources of income for the population and decrease the economic importance of the base.?

It will be far more difficult to convince the Javakheti population that the Russian militaries will not be replaced by the NATO troops including Turkish soldiers. Distrust of Turkish and Georgian armies has a deep historical root-cause and the settlement of this problem requires a straightforward policy pursued by the government. The government has to persuade local population of being sure with their safety guarantees and realization of interests after the base is withdrawn.

საქართველოს მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ სახელმწიფო მრავალი პრობლემის წინაშე აღმოჩნდა. მათ შორის სიმწვავით გამოირჩევა საქართველოში მცხოვრები ეროვნული უმცირესობების სამოქალაქო ინტეგრაციის საკითხი. საქართველო მრავალეთნიკური ქვეყანაა, ამიტომაც, ეროვნული უმცირესობების სამოქალაქო ინტეგრაციას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება.

ქვემოთ საუბარი იქნება იმ პრობლემებზე, რომელიც საქართველოს სომხური მოსახლეობის წინაშე არსებობს და მათი სამოქალაქო ინტეგრაციისათვის მთავარი ხელისშემშლელი ფაქტორია.

საქართველოს მოსახლეობის 1989 წლის აღწერის მიხედვით, სომხები საქართველოში ყველაზე მრავალრიცხოვანი ეროვნული უმცირესობა იყო. ამის შემდეგ, საბჭოთა პერიოდთან შედარებით, საქართველოში სომხური მოსახლეობის რაოდენობა შემცირდა, რაც 90-იან წლებში განვითარებული მიგრაციული პროცესების შედეგია. 90-იანი წლების დასაწყისში ემიგრაციის ძირითადი მიზეზი საქართველოში გამეფებული ნაციონალიზმი და მძიმე სოციალურ-ეკონომიკური პირობები იყო.

ემიგრაციის გამომწვევ მიზეზებს შორის ასევე მნიშვნელოვანია უმაღლესი განათლების მიღების მიზნით სომეხი ახალგაზრდობის ძირითადად რუსეთსა და სომხეთში ემიგრაცია, რაც ნაწილობრივ განპირობებულია სახელმწიფო ენის არცოდნით.

სახელმწიფო ენის არცოდნა ეროვნული უმცირესობების სამოქალაქო ინტეგრაციისათვის ერთ-ერთი ყველაზე სერიოზული ხელისშემშლელი ფაქტორია. ეს საკითხი განსაკუთრებით მწვავეა სომხებით კომპაქტურად დასახლებულ რაიონებში. სახელმწიფო ენის არცდონა თავის მხრივ წარმოშობს საინფორმაციო ვაკუუმს, რაც სომხებით კომპაქტურად დასახლებული ჯავახეთის რეგიონის საინფორმაციო იზოლაციას იწვევს.

ჯავახეთის სომხური მოსახლეობის პრობლემებიდან სოციალურ-ეკონომიკურს განსაკუთრებული ადგილი უკავია. რეგიონის დამაკავშირებული საკომუნიკაციო საშუალებები უმძიმეს მდგომარეობაშია, რაც კიდევ უფრო აღრმავებს რეგიონის გეოგრაფიულ იზოლაციას. შემოსავლის ძირითადი წყარო უცხოეთში სამუშაოდ წასული შრომითი მიგრანტების ფულადი გზავნილები, წვრილი ვაჭრობა და სოფლის მეურნეობის პროდუქტების რეალიზაციისაგან მიღებული შემოსავალია. ამ მხრივ საქართველოს მაგისტრალებზე არსებული კორუფცია პროდუქციის რეგიონის გარეთ რეალიზაციას სერიოზულად აფერხებს.

ჯავახეთის სომხური მოსახლეობის უმწვავეს პრობლემებს შორის გამოირჩევა ახალქალაქის რუსული სამხედრო ბაზის საკითხი. ბაზას მოსახლეობისათვის ორმაგი დატვირთვა აქვს, როგორც ეკონომიკური, ისე უსაფრთხოების კუთხით. ბაზის გაყვანასთან დაკავშირებული საკითხები კი, ცენტრსა და რეგიონს შორის ურთიერთობაში სერიოზული პრობლემების გამომწვევი მიზეზია.

სომხები საქართველოს თითქმის ყველა რეგიონში არიან განსახლებულნი. ისინი ცხოვრობენ, როგორც დისპერსულად, ისე კომპაქტურად. სომხების კომპაქტური დასახლებები ძირითადად სამხრეთ საქართველოს რაიონებშია. ამ მხრივ გამოირჩევა სამხრეთ საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული პროვინცია ჯავახეთი.¹

ქართული ისტორიული წყაროების მიხედვით, ჯავახეთში სომხების კომპაქტური დასახლება XIX-ე საუკუნეში წარმოიშვა. რუსეთისა და ოსმალეთის იმპერიებს შორის მიმდინარე ომების შედეგად რუსეთის იმპერიამ სამხრეთ-დასავლეთ კავკასიიდან ოსმალები განდევნა, რასაც მუსლიმი მოსახლეობის ეთნიკური წმენდის პოლიტიკა მოჰყვა. მუსლიმებისაგან დაცარიელებული რეგიონი ოსმალეთის იმპერიიდან წამოსულმა სომხებმა დაიკავეს. ნებაყოფლობითი და იძულებითი მიგრაციის შედეგად XIX-ე საუკუნეში საფუძველი ჩაეყარა სამცხეჯავახეთის სომხურ მოსახლეობას. იმპერიული პოლიტიკის მიზანი, ოსმალეთის იმპერიის საზღვარზე ქრისტიანი სომხების დასახლება იყო, რომლებსაც რუსეთის იმპერია მუსლიმი მოსახლეობისგან განსხვავებით, სანდო მოკავშირედ მიიჩნევდა.²

1944 წელს საბჭოთა ხელისუფლების მიერ სამხრეთ საქართველოდან მუსლიმი მოსახლეობის დეპორტაციამ სამხრეთ საქართველოს ცალკეულ რაიონებში ხელი შეუწყო რეგიონის მოსახლეობის საერთო რაოდენობაში სომხების პროცენტული მაჩვენებელის გაზრდას. მაგალითად, თუ ახალციხის რაიონში 1926 წელს სომხები მოსახლეობის 30.5%-ს შეადგენდნენ, 1959 წელს ეს მაჩვენებელი 51.1%-მდე გაიზარდა.³ 1926 წელს მთლიანად სამცხე-ჯავახეთში სომხები მოსახლეობის 41.8%-ს შეადგენდნენ, 1956 წელს ეს მაჩვენებელი 64.5% იყო: მათ შორის სამცხეში 1926 წელს - 15.1%, 1959 წელს კი - 36.2%, ჯავახეთში კი იგივე წლებში ეს მაჩვენებელი 79.7%-დან 88.7%-მდე გაიზარდა.⁴ თუმცა, ამის შემდეგ, საბჭოთა მმართველობისას სომხების პროცენტული მაჩვენებელი საქართველოში თანდათან კლებულობს.

1959 წელს საქართველოში 442.9 სომეხი ცხოვრობდა, რაც მთელი მოსახლეობის 11.0%-ს შეადგენდა. 1979 წელს 448.0 (9.0%), 1989 წელს კი 437.2 (8.1%).⁵ 1989 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, სომხები უმრავლესობას შეადგენდნენ აფხაზეთის ტერიტორიაზე მდებარე ქ. გაგრაში და ჯავახეთში: ახალქალაქისა და ნინოწმინდას რაიონებში. გაგრაში სომხური მოსახლეობა მთელი მოსახლეობის 29.6%-ს შეადგენდა. ახალქალაქისა და ნინოწმინდას რაიონებში კი ისინი მოსახლეობის აბსოლუტურ უმრავლესობას წარმოადგენდნენ: ახალქალაქის რაიონში მთლიანი მოსახლეობის 91.3%, ნინოწმინდას რაიონში კი - 89.6%.

1989 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, სომხები სიდიდით მეორე ეთნიკური ჯგუფი იყო შემდეგ რაიონებში: ახალციხის (42.8%), სოხუმის (29.4%), წალკის (28.5%), გულრიფშის (25.3%), ასპინძას (19.1%), გუდაუთის (15.4%), მარნეულის (10.4%), ბორჯომის (9.9%), ადიგენის (5.8%).

1989 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, სომხები სიდიდით მესამე ეთნიკური ჯგუფი იყო შემდეგ ქალაქებსა და რაიონებში: თეთრიწყაროს (12.4%), ქ. ბათუმი (9.8%), ოჩამჩირეს (8.3%), ბოლნისის (6.8%), დედოფლისწყაროს (5.9%), ოზურგეთის (3.6%), ხაშურის (2.4%), სიღნაღის (1.5%), სამტრედიის (1.5%), ახალგორის (1.3%), გორის (0.8%), ლანჩხუთის (0.5%), ქ. ჭიათურა (0.4%), ჩოხატაურის (0.2%), თერჯოლას (0.2%), ბაღდადის (0.1%), მარტვილის (0.1%), საჩხერეს (0.1%).

რეგიონების მიხედვით სომხების ყველაზე დიდი რაოდენობა წარმოდგენილი იყო თბილისში. 1989 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, თბილისში ცხოვრობდა 150.138 სომეხი ეროვნების მოქალაქე, რაც დედაქალაქის მთლიანი მოსახლეობის 12% იყო.

აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ტერიტორიაზე ცხოვრობდა 76.541 სომეხი ეროვნების მოქალაქე, რაც ავტონომიური რესპუბლიკის მთლიანი მოსახლეობის 4.6% შეადგენდა. აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში კი ცხოვრობდა 15.849, რაც მოსახლეობის 4.0% იყო.⁶

2002 წლის 17-24 იანვარს საქართველოში ჩატარებული მოსახლეობის საყოველთაო აღწერის შედეგების მიხედვით საგრძნობლად შემცირდა საქართველოში მცხოვრებ ეთნიკურ უმცირესობათა პროცენტული მაჩვენებელი. თუ 1989 წელს ეთნიკური ქართველები საქართველოს მოსახლეობის 70%-ს შეადგენდა, ახლა ეს მაჩვენებელი 83.8%-ია. 248 929 ადამიანამდე შემცირდა სომხური მოსახლეობის რაოდენობაც, რაც ქვეყნის მთელი მოსახლეობის 5.7%-ს შეადგენს.⁷

1990-იანი წლების შემდეგ ქვეყანაში დაწყებული მიგრაციული პროცესები საქართველოში მცხოვრებ ყველა ეთნიკურ ჯგუფს შეეხო. 1990-იან წლებში სომხური მოსახლეობის ემიგრაციის რამდენიმე მიზეზი არსებოდა:

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ყოფილ საბჭოთა რესპუბლიკებში რთული სოციალურ-ეკონომიკური პირობები შეიქმნა. მოსახლეობის ნაწილმა საკუთარი სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად ქვეყნიდან ემიგრაცია არჩია. სომხური მოსახლეობა ძირითადად რუსეთში წავიდა შრომით ემიგრაციაში.

საბჭოთა კავშირიდან გამოყოფისა და დამოუკიდებლობის გამოცხადების მოთხოვნის ფონზე ქვეყანაში გაჩნდა ნაციონალისტური ლოზუნგებიც, რასაც ზოგიერთ შენთხვევაში ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლების ღია თუ ფარული შევიწროება მოჰყვა. იმდროინდელი პოლიტიკური ლიდერების პატრიოტული რიტორიკა, ხშირად ნაციონალიზმშიც გადადიოდა, რაც არაქართულ მოსახლეობაში შიშს წარმოშობდა. ამის გამო, ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლები შეიძლება არ განიცდიდნენ უშუალო შევიწროებას, მაგრამ გაურკვეველი მომავლისა და შიშის ფაქტორი მათ ემიგრაციულ განწყობაზე მოქმედებდა. სომხური მოსახლეობისათვის ემიგრაციის ძირითადი ქვეყნები სომხეთი და რუსეთი იყო.

