წიგნში მოცემულია ძირითადი ინფორმაცია რეპროდუქციული ჯანმრთელობისა და უფლებების შესახებ; თუ რა კავშირი არსებობს ჯანმრთელობასა და რეპროდუქციულ უფლებებს შორის.

წიგნი შედგება ხუთი თავისაგან. პირველი თავი, სათაურით ,,რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვის პრობლემები“, დაფუძნებულია ნათარგმნ მასალაზე, რომელიც გამოცემულია ,,ასტრას ქსელის“ მიერ და ეძღვნება რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვის პრობლემებს ცანტრალურ და აღმოსავლეთ ევროპაში - ,,Sexual and Reproductive and Health in Central and Eastern Europe“.

მეორე თავში, ,,რეპროდუქციული ჯანმრთელობა“, მოცემულია ძირითადი ინფორმაცია სექსუალურ ჯანმრთელობასა და უფლებებზე, სქესობრივი გზით გადამდებ დაავადებებზე, კონტრაცეპტივებზე, აბორტზე, გარდა ამისა, იგი შეიცავს საქართველოში რეპროდუქციული ჯანმრთელობის სიტუაციურ ანალიზს, ეროვნულ კანონებსა და მექანიზმებს. ეს თავი შედგენილია ,,ქალთა ცენტრის” წარმომადგენლების მიერ: ია ვერულაშვილი, ლალი ბარათაშვილი, ნინო ქართველიშვილი, ლელა თევზაძე, მაკა გაბეხაძე.

მესამე თავი, ,,ჯანმრთელობა და ადამიანის უფლებების ნორმები და სტანდარტები“, აღწერს, თუ როგორ ხორციელდება ადამიანის უფლებათა ინტეგრაცია ჯანმრთელობის დაცვის სისტემაში. აღნიშნული თავი მოიცავს ნათარგმნ მასალებს ჯანმრთელობის დაცვის საერთაშორისო ორგანიზაციის პუბლიკაციიდან - „25 Questions & Answers on Health & Human Rights“..

მეოთხე თავში, ,,ქალთა რეპროდუქციული უფლებები, საერთაშორისო საკნონმდებლო საფუძვლები“, განხილულია ადამიანის ათი რეპროდუქციული უფლება, რომელიც ნათარგმნია რეპროდუქციული ცენტრის მიერ გამოცემული “Reproductive Rights are Humn Rights“ მიხედვით.

მეხუთე თავი, ,,ადამიანის უფლებების დაცვის სისტემა ადამიანის უფლებების და თავისუფლების ევროპული კინვენციის მიხედვით,“ მიმოიხილავს ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა ევროპულ კონვევციაზე დაყრდნობით, ადამიანის რეპროდუქციული უფლებების დაცვის საერთაშორისო სიტემის პრაქტიკულ და მარტივად გამოყენების გზებს. მასალა ნათარგმნია ,,ასტრას ქსელის“ მიერ მომზადებული პუბლიკაციიდან „How to use European Convention for the protecton of human rights and Fundamental freedoms in matters of reproductive law“.

წიგნი განკუთვნილია ჯანმრთელობის დაცვის სიტემის მუშაკებისათვის, არასამთავრობო ორგანიზაციებისათვისა და მოსახლეობის ფართო ფენებისათვის.

მადლიერება გვინდა გამოვხატოთ „ასტრას“ ქსელის დამფუძნებლის - ვანდა ნოვისკას მიმართ. ,,ასტრა“-ს ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებთან უწყვეტი მუშაობა მნიშვნელოვან როლს თამაშობს საქართველოში რეპროდუქციული უფლებებისა და სექსუალური ჯანმრთელობის საკითხების წინა პლანზე წამოწევაში.

განსაკუთრებულ მადლობას ვუხდით ფონდის ,,ღია საზოგადოება საქართველო“ ქალთა პროგრამების კოორდინატორს, მარინა თაბუკაშვილს საქართველოში რეპროდუქციული უფლებების დანერგვის განხორციელებაში.

დიდი მადლობა ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციის კანონთა დაცვის პროგრამების ხელმძღვანელს, მარი მესხს, იურიდიულ კონსულტაციებისა და წიგნის რედაქტირებისათვის.

მადლიერებას გამოვხატავთ აღმოსავლეთ-დასავლეთის ქალთა ქსელის დირექტორთა საბჭოს წევრის, ქალბატონ ენ სნიტოუს მიმართ, ფინანსური მხარდაჭერისათვის.

მადლობა ,,ქალთა ცენტრის” წარმომადგენლებს.

,,ქალთა ცენტრის“ ხელმძღვანელი,
პროფესორი ია ვერულაშვილი

The goal of the book is to give basic knowledge about reproductive health and rights (RHR), to increase understanding of linkages between health and reproductive rights.?The book consists of five chapters. The first chapter ?Reproductive Rights and Health Problems? consists of translated materials from the publication ?Sexual and Reproductive Rights and Health in Central and Eastern Europe? prepared by ASTRA. It attracts the readers' attention on the situation concerning reproductive health and rights problem in region, policies and strategies. In addition, it contains the situation analyses of RHR in Georgia.

The second chapter ?Reproductive Health” contains basic knowledge on reproductive health and rights, sexual health and rights, sexually transmitted diseases as well as the situation analyses with respect to Reproductive Health in Georgia (STD: syphilis, chlamiydia, candida, herpes, hepatit A, B, C, gonorrhea, thrichomoniasis, HIV/AIDS, contraception, abortion) and the review of national legislative basis with respect to these problems. The materials of this chapter have been prepared in Women's Center by Ia Verulashvili, Lali Baratashvili, Nino Kartvelishvili, Maka Gabexadze, Lela Tevzadze, Tamta Komaxidze.

The third chapter - ?Health and Human Rights Norms and Standards” discusses how human rights are enshrined in international law, links between health and human rights, international human rights instruments, integration of human rights in health, how human rights support work to strengthen health system, and also United Nations Human Rights Organizational Structure. The chapter is based on the translated materials ?25 Questions & Answer on Health & Human Rights” publication series issues N1, 2002 WHO.

The forth chapter ?International Legislative Bases of Reproductive Rights” contains Ten Human Rights Keys to Reproductive Rights translated from “Reproductive Rights are Human Rights” prepared by Center of Reproductive Rights.

The Fifth chapter “Protection of Human Rights System according to European Convention for the Protection of Human Rights” shows how the international system of human rights protection established under the European Convention on Protection of Human Rights can be used for protection of reproductive rights. The chapter has been prepared on the basis of translated materials from ASTRA publication “How to use European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms in Matters of Reproductive Law”.

At the end of book the information on “Women's Center's” experience in the sphere of the issues in question is provided.

The book will be useful for health care providers, NGO representatives, policy makers and general public.

Elaboration and publication of this book would be impossible without the support and professional assistance.

We would like to express thanks to Wanda Nowicka, the founder of ASTRA NETWORK, for promotion of SRHR in Central and Eastern Europe. Women's Center has been the member of this Network since 2003 beginning to work on public awareness of these issues in Georgia.

?

We express our gratitude to the head of Women's East-West Program Ann Snitow for financial support.

?

Special thanks to Maria Tabukashvili, the head of the National Women's Program Open Society - Georgia Foundation for her support to our work on promotion SRHR in Georgia.?We are particularly thankful to Mari Meskhi, the head of the Rule of Law Program of Georgian Young Lawyers Association for editing the book.

Many thanks to the team of Women's Center preparing the book for publication.

Professor Ia Verulashvili,?The Head of Women's Center

რეპროდუქციული და სქესობრივი ჯანმრთელობა და უფლებები განისაზღვრა 1994 წელს კაიროში გამართული საერთაშორისო კონფერენციის - ,,მოსახლეობა და განვითარება“ (ICPD) - საბოლოო დოკუმენტით (,,კაიროს კონფერენციის სამოქმედო პროგრამა“), და განმეორებით დამტკიცდა 1995 წელს პეკინში, ,,ქალების შესახებ მეოთხე მსოფლიო კონფერენციაზე“ (პეკინის კონფერენციის სამოქმედო პლატფორმა). ეს დოკუმენტები 180-ზე მეტმა ქვეყანამ აღიარა.

ICPD-ის სამოქმედო პროგრამა მნიშვნელოვანი წინგადადგმული ნაბიჯია მოსახლეობის განვითარების მიმართულებით. თუ ადრე მეტი ყურადღება ეთმობოდა მოსახლეობის დემოგრაფიული საკითხების კონტროლს, ახლა ამ პროგრამაში აქცენტი გადატანილია მუდმივ განვითარებაზე, რეპროდუქციულ ჯანმრთელობაზე ზრუნვის აუცილებლობასა და რეპროდუქციული უფლებების აღიარებაზე; მასში აგრეთვე ასახულია მოზარდთა მოთხოვნილებები სხვადასხვა ღირებულებები და რელიგიური რწმენა. ICPD-ის სამოქმედო პროგრამა აღიარებს, რომ მოსახლეობის განვითარების პროგრამებს საფუძვლად უნდა დაედოს რეპროდუქციული ჯანმრთელობის და მათ შორის სქესობრივი ჯანმრთელობის დაცვა, ხოლო ქალთა, მამაკაცთა და ბავშვთა რეპროდუქციული უფლებები და ოჯახის დაგეგმვა მიეკუთვნება რეპროდუქციული ჯანმრთელობის სამსახურების უფრო ფართო სპექტრს.

პეკინის კონფერენციის სამოქმედო პლატფორმა ისახავს ახალ საერთაშორისო ვალდებულებებს მსოფლიოში ყოველი ქალთა თანასწორობის, განვითარებისა და მშვიდობის მისაღწევად. მასში კიდევ ერთხელ დასტურდება სახელმწიფოთა ვალდებულებები ქალთა მიმართ ძალადობისა და უთანასწორობის აღმოფხვრის შესახებ. პეკინის კონფერენციის სამოქმედო პლატფორმა ადასტურებს, რომ ქალთა და გოგონათა უფლებები ადამიანის საყოველთაო უფლებათა ნაწილია.

კაიროსა და პეკინის კონფერენციებზე დასახული მიზნები და ამოცანები 1999-2000 წლებში განმეორებით დაადასტურა და განამტკიცა გაერთიანებული ერების გენერალური ასამბლეის სპეციალურმა სესიებმა, რომლებიც მიეძღვნა კაიროსა და პეკინის კონფერენციების შემდეგ მიღწეული პროგრესის განხილვასა და შესაფასებას. ეს სესიები ცნობილია „კაირო პლიუს ხუთი“ და „პეკინი პლიუს ხუთი“ კონფერენციების სახელითაც. სპეციალური სესიების დასკვნითი დოკუმენტები მსოფლიოს ყველა ქვეყანას მოუწოდებს, რათა დააჩქარონ კაიროსა და პეკინში აღებული ვალდებულებების განხორციელება.

როგორც კაიროს კონფერენციის სამოქმედო პროგრამა, ისე პეკინის კონფერენციის სამოქმედო პლატფორმა ნათლად გვიჩვენებს, რომ რეპროდუქციული და სქესობრივი უფლებები ადამიანის უფლებების განუყოფელი ნაწილია.

ევროსაბჭო ყოველთვის მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა რეპროდუქციული ჯანმრთელობისა და სქესობრივი უფლებების დაცვაში. მან არაერთხელ დაადასტურა, რომ მხარს უჭერს კაიროსა და პეკინის კონფერენციების მიერ დამტკიცებულ უფლებებსა და მიზნებს. ევროკომისიამ 2001 წლის 21 ნოემბრის ოფიციალურ დოკუმენტში (White Paper) - „ახალი იმპულსი ევროპელი ახალგაზრდებისათვის - გამოაქვეყნა თავისი შეხედულებები სქესობრივი და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვისა და უფლებების შესახებ. მსგავსი მხარდაჭერა გამოაცხადა ევროპის პარლამენტმაც, რაც მის მიერ გაცემული რამდენიმე რეზოლუციიდან ჩანს: 1996 წლის 4 ივლისის რეზოლუცია კაიროს კონფერენციის სამოქმედო პროგრამის განხორციელების შესახებ; 1999 წლის 9 მარტის რეზოლუცია ევროგაერთიანებაში ქალთა ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ; 2000 წლის 8 მაისის რეზოლუცია პეკინის კონფერენციის სამოქმედო პლატფორმის შესრულების შესახებ. 2002 წლის 3 ივლისის რეზოლუცია სქესობრივი და რეპორდუქციული ჯანმრთელობისა და უფლებების შესახებ.

ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპა შედგება 27 ეგრეთწოდებული გარდამავალი ეკონომიკის მქონე ქვეყნებისგან.

ყველაზე მნიშვნელოვანი საფუძველი, რაც უფლებას გვაძლევს ერთად განვიხილოთ ეს 27 ქვეყანა, არის კომუნისტური წყობილების დაშლის შემდეგ მათი ეკონომიკური და პოლიტიკური გარდაქმნის საერთო გამოცდილება. კომუნისტური მმართველობისათვის დამახასიათებელი იყო: ცენტრალიზებული ეკონომიკა, სახელმწიფო სექტორში დასაქმების მაღალი მაჩვენებელი, უმუშევრობის დაბალი დონე და სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებული სოციალური სამსახურები. მათ შორის შედიოდა ჯანმრთელობის დაცვის სისტემაც. გარდა ამისა, არსებობდა ბავშვთა სოციალური უზრუნველყოფის ფართო სისტემა: ხანგრძლივი დეკრეტული შვებულებები, მრავალშვილიანი ოჯახების შემწეობა, სახელმწიფო ბაგა-ბაღები და საბავშვო ბაღები. ამასთან ერთად, აღინიშნებოდა ქალთა დასაქმების მაღალი მაჩვენებელი. თეორიულად, კომუნისტური ქვეყნების კანონებში უფლებების და თავისუფლების მთელი სპექტრი დეკლარაციების სახით იყო მოცემული, რომლის მიხედვითაც ქალსა და მამაკაცს თანასწორი უფლებები გააჩნდათ, მაგრამ რეალური სურათი რადიკალურად განსხვავებული იყო ამ დეკლარაციებთან შედარებით. მართალია, ჯანმრთელობის დაცვა ხელმისაწვდომი იყო, მაგრამ იყო უხარისხო. სათანადო ყურადღება არ ექცეოდა პროფილაქტიკისა და ჯანმრთელი ცხოვრების სტილის დანერგვას. მიუხედავად იმისა, რომ სახელმწიფო თანასწორობას ქადაგებდა, პრაქტიკულად ვერ უზრუნველყოფდა გენდერულ თანასწორობას. ქალები ბევრ წინააღმდეგობას აწყდებოდნენ. მათ მამაკაცებთან თანასწორუფლებიანი დასაქმების შესაძლებლობა არ ჰქონდათ. მხოლოდ რამდენიმე ქალმა თუ მიაღწია მმართველობის მაღალ საფეხურს. გენდერული განსხვავება იყო ხელფასებსა და სამუშაოს განაწილებაში. ამასთან ერთად, ყოველდღიური საოჯახო საქმის მეტ ნაწილს ქალები ასრულებდნენ და, ამგვარად, ეგრეთწოდებული „ორმაგი ტვირთი“ აწვათ კისერზე - ფასიანი სამსახური და შინ უფასო მუშაობა.

კომუნისტური წყობილების დაშლას პოლიტიკური ცხოვრების დემოკრატიზაცია და საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლა მოჰყვა. ეს ქვეყნები მძიმე ეკონომიკურ სიტუაციაში აღმოჩდნენ. რადიკალურად შეწყდა ყველა სახელმწიფო დაფინანსება, მათ შორის ჯანმრთელობის დაცვის სისტემაც. მრავალ ქვეყანაში მოხდა ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის გარდაქმნა და სახელმწიფო დაწესებულებების პრივატიზაცია. სახელმწიფო აღარ ფარავდა ჯანმრთელობის დაცვის სამსახურების ხარჯებს. სახელმწიფო დაწესებულებათა უმრავლესობა დაიხურა, რამაც განაპირობა უმუშევრობის რიცხვის საგრძნობლად მატება. სავარაუდოდ ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ევროპის (CEE) რეგიონში 10 მილიონი უმუშევარია და აქედან 6 მილიონი ქალია. გარდამავალ პერიოდში მოსახლეობის დიდი ნაწილის ცხოვრების დონე მნიშვნელოვნად გაუარესდა, იმატა სიდუხჭირემ და ავადობამ. სხვადასხვა გეოგრაფიულ რეგიონებს, ქვეყნებსა და მოსახლეობის ცალკეულ ჯგუფებს შორის ცხოვრების დონის დიდი შეუსაბამობა წარმოიქმნა.

ამ გადმოსახედიდან ქალების მდგომარეობა რეგიონში ძალიან რთულია. უმუშევრობის დონე ქალებში უფრო მაღალია, ვიდრე მამაკაცებში. სახელმწიფომ შეამცირა ბავშვთა სოციალური უზრუნველყოფის სამსახურები. მრავალი დამქირავებელი რეპროდუქციული მიზეზების გამო თავს იკავებს ქალთა დასაქმებისაგან. ძალიან მცირეა ქალთა მონაწილეობა გადაწყვეტილებათა მიღებაში. რეგიონის უმეტეს ქვეყანაში ქალები პარლამენტის წევრთა 10%-ზე ნაკლებს შეადგენენ და პროცენტულად ამდენივე ქალს უჭირავს სამთავრობო პოსტი. ეს ქვეყნები ქალთა და მამაკაცთა თანასწორობას კანონით აღიარებენ, მაგრამ ყოველდღიურ რეალობაში - სამსახურში, საზოგადოებასა და ოჯახში ქალებს თანასწორად არ ეპყრობიან. მთავრობა არ ცდილობს ამ სფეროში ცვლილება განახორციელოს.

ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებს კომუნისტური წყობილების არსებობის და მისი დაშლის შედეგად გამოწვეული ეკონომიკური და პოლიტიკური გარდატეხის საერთო გამოცდილება აქვთ. მათ განვითარება ერთი და იმავე დონიდან დაიწყეს, მაგრამ დღეს არათანაბრად ვითარდებიან და ძალიან განსხვავდებიან ერთმანეთისგან დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და სამოქალაქო საზოგადოების განვითარების დონის, ეკონომიკის ლიბერალიზაციის, პოლიტიკური და სოციალური რეფორმების თვალსაზრისით. მაგალითად, ამ ქვეყნებიდან 10 მათგანი ევროსაბჭოში გაერთიანების პროცესშია. უთანასწორობას იწვევს კულტურული, რელიგიური და ეთნიკური განსხვავებებიც. ზოგიერთ ქვეყანაზე სერიოზული ზეგავლენა მოახდინა სამოქალაქო ომებმა, ესენია: ბოსნია და ჰერცოგოვინა, ხორვატიის რესპუბლიკა, იუგოსლავია და რუსეთის ფედერაციის ზოგიერთი რეგიონები. მიუხედავად იმისა, რომ ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის მთელი რეგიონი, რომლის მოსახლეობა 400 მილიონს აღემატება, ეთნიკურად, კულტურულად, პოლიტიკურად და ეკონომიკურად არაერთგვაროვანია, აქ ბევრი რამ ერთგვაროვან ხასიათს ატარებს, რაც უფლებას გვაძლევს ისინი ერთიანად განვიხილოთ.

ჯანმრთელობის დაცვის საერთაშორისო ორგანიზაციის ევროპის რეგიონული ოფისის მონაცემებით, ევროპის რეგიონის აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილების ჯანმრთელობის დაცვის მაჩვენებლებს შორის განსხვავება სულ უფრო და უფრო იზრდება.

ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ევროპაში განსაკუთრებულ ყურადღებას საჭიროებს სქესობრივი და რეპროდუქციული უფლებები. რათა ამ რეგიონის ქალებმა ნორმალური რეპროდუქციული სამედიცინო მომსახურეობითა და რეპროდუქციული უფლებებით ისარგებლონ, ჰქონდეთ უფლება, რომ გამრავლებასთან დაკავშირებით თავისუფლად მიიღონ ინფორმაცია და გადაწყვეტილება, ბევრი რამ ეღობებათ წინ. ეს კი იმის გამო ხდება, რომ სახელმწიფო სათანადო მნიშვნელობას არ ანიჭებს რეპროდუქციულ და სქესობრივ ჯანმრთელობასა და უფლებებთან დაკავშირებულ საკითხებს. ამ რეგიონებში კვლავ გავრცელებულია გენდერული სტერეოტიპები და პატრიარქალური დამოკიდებულებანი, რის მიხედვითაც ქალი მხოლოდ დედისა და მეუღლის როლში მოიაზრება, რაც ხელს უშლის ქალთა მდგომარეობის გაუმჯობესებას და რეპროდუქციული და სქესობრივი უფლებების აღიარებას.

სქესობრივი და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვისა და უფლებების ძირითადი პრობლემები ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის რეგიონში:

ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის თავისებურებანი

დღეისათვის საქართველოს რესპუბლიკის ჯანმრთელობის დაცვის სისტემა ფუნდამენტურ რეორგანიზაციას განიცდის. ზოგადი სახელმწიფო სისტემიდან ისეთ სისტემაზე გადადის, რომელიც ნაწილდება სახელმწიფოზე, კერძო პირსა და საზოგადოებაზე. ამჟამად, განსაკუთრებულად რთულია მათი წილის და სტრუქტურის განსაზღვრა. სავარაუდოდ ყოველი მათგანის არსებობა საჭიროა (როგორც განვითარებულ ქვეყნებში), თუ მათი პოზიციები საბაზრო ეკონომიკის ჯანსაღი კონკურენციის პრინციპებითაა განსაზღვრული.

ძალიან რთულია საქართველოს მოსახლეობის ჯანმრთელობის სტატუსის ნათლად წარმოჩენა. დემოგრაფიული მოძრაობის, კომუნიკაციური პრობლემებისა და სხვა მიზეზების გამო მონაცემთა შეგროვება გართულებულია. ამასთანავე, მონაცემთა შეგროვებისას სხვადასხვა მეთოდებისა და განმარტებების გამოყენება, კადრებით უზრუნველყოფისა და კოორდინაციის ნაკლებობა, რეპროდუქციული ჯანმრთელობის სფეროში, უზუსტო სტატისტიკურ მონაცემებს გვაძლევს.

ინფორმაცია ბავშვების და ქალების მიმართ სქესობრივი, ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ძალადობის შესახებ მინიმალურია. ზოგადად, ტრადიცია და კულტურა ხელს უშლის ქალებსა და ბავშვებს გაამხილონ ძალადობის ფაქტები.

ექიმებისა და ექთნების რაოდენობით საქართველო პირველ ადგილზეა მსოფლიოში.

მთავრობა ცდილობს ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის რეფორმა ჩაატაროს, მაგრამ ამ პროცესს მნიშვნელოვნად ართულებს ეკონომიური მდგომარეობა და სამედიცინო პერსონალის უმუშევრობის საფრთხე. მართალია, სამშობიარო სახლები ადვილად ხელმისაწვდომია, მაგრამ მათი უმრავლესობა არაკეთილმოწყობილია. საავადმყოფოებში არადამაკმაყოფილებელი სანიტარული მდგომარეობაა და აბორტის შემდეგ გართულებათა რისკი მაღალია, განსაკუთრებით რაიონებში.

სახლის პირობებში მოუმზადებელი მშობიარობების წარმოებით, მოსალოდნელია დედათა სიკვდილიანობის მაჩვენებლის კიდევ უფრო გაზრდა, რაც განპირობებულია სიდუხჭირით (ყველა მშობიარობის დაახლოებით 10%).

რეპროდუქციული და სექსუალური ჯანმრთელობის დაცვის მეთოდები და სტრატეგიები

ქალებისათვის, მათ შორის მოზარდებისათვის, უნდა შეიქმნას რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამები. მთავრობამ სამოქალაქო საზოგადოებასთან, არასამთავრობო ორგანიზაციებთან, დონორებთან და გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის სამსახურებთან ერთად. ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის რეფორმის თვალსაზრისით, დიდი მნიშვნელობა უნდა მიანიჭოს რეპროდუქციული და სექსუალური ჯანმრთელობის დაცვას, მათ შორის ჯანმრთელობის დაცვის საბაზისო სისტემების გაძლიერებას.

ხელმისაწვდომი უნდა გახდეს რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვის მთელი რიგი მაღალხარისხოვანი სამსახურები, მათ შორის:

ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის მრავალი ქვეყანა არ პასუხობს ამ მოთხოვნებს. მხოლოდ რამდენიმე ქვეყანამ შეიმუშავა სპეციფიური სტრატეგიები, რაც კაიროსა და პეკინის კონფერენციების შედეგი უნდა იყოს. ამის გამო რეპროდუქციული სამედიცინო მომსახურეობა ნაკლებად ხელმისაწვდომი და დაბალი ხარისხისაა, აგრეთვე დაბალია საზოგადოების განათლების დონე, სქესობრივ და რეპროდუქციულ ჯანმრთელობის შესახებ.

ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებში დემოგრაფიული სიტუაცია ხშირად ზეგავლენას ახდენს რეპროდუქციული და სქესობრივი ჯანმრთელობის დაცვისა და უფლებების შესახებ სახელმწიფო კანონებზე. ამ ქვეყნების უმრავლესობა დასავლეთ ევროპის მსგავს დემოგრაფიულ ცვლილებებს განიცდის - შობადობის მაჩვენებელი დაბალია და კვლავ კლებულობს. ამიტომ, მათი უმრავლესობა მოსახლეობის კლებას განიცდის გამონაკლისია ალბანეთი, ყირგიზეთი, ტაჯიკეთი, თურქმენეთი და უზბეკეთი. ასეთი დემოგრაფიული ტენდენციები, ზოგჯერ შობადობის შემზღუდველ სტრატეგიებს აღვივებს, ნაცვლად იმისა, რომ კარგი სოციალური უზრუნველყოფის შემუშავებას შეუწყოს ხელი (პრიორიტეტის მინიჭება, დადებითი სოციალური და ეკონომიკური წახალისება, მაგ., ბავშვთა სოციალური უზრუნველყოფის უკეთესი სისტემის განვითარება). ეს განაპირობებს ნებაყოფლობითი რეპროდუქციული არჩევანის გაკეთების შეზღუდვას, რაც ადამიანის საერთაშორისო უფლებებს ეწინააღმდეგება.

ამ სფეროში კარგ მაგალითს იძლევა სომხეთი. 1990-იანი წლების დასაწყისში სომხეთის ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტრო საერთაშორისო ორგანიზაციებთან (WHO და UNFPA) ერთად, რეპროდუქციული ჯანმრთელობის ეროვნული პროგრამის შემუშავებაზე მუშაობდა. პროგრამა განხორციელდა 1997 წელს და მიზნად ისახავდა ოჯახის დაგეგმვის 77 კლინიკის ჩამოყალიბებას სომხეთის ყველა ადმინისტრაციულ ცენტრში.

რეპროდუქციული ჯანმრთელობის კაბინეტები გაიხსნა საქართველოს მასშტაბითაც.

ოჯახის დაგეგმვა

სახელმწიფოებმა ვალდებულება აიღეს:

არასასურველი ორსულობის თავიდან აცილებას ყოველთვის უდიდესი უპირატესობა უნდა მიენიჭოს და ყველაფერი უნდა გაკეთდეს იმისათვის, რომ აღმოიფხვრას აბორტის აუცილებლობა.

კონტრაცეპტივები ნაკლებად არის გავრცელებული ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებში. უფრო მეტად ოჯახის დაგეგმვის დაბალ-ეფექტურ ბუნებრივ მეთოდებს იყენებენ, როგორიც არის აქტის შეწყვეტა და კალენდარული მეთოდი (პერიოდული თავშეკავება). კონტრაცეფციის თანამედროვე მეთოდების გავრცელება აღმოსავლეთ ევროპაში საშუალოდ 35%-ია, ხოლო ჩრდილოეთ და დასავლეთ ევროპაში 71-76%. უახლესმა გამოკვლევებმა აჩვენა, რომ დასავლეთ ევროპაში ოჯახის დაგეგმვის ბუნებრივი მეთოდების გავრცელებამ იკლო, მაგრამ აღმოსავლეთ ევროპაში უცვლელი დარჩა. კონტრაცეფციის ნაკლებობა აბორტის მაღალ დონეს განაპირობებს. აბორტს კვლავ იყენებენ შობადობის საკონტროლო მეთოდად. ისეთი მეთოდების გამოყენება, როგორიც არის სტერილიზაცია - როგორც ქალის ასევე მამაკაცის - ძალიან იშვიათია. აღნიშნული სიტუაციების მიზეზები სხვადასხვაგვარია. უპირველეს ყოვლისა, ოჯახის დაგეგმვის სამსახურები სახელმწიფოსაგან სათანადო დაფინანსებას არ ღებულობენ და ჯანმრთელობის დაცვის პირველად პროგრამებში არასაკმარისად არიან ჩართულნი. უფრო მეტიც, კლინიკების რაოდენობა, რომლებიც ოჯახის დაგეგმვასა და სპეციალურ კონსულტაციებს უზრუნველყოფს, საკმარისი არ არის, განსაკუთრებით რაიონებში. ამას ემატება ისიც, რომ ჯანმრთელობის დაცვის წარმომადგენლებს არ აქვთ საკმარისი ცოდნა ოჯახის დაგეგმვის მეთოდების შესახებ. მათ ხშირად არასწორი წარმოდგენები და ცრურწმენა აქვთ ჰორმონული კონტრაცეფციის, საშვილოსნოს შიდა კონტრაცეფციისა და სხვა თანამედროვე მეთოდების ეფექტურობის, უსაფრთხოების, რისკისა და უპირატესობების შესახებ. გულგრილად ტარდება კონსულტაციები კონტრაცეფციის შესახებ, რაც ხშირად ერთი მეთოდის შეთავაზებით შემოიფარგლება და არა კონტრაცეფციის სხვადასხვა მეთოდების განხილვით, ანუ არ ხდება კონტრაცეპტივების ინდივიდუალურად შერჩევა.