სომხური მოსახლეობის ნაწილმა შევიწროების თავიდან ასაცილებლად სომხური გვარები შეიცვალა და ძირითადად ქართული გვარები მიიღო. მსგავსი შემთხვევები 90-იან წლებამდეც ხდებოდა, მაგრამ 90-იან წლების დასაწყისში გვარების შეცვლამ მასობრივი ხასიათი შეიძინა. ამგვარი ტენდენცია ზვიად გამსახურდიას ხელისუფლებიდან წასვლის შემდეგ აღარ შეიმჩნევა.

ქვეყანაში ნაციონალისტური სენტიმენტების ჩაცხრობის შემდეგ, ემიგრაციის ერთადერთ სერიოზულ მოტივს სოციალურ-ეკონომიკური ფაქტორები წარმოადგენს. თუმცა, გამსახურდიას პერიოდში გამეფებულმა ნაციონალისტურმა პოლიტიკამ სომხურ მოსახლეობაზე გარკვეული კვალი მაინც დატოვა. შევარდნაძის ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ ხელისუფლებამ ნაციონალისტურ პოლიტიკაზე უარი თქვა, მაგრამ სომხურ მოსახლეობაში კვლავ არსებობს ქვეყანაში 90-იანი

წლების განწყობილების დაბრუნების შიში.

___________________

1. ჯავახეთში, სადაც მოსახლეობის აბსოლუტურ უმრავლესობას სომხები შეადგენენ, არსებულ პრობლემებსა და მიმდინარე პროცესებზე ხშირად არაერთგვაროვანი ინფორმაცია ვრცელდება. ამიტომაც, მიზანშეწონილად ჩავთვალეთ ჯავახეთში ვიზიტი. ჯავახეთში მდებარე ახალქალაქისა და ნინოწმინდას რაიონებში არსებული ვითარების შესწავლისათვის 2003 წლის 10-11 აპრილს ახალქალაქსა და ნინოწმინდაში საგას თანამშრომლებმა შეხვედრები გამართეს სამთავრობო და არასამთავრობო ორგანიზაციების, ადგილობრივი საზოგადოების წარმომადგენლებთან. თბილისში კი შეხვედრები გაიმართა თბილისში მცხოვრებ სომხებთან. რესპოდენტების შერჩევის დროს სრულყოფილი სურათის შექმნის მიზნით მაქსიმალურად იყო გათვალისწინებული ის, რომ რესპოდენტები სხვადასხვა სფეროს წარმომადგენლები ყოფილიყვნენ. მაგალითად: საჯარო სამსახური, არასამთავრობო ორგანიზაციის წარმომადგენლები, განათლების სფერო, მასმედია, კულტურის სფერო...

2. ამ საკითხზე იხილეთ: ვიქტორ ნოზაძე, საქართველოს აღდგენისათვის ბრძოლა მესხეთის გამო, 1989, 9; 1897 წელს მოსახლეობის აღწერის მონაცემებით, თბილისში მცხოვრები ათასობით სომეხი ერევნის გუბერნიიდან და თურქეთის სახელმწიფოდან არის შემოსული: ანზორ თოთაძე, „ვინ რამდენნი ვართ ოცდამეერთე საუკუნის დასაწყისის საქართველოში.“, საქართველოს რესპუბლიკა, 204 (4583), 3 აგვისტო 2003. საყურადღებოა, რომ ჯავახეთის სომხური მოსახლეობა XIX-ე საუკუნეში მათი ჩამოსახლების შესახებ არსებულ ისტორიულ წყაროებს მცდარად მიიჩნევს. ადგილობრივი მოსახლეობა თავს ჯავახეთის მკვიდრ მოსახლეობად თვლის. XIX-ე საუკუნეში მათი ჩამოსახლების შესახებ არსებული ცნობების მიზნად კი, სომხების, როგორც ჯავახეთის არამკვიდრი მოსახლეობის წარმოჩენის მცდელობა მიაჩნიათ: ამის შესახებ საგას თანამშრომლებს ახალქალაქში ადგილობრივ საზოგადოებასთან შეხვედრის დროს განუცხადეს, ახალქალაქი, 10 აპრილი 2003.

3. თომა გუგუშვილი, საქართველოს გარე მიგრაციულ-დემოგრაფიული პრობლემები, 1998, 141.

4. თომა გუგუშვილი, საქართველოს გარე მიგრაციულ-დემოგრაფიული პრობლემები, 1998, 145.

5. საქართველოს სტატისტიკის სახელმწიფო დეპარტამენტი, საქართველოს სტატისტიკური წელიწდეული - 2001, 37-38.

6. „საქართველოს ქალაქებისა და რაიონების მოსახლეობის ეროვნული შემადგენლობა მოსახლეობის 1979 და 1989 წლების აღწერის მიხედვით“, გაზეთი ერი, 22 (4283), 22 მაისი 1991.

7. საქართველოს სტატისტიკის სახელმწიფო დეპარტამენტის წერილი №14-03/66, 24.06.03.

საქართველოში მცხოვრებ სომხურ მოსახლეობას საქართველოში შეუძლია საშუალო განათლების მშობლიურ ენაზე მიღება და ამ მხრივ ისინი რაიმე შეზღუდვასა და დისკრიმინაციას არ განიცდიან. თუმცა, უკანასკნელ ათწლეულში სომხურენოვანი სკოლების რაოდენობა მაინც შემცირდა. არაქართულენოვანი სკოლების შემცირების ძირითადი მიზეზი მოსწავლეების არასაკმარისი კონტიგენტია. მაგალითად, 1996 წელს საქართველოში 155 სომხურენოვანი სკოლა იყო, 2002 წელს კი მათი რიცხვი 154 გახდა. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ ამავე პერიოდში მოსწავლეების რაოდენობა 4 ათასით შემცირდა. თბილისში არსებული 8 სომხურენოვანი სკოლიდან: 3 სუფთა სომხურია და 5 შერეული.⁴² შერეულ სკოლებში ერთი და იგივე შენობაში განთავსებულია სომხური და, მაგალითად, რუსულენოვანი სკოლა, რაც მოსწავლეთა არასაკმარისი კონტიგენტის არსებობით არის განპირობებული. სუფთა სომხურ სკოლებში კი, მხოლოდ სომხურენოვანი სკოლაა განთავსებული.

სომხურენოვანი სკოლებისათვის სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენს სახელმძღვანელოებით მომარაგების საკითხი. საქართველოში სასწავლო Country of Origin Information Reports 39 წიგნები ფასიანია და ყველა ეროვნების სკოლის მოსწავლე იძულებულია წიგნი შეიძინოს, რაც ისედაც მძიმე სოციალურ-ეკონომიკურ პირობებში მყოფი მოსახლეობისათვის მძიმე ტვირთია. სომხურენოვანი სკოლებისათვის გამონაკლისი მხოლოდ სომხეთიდან გამოგზავნილი წიგნებია. სომხეთის განათლების სამინისტრო საქართველოს განათლების სამინისტროს თხოვნის საფუძველზე საქართველოში სომხურენოვან სკოლებს იმ საგნებში, რომელიც საქართველოში არ არის სომხურად თარგმნილი, წიგნებით უფასოდ ეხმარება.

სომხეთიდან ძირითადად შემოდის წიგნები მშობლიურ ენასა და ლიტერატურაში. წიგნების ნაწილი კი საქართველოშივე ითარგმნება. სომხურენოვანი სკოლის მოსწავლეები მშობლიურ ენაზე სწავლობენ ასევე საქართველოს გეოგრაფიასა და საქართველოს ისტორიას.² სომხურენოვან სკოლებში ქართული ენის სწავლება განსაკუთრებით მწვავე საკითხია. თუ ამ მხრივ თბილისში ნაკლები პრობლემებია, ჯავახეთში ქართული ენის სწავლება სერიოზული ხარვეზებით მიმდინარეობს. ჯავახეთის სომხური მოსახლეობა უკმაყოფილოა იმით, რომ ქართული ენის მასწავლებლები ხშირ შემთხვევაში არაპროფესიონალები არიან და ისინი ვერ ახერხებენ ენის კვალიფიციურ სწავლებას.

სომხურ მოსახლეობაში ქართული ენის არადამაკმაყოფილებელი ცოდნა უმაღლესი განათლების მიღების მსურველებში, ძირითადად კი ახალგაზრდა თაობის წარმომადგენლებში, ემიგრაციის გამომწვევი ფაქტორია. ისინი ვინც, მხოლოდ სომხურ ენას ფლობენ, უმაღლესი განათლების მისაღებად სომხეთის უმაღლეს სასწავლებლებში მიდიან.

რუსული ენის მცოდნეებს კი რუსეთში წასვლა შეუძლიათ. ძირითადად უპირატესობა რუსეთის უმაღლეს სასწავლებლებს ენიჭებათ, რადგან სწავლის პარალელურად რუსეთში მუშაობაც არის შესაძლებელი, რაც მათ საქართველოში დარჩენილი ოჯახების დახმარების საშუალებასაც აძლევს.

საქართველოში უმაღლესი განათლების მიღების მსურველ სომხებს უპირველეს ყოვლისა პრობლემას უქმნის სახელმწიფო ენის არადამაკმაყოფილებელი ცოდნა. საქართველოს უმაღლეს სასწავლებლებში სომხურენოვანი სექტორი მხოლოდ სულხან-საბა ორბელიანის სახელობის პედაგოგიურ უნივერსიტეტშია, სადაც სომხურენოვანი სკოლებისათვის პედაგოგებს ამზადებენ. რუსული ენის მცოდნე სომხებს კი საქართველოს უმაღლეს სასწავლებლებში არსებულ რუსულენოვან სექტორებზე შეზღუდული რაოდენობის სპეციალობების მიღება შეუძლიათ.

თბილისსა და რუსთავში არის განათლების მიღების ალტერნატიული ცენტრებიც, საკვირაო სკოლების სახით. თუმცა, ჯერჯერობით საკვირაო სკოლების რაოდენობა უმნიშვნელოა და მისი მომსახურებით მოსახლეობის მცირე ნაწილი სარგებლობს. საკვირაო სკოლებში მსურველებს შეუძლიათ ძირითადად ის საგნები ისწავლონ, რომლებიც სკოლებში არ ისწავლება. მაგალითად, მშობლიური ისტორია, ქორეოგრაფია, ფსიქოლოგია, ხელოვნება და სხვ.

___________________

1. არაქართულენოვანი სკოლები საქართველოში, საქართველოს განათლების სამინისტროს 2002 წლის მონაცემები.

2. რაც შეეხება მშობლიური ისტორიას, სომხურ მოსახლეობაში არის მშობლიური ისტორიის შესწავლის სურვილი, თუმცა ამ მხრივ არსებული პრობლემა განსაკუთრებული დელიკატურობით გამოირჩევა, რადგან ქართულ და სომხურ ისტორიულ წყაროებში ერთი და იგივე ფაქტი ზოგიერთ შემთხვევაში განსხვავებულად არის შეფასებული. ხშირად, ორივე ერის ისტორიკოსების შეფასებაში ტენდენციურობა შეიმჩნევა. ფაქტების განსხვავებული შეფასება ზოგჯერ ურთიერთდაპირისპირების ელემენტებსაც შეიცავს.

საქართველოში მცხოვრები ეთნიკური ჯგუფებისათვის ერთ-ერთ ყველაზე მტკივნეულ პრობლემას სახელმწიფო ენის ცოდნის საკითხი წარმოადგენს, რაც სამოქალაქო ინტეგრაციის პროცესში ერთ-ერთი ყველაზე სერიოზული ხელისშემშლელი ფაქტორია.