ზოგჯერ კონტრაცეფციის მეთოდებზე არასრულფასოვანი და გულგრილი კონსულტაციები, კონსულტანტის პირად რელიგიურ შეხედულებებს უკავშირდება. თანამედროვე კონტრაცეპტივების მაღალი ღირებულება, განსაკუთრებით ჰორმონული კონტრაცეფციისა კიდევ ერთი ბარიერია, რის გამოც ის მოსახლეობის უმრავლესობისათვის არახელმისაწვდომია. კონტრაცეპტივებს სახელმწიფო არ აფინანსებს.

უკრაინაში 1999 წელს კონტრაცეეპტივებზე მოთხოვნილების 37% არ დაკმაყოფილდა.

საქართველოში ქალების მხოლოდ 15%-ს ჩაუტარდათ კონტრაცეფციის შესახებ კონსულტაციები აბორტის შემდეგ და მხოლოდ 3%-ს ჩაუტარდა ან დაენიშნა კონტრაცეფციის მეთოდით მკურნალობა.

პოლონეთში კანონი კრძალავს კონტრაცეფციის მიზნით სტერილიზაციას. პოლონეთის სისხლის სამართლის კოდექსის თანახმად იგი კრიმინალური ქმედებაა და ისჯება 1-დან 10 წლამდე თავისუფლების აღკვეთით. კონტრაცეფციის მიზნით სტერილიზაცია აკრძალულია ლიტვაშიც. ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის სხვა ქვეყნებში, სადაც სტერილიზაცია დაშვებულია, მისი გავრცელება ძალიან დაბალია. ძირითადად მას მომხმარებელთა 1%-ზე ნაკლები მიმართავს.

სასომხეთში ყველაზე გავრცელებული კონტრაცეფციის მეთოდია აქტის შეწყვეტა. ამ მეთოდს 53% იყენებს, მათ შორის ისინიც, ვინც კონტრაცეფციის სხვა მეთოდებს იყენებს. სქესობრივი აქტის შეწყვეტა ის ძირითადი ჩასახვისსაწინააღმდეგო მეთოდია, რომელსაც კვლავ იყენებენ აღმოსავლეთ და სამხრეთ ევროპაში, სადაც მისი საერთო გავრცელება 18%-ს აღწევს.

კონტრაცეპტივებთან დაკავშირებით განსაკუთრებული გულგრილობა იგრძნობა პოლონეთის მთავრობის მხრიდან, სადაც 1998 წელს ჯანმრელობის დაცვის სამინისტრომ ადრე დაფინანსებული 8 ორალური კონტრაცეპტივიდან, 5-ზე მოხსნა დოტაციები და მხოლოდ 3 ერთნაირი შემადგენლობის დატოვა.

ორალური კონტრაცეპტივების ფასი საშუალო შემოსავალთან შედარებით ძალიან მაღალია. ბულგარეთში ერთი თვის აბების ფასი მერყეობს 5-დან 12 ლევამდე (3-6 Ђ), რაც მინიმალური ხელფასის 12%-ს შეადგენს.

რუმინეთში 1989 წელს, ჩაუშესკუს რეჟიმის დამხობისა და აბორტის შესახებ კანონის ლიბერალიზაციის შემდეგ, აბორტების რიცხვი სწრაფად გაიზარდა. ეს ტენდენცია შექცევადი აღმოჩნდა ეფექტური პოლიტიკური კურსის გატარების შედეგად, რომელსაც მხარს უჭერდნენ საერთაშორისო ორგანიზაციები და დონორები. მათი მიზანი იყო განევითარებინათ რეპროდუქციული ჯანმრთელობის კლინიკათა ქსელი, დაერიგებინათ კონტრაცეპტივები და გაევრცელებინათ ინფორმაცია კონტარცეფციის მეთოდების შესახებ. მთავრობამ ვალდებულება აიღო, რომ დააფინანსებდა საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის დაცვის სადაზღვევო სისტემის კონსულტაციებს კონტრაცეპტივების შესახებ და აწარმოებდა გარკვეული კატეგორიის უმწეო ქალებისათვის უფასო კონტრაცეპტივებით უზრუნველყოფას.

აბორტი (კანონიერი სტატუსი, შესაძლებლობა, ხარისხი)

ყველა ქვეყნის მთავრობამ და შესაბამისმა ორგანიზაციებმა საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის დაცვის ძირითად ამოცანად უნდა დაისახონ აბორტის მავნე შედეგების თავიდან აცილება და ოჯახის დაგეგმვის სამსახურების გაფართოებისა და გაუმჯობესების გზით აბორტის აუცილებლობის შემცირება. იმ შემთხვევაში თუ აბორტი უკანონო არ არის, უსაფრთხო უნდა იყოს. ჯანმრთელობის დაცვის ორგანოებმა უნდა მოამზადონ სპეციალისტები და გაატარონ სხვა ღონისძიებები, რომ აბორტი იყოს უსაფრთხო და ხელმისაწვდომი.

მთავრობამ უნდა გადასინჯოს კანონები, რომლებიც ითვალისწინებს დამსჯელ ზომებს იმ ქალების მიმართ, ვინც არალეგალურად იკეთებს აბორტს.

ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყანათა უმრავალესობაში აბორტი დაშვებულია კანონით. მიუხედავად ამისა, რეგიონის ბევრ ქვეყანაში აბორტთან დაკავშირებული კანონების გამკაცრების ძლიერი ტენდენცია შეინიშნება. ეროვნულ საკანონმდებლო ორგანოებში აბორტის უფლება ღრმად არ არის ფესვგადგმული და ადვილად შეიძლება შეიცვალოს.

იმ სამედიცინო დაწესებულებებში მომსახურეობა, სადაც აბორტი კეთდება, ხშირად დაბალხარისხოვანია. მთავრობა არ ზრუნავს ხელოვნური აბორტის უფრო უსაფრთხო, ეფექტური და მოსახერხებელი მეთოდების გაუმჯობესება და ფართო გამოყენებაზე. ძირითადად აბორტის ისეთი მეთოდი გამოიყენება, როგორიც არის გაფართოება-გამოფხეკა (D&C). დასავლეთ ევროპაში D&C მეთოდი შეიცვალა უფრო სწრაფი, მარტივი და უსაფრთხო ვაკუუმ-ასპირაციის მეთოდით. ბევრ ქალს ხელი არ მიუწვდება უსაფრთხო მომსახურეობაზე. ეს ძირითადად გამოწვეულია აბორტის მაღალი ფასებით ან სოფლად უხარისხო სამსახურების არსებობით.

ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ევროპაში კონტრაცეფციის შესახებ ინფორმაციის ნაკლებობისა და საჭირო სამსახურების არ არსებობის გამო ფერტილობის კონტროლის ძირითადი მეთოდი ისევ აბორტია. აქედან გამომდინარე მისი მაჩვენებლი აქ ბევრად უფრო მაღალია ვიდრე დასავლეთ ევროპაში. რეპროდუქციულ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული საკითხების შესახებ მწირი ინფორმაცია და ოჯახის დაგეგმვის სამსახურების მცირე რაოდენობა კვლავ რჩება აბორტიდან კონტრაცეფციაზე გადასვლის ბარიერად.

საქართველოში, 1999 წლის მონაცემებით 15-44 წლის ასაკის ყოველ 1000 ქალზე 135 აბორტი მოდის. 1997 წელს რუსეთში 2,5 მილიონი აბორტი აღირიცხა. 2002 წლის ოქტომბერში ქვეყნის მთავარმა გინეკოლოგმა განაცხადა, რომ რუსეთში ორსულობათა 60% აბორტით მთავრდება.

სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებები (სგგდ), აივ/შიდსის ჩათვლით

სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებებისა და რეპროდუქცული სისტემის სხვა ინფექციების პრევენციის, გამოვლენისა და მკურნალობისათვის, უნდა გაფართოვდეს რეპროდუქციული პროგრამების მუშაობა, განსაკუთრებით ჯანმრთელობის დაცვის პირველად საფეხურზე.

მმართველობის უმაღლესმა ორგანოებმა სასწრაფო ღონისძიებები უნდა გაატარონ და უზრუნველყონ განათლება და სამსახურები ყველა სახის სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებებისა და შიდსის გავრცელების პრევენციისათვის; უნდა შეიმუშაონ და გაატარონ ეროვნული კანონები და სამოქმედო გეგმები აივ/შიდსის შესახებ, აგრეთვე საზოგადოების ყველა სექტორის მობილიზაციის გზით გადადგან ნაბიჯები შიდსის ეპიდემიის შედეგების შესამცირებლად.

სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციებით ავადობის მაჩვენებლებმა საგანგაშოდ მოიმატა მსოფლიოს ამ ნაწილში. ეპიდემიის გავრცელების ხელშემწყობი ფაქტორებია: მასიური უმუშევრობა და ეკონომიური დაუცველობა, საზღვრების გახსნა, სოციალური და კულტურული ნორმების ლიბერალიზაცია, ჯანდაცვის სისტემის რღვევა და ცოდნის დაბალი დონე სგგი-ს და მათგან თავის დაცვის შესახებ. სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციების აღრიცხული რაოდენობა ძალიან მაღალია. მაგალითად, მნიშვნელოვნად განსხვავდება სიფილისის მაჩვენებლები. ევროგაერთიანების ქვეყნებში ყოველ 100 000 მოსახლეზე 2 შემთხვევა მოდის, ხოლო ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ევროპაში ზოგადად 11 შემთხვევა და ყოფილ საბჭოთა კავშირში 221. აშკარაა, რომ მთავრობის მიერ გატარებული პრევენციული ზომები არადამაკმაყოფილებელია.

ამ რეგიონში აივ/შიდსით ავადობის მაჩვენებლები ყველაზე უფრო სწრაფად მატულობს. 2002 წელს 250 000 ახალი შემთხვევა დაფიქსირდა, იმ 1.2 მილიონთან დამატებით, რომლებსაც უკვე აქვთ შიდსი. დაახლოებით 1000 ადამიანი იტარებს ანტირეტროვირუსულ მკურნალობას. 1994 წლამდე არც ერთი ქვეყანა არ აცხადებდა აივ ინფექციის შესახებ. პირველი ეპიდემია გავრცელდა უკრაინასა და ბელორუსიაში 1995 წელს. მალე მათ სხვა ქვეყნებიც შეუერთდა: მოლდავეთი 1996 წელს, რუსეთი 1998-ში, შემდეგ ლატვია და ყაზახეთი. ესტონეთში 1999 წელს რეგისტრირებული 12 შემთხვევა 2001 წელს 1474-მდე გაიზარდა. ლატვიაში 1997 წლიდან 2001 წლამდე ინფექციათა რიცხვი 25 -დან 807-მდე გაიზარდა. ყაზახეთში 1926 ინფექცია დაფიქსირდა 2002 წლის ივნისში. აივ (HIV) ინფექციის გავრცელება აგრეთვე აშკარაა აზერბაიჯანში, საქართველოში, ყირგიზეთში, ტაჯიკეთსა და უზბეკეთში. დამოუკიდბელი ქვეყნების თანამეგობრობაში აივ (HIV) ინფექციათა დიდი უმრავლესობა ძირითადად ნარკოტიკების მომხმარებელ ახალგაზრდებშია დაფიქსირებული. მართალია, ზოგიერთ ქვეყანაში მდგომარეობა გაუმჯობესდა, მაგარმ პრეზერვატივების გამოყენების დონე ისევ ძალიან დაბალია. უკრაინაში ახალგაზრდა ქალთა მხოლოდ 28% იყენებდა პრეზერვატივს პირველი სქესობრივი კავშირის დროს. ინფექციათა რაოდენობა სავარაუდოდ რეალურ სურათს არ ასახავს. ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ევროპაში აივ/შიდსის გავრცელების დადგენას ხელს უშლის შიში, უარყოფა და ინფორმაციის ნაკლებობა. აივ (HIV) დაავადების მქონე ქალების რიცხვი დიდი არ არის, მაგრამ ქალთა, განსაკუთრებით დაუცველი ახალგაზრდა გოგონების მომსახურებისა და პროგრამების ნაკლებობა, აივ/შიდსით ინფიცირებული ქალების რიცხვის ზრდას იწვევს.

საქართველოში 2001 წელს დარეგისტრირდა აივ-ინფექციის 269 შემთხვევა, აქედან, შიდსით დაავადდა 57 ადამიანი, გარდაიცვალა 37.

აივ/შიდსის გავრცელება დაბალი რჩება ისეთ ქვეყნებში როგრიც არის ჩეხეთის რესპუბლიკა, უნგრეთი და სლოვენია, სადაც მოქმედებს კარგად შედგენილი ეროვნული აივ/შიდსის პროგრამები.

სქესობრივი ძალადობა, ძალდობა ქალების მიმართ და ქალთა ტრეფიკინგი

ვალდებულებები:

ქალების ჯანმრთელობა და რეპროდუქციული უფლებები ძალიან მჭიდრო კავშირშია მათ სოციალურ და სამართლებრივ სტატუსთან. ქალთა მიმართ ძალადობა სერიოზულ საფრთხეს უქმნის მათ ჯანმრთელობასა და უფლებებს. ისტორიულად ქალთა მიმართ ძალადობა, ქალსა და მამაკაცს შორის არათანაბარი ძალაუფლების გამოხატულებაა, რამაც გამოიწვია მამაკაცთა გაბატონება ქალებზე, ქალთა დისკრიმინაცია და მათი სრულყოფილი განვითარების შეფერხება. დისკრიმინაციის გამოხატულებაა ოჯახურ ძალადობა, ქალის მიმართ ძალადობის სხვა ფორმები, სამსახურებრივი სექსუალური ძალადობა და ქალთა ტრეფიკინგი, რაც განსაკუთრებით შეიმჩნევა ამ რეგიონში.

ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ევროპაში ოჯახური ძალდობა ფართოდ გავრცელებული და სერიოზული პრობლემაა. მიუხედავად ამისა, არ არსებობს საკმაო დოკუმენტები, სისტემატური და ოფიცილაური სტატისტიკური მონაცემები ასეთი ძალადობის შემთხვევათა შესახებ. ამ პრობლემის თაობაზე საზოგადოების და პასუხისმგებელ პირთა ინფორმირება კვლავ ძალიან დაბალია. ქალების დაუცველობა სამსახურებრივი სექსულაური ძალადობისგან დაკავშირებულია მათ რთულ მდგომარეობასთან დასაქმების ბაზარზე. ჩვენ შეგვიძლია რამდენიმე პრობლემური სფერო გამოვყოთ:

1. საზოგადოების საგანმანათლებლო და საინფორმაციო პროგრამები და ღონისძიებები ძალიან მწირია. მხოლოდ მცირე მასშტაბიანი კამპანიები ტარდება არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ. ამის შედეგად, ოჯახური ძალადობა ხშირად პირად საკითხად რჩება და, აქედან გამომდინარე, დამნაშავე არ ისჯება.

2. ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნების უმრავლესობაში კანონმდებლობა დანაშაულად არ მიიჩნევს ოჯახურ ძალადობასა და სქესობრივ შეურაცხყოფას. არ არსებობს ასეთი სახის დანაშაულზე სათანადო რეაგირების სამართლებრივი მექანიზმები.

3. სამართალდამცავები და გამომძიებლები შესაბამისად არ არიან მომზადებულნი სექსუალური ან ოჯახური ძალადობის შემთხვევებთან დაკავშირებით. მათი უუნარობა და პასიური რეაგირება განაპირობებს იმას, რომ ქალები ცდილობენ არ დააფიქსირონ ძალადობის შემთხვევები. ეს აგრეთვე ეხება ცოლ-ქმარს შორის გაუპატიურებას, რასაც ხშირად დანაშაულად არ მიიჩნევენ და, აქედან გამომდინარე, არ ისჯება.

2003 წელს საქართველოს შსს-ს სტრუქტურებს ჩაუტარდათ ტრეინინგი სექსუალური და ოჯახური ძალადობის შესახებ და შეიქმნა სპეციალური დეპარტამენტი რომელიც რეაგირებას ახდენს აღნიშნულ პრობლემებზე. აგრეთვე საქართველოს 10 რეგიონში შექმნილია კომიტეტები ქვეკომიტეტებით. თბილისში ოჯახური ძალადობის მსხვერპლი ქალებისა და ბავშვებისათვის ფუნქციონირებს თავშესაფარი, ფსიქოლოგიური საკონსულტაციო ცენტრები და ცხელი ხაზი ძალადობისგან დაცვის ეროვნული ქსელის ბაზაზე.

4. მსხვერპლმა ხშირად არ იცის ვის მიმართოს დახმარებისათვის. ქალთა თავშესაფართა და ძალადობის მსხვერპლთა დახმარებაზე ორიენტირებული არასამთავრობო ორგანიზაციების რიცხვი ძალიან მცირეა ან მათ არ გააჩნიათ საკმარისი ფინანსები, რომ ყველას დაეხმარონ. დაზარალებული ქალებისთვის არ არსებობს არც რესურსები და არც საკანონმდებლო თუ ფსიქოლოგიური დახმარება.

ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის რეგიონში განსაკუთრებულ პრობლემას წარმოადგენს ქალთა ტრეფიკინგი სქესობრივი ექსპლუატაციის მიზნით. ამ ფენომენის გაფართოების ძირითადი მიზეზია მზარდი სიღარიბე, ამ რეგიონში ქალებისათვის ნაკლები შესაძლებლობები და საზღვრების გახსნა. იმ ქალებს, რომლებიც ტრეფიკინგში არიან ჩართული, ან საკუთარი ნებით მიემგზავრებიან დასავლეთის ქვეყნებში, ამერიკასა და სხვა რეგიონებში სექს-ინდუსტრიაში სამუშაოდ, ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნების უმრავლესობა წარმოშობს. გამოკვლევამ აჩვენა, რომ ამ ქვეყნების მიერ შემოღებული მკაცრი საემიგრაციო პოლიტიკა კიდევ უფრო აძლიერებს ქალთა დაუცველობას ძალადობის და შეურაცხყოფისაგან კრიმანლური ქსელების მხრიდან. ხშირად ხელისუფლება ქალებს ისე ეპყრობა, როგორც დამნაშავეებს და არალეგალურ ემიგრანტებს. ავტომატურად ახდენენ მათ დეპორტირებას, ძალადობის მსხვერპლად არ აღიარებენ და სათანადო დახმარებას არ უწევენ.

ღია საზოგადოების ინსტიტუტის ქალთა პროგრამის მიერ ჩატარებული ტრეინინგის შთაგონებით დულუთის ოჯახური ძალადობის აღკვეთის პროგრამის საფუძველზე (დულუთი, მინესოტა) ტარგოუეკში (პოლონეთის დედაქალაქის, ვარშავის ერთ-ერთი რაიონი) შეიქმნა კოალიცია - ,,შეწყდეს ძალადობა ტარგოუეკში“.

კოალიცია შედგება პოლიციის, პროკურატურის, სოციალური სამსახურების, ალკოჰოლიზმის წინააღმდეგ მებრძოლთა, ჯანმრთელობის დაცვის სამსახურების, ფსიქოლოგიური სამსახურების, არასამთავრობო და ადგილობრივი მმართველობის ორგანოების წარმომადგენლებისაგან. მისი მიზანია ერთიანი კოორდინირებული დახმარება შესთავაზოს ოჯახური ძალადობის მსხვერპლთ (სამართლებრივი, ფინანსური, ფსიქოლოგიური). კოალიცია ატარებს ტრეინინგებს პოლიციისა და პროკურატურისათვის, თანამშრომლობს საერთო სტანდარტებისა და პროცედურების შემუშავებაში, აწყობს ღონისძიებებს პრევენციისა და ინფორმირებულობის დონის ასამაღლებლად.

ძალადობის მიმართ ქალთა დაუცველობას კიდევ უფრო აძლიერებს შეიარაღებული კონფლიქტები, რომელიც ამ რეგიონის ზოგიერთ ქვაყანაში მოხდა ან ახლა მიმდინარეობს. ეს ძალიან მნიშვნელოვანი პრობლემაა და უფრო დეტალურ განხილვას საჭიროებს.

,,რეპროდუქციული ჯანმრთელობა ნიშნავს არა მარტო დაავადების არ არსებობას, არამედ სრულ ფიზიკურ, გონებრივ და სოციალურ სიჯანსაღეს რეპროდუქციული სისტემის ფუნქციონირებასთან დამოკიდებულებაში”.

აქედან გამომდინარე, რეპროდუქციული ჯანმრთელობა გულისხმობს უსაფრთხო სქესობრივი ცხოვრების, გამრავლებისა და ამასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების დამოუკიდებლად მიღების შესაძლებლობას. ამ უკანასკნელი პირობის მიხედვით, ქალსა და მამაკაცს უფლება აქვთ ფლობდნენ ინფორმაციას და შეეძლოთ ოჯახის დაგეგმვის უსაფრთხო, ეფექტური, ხელმისაწვდომი და მისაღები მეთოდების გამოყენება, ამასთანავე ჰქონდეთ ფერტილობის რეგულირების კანონით დასაშვები არჩევანისა და შესაფერისი ჯანმრთელობის დაცვის სამსახურებით სარგებლობის უფლება, რაც ქალებს შესაძლებლობას მისცემს რომ ნორმალურად განვითარდეს ორსულობა და ფიზიოლოგიურად დასრულდეს მშობიარობა. ზემოხსენებული განსაზღვრების თანახმად რეპროდუქციულ ჯანმრთელობაზე ზრუნვა მოიცავს მეთოდების, კვალიფიციური მიდგომისა და სამსახურების ერთობლიობას, რაც რეპროდუქციული ჯანმრთელობის პრევენციისა და პრობლემების გადაჭრის გზით ხელს უწყობს რეპროდუქციულ ჯანმრთელობას და სიჯანსაღეს. ის არა მხოლოდ სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებების დიაგნოსტირებას და მკურნალობას მოიცავს, აგრეთვე სქესობრივ ჯანმრთელობას, რომელიც მიზნად ისახავს პირადი ურთიერთობების გაჯანსაღებასა და სიცოცხლის გახანგრძლივებას.”

რეპროდუქციული უფლებები

რეპროდუქციული უფლებებს აღიარებს ქვეყნის კანონმდებლობა, ადამიანის უფლებათა დაცვის საერთაშორისო დოკუმენტები და სხვა ხელშეკრულებები. ამ უფლებებს საფუძვლად უდევს ცოლ-ქმრისა და პიროვნების უფლების აღიარება, რაც გულისხმობს, რომ შესაბამისი ინფორმაციის და შესაძლებლობების არსებობისას შეუძლიათ თვითონ გადაწყვიტონ და ვალდებულება აიღონ, თუ რამდენი შვილი იყოლიონ, რა ინტერვალებით და როდის, გარდა ამისა უნდა ჰქონდეთ სქესობრივი და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვის უმაღლესი სტანდარტებით სარგებლობის უფლება. ეს გულისხმობს, რომ წყვილებს უფლება აქვთ ყოველგვარი დისკრიმინაციის, ძალდატანებისა და ძალადობის გარეშე თვითონ მიიღონ რეპროდუქციასთან დაკავშირებული გადაწყვიტილებები, როგორც ეს მითითებულია ადამიანის უფლებათა დაცვის დოკუმენტებში. ამ უფლების გამოყენებისას მათ უნდა გაითვალისწინონ თავიანთი და მომავალი შვილების საარსებო მოთხოვნილებანი და საზოგადოების წინაშე ვალდებულებანი. ყოველმა ადამიანმა აქტიურად უნდა გამოიყენოს თავისი უფლებები რეპროდუქციული ჯანმრთელობის, მათ შორის ოჯახის სფეროში და ამას ხელი უნდა შეუწყოს მთავრობის პოლიტიკამ და საზოგადოებრივმა პროგრამებმა, რომელთა ამოსავალი წერტილი უნდა იყოს ამ უფლებების დაცვა. მათ ვალდებულებაში უნდა შედიოდეს, ურთიერთპატივისცემასა და თანასწორობაზე აგებული გენდერული ურთიერთობების განსაკუთრებული ყურადღების მიქცევა. მსოფლიოში მრავალი ადამიანია, ვინც რეპროდუქციული ჯანმრთელობის უფლებებით არ სარგებლობს ისეთი ფაქტორების გამო, როგორიცაა: ადამიანის სქესობრივი ცხოვრებისა და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის შესახებ ადეკვატური განათლება და ინფორმაცია, სათანადო სამსახურების არ არსებობა ან მათი უხარისხობა, შემთხვევითი სექსუალური კავშირები. მრავალ ქვეყანაში მოზარდები ფაქტობრივად დაუცველნი არიან, რადგან მათ ინფორმაციასა და შესაბამის სამსახურებზე ხელი არ მიუწვდებათ. ხანშიშესულ მამაკაცებსა და ქალებს გარკვეული რეპროდუქციული და სქესობრივი ჯანმრთელობის პრობლემები აქვთ, რასაც ხშირად სათანადო ყურადღება არ ექცევა.

-ICPD POA Para.7.3; FWCW PFA Para. 95

სქესობრივი ჯანმრთელობა

“სქესობრივი ჯანმრთელობის დაცვის მიზანია არა მარტო რეპროდუქციასთან და სქესობრივი გზით გადამდებ დაავადებებთან დაკავშირებული კონსულტაციები და მკურნალობა, არამედ სიცოცხლისა და პირადი ურთიერთობების გახანგრძლვებაც” -

ICPD POA Para.7.2; FWCW PFA Para. 94.

სქესობრივი ჯანმრთელობა შემდგ კომპონენტებს უნდა შეიცავდეს:

სქესობრივი უფლებები

“ქალთა უფლებები გულისხმობს, პირადი სქესობრივი ცხოვრების ინდივიდუალურ წარმართვას და დამოუკიდებლად, საკუთარი პასუხისმგებლობით იძულების, დისკრიმინაციისა და ძალადობის გარეშე ამ საკითხზე გადაწყვეტილებების მიღებას, მათ შორის სქესობრივი და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის საკითხებზეც. ქალსა და მამაკაცს შორის სქესობრივი ურთიერთობისა და რეპროდუქციის საკითხებში თანასწორი ურთიერთობა გულისხმობს ურთიერთპატივისცემას, თანხმობასა და ერთობლივ პასუხისმგებლობას სქესობრივ ცხოვრებასა და მის შედეგებზე.” FWCW PFA Para. 96.

ყველა ადამიანს აქვს სქესობრივი უფლება:

რეპროდუქციული უფლებების ელემენტები

რეპროდუქციული ჯანმრთელობა ხშირად მხოლოდ ოჯახის დაგეგმვასთან ასოცირდება და ქალთა საკითხად განიხილება, მაგრამ როგორც რეპროდუქციული ჯანმრთელობის განსაზღვრებიდან ჩანს, იგი გაცილებით მეტია, ვიდრე ოჯახის დაგეგმვა და ეხება არა მარტო ქალებს, არამედ მამაკაცებს, მოზარდებსა და ბავშვებს. როგორც გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის საერთაშორისო კონფერენციის - “მოსახლეობა და განვითარება” (ICPD) - სამოქმედო პროგრამაშია განსაზღვრული, რეპროდუქციული ჯანმრთელობის ელემენტებია:

არის მიმართული რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვა და უფლებები ქალების”და ოჯახის წინააღმდეგ?

პირიქით, რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვა და რეპროდუქციული უფლებები (RH&RR) ქალისა და ოჯახისათვის მხოლოდ სიკეთის მომტანია, რადგან მიზნად ისახავს რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვის სამსახურების შექმნას, რაც მათ საშუალებას მისცემს სრულად აკონტროლონ თავიანთი რეპროდუქციული შესაძლებლობები. გარდა ამისა, ის არა მარტო ოჯახის დაგეგმვის პრობლემებს ეხება, არამედ ქალთა ჯანმრთელობასაც (მაგ., რეპროდუქციული ორგანოების ინფექციები, კიბო, ქალთა მიმართ ძალადობა). რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვა ქალს პიროვნებად განიხილავს და არა მხოლოდ როგორც დედას, რომელიც მხოლოდ დაფეხძიმებისა და ბავშვის გაჩენის ფუნქციების გამო უნდა დაფასდეს.

რეპროდუქციული ჯანმრთელობის უფლებები მთელი რიგი რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვის სამსახურების უზრუნველყოფით მშობლებისა და მათი შვილების კეთილდღეობას განაპირობებს, რაც მათ ოჯახის გაფართოებისა და კარგად მოვლის საშუალებას აძლევს. საკმარისია ირგვლივ მიმოხედვა, რომ დავინახოთ, რას განიცდიან ბავშვები, როდესაც ელემენტარული მოთხოვნილებების უმრავლესობის (საკვები, ტანსაცმელი, ბინა) დაკმაყოფილების საშუალება არა აქვთ. მრავალი ასეთი უარყოფილი და შეურაცხყოფილი ბავშვი იძულებულია სახიფათო სამუშაო შეასრულოს. სამწუხაროა რომ საქართველოში გარდამავალმა პერიოდმა მოიტანა ე.წ. “ქუჩის ბავშვები”-ს ფენომენი. ამ კონტიგენტზე სახელმწიფოსთან ერად ბევრი არასამთავრობო ორგანიზაცია ზრუნავს. გახსნილია თავშესაფრები.

როდესაც ცოლ-ქმარს ან ცალკეულ პიროვნებას აქვს არჩევანის საშუალება, თუ რამდენი შვილი იყოლიოს, ისინი ცხოვრების საუკეთესო სტანდარტებით სარგებლობენ. ეს კი საშუალებას აძლევს ღირსეულად იცხოვრონ და ბავშვები კარგ გარემოში აღზარდონ, რაც მათ შესაძლებლობას მისცემს ადამიანის მთელი პოტენციალი განავითარონ და განახორციელონ.

სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებები (ს.გ.გ.დ)

სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებები (ს.გ.გ.დ) არის დაავადებები, რომლებიც უპირატესად ვრცელდება ვაგინალური, ანალური ან ორალური სქესობრივი კავშირით.

აღნიშნული ინფექციები უფრო ხშირად ორგანიზმის იმუნიტეტის დაქვეითების შემთხვევაში ვითარდება. არ არსებობს მათი საწინააღმდეგო ვაქცინა. ისინი იწვევენ ისეთ სერიოზულ გართულებებს, როგორიცაა მხედველობის დაკარგვა, უნაყოფობა და სიკვდილი.

სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებები (ს.გ.გ.დ) ვრცელდება ძალიან სწრაფად; ყოველწლიურად უამრავი ადამიანი ინფიცირდება და უმეტეს შემთხვევაში მათი ასაკი არ აღემატება 30 წელს.

საქართველოში გავრცელებულია შემდეგი ს.გ.გ.დ.-ი:

1. სიფილისი

2. გონორეა

3. ტრიქომონიაზი

4. ქლამიდიოზი

5. მიკოპლაზმოზი

6. გარდნერელოზი

7. კანდიდოზი (სოკოვანი დაავადება)

8. გენიტალური ჰერპესი

9. კონტაგიოზური მოლუსკი

10. მუნი

11. პედიკულოზი (დატილიანება)

12. B და C ჰეპატიტი

13. ა.ი.ვ.-ინფექცია/შიდსი

გადაცემის გზები:

დამახასიათებელი სიმპტომები:

რას უნდა მიაქციონ ყურადღება ქალებმა და მამაკაცებმა:

1. წყლულები, ბებერები ან წანაზარდები, სასქესო ორგანოების, სწორი ნაწლავის ან პირის მახლობლად

2. უჩვეულო გამონადენი ან სუნი საშოდან

3. ტკივილი მცირე მენჯის მიდამოში

4. წვა და ტკივილი მენჯის მიდამოში

5. ქავილი ან წვა საშოს გარშემო

6. გახშირებული შარდვა

7. სისხლდენა საშოდან, რომელიც არ ემთხვევა რეგულარულ ციკლს

8. შესივებული ან გაწითლებული ყელი

9. ტკივილი საშოში, სქესობრივი კავშირის დროს

10. სურდო, სიცხით, შემცივნებით და ტკივილით

11. შეშუპებული საზარდულის მიდამო.

მამაკაცები:

1. გამონადენი სასქესო ასოდან

2. წყლულები, ბებერები ან წანაზარდები, სასქესო ორგანოების, სწორი ნაწლავის ან პირის მახლობლად

3. წვა და ტკივილი შარდვის ან დეფეკაციის დროს

4. სასქესო ორგანოების ქავილი

5. გახშირებული შარდვა

6. სურდო, შემცივნებით, სიცხით და ტკივილით

7. შეშუპებული საზარდულის მიდამო.

შესაძლო გართულებები ქალებში:

შესაძლო გართულებები მამაკაცებში:

საქართველოში სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებების სტატისტიკური მონაცემები

სიფილისი

სიფილისი ფართოდ გავრცელებული, სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებაა, რომლის მიერ ორგანიზმისთვის მიყენებული ზიანი განუსაზღვრელი და ზოგჯერ შეუქცევადია.

მისი გამომწვევია მიკრობი მკრთალი სპიროქეტა.

რა გზით ხდება ინფიცირება:

დაავადება სიფილისი იწყება მას შემდეგ, რაც მკრთალი სპიროქეტა, ზემოთ აღნიშნული გზებით, დაავადებულისგან შეიჭრება მეორე ადამიანის ორგანიზმში.

დაახლოებით 3 კვირის შემდეგ, მიკრობის შეჭრის ადგილზე ვითარდება მაგარი შანკრი - ეროზიული წარმონაქმნი ინფილტრატით, რომლის სიდიდეც 1-5 სმ-მდეა.

თუ მკრთალი სპიროქეტა შეიჭრა უშუალოდ სისხლში, მაშინ შანკრი არ ვითარდება.

სიფილისისათვის დამახასიათებელი სომპტომებია:

რიგ შემთხვევაში დაავადების ნიშნები შეუმჩნეველია. სიმპტომები შესაძლოა მკურნალობის გარეშეც გაქრეს, მაგრამ ამ შემთხვევაში პირველადი სიფილისი გადადის მეორად ფორმაში და ავადმყოფი მაინც ინფიცირებული რჩება.

შანკრი ვითარდება პირის ღრუში და ტუჩებზე, რადგან მკრთალი სპიროქეტის არსებობისთვის ორალური მიდამო არაჩვეულებრივი გარემოა.

სტატისტიკურად ორალური შანკრი სიფილისით დაავადებულთა თითქმის მესამედს აღენიშნება. შემთხვევათა 2/3-ში გვხვდება სასქესო ორგანოებზე, ხოლო ყველაზე იშვიათად ლოკალიზდება სწორი ნაწლავისა და ფრჩხილების არეში.

რა მოხდება თუ მკურნალობას დროულად არ ჩაიტარებთ

სპიროექტის შეჭრის ადგილზე წარმოქმნილი შანკრი, რამდენიმე კვირის შემდეგ ტოვებს ნაიარევს, ხოლო წყლული უკვალოდ ქრება. ყოველივე ეს მიუთითებს პირველადი სიფილისის გადასვლას მეორადში.

როდესაც სპიროქეტა სისხლის მიმოქცევის წრეში ვრცელდება, ავადმყოფს აღენიშნება სისუსტე, თავის, კუნთების, სახსრების ტკივილი და მაღალი სიცხე. ამის შემდეგ ჩნდება გამონაყარი სხეულზე, ზიანდება ლიმფური კვანძები (კეფის, კისრის, იღლიის, იდაყვის), იწყება თმის ცვენა. ეს ყველაფერი გრძელდება 2 თვემდე, ხოლო შემდეგ დაავადება ბრუნდება გამძაფრებული ძალით და ყალიბდება მეორადი რეციდიული სიფილისი.

3-4 ან იშვიათად 10 წლის შემდეგ შესაძლოა კვლავ განვითარდეს მესამეული სიფილისი.

სიფილისმა შეიძლება გამოიწვიოს:

სიფილისი იწვევს ორსულობის მოშლას, მკვდრად შობადობას, ახალშობილის სიკვდილს, სიმახინჯეებს.

გონორეა

ეს არის ყველაზე გავრცელებული სქესობრივი გზით გადამდები დაავადება. გამომწვევია - გონოკოკი. მისი გადადება ხდება სექსუალური კონტაქტის გზით.

სიმპტომები:

რა მოხდება თუ არ ჩაიტარებთ მკურნალობას:

რა გავლენას ახდენს გონორეა ახალშობილზე?

ინფიცირებულ ახალშობილს უვითარდება თვალის, სასუნთქი გზების სერიოზული დაავადებები, რაც ხშირად გამოუსწორებელი შედეგებით მთავრდება.

დიაგნოზის დადგენა ხდება გამონადენის შემოწმებით.

გონორეის თვითმკურნალობა საშიშია, რადგან ყველა ანტიმიკრობული პრეპარატი არ კლავს გონოკოკს, ამიტომ აუცილებლად უნდა მიმართოთ შესაბამის სამედიცინო დაწესებულებას.

ტრიქომონიაზი

ტრიქომონიაზი ინფექციაა, რომელსაც მიკრობი-ტრიქომონა იწვევს. იგი ფართოდ გავრცელებული, სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებაა, მაგრამ სხვა ადამიანებზე შეიძლება გადავიდეს დაავადებულის პირადი ნივთების გამოყენებითაც.

ტრიქომონა მრავალკეროვანი დაავადებაა:

იგი ხშირად ბუდდება ბართოლინის ჯირკვალში, ურეთრაში, შარდის ბუშტში, საშვილოსნოში, კვერცხსავალ და სპერმის გამტარ მილებში და იწვევს ანთებით პროცესებს, რაც ხშირად უშვილობის მიზეზი ხდება.

დაავადების სიმპტომების და ხანგრძლივობის მიხედვით განასხვავებენ შემდეგ ფორმებს:

პირველადი ტრიქომონიაზი: მწვავე, ქვემწვავე, მცირე სიმპტომიანი და ქრონიკული ფორმა.

ამ ფორმისათვის დამახასიათებელია მცირე გამონადენი და ვულვის ქავილი. ხოლო გამწვავებისას ვლინდება ყველა ის სიმპტომი, რაც მწვავე ფორმას ახასიათებს.

ქრონიკული ფორმის დროს, შესაძლოა ხანგრძლივი პერიოდის მანძილზე არ იყოს გამწვავება, მაგრამ დაავადებული მიკრობის მატარებელია და შეუძლია სხვა ადამიანის ინფიცირება.

ქლამიდიოზი

ქლამიდიოზი, უჯრედშიდა პარაზიტის - ქლამიდიას მიერ გამოწვეული ანთებითი დაავადებაა. სქესობრივი გზით გადამდებ დაავადებათა შორის სიხშირით მხოლოდ ტრიქომონიაზს უთმობს ადგილს.

ქლამიდიით ინფიცირება ხდება სქესობრივი (ვაგინალური, ანალური, ორალური) გზით, პირადი მოხმარების საგნებიდან, თეთრეულიდან, ამრიგად გამორიცხული არ არის ოჯახის ყველა წევრის დაავადება.

ქლამიდიით დაავადებული დედა მშობიარობის პროცესში აინფიცირებს თავის ახალშობილს.

ქლამიდიოზი არ ხასიათდება სპეციფიური კლინიკური ნიშნებით. იგი სხვა სქესობრივი გზით გადამდები დაავადების სიმპტომების მსგავსია.

ქლამიდიოზის დიაგნიოსტირება წარმოებს სპეციალური ლაბორატორიული მეთოდით, რასაც წინ უნდა უსწრებდეს ტრიქომონიაზზე, გონორეაზე და კანდიდზე გამოკვლევა.

ქლამიდიოზური ინფექციის დროს ადგილი აქვს:

ქლამიდიოზის მწვავე ფორმა ხშირად გადადის ქრონიკულ ფორმაში. ამდენად დაავადებული რჩება ინფექციის მატარებელი, ინფექციის გავრცელების წყარო.

გარდა გენიტალური ორგანოებისა, ქლამიდიოზური ინფექცია აზიანებს: საშარდე გზებს (ურეთრიტი), სახსრებს (ართრიტი), თვალის ლორწოვანა (კონიუნქტივიტი).

აღნიშნული ტრიადა (ურეთრიტი, ართრიტი, კონუქტივიტი) რეიტერის სინდრომის სახელწოდებითაა ცნობილი.

ახალშობილს, რომელიც დაავადებულია ქლამიდიოზით, უვითარდებათ კონუქტივიტი, ოტიტი, პნევმონია, ფარინგიტი, პროქტიტი.

ქლამიდიოზური ინფექცია ღვიძლის ირგვლის წარმოქმნის ექსუდატს და ლენტისმაგვარ შეხორცებებს (პერიჰეპატიტი), რომელიც ცნობილია ფიტაც-ჰიუ-კურტსის სინდრომის სახელწოდებით და აღინიშნება გონორეული ინფექციის დროსაც.

ქლამიდიოზური ინფექცია იწვევს უშვილობას ქალებში და მამაკაცებში. მან შეიძლება გაართულოს სხვა მიკრობებით გამოწვეული ქრონიკულად მიმდინარე დაავადებები.

კანდიდოზი

კანდიდოზი, სოკო კანდიდათი ან საფუარის სოკოთი გამოწვეული, საშოს ლორწოვანის ანთებაა. სოკო ბუდობს პირის, ნაწლავების, საშოს ლორწოვანში და კანზე.

კანდიდოზით დაავადებას ხელს უწყობს მრავალი ქრონიკული დაავადება: დიაბეტი, ტუბერკულოზი, საჭმლის მომნელებელი სისტემის დაავადებები და სხვა.

ინფიცირება ხდება სქესობრივი გზით, ასევე საყოფაცხოვრებო და პირად ნივთებთან შეხებით.

კანდიდოზის დროს გარეთა სასქესო ორგანოების გარდა, ანთება ვითარდება შიგნითა სასქესო ორგანოებშიც. (საშვილოსნო, საკვერცხეები, კვერცხსავალი მილები საშარდე გზები)

კანდიდოზისთვის დამახასიათებელია:

ჰერპესი

ჰერპესი (ბუშტუკოვანი ლიზენი) არის ინფექცია, რომელსაც იწვევს უბრალო ჰერპესის ვირუსი (herpes simplex).

ჰერპესი უჯრედშიდა პარაზიტია. ,,ცოცვით,, გადადის უჯრედიდან უჯრედში და ცდილობს გენური უჯრედებში ჩაბუდებას.

ბუნებაში ცნობილი ჰერპესის 80 სახეობიდან კაცობრიობას მხოლოდ 8 სახეობა ემუქრება. ყოველი ჩვენგანი ამ ვირუსის პოტენციური მატარებელია.

ჰერპესის ვირუსი შესაძლოა ორგანიზმში შეუმჩნევლად ბუდობდეს მთელი ცხოვრება, მაგრამ ზოგჯერ საკმარისია ჩვეულებრივი გაციება, გადახურება, კრიტიკული დღეები (მენსტრუაცია), გადაღლა, ფსიქიური დაძაბულობა და სხვა, რომ ჩუმად მყოფი ვირუსი იწყებს ,,განრისხებას”.

ყველაზე ფართოდ გავრცელებულია დაავადებები, რომლებიც გამოწვეულია უბრალო ჰერპესის პირველი და მეორე ტიპით. პირველი ტიპის ვირუსი აზიანებს სხეულს წელამდე. ხოლო მეორე ტიპის - წელს ქვემოთ. თუმცა დღეისათვის გენიტალური ჰერპესის ყოველი მე-4 შემთხვევა გამოწვეულია ვირუსის პირველი ტიპით, რაც არატრადიციული სქესობრივი კავშირის შედეგია.

გენიტალიური ჰერპესის სიმპტომებია:

ჰერპესი შეიძლება მიმდინარეობდეს ატიპიურად, შენელებულად, სიფილისის ან ქლამიდიოზური ინფექციის ფონზე.

ჰერპესი ძირითადად გადადის სექსუალური გზით და არატრადიციული სქესობრივი კავშირით, მაგრამ არ გამოირიცხება ვირუსის გადაცემის აირ-წვეთოვანი გზაც.