საბჭოთა კავშირის არსებობის წლებში საქართველოში ეთნოსებს შორის ურთიერთობისათვის ძირითადი ენა რუსული იყო. სომხური მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი განათლებას რუსულენოვან სკოლებში იღებდა. რუსული ენა ფაქტობრივად სახელმწიფო ენა იყო და მისი სწავლა გაცილებით უფრო პრაქტიკული იყო, რადგან რუსული ენის ცოდნა საბჭოთა კავშირის მასშტაბით განათლებისა და სამუშაოს მიღების პერსპექტივას იძლეოდა.

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ქართული ენა ქვეყნის საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ ცხოვრებაში ძირითადი ენა გახდა. ამიტომაც, სამოქალაქო ინტეგრაციის პროცესში სომხური მოსახლეობისათვის დიდი მნიშვნელობა შეიძინა სახელმწიფო ენის ცოდნამ. ამ მხრივ განსხვავებული ვითარებაა დედაქალაქსა და რეგიონებში. თბილისში მცხოვრებმა სომხებმა რეგიონში მცხოვრები სომხებისაგან განსხვავებით მეტნაკლებად იციან სახელმწიფო ენა, რაც განპირობებულია იმით, რომ თბილისში სომხებს ყოველდღიურ, ყოფით თუ პროფესიულ დონეზე, ურთიერთობა უწევთ ქართველებთან.

დღეისათვის სომხურენოვან სკოლებში ქართულ ენას ასწავლიან და რამდენიმე წელიწადში თბილისელი სომხებისათვის ენის ცოდნის პრობლემა ნაკლებად მწვავე საკითხი იქნება. არასამთავრობო ორგანიზაციების ბაზაზე გახსნილია ქართული ენის შემსწავლელი კურსებიც, სადაც მსურველებს შეუძლიათ ქართული ენის შესწავლა.

თბილისისაგან რადიკალურად განსხვავებული ვითარებაა ჯავახეთში, სადაც მოსახლეობის აბსოლუტურ უმრავლესობას სომხები შეადგენენ. ჯავახეთში მცხოვრები სომხები ფაქტობრივად ვერ საუბრობენ ქართულად. რეგიონში მოსახლეობის ძირითადი სასაუბრო ენა სომხური ან რუსულია.

რეგიონში სახელმწიფო ენის არცოდნა განპირობებულია რამდენიმე ფაქტორით. იქიდან გამომდინარე, რომ მოსახლეობის აბსოლუტურ უმრავლესობას შეადგენენ სომხები, ქართული ენის სწავლისათვის არ არსებობს პრაქტიკა. გარდა ამისა, რეგიონის ცენტრსა და საქართველოს სხვა რეგიონებთან შეზღუდული კავშირის გამო სახელმწიფო ენის ცოდნა ნაკლებად აქტუალურია. თუმცა, ის ფაქტი რომ რეგიონის მოსახლეობამ სახელმწიფო ენა არ იცის, რეგიონის მოსახლეობის იზოლაციას უფრო აღრმავებს.

მნიშვნელოვანი ფაქტორია, სახელმწიფოს მიერ ამ სფეროში გამოჩენილი უყურადღებობა. სახელმწიფო პრაქტიკულად ვერ უზრუნველყოფს არაქართული წარმოშობის მოქალაქეებისათვის სახელმწიფო ენის შესწავლას. ჯავახეთის სკოლებში ქართული ენის სწავლების დონე საკმაოდ დაბალია. ხშირად მასწავლებლები არაპროფესიონალები არიან, რაც ხელს უშლის ენის კვალიფიციურ სწავლებას. საქართველოს სხვა რეგიონებიდან ქართულ ენის მაღალკვალიფიციური მასწავლებლების ჯავახეთში მოწვევისათვის კი, მასწავლებლებს არ აქვთ საკმარისი სტიმული. გარდა ამისა, პრაქტიკულად არანაირი კავშირი არ არის სხვა რეგიონების ქართულ მოსახლეობასთან. ადგილობრივ მცირერიცხოვან ქართველ მოსახლეობასთან საკომუნიკაციო ენა კი რუსული ან სომხურია.

სახელმწიფო ენის არცოდნის გამო, ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებში საქმის წარმოება რუსულ ენაზე მიმდინარეობს. ადგილობრივი სომხური მოსახლეობიდან არჩეულმა საჯარო მოხელეებმა არ იციან სახელმწიფო ენა. ამ საკითხმა საერთაშორისო ორგანიზაციების ყურადღებაც მიიპყრო და ამ კუთხით საქართველოს პარლამენტთან თანამშრომლობით ჯავახეთში პროექტის განხორციელება დაიწყო.

ეუთო-ს ეროვნულ უმცირესობათა უმაღლესი კომისარიატისა და საქართველოს პარლამენტის სახელმწიფო ენის ქვეკომიტეტის თანამშრომლობით ხორციელდება ერთობლივი პროექტი „ენის კურსები საჯარო მოხელეთათვის“, რომლის ფარგლებშიც შეიქმნა ენის ინტენსიური სწავლების სახელმძღვანელო, რომლის მეშვეობითაც საჯარო მოხელეები ერთი წლის მანძილზე უნდა დაეუფლონ სახელმწიფო ენას, რაც პროექტის ავტორების აზრით, მათ საქმიანობას საჯარო სამსახურში უფრო ეფექტურს და ნაყოფიერს გახდის.

კურსები ახალქალაქსა და ნინოწმინდაში 2002 წლის 17 ოქტომბერს დაიწყო.¹ პროექტი ხორციელდება: ახალქალაქში, ნინოწმინდაში, ახალციხეში, ზაქის საკრებულოში (ახალქალაქი), გორელოვკის საკრებულოში (ნინოწმინდა).

პროექტის მიზნობრივი ჯგუფებია: გამგებლის მოადგილეები, მერები, მერების მოადგილეები, სკოლის დირექტორები, საგადასახადო და საბაჟო სამსახურების, პროკურატურისა და სასამართლოს წარმომადგენლები. პირველ ეტაპზე ენის სწავლების კურსი 160 საჯარო მოხელისათვის არის გათვალისწინებული.

პროექტის განხორციელების მიუხედავად საჯარო მოხელეების მიერ ქართული ენის შესწავლის მიმართ არსებობს გარკვეული სკეპტიციზმიც. ადგილობრივი საჯარო მოხელეები ესწრებიან კურსებს, თუმცა სწავლის პროცესში სერიოზული პრობლემებია. ძირითად მიზეზად კი საჯარო მოხელეები ასაკობრივ პრობლემებს ასახელებენ. ადგილობრივი საჯარო მოხელეების აზრით, მათ ასაკში (35 წელი და ზევით) სხვა ენის შესწავლა ფიზიკურად არის რთული.

სახელმწიფო ენის კანონპროექტთან დაკავშირებით, სერიოზული უკმაყოფილებაა სომხურ მოსახლეობაში. განსაკუთრებულ დებატებს იწვევს კანონპროექტში არსებული მუხლი სახელმწიფო ენის სავალდებულო ცოდნის შესახებ. ამ მუხლის მიღება სომხური მოსახლეობის მიერ მათ წინააღმდეგ მიმართულ ნაბიჯად მიიჩნევა, რისი მიზანიც სომხური მოსახლეობის ასიმილაციაა. მსგავსი შეხედულება განსაკუთრებით ძლიერია სომხებით კომპაქტურად დასახლებულ რაიონებში.

ხსენებული მუხლის ოპონენტები მიიჩნევენ, რომ სახელმწიფო ენის ცოდნა აუცილებელი უნდა იყოს მხოლოდ საჯარო მოხელეებისათვის, რაც სომხური მოსახლეობისათვის მისაღებია, თუმცა საჯარო მოხელეების მიერ სახელმწიფო ენის შესწავლისათვის გარკვეულ დროს მოითხოვენ. დღეისათვის საქართველოს პარლამენტის სომეხი ეროვნების დეპუტატები, ან ვერ, ან ცუდად საუბრობებენ სახელმწიფო ენაზე, რაც მათ სრულყოფილ საკანონმდებლო საქმიანობას აფერხებს. ჯავახეთში ადგილობრივი საჯარო მოხელეების მიერ სახელმწიფო ენის არცოდნა კი, მათთვის ცენტრალურ ხელისუფლებაში დაწინაურებისათვის ბარიერს წარმოადგენს.

__________________

1. “Курсы обучения грузинскому языку в Самцхе-Джавахети”, Газета Многонациональная Грузия, 6 (22), Ноябрь, 2002.

საქართველოს მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ საქართველოში მცხოვრები ეროვნული უმცირესობები იწყებენ ორგანიზებულ ჯგუფებში გაერთიანებას და ამ გზით საკუთარი კულტურული თვითმყოფადობის შენარჩუნებას ცდილობენ. ამ მხრივ ერთადერთი სერიოზული ხელისშემშლელი ფაქტორი ფინანსური მხარდაჭერის არარსებობაა, რომელსაც სახელმწიფო უკვე ვეღარ უზრუნველყოფს.

დღეისათვის სახელმწიფო პოლიტიკა დეკლარირების დონეზე ხელს უწყობს ეთნიკური ჯგუფების კულტურულ ცხოვრებას, თუმცა, რეალურად მათი დახმარება ვერ ხერხდება. სახელმწიფოს ხელთ არსებული მწირი ფინანსური რესურსების გამო სახელმწიფო ორგანოებს არ შეუძლიათ კულტურული ჯგუფების ფინანსური დახმარება.დღეისათვის დაფინანსების ძირითადი წყარო საერთაშორისო ორგანიზაციები ან ისტორიული სამშობლოდან მიღებული დახმარებაა.

კულტურის სამინისტროს მხრიდან მხარდაჭერა ძირითადად გამოიხატება ტექნიკური საკითხების მოგვარებაში. მაგალითად, შენობის დაქირავებაში ხელშეწყობა და სხვა ტექნიკურ სფეროში მათთვის შეღავათების გაწევა.

თბილისში სომხური კულტურის კერას უკვე საუკუნეზე მეტია რაც წარმოადგენს პეტროს ადამიანის სახელმწიფო სომხური დრამატული თეატრი. თეატრი 1858 წელს ჩამოყალიბდა.

თეატრი დღეისათვის საქართველოში მცხოვრები სომხების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი კულტურული კერაა. თეატრის რეპერტუარი მრავალფეროვანია და თეატრში დგამენ, როგორც სომეხი, ისე ქართველი, რუსი, ევროპელი დრამატურგების პიესებს. ყოველწლიურად საშუალოდ 4-5 პრემიერა იდგმება თეატრში. სპექტაკლების დროს რუსულ ენაზე უზრუნველყოფილია სინქრონული თარგმანიც.

სომხურენოვანი თეატრის წინაშე არსებული პრობლემები თბილისში არსებული სხვა თეატრების წინაშე მდგარი პრობლემების მსგავსია. საბჭოთა კავშირის დაშლამდე თეატრს პრაქტიკულად არ ჰქონდა მატერიალურ-ტექნიკური სახის პრობლემები. შესაძლებელი იყო რეჟისორებისა და მსახიობების მოწვევა. სომხური თეატრი დაფინანსებას დედაქალაქის ბიუჯეტიდან იღებს. დაფინანსების წყაროს სომხური დიასპორისგან მიღებული დახმარებაც წარმოადგენს.

1990-იანი წლების დასაწყისში გამეფებული ნაციონალიზმის პერიოდში თეატრს შევიწროება არ განუცდია.¹ ამ წლებში თეატრმა დანაკლისი განიცადა მსახიობების სახით, რომლებმაც სოციალურ-ეკონომიკური მიზეზების, თუ ხელისუფლების ნაციონალისტური პოლიტიკის შიშით ქვეყანა დატოვეს.