დაავადება იწყება ქავილით ან ჩხვლეტის შეგრძნებით. კანი წითლდება, ხდება მგრძნობიარე და მტკივნეული.

შეწითლების ადგილებში წარმოიქმნება წვრილბუშტუკოვანი გამონაყარი მტევნისებური ან ერთეული, რასაც წინ უსწრებს შემცივნება, ზოგადი სისუსტე, სიცხე, ჯირკვლების გადიდება, წყლულების გასკდომა, ,,დასველება”.

როგორც კი წყლულები ჩაიფუშება, მოშუშდება, ფუფხი იწყებს მორბილებას. ტკივილი გადიდებული ჯირკვლები და სიცხე ცხრება. მეორე კვირის დასასრულისთვის ქერქი იწყებს მოცილებას (მოვარდნას).

პასიური პერიოდი

მას შემდეგ, რაც წყლული საბოლოოდ მოშუშდება, ვირუსი “დასახლდება” ნერვულ უჯრედებში და ხდება პასიური. მის ხელმეორედ განრისხებას ხელს უწყობს ორგანიზმის ბრძოლისუნარიანობის დაქვეითება: გაციება, ფსიქიკური სტრესი, ფიზიკური გადაღლა და სხვა.

საფრთხე: ავტოინოკულაცია (ვირუსის გავრცელება სხეულის სხვა ნაწილებზე: მაგ. თვალზე, რაც იწვევს მის სერიოზულ დაზიანებას სიბრმავესაც კი).

ჰერპერსით დაზიანებული, ღია წყლულის გზით შეიძლება სხვა მიკრობების მოხვედრა ორგანიზმში, რაც იწვევს დამატებითი ინფექციის განვითარებას.

ახალშობილებში, რომელთაც ჰერპესი შეძენილი ჰქონდეთ ჩასახვის დროს მამისაგან და დაბადების დროს გენიტალური ჰერპერსით დაავადებული დედისაგან, დაავადება მძიმედ მიმდინარეობს და ზოგჯერ მისი გამოსავალი ლეტალურია.

დაკვირვებამ ცხადყო, რომ ქალებს, რომელთაც აქვთ გენიტალური ჰერპესი, არიან ცერვიკალური კიბოთი დაავადების მაღალი რისკის მატარებლები.

ჰეპატიტი A

A ჰეპატიტის გადამდები ვირუსული ინფექციაა, რომელიც ხანდახან ღვიძლის ფატალურ დაავადებას იწვევს. აღნიშნული დაავადება ძველად ინფექციური ჰეპატიტის სახელით იყო ნობილი. დღეისთვის მას A ჰეპატიტს უწოდებენ მისსივე გამომწვევი ვირუსის საპატივსაცემოდ.

როგორ გადადის A ჰეპატიტი

სიმპტომები

A ჰეპატიტის მწვავე ფორმა ძალზე იშვიათად ≈1%-ში გადადის ქრონიკულ ფორმაში. მაგრამ, რადგანაც არის ალბათობა მისი ქრონიზაციის, საჭიროა დაავადებულმა ჩაატაროს დროული მკურნალობა.

ჰეპატიტი B

B ჰეპატიტი ვირუსული ინფექციაა, რომელსაც იწვევს HBV ვირუსი.

გადაცემის გზებია:

სიმპტომები

ბევრ დაავადებას არა აქვს გამოხატული სომპტომები. B ჰეპატიტი შეიძლება გამოვლინდეს შემდეგნაირად:

ჰეპატიტი C

C ჰეპატიტი ღვიძლის ვირუსული ინფექციაა, რომელსაც HCV ვირუსი იწვევს

სიმპტომები:

უმეტესობა არ აღნიშნავს არავითარ სიმპტომს.

ყველაზე დამახასიათებელია:

C ჰეპატიტის დაავადებული პირები არიან ღვიძლის ციროზის და კიბოს განვითარების რისკის ქვეშ. B და C ჰეპატიტებს ახასიათებთ მწვავე და ქრონიკული მიმდინარეობა. თუ სისხლის ანალიზმა დაადასტურა ჰეპატიტის არსებობა, აუცილებელია ექიმის კონსულტაცია. მიუხედავად იმისა, რომ ჰეპატიტის შეიძლება გამოჯანსაღებით დამთავრდეს. უმეტეს შემთხვევებში, განსაკუთრებით ქრონიკული ფორმის დროს, ჰეპატიტი ძნელად ექვემდებარება მკურნალობას. დღეისათვის ჰეპატიტის სრული განკურნება პრობლემატურია, თუმცა შესაზლებელია დამაკმაყოფილებელი მდგომარეობის შენარჩუნება. თუ ავადმყოფი უარს იტყვის ისეთ ტოკსიურ ნივთიერებებზე, როგორიცაა ალკოჰოლი და ნარკოტიკები. სასურველია შეიზღუდოს ცხარე და ცხიმიანი საკვები.

ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსი (აივ)/შიდსი

ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსი ადამიანის ორგანიზმში შეჭრის შემდეგ აზიანებს იმუნურ სისტემას, რის შედეგადაც ინფიცირებული ადვილად ავადდება სხვადასხვა ინფექციებით. შეძენილი იმუნოდეფიციტის სინდრომი არის ამ ვირუსით გამოწვეული ინფექციის ბოლო სტადია, როდესაც ავადმყოფს უვითარდება გარკვეული კლინიკური ნიშნები.

გადაცემის გზები:

ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსი (აივ)/შიდსი არ გადადის:

ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსით გამოწვეული ინფექციის მიმდინარეობაში, არჩევენ 3 ფაზას.

I. ასიმპტომური ფაზა: ინფიცირების მომენტიდან იგი შესაძლებელია რამოდენიმე წელი გაგრძელდეს (3-10 წელი) ამ პერიოდში ადამიანი ვირუსის მატარებელია, შეუძლია ინფექციის გადაცემა, მაგრამ არ აქვს ჩივილები და დაავადების ნიშნები.

II. მცირე სიმპტომების ფაზა: ხასიათდება შემდეგი სიმპტომებით: ფაღარათით, ცხელებით, წონაში კლებით, ინფექციური დაავადებების ხშირი განვითარებით.

III. გამოხატული სიმპტომების ფაზა: იმუნური სისტემა მძიმედ არის დაზიანებული. უპირატესად ვითარდება ფილტვების, თავის ტვინის, კუჭ-ნაწლავის სისტემის ინფექციური დაავადებები. თავს იჩენს სიმსივნეებიც. ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსის (აივ) დადგენა შესაძლებელია მხოლოდ სისხლის სათანადო ლაბორატორიული გამოკვლევის შედეგად.

დღეისთვის აივ-ინფექციის სამკურნალოდ არსებობს ანტივირუსული მედიკამენტების ფართო სპექტრი. თუმცა ეს პრეპარატები სრულად ვერ თრგუნავენ ვირუსს და მხოლოდ აფერხებენ მის გამრავლებას. შეიძლება აივ-ინფექციის ფონზე განვითარებული გართულებების თავიდან აცილება და შრომისუნარიანობის ხანგრძლივად შენარჩუნება.

საქართველოში აივ/შიდსის პირველი შემთხვევა დაფიქსირდა 1988 წ. შიდსის პირველი დიაგნოსტიკური ლაბორატორია გაიხსნა 1986 წელს ინფექციური საავადმყოფოს ბაზაზე. 1990 წელს ლაბორატორიის ბაზაზე დაფუძნდა კლინიკური იმუნოლოგიისა და შიდსის ცენტრი.

საქართველოში 2001 წელს რეგისტრირებულ იქნა აივ/შიდსის სულ 269 შემთხვევა, აქედან, 236 იყო მამაკაცი, 33 - ქალი. შიდსით დაავადდა 57 ადამიანი, გარდაიცვალა 37.

საქართველოში ინფიცირებულების ყველაზე მეტ რაოდენობას 21-36 წლამდე ასაკის ნარკოტიკების მომხმარებელი ახალგაზრდა შეადგენს. აღინიშნება ინფიცირებულთა რაოდენობის ზრდა. ინფიცირებულ მამაკაცთა რაოდენობა სჭარბობს ქალთა რაოდენობას, რაც მათ შედარებით მაღალ სექსუალურ აქტივობაზე მიუთითებს. რაც შეეხება დაავადების გავრცელებას ასაკობრივი კატეგორიის შესაბამისად, შედარებით მაღალი პროცენტული რაოდენობა (40%-დან 60%მდე) მოდის მოზარდ ჯგუფზე 20-დან 29 წლამდე.

საერთაშორისო ექსპერტების, ,,ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცი“ და ,,შიდსის ბიურო“, აზრით დღეისათვის საქართველოში, როგორც განვითარებად ქვეყანაში, ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსით გამოწვეული ინფექციით გამოვლენილი პირთა რაოდენობა უახლოეს 3-4 წელში იქნება 5000-6500 ადამიანს.

კონტრაცეპტივები

ადამიანები, არასასურველი ორსულობისაგან თავის დასაცავად, ოდითგანვე მიმართავდნენ სხვადასხვა საშუალებებს: ძველ ეგვიპტეში ხმარობდნენ აკაციის ნახარშით და თაფლით გაჟღენთილ ტამპონებს, ორთქლის აბაზანის მიღებას; საიმედო საშუალებად გამოიყენებოდა სპილოსა და ნიანგის ექსკრემენტების საშოში მოთავსება. იაპონელები კი ვერცხლის ბურთულას ამჯობინებდნენ. დღევანდელი პრეზერვატივის წინაპრებს ცხოველის ნაწლავისაგან დამზადებული შალითები წარმოადგენდა. იაპონიაში გავრცელებული იყო ე.წ. “კიოტაი”, რომელიც თხელი ტყავისაგან კეთდებოდა და უშუალოდ საშვილოსნოს ყელის არხს ეფარებოდა და სპერმატოზოიდების შეღწევას ეწინააღმდეგებოდა; შუა ევროპაში ლანცეტა-მრავალძარღვას გამხმარ მცენარეს ფქვავდნენ და საჭმელში იყრიდნენ, წყნარი ოკიანის კუნძულებზე ქალები დაუწიფებელი ქოქოსის რძეს სვამდნენ და ა.შ.

XX საუკუნის დასაწყისში შეიქმნა საშვილოსნოს ყელის თალფაქი; 50-იანი წლებიდან ფართო გამოყენება ჰპოვა სპილენძითა და ოქროთი დაფარული საშვილოსნოს შიდა საშულებების გამოყენებამ.

კონტრაცებციის შექმნის ისტორიაში 1841 წელს მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა სპერმატოზოიდების აღმოჩენამ (რომელსაც ადრე პარაზიტად მიიჩნევდნენ); შვეიცარიელმა ზოოლოგმა შექმნა მათი განადგურების მიზნით სხვადასხვა ნივთიერებები-სპერმიციდები.

1929-34 წლებში ქალის სასქესო ჰორმონების აღმოჩენამ და მათი ბიოლოგიური თვისებების ყოველმხრივმა შესწავლამ დაადგინა მათი არა მარტო სამკურნალო თვისებები, არამედ ანტიოვულაციური მოქმედებაც. პირველი პრეპარატი, რომელიც სამკურნალო მიზნით შეიქმნა 1960 წელს-იყო ენოვიდი. ამ დროიდან დაიწყო კომბინირებული ორალური კონტრაცეპტივების ისტორიაც. XX საუკუნის მეორე ნახევარში კონტრაცეფციის ტექნოლოგიაში მიღწეული პროგრესის მიუხედავად, დღეისათვის ერთ-ერთ ყველაზე აქტუალურ მედიკო-სოციალურ პრობლემად კვლავ რჩება ოჯახის დაგეგმა.

ოჯახის დაგეგმაში იგულისხმება:

1. არასასურველი ორსულობის თავიდან აცილება;

2. შვილების სასურველი რაოდენობით ყოლა;

3. ორსულობებს შორის ინტერვალის რეგულირება;

4. ბავშვის დაბადების დროის შერჩევა სურვილისა და მშობლების ასაკის შესაბამისად.

აღნიშნულის გათვალისწინებით შობადობის რეგულირებაში ერთადერთი წამყვანი როლი ენიჭება ჩასახვის საწინააღმდეგო სხვადასხვა მეთოდებს, რომლის შერჩევა უნდა მოხდეს ექიმის დახმარებით პაციენტის ცხოვრების წესის, მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის და თანხმობის შესაბამისად. ოჯახის დაგეგმვა ქალს ააცილებს არა მარტო არასასურველ ორსულობებს, არამედ ხელოვნური აბორტებით გამოწვეულ გართულებებს, როგორიცაა: მცირე მენჯის ღრუს ორგანოების ანთებითი დაავადებები, სისხლდენა, პერფორაცია, მენსტრუალური ციკლის დარღვევები, საშვილოსნოს გარე ორსულობა, უშვილობა და სხვა.

კონტრაცეფციის მეთოდებია:

1. ჰორმონალური კონტრაცეფცია: კომბინირებული ორალური და საინექციო კონტრაცეფცია, იმპლანტი, „მინი-პილი“, პროჟესტერონული საინექციო კონტრაცეფცია;

2. ბარიერული კონტრაცეფცია;

3. ბუნებრივი (რითმული) მეთოდები;

4. საშვილოსნოს შიგა საშვალებები;

5. ნებაყოფლობითი ქირურგიული სტერილიზაცია;

6. შეწყვეტილი სქესობრივი აქტი;

7. სპერმიციდები;

8. ლაქტაციური ამენორეის მეთოდი.

ჩასახვის საწინააღმდეგო მეთოდების ეფექტურობა დამოკიდებულია პაციენტის ასაკზე, სქესობრივი ურთიერთობების სიხშირეზე და გამოყენებული საშუალებების მოხმარების განაწესის დაცვის სიზუსტეზე.

ჰორმონალური კონტრაცეფცია

1. კომბინირებული ორალური კონტრაცეფცია;

2. პროჟესტინული აბები;

3. საინექციო კონტრაცეფცია: კომბინირებული, საინექციო;

4. ინპლანტი, ნორპლანტი-პროჟესტინული.

კომბინირებული ორალური კონტრაცეფცია იყოფა 3 ჯგუფად:

მონოფაზური - ესტროგენისა და პროჟესტერონის შემცველობა უცვლელია მთელი ციკლის მანძილზე.

ორფაზიანი - ციკლის მეორე ფაზაში იზრდება პროჟესტერონის შემცველობა.

სამფაზიანი - პროჟესტერონის შემცველობა იზრდება სამ ეტაპად, ხოლო ესტროგენის შემცველობა იზრდება მხოლოდ მესამე ფაზაში

საინექციო კონტრაცეფცია იყოფა:

1. კომბინირებული საინექციო კონტრაცეფცია;

2. პროგესტინული საინექციო კონტრაცეფცია.

პროგესტინული საინპლანტაციო კონტრაცეპტივი შედგება: ექვსი სილიკონის დრეკადი კაფსულისაგან. იდგმევა კანქვეშ წინამხრის შიგნითა ზედაპირზე. მისი მოქმედების მექანიზმი ანალოგიურია “მინი-პილის” მოქმედების მექანიზმისა. მისი გამოყენების გვერდით მოვლენას წარმოადგენს არარეგულარული, გახანგრძლივებული სისხლიანი გამონადენი და ამენორეა.

საშვილოსნოს შიგა კონტრაცეფცია იყოფა ორ ჯგუფად:

1) არამედიკამენტოზური

2) მედიკამენტოზური

არამედიკამენტური ანუ ინერტული დამზადებულია პოლიეთილენისაგან, შეიცავს ბარიუმის სულფატს, რაც განაპირობებს მის რენტგენოკონტრასტულობას.

მედიკამენტოზური საშვილოსნოს შიგა კონტრაცეფცია შეიცავს სპილენძის იონს ან ჰორმონს (პროჟესტერონს) და მისი კონტრაცეფციული მოქმედება გრძელდება 5-10 წელი.

მათი მოქმედების მექანიზმებია: სპერმოტოქსიკური მოქმედება, კვერცხუჯრედის განაყოფიერების პროცესის დარღვევა, ენდომეტრიუმის ფერმენტული სისტემის შეცვლა, ცერვიკალური ლორწოს შესქელება, ენდომეტრიუმის ატროფიის და ოვულაციის დათრგუნვა.

ტიპიური გვერდითი მოვლენები: ამენორეა, მოვლითი ხასიათის ტკივილები, არარეგულარული ან ჭარბი ვაგინალური სისხლდენა, საშოდან ანთებითი გამონადენი. აღნიშნულ შემთხვევებში დაუყოვნებლივ მიმართეთ ექიმს.

გადაუდებელი კონტრაცეფცია

ეს არის უსაფრთხო კონტრაცეპტული მეთოდი ქალისთვის, რათა მან აკონტროლოს დაუცველი, იძულებითი სექსის (გაუპატიურება და სისხლაღრევა) შემდგომი ორსულობა, სწრაფი კონტრაცეპტივები ხელს უშლის დაორსულებას ოულაციის შეკავებით, განაყოფიერებითა და იმპლანტაციით. სწარაფი კონტრაცეპტივი არის ორი სახის:

კონტრაცეფციის ბარიერული მეთოდები და სპერმიციდები

კონტრაცეფციის ბარიერულ მეთოდებს მიეკუთვნება: დიფრაგმა, საშვილოსნოს ყელის თალფაქი, ღრუბელი და კონდომი.

კონტრაცეფციის აღნიშნული საშუალებები აფერხებენ სპერმატოზოიდების მოხვედრას საშოში. ისინი გამოიყენება სპერმიციდებთან ერთად.

კონტრაცეფციული ღრუბელი წარმოადგენს მექანიკური და ქიმიური მეთოდების კომბინაციას და გაჟღენთილია სპერმიციდით.

მამაკაცის და ქალის კონდომი-კონტრაცეფციის მექანიკური საშუალებები და ერთადერთი მეთოდია ღომელიც იცავს სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებებისაგან.

სპერმიციდები-ქიმიური ნივთიერებებია, რომლებიც იწვევენ სპერმატოზოიდების დაღუპვას საშოში.

ქალის ნებაყოფლობითი ქირურგიული კონტრაცეფცია

ოჯახის დაგეგმვის მეთოდებს შორის იგი წარმოადგენს ყველაზე მაღალეფექტურ მეთოდს და მდგომარეობს კვერცხსავალი მილების გამტარებლობის ბლოკირებაში, გადაკვანძვაში, რის გამოც შეუძლებელი ხდება სპერმატოზოიდებისა და კვერცხუჯრედის შერწყმა, განაყოფიერება.

ქირურგიული კონტრაცეფცია ტარდება მინილაპარატორიული ან ლაპარასკოპიული მეთოდით. აღნიშნული მეთოდის უპირატესობა, მის მაღალეფექტურობაშია, ხოლო ნაკლოვანება - მის შეუქცევადობაში, ოპერაციული გართულებების რისკში: საჭიროებს ძვირადღირებულ აპარატურას, არ იცავს სქესობრივი გზით გადამდები დავადებებისაგან.

მამაკაცის ნებაყოფლობითი ქირურგიული კონტრაცეფცია

ქირურგიული მეთოდით ხდება სათესლე სადინარის ბლოკირება და ამდენად სპერმატოზოიდები ეაკულატში აღარ არის. მეთოდი მაღალეფექტურია, მუდმივია არ მოქმედებს სქესობრივ აქტზე, კეთდება ადგილობრივი ანესთეზიით, არ აქვს დაუყოვნებელი ეფექტი, შეუქცევადია და არ იცავს სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებებისაგან.

ლაქტაციური ამენორეის მეთოდი

ლაქტქციური ამენორეის მეთოდი, ეს არის ძუძუთი კვების მეთოდი, როდესაც ქალი ბავშვს კვებავს ძუძუთი მას ფიზიოლოგიურად არ გამოუმუშავდება კვერცხუჯრედი. ამ მეთოდის პირობებია:

ბუნებრივი მეთოდები

შეწყვეტილი სქესობრივი აქტი:

ამ მეთოდით საშოდან ასოს გამოღება უნდა მოხდეს სპერმის ეაკულაციამდე. აღნიშნული კონტრაცეპტიული მეთოდის ეფექტურობა არც თუ ისე მაღალია და რიგ შენთხვევაში იწვევს მამაკაცის ნერვოზულ მდგომარეობას.

კალენდარული მეთოდი

ეს მეთოდი ეფუძვნება ფერტილური (უნაყოფო) დღეების დადგენას. 28 დღიანი მენსტრუალური ციკლის შემთხვევაში, ოვვულაცია ხდება მენსტრუაციის დაწყებამდე 14 დღით ადრე; სპერმატოზოიდების სიცოცხლის უნარიანობა დაახლოებით მოიცავს 5-7 დღეს, ხოლო კვერცხუჯრედის 24 საათს. რადგან ქალის მენსტრუალური ციკლის ხანგრძლივობა ყოველთვის არ არის თანაბარი, საჭიროა მასზე 6 თვის განმავლობაში დაკვირვება, რის შემდეგაც მოხდება ფერტილური (უნაყოფო) დღეების გამოთვლა შემდეგნაირად: ყველაზე ნაკლები ხანგრძლივობის მენსტრუალურ ციკლს უნდა გამოვაკლოთ 18 დღე, ხოლო ყველაზე ხანგრძლივს-11 დღე. მაგალითად: ყველაზე ხანგრძლივი ციკლია 30 დღე ვაკლებთ მას 11 დღეს, რაც უდრის 19-ს; ყველაზე ხანმოკლე ციკლი 26 დღე, ვაკლებთ 18 უდრის 8-ს. ე.ი. ფერტილური დღეებია 8-დან 19 დღემდე.

ბაზალური ტემპერატურის მეთოდი:

ეს მეთოდი დაფუძნებულია სხეულის ტემპერატურის შეცვლაზე ოვულაციის შემდეგ. ოვულაციამდე ბაზალური ტემპერატურა 12-24 საათით ადრე ქვეითდება და შემდგომ მატულობს საშუალოდ 0,2-0,5 გრადუსით. უნაყოფოდ (ფერტილურად) ითვლება პერიოდი მენსტრუაციის დაწყებიდან მანამდე სანამ ბაზალური ტემპერატურა იქნება მომატებული ზედიზედ 3 დღის განმავლობაში.

ბილინგის მეთოდი:

ბილინგის მეთოდი ეფუძნება საშვილოსნოს ყელის ლორწოს ხასიათის შეცვლას მენსტრუალური ციკლის განმავლობაში. მენსტრუაციის შემდეგ ოვულაციამდე საშვილოსნოს ყელის ლორწო არის მცირე ან არ არსებობს, აქვს მოთეთრო-მოყვითალო ფერი. ოვულაციის წინა პერიოდში ლორწო ხდება ჭარბი, ელასტიური, ღია ფერის და საჩვენებელი და შუა თითით გაჭიმვისას შეიძლება 8-10სმ-ის იყოს. მიკროსკოპში დათვალიერებით გვიმრის ფოთოლს ჰგავს და ამიტომ მას გვიმრის ფენომენი ეწოდება. ოვულაციის დროს იგი ჭარბია, ელასტიური და ღია ფერის, მისი გაქრობიდან ფერტილური პერიოდი კიდევ გრძელდება 4 დღე.

სიმპტოთერმალური მეთოდი

იგი აერთიანებს ბაზალური ტემპერატურის, ბილინგისა და კალენდარულ მეთოდს.

ეროვნული კანონები და მექანიზმები რეპროდუქციულ ჯანმრთელობასთან მიმართებაში

ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის რეორგანიზაციის მიზნით, მოსახლეობისათვის დაავადებათა თავიდან ასაცილებლად და სასიცოცხლოდ აუცილებელი სამედიცინო დახმარების უზრუნველსაყოფად სახელმწიფომ შეიმუშავა სახელმწიფო გეგმა, რომელიც ითვალისწინებს ჯანმრთელობისათვის ხელშეწყობასა და ცხოვრების ჯანსაღი წესის დამკვიდრებას.

აბორტი

ტერმინი აბორტი წარმოიშვა ლათინური სიტყვიდან, აბორირე და ნიშნავს გამოძევებას, მოკვდინებას.

აბორტი - ესაა ორსულობის შეწყვეტა 7 სამეანო თვის, ე.ი. 28 კვირის ორსულობის ვადამდე; დროის ამ მონაკვეთში განაყოფიერებულ კვერცხუჯრედს სიცოცხლის უნარი არა აქვს.

ორსულობის შეწყვეტა, 14-15 კვირის ვადაზე - ნაადრევი აბორტია, ხოლო აღნიშნული ვადის შემდეგ, - 28 კვირამდე, გვიანი აბორტი ან ე.წ. მოუმწიფებელი ნაყოფის მშობიარობა; 28 კვირის ორსულობის შემდეგ, 38-39 კვირამდე ნაყოფის გამოძევებას ნაადრევი ან არადროული მშობიარობა ეწოდება. რაც უფრო ახლოს არის ნაადრევი მშობიარობა, ფიზიოლოგიურ მშობიარობის დროსთან, მით უფრო სიცოცხლისუნარიანია ნაყოფი. (ნორმალური, ფიზიოლოგიური ორსულობის ხანგრძლივობა საშუალოდ 38-დან 42 კვირის ფარგლებშია).

აბორტი იყოფა ორ ძირითად ჯგუფად: თვითნებური ანუ სპონტანური აბორტი და ხელოვნური აბორტი.

თვითნებური ანუ სპონტანური აბორტი - ვითარდება თავისით გარედან ჩარევის გარეშე, - ორგანიზმში მიმდინარე ან კვერცხუჯრედში არსებული პათოლოგიის შედეგად. თვითნებური აბორტი შეიძლება განმეორდეს ორჯერ და მეტად. ამ შემთხვევაში მას ჩვეულ აბორტს უწოდებენ.

თვითნებური აბორტის საფეხურები მოიცავს: * მოსალოდნელი აბორტი; * დაწყებითი აბორტი; * აბორტი სვლაში; * არასრული აბორტი; * დასრულებული აბორტი; * ინფიცირებული აბორტი; - ინფექციის გავრცელების მიხედვით განასხვავებენ: გაურთულებელ ინფიცირებულ აბორტს როდესაც ინფექცია ლოკალურია მხოლოდ საშვილოსნოში; გართულებულ აბორტს, - როდესაც ინფექცია ვრცელდება საშვილოსნოდან მცირე მენჯის ღრუს სხვა ორგანოებზე და სეფსისურ აბორტს, როდესაც ინფექცია ღებულობს გენერალიზებულ ხასიათს.

თვითნებური აბორტი ეკუთვნის სამეანო პათოლოგიათა იმ რიცხვს, რომელთა ზრდის ტენდენცია საგრძნობლად მატულობს.

თვითნებური აბორტების გამომწვევი ფონური ფაქტორები და მისი განმაპირობებელი პათოლოგიები.

თვითნებური აბორტი ქალის ორგანიზმში მიმდინარე სხვადასხვა ეტიოლოგიის ფონური ფაქტორების, ინფექციური აგენტების, შინაგანი სეკრეციის ჯირკვლების, შინაგანი ორგანოების დისფუნქციის, თანდაყოლილი, შეძენილი და ჩანასახის გენეტიკურად განპირობებული ანატომიური ანომალიების შედეგად ვითარდება.

* ინფანტილიზმი - თვითნებური აბორტების ერთ-ერთი ხშირი მიზეზია, რომლის დროსაც ხდება არა მარტო პირველი ორსულობის, არამედ მომდევნო ორსულობების მოშლაც, რაც განპირობებულია საკვერცხეების ენდოკრინული ფუნქციის უკმარისობით, საშვილოსნოს ლორწოვანი გარსის დეციდუალური რეაქციის უკმარისობით, ინფანტილური საშვილოსნოს კუნთების ჰიპერპლაზიის უკმარისობით და ორსულობის განვითარებისათვის სხვა პროცესების არასრულფასოვნებით.

* ნეიროენდოკრინული დარღვევები და შინაგანი სეკრეციის ჯირკვლების დაავადებები: თირკმელზედა ჯირკვლის (ჰიპერანდროგენია), ფარისებრი ჯირკვლის (ჰიპოთირეოზი, ჰიპერთირეოზი), ინსულარული აპარატის (დიაბეტი) და სხვა დარღვევებით. რის გამოც ორსულობის ნორმალური მიმდინარეობა დისკოორდინირებულია.

* შინაგანი სეკრეციის ჯირკვლების ფუნქციის დარღვევებს თან სდევს ვეგეტატიური ნერვული სისტემის რეგულაციის დარღვევები, რაც თავის მხრივ აცეტილხოლინ-ხოლინესტერაზას ბალანსს არღვევს აცეტილხოლინის სასარგებლოდ, რომელიც აძლიერებს საშვილოსნოს შეკუმშვის ფუნქციას და განაპირობებს ორსულობის შეწყვეტას.

* ხელოვნური აბორტები არცთუ იშვიათად თვითნებური აბორტის მიზეზია (განსაკუთრებით პირველი ორსულობის ხელოვნური შეწყვეტა), რომელიც ზოგჯერ შეუქცევად კვალს ტოვებს: ენდოკრინულ და ნერვულ სისტემაზე, იწვევს ისთმურ-ცერვიკალურ უკმარისობას, რაც თვითნებური აბორტები მიზეზი ხდება.