სომხური თეატრი კულტურის კერა იყო არა მარტო თბილისის, არამედ საქართველოს რეგიონებში მცხოვრები სომხური მოსახლეობისათვისაც. საბჭოთა პერიოდში ჯავახეთიდან ყოველწლიურად ჩამოდიოდნენ კულტურული ჯგუფები. ამჟამად დაფინანსების არარსებობის გამო მსგავსი გასტროლების მოწყობა ვეღარ ხერხდება. საბჭოთა მმართველობის პერიოდში სომხური თეატრი თავის მხრივ გასტროლებს აწყობდა საქართველოში სომხებით დასახლებულ რეგიონებში, რაც დღეს არასაკმარისი დაფინანსების გამო ვეღარ ხორციელდება. თეატრი გასტროლებზე ძირითადად სომხური მხარის დაფინანსებით სომხეთში მიემგზავრება.

თბილისში არსებობს სომეხი მწერლებისა და საზოგადო მოღვაწეების პანთეონი, სადაც სომეხი ეროვნების ცნობილი საზოგადო მოღვაწეები არიან დაკრძალულნი. 90-იანი წლების დასაწყისში პანთეონზე მოხდა რამდენიმე ვანდალური თავდასხმა, მაგრამ ეს ფაქტი კრიმინალად შეფასდა და ეთნიკურ ნიადაგზე დაძაბულობა არ წარმოქმნილა. თბილისისა და ერევანის მერიების მხარდაჭერით რეკონსტრუირებული პანთეონი 2002 წლის 9 ნოემბერს ოფიციალურად გაიხსნა.²

თბილისში ფუნქციონირებს ფოლკლორული ანსამბლებიც. არის თეატრული წრეებიც. ყველაზე სერიოზული პრობლემა ჯგუფების ფინანსური მხარდაჭერის საკითხია, რომელსაც სახელმწიფო ვეღარ უზრუნველყოფს. მსგავსი ჯგუფები მხარდაჭერას ძირითადად არასახელმწიფოებრივი წყაროებიდან ღებულობენ.

სომხური მოსახლეობისათვის პრობლემას წარმოადგენს სომხური კულტურული ძეგლების დაცვა. ამ მხრივ მნიშვნელოვანია კომუნისტების დროს ჩამორთმეული კულტურული ძეგლების დაბრუნებისა და დანგრეული ძეგლების აღდგენის საკითხი. არის შემთხვევები, როდესაც ერთდროს არსებულ კულტურულ დაწესებულებებში, დღეისათვის სრულიად განსხვავებული პროფილის დაწესებულებები არის განთავსებული. მსგავს შემთხვევაში იურიდიული საკითხების მოუგვარებლობის გამო რთულია კომუნისტების დროს დაკარგული კულტურული დაწესებულების დაბრუნება.

დანგრეული ძეგლების აღდგენა კი ფინანსურ საკითხებს უკავშირდება. ამ მხრივ ყველა ეთნიკური ჯგუფის კულტურული ძეგლების მდგომარეობა იდენტურია. ანალოგიურ ვითარებაშია ქართული კულტურული ძეგლებიც.

__________________

1. მიუხედავად იმისა, რომ თეატრის წინააღმდეგ არ იყო რეპრესიული ღონისძიებები, 1994 წელს თეატრის შენობაში მოხდა ტერაქტი, რომელსაც ერთი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა. ტერაქტის გამოძიება დღემდე მიმდინარეობს, თუმცა ჯერჯერობით არავითარი შედეგი ამას არ მოჰყოლია. ტერაქტი შეფასებული იყო, როგორც პროვოკაცია და მას ეთნიკურ ნიადაგზე რაიმე დაძაბულობა არ მოჰყოლია.

2. Пресс-служба Президента Грузии - Сакинформи, “Тбилиси был источником их дохновения”, Многонациональная Грузия, 6 (22), Ноябрь, 2002.

საქართველოში სომხური მოსახლეობის პრობლემებიდან ერთ-ერთი ყველაზე მწვავე მშობლიურ ენაზე ინფორმაციის მიღების საკითხია. სახელმწიფო ვერ უზრუნველყოფს სომხურენოვანი მოსახლეობისათვის მშობლიურ ენაზე ინფორმაციის მიწოდებას, მაშინ როდესაც საქართველოს სომხურენოვანი მოსახლეობა, განსაკუთრებით კი რეგიონებში მცხოვრებნი, პრაქტიკულად არ ფლობენ სახელმწიფო ენას.

საქართველოში სახელმწიფო არხზე სომხურენოვანი რადიოგადაცემები 1956 წლიდან ფუნქციონირებს, რომლის მიზანიც იყო საქართველოში მცხოვრები სომხებისათვის მშობლიურ ენაზე ინფორმაციის მიწოდება. რადიოგადაცემების ძირითად მსმენელად სამცხე-ჯავახეთში მცხოვრები სომხური მოსახლეობა მოიაზრებოდა.

სომხურენოვანი რადიოგადაცემების ტრანსლიაციის პრობლემა 1997 წლიდან დაიწყო. 1997 წლის 3 თებერვლიდან გადაცემა გადის სხვა სიხშირეზე, რომლის მოსმენაც მხოლოდ თბილისის მოსახლეობას შეეძლო. სამცხე-ჯავახეთის სომხურენოვან მოსახლეობას კი, სახელმწიფო არხით მშობლიურ ენაზე ინფორმაციის მიღების საშუალება მოესპო.

1999 წლის 20 დეკემბრიდან გადაცემების მოსმენა თბილისშიც შეუძლებელია. ამის მიზეზად სახელდება სახელმწიფო რადიოკომიტეტის (მთლიანად რადიოკომიტეტის და არა მხოლოდ სომხურენოვანი რედაქციის) ვალი კავშირგაბმულობის სამინისტროსთან. თუმცა აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ დავალიანების მიუხედავად კვლავ მიმდინარეობს ქართულენოვანი გადაცემები, არაქართული კი არა.

2000 წლის 1 მარტიდან სახელმწიფო რადიოს უცხოეთზე მაუწყებლობის დეპარტამენტში შეიქმნა სომხურენოვანი განყოფილება. ამჟამად სომხურენოვანი განყოფილების გადაცემა ეთერში გადის ყოველდღე. გადაცემა 30 წუთიანია. გადაცემაში 15 წუთი დათმობილი აქვს ინფორმაციას. გადაცემები დღეების მიხედვით სხვადასხვა თემებს ეძღვნება: ქართული ხელოვნება, პრეზიდენტის ბრიფინგის მიმოხილვა, საქართველოს სომხური მოსახლეობა, ლიტერატურული გადაცემა (სომხური და ქართული ლიტერატურა), გასართობი პროგრამა და სხვა აქტუალური თემები, რომელიც საქართველოს მოსახლეობას აწუხებს.

თუმცა, რეალურად ამ გადაცემებს ვერ უსმენს საქართველოს სომხურენოვანი მოსახლეობა, რადგან რადიოსიხშირის, რომელზეც გადაცემა გადის, საქართველოს ტერიტორიაზე დაჭერა შეუძლებელია.

სახელმწიფოს უმაღლესი პირებისადმი მიმართვის მიუხედავად პრობლემა ვერ გადაწყდა. პრობლემის მოუგვარებლობის მიზეზად ფინანსების არარსებობა სახელდება. სომხური რედაქციის ვალის დაფარვის სურვილი ჰქონდა სომხეთის მხარეს, მაგრამ მსგავს შემოთავაზებაზე პოლიტიკური მოტივების გამო უარი ითქვა. არგუმენტად სახელდება ის, რომ სახელმწიფო რადიო უცხო ქვეყნის ფინანსურ დახმარებას ვერ მიიღებდა, რადგან გადაცემა შესაძლოა უცხო ქვეყნის ინტერესის გამტარებელი ყოფილიყო.

სომხურ ენაზე სახელმწიფოს დაფინანსებით გამოდის ყოველკვირეული სომხურენოვანი გაზეთი „ვრასტანი“. თუმცა გაზეთი შეზღუდული ტირაჟის გამო ვერ უზრუნველყოფს სომხურენოვანი მოსახლეობის მოთხოვნილებას ინფორმაციაზე. ამავე დროს, გაზეთი მხოლოდ ოფიციალურ პოზიციას გამოხატავს.

ინფორმაციის კუთხით, გაცილებით უფრო მძიმე ვითარებაა რეგიონებში და მათ შორის ჯავახეთში. წლების განმავლობაში რეგიონში ინფორმაციის მიღების მნიშვნელოვანი წყარო ტელევიზია და რადიო იყო. სახელმწიფო რადიოში სომხურენოვანი გადაცემების მოსმენა ჯავახეთში 1997 წლიდან შეუძლებელია.

წლების განმავლობაში ჯავახეთში შეუძლებელი იყო სახელმწიფო I არხის ტრანსლიაციაც. ეს საკითხი მხოლოდ 2002 წლის მეორე ნახევარშია რაც გადაწყდა და ახლა ჯავახეთის მოსახლეობას შეუძლია I არხის გადაცემების ყურება. თუმცა, ეს ინფორმაციის მიღების საკითხს ვერ წყვეტს. ჯავახეთში სომხურმა მოსახლეობამ არ იცის ქართული ენა, სახელმწიფო არხზე კი გადაცემები ქართულ ენაზე გადის. ერთადერთი გამონაკლისი ყოველდღიური რუსულენოვანი საინფორმაციო გადაცემა „ვესტნიკია“, რომელიც ინფორმაციის მიღების მწირ საშუალებას წარმოადგენს. ამავე დროს, გადაცემა მხოლოდ სახელმწიფოს ოფიციალურ პოზიციას გამოხატავს.

ჯავახეთი ფაქტობრივად მოწყვეტილია ქართულ საინფორმაციო სივრცეს. რეგიონის მოსახლეობა სრულ საინფორმაციო ვაკუუმშია. ჯავახეთის მოსახლეობა უკეთ არის ინფორმირებული სომხეთსა და დანარჩენ მსოფლიოში მიმდინარე მოვლენებზე, ვიდრე საქართველოში მიმდინარე პროცესებსა თუ საქართველოს რეგიონებში არსებულ სოციალურ-ეკონომიკურ ვითარებაზე.

ჯავახეთის მოსახლეობისათვის ინფორმაციის ძირითადი წყარო რუსულენოვანი და სომხურენოვანი რადიო თუ სატელევიზიო გადაცემებია. ჯავახეთში ასევე ფუნქციონირებს ადგილობრივი დამოუკიდებელი ტელევიზიები,¹ რომლებიც ძირითადად რუსული ან სომხური ტელეარხების ტრანსლირებით არიან დაკავებულნი.

იმის გამო, რომ ჯავახეთის მოსახლეობა მოკლებულია სახელმწიფო თუ დამოუკიდებელ რადიოსა და ტელევიზიას, რეგიონი მეზობელი სახელწიფოების მასმედიის მიერ გაშუქებულ ინფორმაციებს იღებს. ეს ფაქტი, გარკვეულწილად ხელს უწყობს ჯავახეთის რეგიონის საინფორმაციო იზოლაციას და მას ფაქტობრივად მეზობელი სახელმწიფოების საინფორმაციო სივრცის ნაწილად აქცევს.

სომხური მოსახლეობისათვის განსაკუთრებით აქტუალურია ქართულ მასმედიაში სომხების შესახებ გავრცელებული ინფორმაციები, რაც ზოგჯერ შეურაცმყოფელ შინაარსაც შეიცავს.² ჯავახეთის სომხური მოსახლეობა უკმაყოფილოა სახელმწიფო და დამოუკიდებელი საინფორმაციო საშუალებების მიერ ჯავახელი სომხებისა და რეგიონში მიმდინარე პროცესებზე გავრცელებული ცნობებითაც.³ მათი აზრით, ქართული მასმედია რეგიონში მიმდინარე პროცესებს ამუქებს და ნეგატიურ კონტექსტში განიხილავს, რაც ჯავახეთის სომხური მოსახლეობის უკმაყოფილებას იწვევს. მასმედიის მხრიდან ჯავახეთისადმი მსგავსი „ყურადღება“ კი, ადგილობრივ მოსახლეობაში ცენტრალური ხელისუფლებისადმი და ქართული საზოგადოებისადმი უნდობლობის ზრდისა და გაღიზიანების გამომწვევი ფაქტორია. რაც, თავის მხრივ, ჯავახეთის სომხურ მოსახლეობას თვითიზოლაციისაკენ უბიძგებს.

____________________

1. ადგილობრივი ტელევიზიის მიერ გაშუქებული ინფორმაცია ძირითადად საქორწილო განცხადებებსა და გარდაცვალების შემთხვევებს ეხება.

2. ბოლო პერიოდში პოლიტიკური ოპონენტების მხრიდან განსაკუთრებით გახშირდა საქართველოში მოქმედი ოპოზიციური პარტიების ლიდერების მიხეილ სააკაშვილისა და ზურაბ ჟვანიას სომხობაში „დადანაშაულება“ და პოლიტიკოსის სომხური წარმოშობის ნეგატიურ კონტექსტში მოხსენიება. მსგავსი განცხადებები შეურაცყოფად აღიქმება, როგორც საქართველოს სომხურ მოსახლეობაში, ასევე სომხეთში. (ამ საკითხზე იხილეთ: „სომხეთის ოფიციალური პირები ქართველ კოლეგებს აფრთხილებენ „შეურაცმყოფელი განცხადებების“ გამო“, პრაიმ-ნიუსი, 14 მაისი 2003.)

3. მაგალითად, უკმაყოფილება გამოიწვია ჯავახეთის სომხურ მოსახლეობაში 2003 წლის 19-20-21 მარტს „სვობოდნაია გრუზიაში“ მიხეილ ქვლივიძეს გამოქვეყნებულმა სტატიამ.სტატია სომხეთის მეცნიერებათა აკადემიის ისტორიის ინსტიტუტის მეცნიერ-თანამშრომლის ალექსანდრე კანანიანის სტატიაზე პასუხი იყო. კანანიამა 2002 წელს (სექტემბრისა და ნოემბრის ნომრებში) რუსულენოვან გაზეთ „ნოვოე ვრემიაში“ გამოაქვეყნა სტატია ჯავახეთის შესახებ, სადაც ჯავახეთის სომხური მოსახლეობის ისტორიაზე იყო საუბარი. ქვლივიძეს სტატიაში კანანიანის მოსაზრებების კონტრარგუმენტები იყო მოყვანილი.

საქართველოს მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ საბჭოთა კავშირში ათწლეულობით არსებული ეკონომიკური კავშირების გაწყვეტის შედეგად სახელმწიფოში მძიმე სოციალურ-ეკონომიკური ვითარება შეიქმნა. სოციალურ-ეკონომიკურმა მიზეზებმა 1990-იან წლებში მოსახლეობის და მათ შორის ეროვნული უმცირესობების ემიგრაციის პროცესს შეუწყო ხელი. მსგავსი ტენდენცია დღემდე გრძელდება.

თბილისში მცხოვრები სომხური მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა დედაქალაქში მცხოვრები მოსახლეობის საერთო მდგომარეობის მსგავსია. თუმცა, სომხებით კომპაქტურად დასახლებულ ჯავახეთის რეგიონში არსებული ვითარება რადიკალურად განსხვავებულია. ჯავახეთში არსებული მძიმე სოციალურ-ეკონომიკური ვითარება და რეგიონში არსებული პრობლემების გადაჭრაში სახელმწიფოს პასიური როლი კი, რეგიონის ცენტრისადმი უკმაყოფილების ზრდის მიზეზია.

ჯავახეთის რეგიონი მაღალმთიან ზონაში მდებარეობს და მძიმე კლიმატური პირობებით გამოირჩევა. მძიმე კლიმატური პირობების გამო მოსახლეობა შეზღუდულია სოფლის მეურნეობის პროდუქტების წარმოებაში. ამ მხრივ გამონაკლისი კარტოფილის კულტურაა, რომელიც საქართველოს მასშტაბით ერთ-ერთი საუკეთესო ხარისხისაა. ადგილობრივი მოსახლეობა ასევე მისდევს მესაქონლეობასა და მეფუტკრეობას.

ჯავახეთის მოსახლეობას სოფლის მეურნეობის პროდუქტების ძირითადი ნაწილის ყიდვა ან ბარტერის გზით მოპოვება უწევს. მსგავს ვითარებაში, განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება საკუთარი სოფლის მეურნეობის პროდუქციის რეალიზაციას, თუმცა სოფლის მეურნეობის პროდუქციის საქართველოს მასშტაბით რეალიზაციის კუთხით ჯავახეთის სომხური მოსახლეობა სერიოზულ პრობლემებს აწყდება.

ადგილობრივ მოსახლეობას პრობლემები ხვდება სოფლის მეურნეობის როდუქტების დედაქალაქის ან საქართველოს სხვა რეგიონების ბაზრობაზე გატანისას. სოფლის მეურნეობის პროდუქტებით დატვირთული ნებისმიერი სატრანსპორტო საშუალება, რომელიც ჯავახეთიდან თბილისში მიემგზავრება გზაზე კორუფციის მსხვერპლი ხდება.¹ ჯავახეთიდან თბილისამდე განლაგებული ავტოინსპექციის თანამშრომლები ახალქალაქისა და ნინოწმინდას რაიონის ამომცნობი ნომრებიანი მანქანებისადმი განსაკუთრებულ „ყურადღებას“ იჩენენ. ნებისმიერი ამგვარი მანქანა „ვალდებულია“ ავტოინსპექციას ქრთამი გადაუხადოს. მსგავსი ქრთამის გაღება ჯავახეთის მცხოვრებს ცენტრალურ თუ რეგიონულ მაგისტრალზე განლაგებულ ყოველ ავტოინსპექციასთან უწევს. ამ მიზეზის გამო, ჯავახეთის მოსახლეობას თუნდაც წმინდა ეკონომიკური ფაქტორების გამო არ უღირს საკუთარი პროდუქციის რეგიონის გარეთ ბაზარზე გატანა და იძულებულია იგი ადგილზევე ბარტერის გზით გადაცვალოს ან ადგილობრივ ბაზარზე გაყიდოს. რაც მას შედარებით ნაკლებ შემოსავალს აძლევს, ვიდრე ეს ნორმალურ პირობებში შეეძლო დედაქალაქის ბაზრობაზე გაყიდვით მიეღო. საქართველოს მაგისტრალებზე გამეფებული კორუფცია ჯავახეთის სომხური მოსახლეობის მიერ საკუთარი პროდუქციის რეალიზაციას აფერხებს, რაც რეგიონის ეკონომიკურ იზოლაციას უწყობს ხელს.

კორუფციის გარდა, ცენტრსა და რეგიონს შორის ეკონომიკური ურთიერთობის შემაფერხებელი ფაქტორი ცენტრისა და რეგიონის დამაკავშირებელი საკომუნიკაციო საშუალებების სავალალო მდგომარეობაც არის. საბჭოთა პერიოდში გაკეთებული გზების შემდეგ რეგიონში ამ კუთხით პრაქტიკულად არაფერი შეცვლილა. გაუმართავი გზები კი, რეგიონის გეოგრაფიულ იზოლაციას საქართველოს სხვა რეგიონებთან კიდევ უფრო აღრმავებს. მწყობრიდან არის გამოსული ახალციხისა (სამცხე-ჯავახეთის ადმინისტრაციული ცენტრი) და ახალქალაქის დამაკავშირებელი გზა. ნინოწმინდაში ჩასვლა კი მხოლოდ ახალქალაქის გავლით შეიძლება. თბილისსა და ნინოწმინდას შორის არსებობს უფრო მოკლე გზა, რომელიც ტრანსპორტირებისათვის პრაქტიკულად უვარგისია.

საქართველოს სტანდარტებით მეტნაკლებად დამაკმაყოფილებლად შეიძლება ჩაითვალოს ახალქალაქისა და ნინოწმინდას დამაკავშირებელი გზა. თუმცა, აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ გზა 1999 წლის საპრეზიდენტო არჩევნების დროს, პრეზიდენტ შევარდნაძეს წინასაარჩევნო კამპანიის პროცესში შეკეთდა. ეს ფაქტი ნიშანდობლივია, რადგან ხელისუფლების გააქტიურება და ჯავახეთის მოსახლეობაზე ზრუნვა ძირითადად წინასაარჩევნო პერიოდში ვლინდება.

ახალქალაქისა და ნინოწმინდას დამაკავშირებელი გზიდან განსხვავებით მწყობრიდან არის გამოსული საკომუნიკაციო საშუალებები ახალქალაქისა და ნინოწმინდას რაიონულ ცენტრებში. მსგავსი მდგომარეობაა მთელ რეგიონში. თუმცა, ამ მხრივ ჯავახეთი საქართველოს სხვა რეგიონებისაგან არ განსხვავდება.

ჯავახეთში თითქმის არ მუშაობს საწარმოები, რაც მოსახლეობის უმუშევრობის ერთ-ერთი გამომწვევი მიზეზია. სამუშაო ადგილების არაარსებობის გამო მოსახლეობა მასობრივად მიდის შრომით ემიგრაციაში, ძირითადად რუსეთის მიმართულებით.² ჯავახეთის მოსახლეობის შემოსავლის მნიშვნელოვან წყაროს სწორედ შრომით ემიგრაციაში წასული ადამიანების მიერ გამოგზავნილი ფულადი გზავნილები წარმოადგენს. უნდა აღინიშნოს, რომ ფულადი გზავნილები ზოგადად საქართველოს მოსახლეობის შემოსავლის მნიშვნელოვანი წყაროა.³

რუსეთსა და საქართველოს შორის დამყარებული სავიზო რეჟიმი შრომითი ემიგრაციის ხელისშემშლელი ფაქტორი გახდა, მაგრამ ამას მიგრაციულ პროცესებში რაიმე მნიშვნელოვანი ცვლილებები არ შეუტანია. ჯავახეთში გახსნილია ლეგალური თუ არალეგალური ფირმები, რომლებიც მსურველებს ვიზის აღებაში დახმარებას სთავაზობს.

ჯავახეთის რეგიონის და განსაკუთრებით ახალქალაქის რაიონის მოსახლეობისათვის შემოსავლის მნიშვნელოვანი წყაროა ახალქალაქში განლაგებული რუსეთის სამხედრო ბაზა. ბაზაზე ძირითადად ახალქალაქის მოსახლეობაა დასაქმებული. ბაზის თანამშრომელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი ადგილობრივი მოსახლეობაა, რომლებიც საქართველოში არსებულ საშუალო ხელფასზე მეტ ანაზღაურებას იღებენ. გარდა ამისა, ჯავახეთის მოსახლეობისათვის სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ბაზაზე გაყიდვა მნიშვნელოვანი შემოსავლის წყაროა.

მოსახლეობის ნაწილი სომხეთში და თურქეთში წვრილი ვაჭრობით იღებს შემოსავალს. სამცხე-ჯავახეთში თურქეთთან დამაკავშირებული ერთადერთი საბაჟო პუნქტი ვალეში მდებარეობს, რაც მცირემასშტაბიანი ვაჭრობის საშუალებას იძლევა. თურქეთის მხრიდან ასევე მოწყობილია კარწახის საბაჟო, მაგრამ საქართველოს მხრიდან საბაჟოს გახსნა ვერ ხერხდება. გავრცელებული მოსაზრებით, კარწახის საბაჟო პუნქტის გახსნას ხელს უშლის, როგორც ანტითურქულად განწყობილი რადიკალური ორგანიზაციები, ისე სხვადასხვა კლანური დაჯგუფებები,⁴ რომელთა ლეგალური თუ არალეგალური ბიზნესი კარწახის საბაჟო პუნქტის გახსნით დაზარალდება.

ჯავახეთში მიმოქცევაშია რამდენიმე ქვეყნის ვალუტა, მიუხედავად იმისა, რომ უცხო ქვეყნის ვალუტის გამოყენება საქართველოს კანონმდებლობით აკრძალულია. ძირითადად მიმოქცევაშია ქართული ლარი, რუსული რუბლი, სომხური დრამი და ამერიკული დოლარი. საქართველოს პრეზიდენტმა 1997 წლის 6 ივლისს ბრძანებულებაც (№ 348) კი გამოსცა „საქართველოს ტერიტორიაზე ეროვნული ვალუტისლარის მიმოქცევის მდგომარეობისა და მისი, როგორც ერთადერთ საგადამხდელო საშუალების, დამკვიდრების გადაუდებელ ღონისძიებათა შესახებ“. გარდა ამისა, რუსეთის მხარესთან მიიღწა შეთანმხება, რუსეთის სამხედრო ბაზაზე ხელფასების ლარებში გაცემის შესახებ. მსგავსმა გადაწყვეტილებამ ხელი უნდა შეუწყოს რეგიონში ქართული ლარის დამკვიდრებას, რომლის პოზიციებიც ბოლო პერიოდამდე ჯავახეთში ძალზედ სუსტი იყო. გამომდინარე იმ ფაქტიდან, რომ ჯავახეთის მოსახლეობას საქართველოს სხვა რეგიონებთან შედარებით, გაცილებით ინტენსიური კავშირები აქვს რუსეთთან და სომხეთთან, მოსახლეობა უპირატესობას რუსულ რუბლსა და სომხურ დრამს ანიჭებდა.

ჯავახეთში არსებული მძიმე ვითარების გამოსასწორებლად ჯერჯერობით კონკრეტული ნაბიჯები არ გადადგმულა. თუმცა, ამ კუთხით რეგიონში შეინიშნება საერთაშორისო ორგანიზაციების გააქტიურება, რომლებიც რეგიონში არსებული პრობლემების გადასაწყვეტად სოციალური პროგრამების განხორციელებას გეგმავენ.⁵ გარდა ამისა, 2002 წლის 9 ოქტომბერს გამოვიდა საქართველოს პრეზიდენტის განკარგულება (№ 1281) „სამცხე-ჯავახეთის სოციალურეკონომიკური განვითარების უზრუნველყოფის ღონისძიებათა“ 2002-2005 წლების გეგმის დამტკიცების შესახებ. თუმცა, ჯერჯერობით გაურკვეველია თუ რამდენად რეალურია პრეზიდენტის განკარგულების შესრულება. ადგილობრივი სომხური მოსახლეობა ეჭვის თვალით უყურებს ხელისუფლების დაპირებებს. ადგილობრივი მოსახლეობა რეგიონში ხელისუფლების ყოველ გააქტიურებას საარჩევნო კამპანიას უკავშირებს. ჯავახეთის სომხურ მოსახლეობაში გავრცელებული მოსაზრებით, ხელისუფლება ადგილობრივი მოსახლეობის მიმართ შეგნებულად ახორციელებს ეკონომიკურ დისკრიმინაციას და ამით მათ ემიგრაციისაკენ უბიძგებს.

___________________

1. საქართველოს მაგისტრალებზე გამეფებული კორუფცია სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის პრობლემაა. ის აწუხებს საქართველოს მთელ მოსახლეობას, განურჩევლად ეთნიკური კუთვნილებისა, თუმცა ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლებზე ამგვარი ძალადობა ეროვნული უმცირესობებისათვის ეთნიკური დისკრიმინაციის ელეფერს იძენს.

2. ერთ-ერთი მონაცემის მიხედვით, სულ საქართველოდან საზღვარგარეთის ქვეყნებში წავიდა 163 ათასზე მეტი სომეხი ეროვნების მოქალაქე: ანზორ თოთაძე, „ვინ და რამდენი ვართ ოცდამეერთე საუკუნის დასაწყისის საქართველოში“, გაზეთი საქართველოს რესპუბლიკა, 206 (4585), 5 აგვისტო 2003.

3. ამ საკითხზე იხილეთ: თომა გუგუშვილი, საქართველოს გარე მიგრაციულდემოგრაფიული პრობლემები, 1998, 120-130

4. ჯავახეთში მოღვაწე კლანების საქმიანობის შესახებ იხილეთ: რუსიკო მუმლაძე, კლანური მმართველობა სამცხე-ჯავახეთში, გაზეთი რეზონანსი, 82 (2465), 27 მარტი 2002.

5. ამ საკითხზე იხილეთ: ნათია ნაცვლიშვილი, „სამცხე-ჯავახეთი-ხელისუფლებისა და საერთაშორისო ორგანიზაციების ერთობლივი ზრუნვის ობიექტი“, გაზეთი დილის გაზეთი, 217 (1984), 20 ნოემბერი 2002.

სომხურ მოსახლეობასა და ინტელიგენციაში ბოლო წლებში განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა 1915 წელს ოსმალთა იმპერიაში სომხების მასობრივი მკვლელობისადმი მიძღვნილი თარიღის აღნიშვნამ. საქართველოში ამ საკითხმა განსაკუთრებული აქტუალობა შეიძინა 2002 წელს, როდესაც სომეხი ეროვნების დეპუტატმა საქართველოს პარლამენტში სომხების გენოციდის მსხვერპლთა საპატივსაცემოდ წუთიერი დუმილი მოითხოვა, რასაც აზერბაიჯანელი ეროვნების დეპუტატების გაღიზიანება მოჰყვა. შელაპარაკება მოხდა სომეხი და აზერბაიჯანული ეროვნების დეპუტატებს შორის.¹

გენოციდის საკითხმა გაცილებით მწვავე ფორმა მიიღო 2003 წელს. 24 აპრილს თბილისის სომხურმა მოსახლეობამ ორგანიზებულად ჩაატარა სომხების გენოციდისადმი მიძღვნილი ღონისძიებები. გაიმართა მსვლელობა თბილისში მდებარე სომხურ ეკლესიასთან და სომხურ პანთეონთან, სადაც საქართველოს პარლამენტს მიმართეს თხოვნით გენოციდის ფაქტის აღიარებასთან დაკავშირებით.

გარდა ამისა, პარლამენტში სომეხი ეროვნების დეპუტატმა გენოციდის მსხვერპლთა პატივსაცემად წუთიერი დუმილი მოითხოვა, რასაც 2002 წლის მსგავსად აზერბაიჯანელი ეროვნების დეპუტატების გაღიზიანება მოჰყვა. პარლამენტის თავმჯდომარემ სცადა დაძაბულობის შენელება და მან კავკასიაში კონფლიქტების დროს დაღუპული ყველა ეროვნების ადამიანის ხსოვნის პატივისცემა მოითხოვა. ამ ფაქტს გამოხმაურება ჰქონდა სომხეთსა და აზერბაიჯანშიც. საქართველოს პარლამენტის წევრმა აზერბაიჯანელმა დეპუტატებმა პარლამენტის თავმჯდომარე ეთნიკურ ნიადაგზე კონფლიქტის გაღვივებასა და თურქეთსა და აზერბაიჯანთან ურთიერთობაში პრობლემების შექმნაშიც კი დაადანაშაულეს. სპიკერს ოფიციალურ ვიზიტად სომხეთში ვიზიტიც კი წამოაყვედრეს, მაშინ როდესაც ამგვარი ვიზიტით ბურჯანაძე ბაქოში არ ყოფილა.²

ეს ინციდენტი ჩაწყნარდა, მაგრამ სომხების გენოციდის აღიარების მოთხოვნა, როგორც ჩანს მომავალ წლებში უფრო მწვავე ფორმებს შეიძენს. საქართველოს თურქეთთან და აზერბაიჯანთან ახლო ურთიერთობის ფონზე, საქართველოს სომხური მოსახლეობის მხრიდან მსგავსი მოთხოვნა, საქართველოს ხელისუფლებას დილემის წინაშე დააყენებს. ოფიციალურ თბილისს მოუწევს ბალანსის დაცვა საკუთარი სომხური მოსახლეობის მოთხოვნასა და თურქეთისა და აზერბაიჯანის ინტერესებს შორის, რომლებიც საქართველოს სტრატეგიული პარტნიორები არიან.

აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ მსგავსმა მოთხოვნამ შესაძლოა სერიოზული დაპირისპირება წარმოქმნას საქართველოს სომხურ და აზერბაიჯანულ მოსახლეობას შორის. მითუმეტეს თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ გენოციდის ფაქტის აღიარების მომხრე სომეხი ეროვნების დეპუტატების ნაწილი ამჟამად ოპოზიციური პარტიის მხარდამჭერები არიან. აზერბაიჯანული ეროვნების კი ქვემო ქართლში პრეზიდენტის რწმუნებულის, რომელიც სახელისუფლო გუნდის წევრია, მხარდამჭერები არიან. პარლამენტის წევრები და დაპირისპირებული პარტიები ერთმანეთს სომხების გენოციდის საკითხით მანიპულირებაშიც ადანაშაულებენ. მსგავსი მოკლევადიანი, პარტიულ ინტერესებზე დამყარებული პოლიტიკა, კი შესაძლოა საქართველოში მცხოვრებ ეთნოსებს შორის დაძაბულობის ხელშემწყობი ფაქტორიც გახდეს.

___________________

1. „სომხურ-აზერბაიჯანული „ომი“ პარლამენტში“, გაზეთი ალია, 49 (1259), 25-26 აპრილი 2002.

2. ამ საკითხზე იხილეთ: „Georgian Parliament Speaker»s Activities Damage Relationships between Georgia, Turkey and Azerbaijan", BAKU Today, 26/04/2003; „აზერბაიჯანული წარმოშობის დეპუტატების არნახული გააქტიურება“, გაზეთი 24 საათი, 25 აპრილი 2003; ზვიად კეჭაყმაძე, „ლევან მამალაძე - „ბურჯანაძე შეცდომაში შეიყვანეს“; სოფო ქვლივიძე, „დემოკრატები“ მამალაძის ჯგუფს სპიკერის დისკრედიტაციაში სდებს ბრალს”; სოფო ქვლივიძე, „პარლამენტში მომხდარი ეთნოკოფლიქტი ნინო ბურჯანაძეს დაჰბრალდა“ - ყველა რეზონანსი, 111 (2952), 25 აპრილი 2003.

ახალქალაქში განლაგებული რუსეთის 62-ე სამხედრო ბაზა ჯავახეთის მოსახლეობის დასაქმების უმთავრესი წყაროა. რეგიონის მიმართ ცენტრალური ხელისუფლების ნაკლები ყურადღების ფონზე, ბაზის არსებობა ეკონომიკურ მნიშვნელობას იძენს. თუმცა, ბაზის მნიშვნელობა მხოლოდ ეკონომიკურით არ შემოიფარგლება. ბაზა ადგილობრივი მოსახლეობის აღქმით მათ უსაფრთხოებასაც უზრუნველყოფს.

მიუხედავად იმისა, რომ 1999 წლის სტამბოლის ეუთოს სამიტზე მიღწეული შეთანხმების მიხედვით, ბაზის გაყვანა 2001 წლისათვის უნდა დასრულებულიყო, ეს საკითხი კვლავაც გადაუწყვეტელია. გარდა იმისა, რომ რუსეთის მხარე ბაზის გაყვანას ხელოვნურად აჭიანურებს, ადგილობრივი მოსახლეობის განწყობილება ფაქტობრივად ბაზის მომავალი ფუნქციონირების ბედის მთავარი განმსაზღვრელი ფაქტორია.

ადგილობრივი მოსახლეობა ბაზის გაყვანას ორი ფაქტორის გამო ეწინააღმდეგება. მათი აზრით, ბაზის გაყვანით ძლიერ დასუსტდება ადგილობრივი ეკონომიკა და მოსახლეობა შემოსავლის სერიოზულ წყაროს დაკარგავს. სხვადასხვა მონაცემებით, რუსულ სამხედრო ბაზაზე 2 ათასი ახალქალაქელია დასაქმებული, ანუ ადგილობრივი მოსახლეობის 15%.¹

გარდა ამისა, ადგილობრივი მოსახლეობა ბაზას მათი უსაფრთხოების გარანტად განიხილავს. უსაფრთხოების პრობლემა ჯავახეთის სომხური მოსახლეობის ისტორიულ მეხსიერებას უკავშირდება.

უპირველეს ყოვლისა აღსანიშნავია თურქებსა და სომხებს შორის არსებული დაძაბული ურთიერთობა, რაც 1915 წელს ოსმალთა იმპერიაში სომხების მასობრივი მკვლელობის შემდეგ გამწვავდა. ამ ფაქტმა, საფუძველი ჩაუყარა სომხებსა და თურქებს შორის უნდობლობას. აქვე გასათვალისწინებელია, რომ ჯავახეთის რეგიონი გეოგრაფიულად თურქეთს ესაზღვრება, რაც სომხური მოსახლეობის შიშს კიდევ უფრო ამძაფრებს. ბაზასთან დაკავშირებით არსებული ეკონომიკური პრობლემების მოგვარება, იმ შემთხვევაში, თუკი ამ მიმართულებით კონკრეტული ნაბიჯები გადაიდგმება, მოკლევადიან პერიოდში არის შესაძლებელი, გაცილებით რთულ ამოცანას წარმოადგენს მოსახლეობის განწყობილების შეცვლა. მოსახლეობის დარწმუნება, რომ ქართველი სამხედროები თურქეთთან საზღვარს ისევე წარმატებით დაიცავენ, როგორც ამას რუსი სამხედროები აკეთებენ, გაცილებით რთულ პრობლემას წარმოადგენს.²

ჯავახეთის სომხური მოსახლეობა მიიჩნევს, რომ რუსეთის სამხედრო ბაზის დახურვის შემთხვევაში ისინი თურქების წინაშე დაუცველნი აღმოჩდებიან.³ ამის საფუძველს მათ საქართველოსა და თურქეთს შორის აქტიური სამხედრო თანამშრომლობა აძლევთ. ქართულ მასმედიასა თუ ცენტრალურ ხელისუფლებაში ხშირად გაისმის მოსაზრება, რომ საქართველოში ახლო პერსპექტივაში შესაძლოა ნატო-ს ჯარები შემოვიდნენ, რაც ადგილობრივ სომხურ მოსახლეობას საფრთხის წყაროდ მიაჩნია. გამომდინარე იქიდან, რომ თურქეთი ნატო-ს წევრი ქვეყანაა, ჯავახეთში შიშობენ, რომ ნატო-ს ჯარების ეგიდით საქართველოში თურქი სამხედროებიც შემოვლენ.⁴ აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ახლო პერსპექტივაში ნატო-ს ჯარების საქართველოში შემოსვლა არ იგეგმება, თუმცა, საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლების მიერ ნატო-ში ინტეგრაციის სურვილზე გაკეთებული ხშირი განცხადებები სომხურ მოსახლეობას სერიოზული ეჭვის საბაბს აძლევს.

საქართველოში სომხური მოსახლეობა და განსაკუთრებით ჯავახეთში მცხოვრებნი რუსეთზე არიან ორიენტირებულნი. მათი ეკონომიკური კეთილდღეობა და უსაფრთხოება დღეს რუსეთს უკავშირდება. ეს საკითხი განსაკუთრებულ სიმწვავეს იძენს საქართველოსა და რუსეთს შორის არსებული დაძაბული ურთიერთობის ფონზე.

ცენტრალური ხელისუფლების მიერ თურქეთსა და დასავლეთის მიმართულებით გადადგმული ნებისმიერი ნაბიჯი რუსეთთან ურთიერთობის გაუარესების ხარჯზე, სომხურ მოსახლეობას ხელისუფლების წინააღმდეგ განაწყობს. ამაში თავის როლს ასრულებს რუსული მასმედიაც, რომელიც ჯავახეთის სომხური მოსახლეობისათვის ინფორმაციის მთავარი წყაროა.

საყურადღებოა, რომ ჯავახეთში ასევე უნდობლობით ეკიდებიან ქართულ შეიარაღებულ ძალებს. სომხურ მოსახლეობას ეშინია 90-იან წლების დასაწყისში გამეფებული ნაციონალიზმის დაბრუნების. ამ უნდობლობის გამოვლინების მაგალითი იყო 1998 წლის აგვისტოში, როდესაც ადგილობრივი სომეხი ეროვნების მოქალაქეებმა დაგეგმილ სამხედრო წვრთნებზე ქართული არმიის ქვედანაყოფები რეგიონში არ შეუშვეს.⁵ საქართველოს თავდაცვის მინისტრი იძულებული გახდა ქართული სამხედრო შენაერთები უკანვე გამოეხმო, რათა ადგილობრივ სომხურ მოსახლეობასთან შეტაკება თავიდან აეცილებინა.

ცენტრალური ხელისუფლებისა და ჯავახეთის სომხების მიერ ბაზის მომავალი ბედის შესახებ არსებული აზრთასხვადასხვაობა სომხურ მოსახლეობასა და ცენტრალურ ხელისუფლებას შორის ურთიერთობის დაძაბვის ერთ-ერთი ყველაზე სერიოზული მიზეზია. სომხური მოსახლეობა მიიჩნევს, რომ ბაზის გაყვანით მათი დისკრიმინაცია გაიზრდება და ისინი შიდა (იგულიხმება ცენტრალური ხელისუფლება) თუ გარე (იგულისხმება თურქეთი) აგრესიის მიმართ დაუცველნი დარჩებიან, რაც შედეგად ჯავახეთიდან სომხური მოსახლეობის ემიგრაციას გამოიწვევს.

______________________

1. “Армянскому населению Самцхе-Джавахети особое внимание”, Многонациональная Грузия, 2 (18) Май 2002.

2. Илона Казарян, “Самцхе-Джавахетский регион за межрегиональные коммуникации, межэтническое взаимопонимание и толерантность в Грузии”, Многонациональная Грузия, 2 (18) Май 2002.

3. Mark Grigorian, "Hiding History", IWPRs Caucasus Service, 99, 25 September 2001.

4. ამ საკითხზე იხილეთ: ზაზა წულაძე, „ჯავახეთის სომხები ნატო-ს თურქულ საფრთხესთან აიგიავებენ“, 24 საათი, 25 ნოემბერი 2002.

5. Anatol Lieven, “Imperial outpost and social provider: The Russians and Akhalkalaki”, Eurasia Insight, 5 March 2002.

საქართველოს ცენტრალურ ხელისუფლებსა და მმართველობის სხვა ორგანოებში ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლები თითქმის არ არიან წარმოდგენილნი. ამის ერთ-ერთი მიზეზი ეროვნული უმცირესობების მიერ სახელმწიფო ენის არცოდნა ან ცუდად ცოდნაა.¹ თუმცა, აქვე უნდა აღინიშნოს რომ სახელმწიფო ენის ცოდნის გარდა, ფარულად არსებობს ხელოვნური ბარიერიც, რაც ეროვნულ უმცირესობას, მისი ეროვნული უმცირესობისადმი კუთვნილების გამო, ცენტრალურ ხელისუფლებაში მუშაობისაკენ გზას უღობავს.²

საბჭოთა მმართველობის პერიოდში სომხურ მოსახლეობას ხელისუფლებაში გარკვეულ თანამდებობებზე კვოტები ჰქონდა. ძირითადად ეს ეხებოდა სომხებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებს და თბილისში სომხებით დასახლებულ რაიონებს. თუმცა, თბილისში დღეს უკვე სომხები აღარ სარგებლობენ ამგვარი კვოტებით.

ჯავახეთში ისევე, როგორც საქართველოს სხვა რეგიონებში, შეზღუდულია ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ თავისი წარმომადგენლების არჩევის უფლება. საქართველოში კვლავ მუშაობს სამხარეო ადმინისტრაციების ხელმძღვანელების დანიშვნის არადემოკრატიული მეთოდი. პრეზიდენტი თავად ნიშნავს სამხარეო ადმინისტრაციის ხელმძღვანელებს და ასევე რაიონის გამგებლებს. რაც მოსახლეობის სერიოზული უკმაყოფილების მიზეზია. ცენტრიდან დანიშნული ჩინოვნიკი, მისი ეროვნული კუთვნილების მიუხედავად, ცენტრალურ ხელისუფლებას ემორჩილება და ძირითადად ცენტრის ინტერესებს ატარებს. ადგილობრივ მოსახლეობასა და ცენტრიდან დანიშნულ ჩინოვნიკს შორის დემოკრატიული კავშირის არარსებობის გამო კი, მოსახლეობა არ ენდობა ცენტრალურ ხელისუფლებას.

ახალქალაქსა და ნინოწმინდაში არჩეული თვითმმართველობის ორგანოები შეზღუდული უფლებებით სარგებლობენ. ეს პრობლემა მთელ საქართველოში არსებობს. თუმცა, მსგავსი ვითარება ეროვნული უმცირესობით კომპაქტურად დასახლებულ რაიონში, ეროვნული უმცირესობებისათვის თვითმმართველობის შეზღუდვას ისახავს მიზნად.³

_________________________

1. სახელმწიფო ენის არცოდნის გამო გარკვეული პრობლემები შეექმნათ ნინოწმინდასა და ახალქალაქში სომეხი ეროვნების მოსამართლეებს, რომლებსაც გამოცდა უნდა ჩაებარებინათ სახელმწიფო ენის ცოდნაში. ამ საკითხზე იხილეთ: Tatul Hakobyan, “Ethnic Armenian judges may lose jobs in dispute over language”, Brosse Street Journal, 20 July 2003. რამდენიმე მოსამართლემ შეძლო ქართული ენის გამოცდის ჩაბარება, თუმცა მოსამართლეობის ერთ-ერთ პრეტენდენტს სახელმწიფო ენის არადამაკმაყოფილებელი ცოდნის გამო უარი ეთქვა მოსამართლის თანამდებობაზე.

2. ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლებთან შეხვედრისას ხშირად გაიგებთ მოსაზრებას, რომ საჯარო სამსახურში მიღებისას ღიად არ იგრძნობა დისკრიმინაცია, მაგრამ მათი აღქმით ფარული დისკრიმინაცია მაინც მოქმედებს.

3. ხელისუფლება ზოგადად აღიარებს ეროვნული უმცირესობების უფლებებს, მაგრამ ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რაიონებში შეზღუდული თვითმმართველობის მომხრეა. ამის შესახებ აღნიშნულია აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტის ქვეყანაში ადამიანის უფლებების მდგომარეობის შესახებ გამოქვეყნებულ 2002 წლის ანგარიშშიც.

ქართულ მასმედიაში ჯავახეთში მოღვაწე ორგანიზაციების შესახებ არაერთგვაროვანი ინფორმაცია ვრცელდება. ამ მხრივ საზოგადოების განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს ადგილობრივი ორგანიზაციები „ჯავახკი“ და „ვირქი“. „ჯავახკი“ საზოგადოებრივი ორგანიზაციაა. „ვირქის“ წევრები კი საკუთარ ორგანიზაციას პოლიტიკურ პარტიად განიხილავენ, თუმცა იურიდიულად „ვირქი“ არ არის რეგისტრირებული საქართველოს იუსტიციის სამინისტროში. ქართული და განსაკუთრებით თბილისში მოღვაწე მასმედიისთვის ჯავახეთი ფაქტობრივად ამ ორ ორგანიზაციასთან ასოცირდება. მათი საქმიანობა ნეგატიურ კონტექსტში განიხილება და მასმედიისა და ცენტრალური ხელისუფლების მიერ ისინი სეპარატიზმის მხარდამჭერებად მიიჩნევიან.

დღეისათვის, მეტი აქტიურობით გამოირჩევა „ვირქი“, რომელიც 1999 წლის საპარლამენტო არჩევნებამდე შეიქმნა. „ვირქის“ ლიდერები იმედოვნებდნენ, რომ არჩევნებში წარმატების შემთხვევაში შეძლებდნენ საქართველოს ფარგლებში ჯავახეთისთვის ავტონომიის სტატუსის მოპოვებას. თუმცა, საქართველოს იუსტიციის სამინისტრომ უარი თქვა „ვირქის“ რეგისტრაციაზე. „ვირქის“ წესდება არღვევდა მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებების შესახებ საქართველოს ორგანულ კანონს რომელიც კრძალავს რეგიონულ და ტერიტორიულ პრინციპებზე აფუძნებული პარტიების რეგისტრაციას.¹

„ვირქის“ ლიდერების განცხადებით, მათ იუსტიციის სამინისტრო მიზანმიმართულად უშლის ხელს რეგისტრაციაში. ამის მიზეზი მათი ორგანიზაციის მიმართ ცენტრალურ ხელისუფლებაში არსებული ეჭვია, რაც «ვირქის” პროგრამის ზოგიერთ ნაწილს უკავშირებდა. ერთ-ერთი პუნქტი ჯავახეთისათვის ავტონომიის სტატუსის მინიჭებას ეხება.²

ამ ორგანიზაციებისა და ჯავახეთისთვის ავტონომიის სტატუსის მინიჭების საკითხი აქტუალური გახდა 1990-იან წლებში, როდესაც სამხრეთ კავკასიაში განვითარებული ეთნიკური კონფლიქტების ფონზე ეთნიკური კუთხით შექმნილმა ორგანიზაციებმა პოპულარობა მოიპოვეს. 90-იან წლებში ქვეყანაში გამეფებულმა ნაციონალიზმმა მსგავსი ორგანიზაციების ჩამოყალიბებას ხელი შეუწყო. ეთნიკურ საფუძველზე შექმნილი „ჯავახკის“ მოძრაობა სომხების კულტურული მემკვიდრეობის დაცვასა და ჯავახეთის სკოლებში სომხეთის ისტორიისა და სხვა საგნების სწავლის უზრუნველყოფას მოითხოვდა. პოსტგამსახურდიასეულ პერიოდში მოძრაობა უფრო ორგანიზებულ ფორმას იღებს, რომლის მიზანიც ჯავახეთის სომხების უფლებების დაცვა იყო.

ეს ორგანიზაციები და ჯავახეთის მოსახლეობა განსაკუთრებით უკმაყოფილო დარჩა 1994 წელს პრეზიდენტის განკარგულებით, რომლის ძალითაც სამცხე-ჯავახეთი ერთ ადმინისტრაციულ ერთეულად გარდაიქმნა³ და რომლის ხელმძღვანელადაც პრეზიდენტმა თავისი წარმომადგენელი დანიშნა. ადგილობრივი სომხების განცხადებით, მსგავსი გაერთიანებით ხელისუფლება რეგიონში დემოგრაფიული ბალანსის დარღვევას შეეცადა. თუ ჯავახეთში სომხები აბსოლუტურ უმრავლესობას შეადგენენ, სამცხეში განსხვავებული ვითარებაა. ამ გაერთიანების შედეგად, სომხები ახალ ადმინისტრაციულ ერთეულში, რომლის ცენტრიც ახალციხეშია, უმრავლესობას უკვე აღარ წარმოადგენდნენ. თუკი ჯავახეთისა და მესხეთის მხარეებს ერთად ავიღებთ, ორივე მხარეში სომხები ადგილობრივი მოსახლეობის 40%-ს შეადგენენ.⁴ ხელისუფლების მსგავსი ნაბიჯი ცენტრსა და რეგიონს შორის დღესაც დაძაბულობის მიზეზია ახალი ადმინისტრაციული მოწყობის შედეგად, ჯავახეთის მოსახლეობას ყოველი პრობლემის გადასაწყვეტად სამცხე-ჯავახეთის ადმინისტრაციულ ცენტრში, ახალციხეში ჩასვლა უწევს, რაც მათი სერიოზული გაღიზიანების საბაბია. რადგან ეს დროის გარდა, ზედმეტი ფულის ხარჯვასაც განაპირობებს.

ადმინისტრაციულ ცენტრში თითქმის ყველა მაღალ თანამდებობაზე ცენტრიდან დანიშნული ეროვნებით ქართველი ჩინოვნიკი მუშაობს, მაშინ როდესაც სამცხე-ჯავახეთში სომხები მოსახლეობის თითქმის ნახევარს შეადგენენ. დღეისათვის საქართველოს შემადგენლობაში ავტონომიის მოთხოვნა ჯავახეთში პერიოდულად გაიჟღერებს. მსგავსი მოთხოვნები კი, ცენტრალური ხელისუფლებისა და ქართული საზოგადოების მიერ სეპარატიზმთან ასოცირდება და ანტისომხურ განწყობილებებს ამძაფრებს. 90-იან წლებში ორი ავტონომიური რესპუბლიკის ტერიტორიაზე მომხდარი კონფლიქტის შემდეგ ავტონომიის იდეას საზოგადოება ეჭვის თვალით უყურებს. ავტონომიის საკითხის პერიოდული გამწვავება გარე ფაქტორებსაც უკავშირდება. კერძოდ იმ სახელმწიფოებს, რომლებიც ავტონომიის საკითხის გამწვავებით საქართველოში ვითარების დაძაბვას ესწრაფვიან.

თუმცა გასათვალისწინებელია ის, რომ საქართველოს მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ რეგიონში უკეთესობისაკენ ვითარება არ შეცვლილა. მძიმე სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობაა საქართველოს სხვა რეგიონებშიც, მაგრამ ეროვნული უმცირესობით დასახლებულ რაიონებში მსგავსი ვითარება ეთნიკური დისკრიმინაციის ელფერს იძენს. რეგიონი და მოსახლეობა გეოგრაფიულად, ეკონომიკურად თუ ინფორმაციულად მოწყვეტილია დანარჩენ საქართველოს. ხელისუფლებას ამდენი წლის განმავლობაში რეგიონში ვითარების გამოსასწორებლად ქმედითი ნაბიჯები არ გადაუდგია. ამ ფონზე იზრდება ადგილობრივი მოსახლეობის უკმაყოფილებაც, რომელიც პრობლემის გადაწყვეტას ავტონომიაში ხედავს. ცენტრიდან დაწესებული ნებისმიერი ბარიერი კი, ზრდის საზოგადოების უკმაყოფილებას, რაც მათ ავტონომიის იდეის მხარდამჭერებად აქცევს. ამ საკითხის ირგვლივ შექმნილი არაჯანსაღი გარემო კი სომხურ მოსახლეობასა და ცენტრალურ ხელისუფლებას შორის ურთიერთობის დაძაბვის მიზეზი ხდება.

__________________

1. მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებების შესახებ საქართველოს ორგანული კანონის 6-ე მუხლით დაუშვებელია პარტიის შექმნა რეგიონული ან ტერიტორიული ნიშნის მიხედვით, 1997 წლის 31 ოქტომბერი.

2. ამ საკითხზე იხილეთ: ნანა ნიკოლაძეს მიერ “ГАЗЕТА.СНГ.RU”-ს მიხედვით მომზადებული სტატია: „სომხური ინტრიგები საქართველოში“; და ასევე, თამარ ბერაძე, „რატომ არ დაარეგისტრირეს სომხური პოლიტიკური პარტია?“, დილის გაზეთი, 169 (1882), 24 ივლისი 2002.

3. ჯავახეთი სამცხესთან ერთად ერთ მთლიან ადმინისტრაციულ ერთეულს ქმნის. სამცხეჯავახეთის ფართობია 6412.9 კვ/კმ (საქართველოს ტერიტორიის 9.3%), სამცხე-ჯავახეთის შემადგენლობაში 6 რაიონია: ახალქალაქი, ასპინძა, ახალციხე, ადიგენი, ბორჯომი, ნინოწმინდა. ქალაქი: 5. ქალაქის ტიპის დაბა: 7. საკრებულო: 66. სოფელი: 250. (www.parliament.ge/GENERAL/stat/gmain.htm) მოსახლეობა: 234 900, ადმინისტრაციული ცენტრი: ახალციხე. ადმინისტრაციული ცენტრიდან თბილისამდე მანძილი: 207 კმ. (www.parliament.ge/TERRITORY/samcke/).

4. www.parliament.ge/GENERAL/stat/emain.htm

ამ მხრივ სახელმწიფოსათვის პრიორიტეტული უნდა იყოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რაიონებში სახელმწიფო ენის შემსწავლელი კურსების ორგანიზება, რაშიც შეიძლება გამოყენებულ იქნეს არასამთავრობო სექტორისა და საერთაშორისო ორგანიზაციების რესურსები. ჯავახეთში მხოლოდ საჯარო მოხელეებისათვის ენის შემსწავლელი კურსების ორგანიზება შეიძლება პრობლემის მოგვარების ნაწილი იყოს, მაგრამ აუცილებელია მოსახლეობისათვის, განსაკუთრებით ახალგაზრდა თაობისათვის სახელმწიფო ენის შესწავლაში მხარდაჭერა.

ჯავახეთში სახელმწიფო ენის სწავლების ხარისხის გაუმჯობესებისათვის სასურველი იქნებოდა ადგილობრივი სომეხი ეროვნების კადრების მომზადება. საქართველოს უმაღლეს სასწავლებლებში სომეხი ეროვნების ახალგაზრდებისათვის განათლების მიღებაში მხარდაჭერა მომავალში მოხსნიდა მოსწავლეებსა და მასწავლებელს შორის კომუნიკაციის პრობლემას და გრძელვადიან პერსპექტივაში ხელს შეუწყობდა ჯავახეთის სომხურ მოსახლეობაში სახელმწიფო ენის ცოდნას, რაც თავის მხრივ ხელს შეუწყობდა მათ სამოქალაქო ინტეგრაციას.

ადგილზე არსებული საწარმოო პოტენციალის ამუშავება ასევე გამოაცოცხლებდა რეგიონის ეკონომიკურ ცხოვრებას და დასაქმების პრობლემასაც გადაწყვეტდა. ადგილობრივი მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების კუთხით სახელმწიფოს მხრიდან გადადგმული ყოველი ნაბიჯი ჯავახეთის მოსახლეობას სახელმწიფოსადმი ნელ-ნელა რწმენასაც დაუბრუნებს.

ამ პრობლემის მოგვარება მხოლოდ გრძელვადიანი პოლიტიკის დაგეგმარების შემთხვევაში თუ მოხერხდება. პირველ ეტაპზე, აუცილებელია სამხედრო ბაზისთვის, როგორც ადგილობრივი მოსახლეობისათვის ეკონომიკური შემოსავლის მთავარი წყაროსთვის, ალტერნატივის შექმნა. ამ საკითხში სახელმწიფოს შეუძლია საერთაშორისო ორგანიზაციებთან თანამშრომლობა, რომლებიც მზად არიან კონკრეტული სოციალურ-ეკონომიკური პროექტები დააფინანსონ. საწარმოების ამუშავება, მცირე ბიზნესის ხელშეწყობა, სოციალურ-ეკონომიკური პროექტების განხორციელება კი, მოსახლეობისათვის შემოსავლის მიღების წყარო გახდება და ბაზის ეკონომიკური მნიშვნელობა შემცირდება.