* ისთმურ-ცერვიკალური უკმარისობა ვითარდება გართულებული მშობიარობის დროს მიყენებული ტრავმის ან ხელოვნური აბორტის არაკვალიფიციურად წარმოების (შესრულების) შედეგად. ამ დროს ზიანდება საშვილოსნოს ყელის წრიული კუნთები, - ისინი კარგავენ შეკუმშვის უნარს, რაც განაყოფიერებული კვერცხუჯრედის საშვილოსნოში შეკავების მექანიზმს არღვევს. ისთმურ-ცერვიკალურ უკმარისობას ასევე ადგილი აქვს ენდოკრინული დარღვევების, განსაკუთრებით საკვერცხეების ფუნქციის დარღვევის დროს.

თვითნებური აბორტის მიზეზია ანთებითი პროცესები, - საშვილოსნოს შიდა შეხორცებები (სინეხიები), დეფორმაცია - განვითარებული საშვილოსნოს უხეში გამოფხეკით, ანთებითი პროცესები (ენდომეტრიტი), განსაკუთრებით ტუბერკულოზური ეტიოლოგიის.

* ხრომოსომული და გენური ანომალიები, როგორიცაა: ტრისომია, მონოსომია, მოზაიციზმი და სხვ. შეუთავსებელია ჩანასახის განვითარებასთან.

* კვერცხუჯრედისა და სპერმატოზოიდის ანომალიები (თანდაყოლილი, მავნე ფაქტორების ზემოქმედების შედეგად განვითარებული ან შეძენილი).

* ინფექციური დაავადებები ორსულობის დროს იწვევენ თვითნებურ აბორტს, უპირატესად ანთების გამწვავების სტადიაში. ინფექციათა შორის დიდი როლი უკავია ვირუსულ ჰეპატიტს და სასქესო ორგანოების ვირუსულ ინფექციებს და სხვა სქესობრივი გზით გადამდებ ინფექციებს, წითურას, რევმატიზმს (გამწვავების სტადიაში, მალარიას და სხვ.). ასევე აბორტი შეიძლება განაპირობოს ანგინამ, პნევმონიამ, პიელონეფრიტმა, ბრმანაწლავის ანთებამ და სხვა ორგანოების გამწვავებულმა ანთებითმა პროცესებმა.

თვითნებური აბორტის მიზეზი ხდება, - ორგანიზმის გადახურება, ჟანგბადის უკმარისობა, ჰიპოვიტამინოზი, არასრულფასოვანი კვება და სხვა.

* ქრონიკული ინფექციები - ტოქსოპლაზმოზი, ტუბერკულოზი, ბრუცელოზი, მალარია, სიფილისი და სხვა.

* გულის ორგანული დაავადებების, სისხლის მიმოქცევის მოშლით, მაღალი არტერიული წნევით.

* სისხლის იზოანტიგენური შეუთავსებლობა დედისა და ნაყოფის, რომელიც წარმოიშვება წყვილების სისხლის რეზუს-ფაქტორის შეუთავსებლობის ნიადაგზე, განაპირობებს ნაყოფის ჰემოლიზურ დაავადებას და სხვა დარღვევებს, რომელიც ნაყოფის დაღუპვის და გამოძევების მიზეზია. ძირითადად ეს პათოლოგია განმეორებითი ორსულობების დროს გვხვდება.

* სასქესო ორგანოების დაავადებები, განვითარების მანკები შეიძლება გახდეს თვითნებური აბორტის მიზეზი, თუ დაზიანებულია ენდომეტრიუმისა და მიომეტრიუმის სტრუქტურა და ფუნქცია: საშვილოსნოს შეხორცებითი პროცესები ფიქსირებული რეტროფლექსია, ფიბრომიომა, მცირე მენჯის ღრუს ორგანოების სიმსივნეები, ორრქიანი ან ერთრქიანი საშვილოსნო და სხვა.

* ორგანიზმის ინტოქსიკაცია (განსაკუთრებით ქრონიკული მიმდინარეობით): მაიონიზირებელი რადიაცია, რენტგენის სხივები, პესტიციდები, ქიმიური საამშენებლო მასალები, ტრანსპორტის გამონაბოლქვი და სხვა.

* ფიზიკური და ფსიქიური ტრავმები, ვიბრაცია, მძიმე ფიზიკური დატვირთვა, გადაღლა, კატასტროფა და სხვა.

* თვითნებური აბორტი შეიძლება იყოს ერთმომენტიანი, როცა სანაყოფე კვერცხი, ემბრიონი სანაყოფე წყლები და გარსები ერთბაშად ერთ ჯერზე გამოძევდება და ორმომენტიანი, როცა გამოძევება ხდება ნაწილ-ნაწილ.

აბორტის მიმდინარეობის სტადიები

* აბორტის საფრთხე - ამ დროს განაყოფიერებული კვერცრუჯრედი (ემბრიობი) საშვილოსნოს ლორწოვან გარსშია ერთობლიობაში და მხოლოდ მცირე ნაწილში არის აცლილი (აშრევებული). ამ დროს სისხლიანი გამონადენი არ არის ან უმნიშვენელოა. საშვილოსნოს ყელის სანათური დახურულია, საშვილოსნოს ზომები შეესაბამება ორსულობის ვადას. ორსულს აღენიშნება სიმძიმის ან ქაჩვითი ხასიათის შეგრძნებები ,,პატარა მუცლის“ მიდამოში; ხოლო გვიანი აბორტის დროს, შეტევითი და მოვლითი ხასიათის ტკივილებია. დროული მკურნალობისა და შესაბამისი განაწესის პირობებში ორსულობის შენარჩუნება შესაძლებელია.

* დაწყებითი აბორტი - ორსულს აღენიშნება შეტევითი ხასიათის ტკივილები, სისხლიანი გამონადენი, საშვილოსნოს ყელის არხი გახსნილია ნაწილობრივ, განაყოფიერებული კვერცხუჯრედი აცლილია არასრულად. დაწყებითი აბორტის დროს ორსულობის შენარჩუნების ალბათობა სათუო და იშვიათია.

* აბორტი სვლაში - აბორტის ეს სტადია ხასიათდება უკვე აცლილი სანაყოფე კვერცხის გამოძევებით, საშვილოსნოს ყელის გახსნილი არხიდან. ამ დროს, ვაგინალური დათვალიერებით მასში ჩანს განაყოფიერებული კვერცხი, რომლის ქვედა პოლუსი გამოსულია საშოში. აღნიშნულ აბორტის ადრეულ სტადიაში არცთუ იშვიათად ძლიერია სისხლდენა.

* არასრული აბორტი - განაყოფიერებული კვერცხუჯრედის (ემბრიონის) ნაწილის გამოძევების შემთხვევაში საშვილოსნოში რჩება სანაყოფე წყალი, დეციდუალური გარსის ან პლაცენტის ნაწილები. ამ დროს ადგილი აქვს გახანგძლივებულ ჭარბ სისხლდენას კოლპებით. საშვილოსნოს ყელის გარეთა და შიგნითა პირი გახსნილია; საშვილოსნოს ზომები არ შეესაბამება ორსულობის ვადას, - საშვილოსნოს ნაწილობრივი დაცლის გამო. არასრულად დაცლილი საშვილოსნო და გახსნილი ყელი ქმნის საშიშ პირობებს ძლიერი სისხლდენისა და სეფსისური მდგომარეობის გამო.

* დასრულებული აბორტი - ამ შემთხვევაში საშვილოსნო დაცლილია, საშვილოსნო შეკუმშულია და სისხლდენა შეჩერებული.

* ინფიცირებული აბორტი ცხელებით - გახანგძლივებული თვითნებური აბორტის დროს საშვილოსნოში უკვე არსებული და გარედან შეღწეული ინფექციური აგენტები (სტაფილოკოკი, სტრეპტოკოკი, ანაერობები, ვირუსები და სხვა) განაპირობებს ორგანიზმის ინტოქსიკაციას. არცთუ იშვიათად მაღალი სიცხით.

* არშემდგარი აბორტი - ამ შემთხვევაში საშვილოშნოში რჩება (რამდენიმე თვეც კი) სიცოცხლისუუნარო განაყოფიერებული კვერცხუჯრედი (ემბრიონი), დაღუპული ნაყოფი, პლაცენტა, გარსები, - ისინი განიცდიან ნეკროზს, აუტოლიზს, მუმიფიკაციას. არშემდგარი აბორტის ნიშნებია, საშვილოშნოს ზრდის შეწყვეტა, ორსულობის ნიშნების ალაგება, მცირე სისხლისმაგვარი გამონადენი საშოდან, საერთო სისუსტე, თავის ტკივილი. არშემდგარი, ნაადრევი აბორტის დროს ქორიონის ელემენტებიდან სინსივნის, - ქორიონეპითელიომის ჩამოყალიბების და სხვა გართულებების თავიდან აცილების მიზნით ტარდება შეძლებისდაგვარად დროულად, ქირურგიული მეთოდით საშვილოშნოს შიგთავსის გამოძევება. შეწყვეტილი გვიანი აბორტის შემთხვევაში ჩვენების მიხედვით კეთდება საშვილოსნოს შესაკუმში, მასტიმულირებელი საშუალებები არსებული სქემის მიხედვით, - სამშობიარო მექანიზმის სტიმულირებისათვის.

გართულებები

* პლაცენტარული პოლიპი აბორტის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გართულებაა. ადგილი აქვს პლაცენტის ნაწილების შეხორცებას ლორწოვანთან, რის გამოც ფერხდება ლორწოვანი გარსის აღდგენა.

* ბუშტანამქერი. გვხვდება ორსულობის ადრეულ პერიოდში. ამ დროს მიმდინარეობს პლაცენტის ჰიპერტროფიული განვითარება ნაყოფის საზიანოდ. ნაყოფის ზედაპირი იფარება ბუშტუკებით, თხიერი შიგთავსით, რომელიც ვიზუალურად მოგვაგონებს ყურძნის მტევანს. ამ დროს ნაყოფი არ ვთარდება, ადგილი აქვს ჭარბ სისხლდენას. ბუშტნამქერის დროს იშვიათად, მაგრამ მაინც შეიძლება ადგილი ჰქონდეს ნაყოფის მეტ-ნაკლებად განვითარებას. იმ შემთხვევებში, როცა სისხლდენას არა აქვს ადგილი და საშვილოშნოს ზომების სიდიდე არ შეესაბამება ორსულობის ვადას და მისი ზომები ორსულობის ვადაზე მეტია და დედა არ გრძნობს ნაყოფის მოძრაობას, დიაგნოსტირების მიზნით კეთდება ულტრაბგერითი გამოკვლევა და ტესტი. ბუშტნამქერის დადასტურების შემთხვევაში კეთდება საშვილოშნოს ღრუს გამოფხეკა და მიღებული მასალის ჰისტოპათომორფოლოგიური გამოკვლევა. დიაგნოზის დადასტურების შემთხვევაში არ ტარდება რაიმე მკურნალობა, საჭიროა რეგულარული მეთვალყურეობა და 2-3 თვეში ერთხელ სისხლის ჰორმონალური გამოკვლევა. რადგან პლაცენტის ანომალიური უჯრედები გამოიმუშავებენ ჰორმონს, რომლის სიჭარბე იწვევს ავთვისებიან სიმსივნეს ჰორიონკარცინომას.

ხელოვნური აბორტი - არის ორსულობის შეწყვეტა გარედან ჩარევით. ხელოვნური აბორტი ქალის სურვილით ნებადართულია 12 კვირის ორსულობის ვადაზე. ხოლო მას შემდეგ ვადაში დაშვებულია ქალის ჯანმრთელობის მდგომარეობის ,,სამედიცინო ჩვენებით“. სამედიცინო ჩვენების ნუსხას ამტკიცებს ქვეყნის (სახელმწიფოს) ჯანმრთელობის დაცვის შესაბამისი სამსახური.

* ,,თუ კანონმდებლებს მართლაც უნდათ დაიცვან ქალის რეპროდუქციული ჯანმრთელობა, მათ უნდა გაითვალისწინონ ის გარემოება, თუ რატომ მიმართავს ქალი ხელოვნურ აბორტს?“ ეს შეიძლება გამოწვეული იყოს ჩასახვის საწინააღმდეგო საშუალებებზე მწირი ინფორმაციით და გაუნათლებლობით, კონტრაცეპტივების ნაკლებობით, მბრძანებლური სქესის არასამართლიანობით, რაც შეიცავს ცოლქმრულ ძალადობას, გაუპატიურებას სისხლის აღრევას, უცხო პირისგან გაუპატიურებას, პროსტიტუციას და ტრეფიკინგს. ასეთი ქალები დგანან საშიში განსჯის და მოქმედების მორალური რესურსების ზღვარზე და მიმართავენ ხელოვნურ აბორტს, ხშირ შემთხვევაში არასამედიცინო დაწესებულებებში, არალეგალურ საფრთხიან პირობებში დაბალი კვალიფიკაციის პირებთან ან არასამედიცინო პირებთან. იმ ქვეყნებში, სადაც საფრთხიანი არალეგალური კრიმინალური აბორტის მაღალი მაჩვენებელი სიკვდილიანობის რისკი რამდენიმე ათასჯერ უფრო მაღალია ვიდრე აბორტები რომლებიც პროფესიულად, და უსაფრთხო ვითარებაში კეთდება. ზოგი ქვეყნის გამოცდილება მიანიშნებს, რომ ლეგალური აბორტი ეხმარება ქალთა სიკვდილიანობის შემცირებას ან საერთოდ აღკვეთას. მაგალითად, როდესაც რუმინეთმა აბორტი გახადა ლეგალური, საშიშროების ზღვარი დაეცა ერთ მესამედამდე, ხოლო აშშ-ში აბორტის საფრთხის დონე შემცირდა 85%-ით მისი ლეგალიზაციის შემდეგ.

* არ შეიძლება არ აღინიშნოს, რომ მოზარდი ახალგაზრდობა (თინეიჯერები) ქორწინებამდე დაკავებული არიან სექსით, ორსულდებიან, - როცა მათი სხეული ამისთვის არ არის მზად და იკეთებენ აბორტს. რასაც ხშირ შემთხვევაში მოჰყვება სხვადასხვა გართულება, რომელიც სიცოცხლისათვის საშიშია და არცთუ იშვიათია ლეტალური გამოსავალი.

მოზარდი ახალგაზრდობა უნდა იყოს დაცული ადრეული და არასასურველი ორსულობის რისკისაგან, რაც აისახება მათ ჯანმრთელობასა და ცხოვრების ღირებულებაზე.

სტატისტიკა მიანიშნებს, რომ: * 15% მოზარდებისა არიან დაკავებული ქორწინებამდე სექსით, 2% შობადობისა ფიქსირდება 18 წლამდე ასაკის გოგონებში; * შობადობის 20% თინეიჯერებში - დაუგეგმავია, 8,5% ქალების, რომლებმაც გაიკეთეს აბორტი, თინეიჯერები არიან.

აბორტის ალტერნატიული მეთოდები

მედიკამენტოზური აბორტი ხორციელდება მედიკამენტების მეშვეობით და აქვს მოქმედების 2 მექანიზმი:

1. პრეპარატი იწვევს ორსული საშვილოსნოს ლორწოვანის ჩამიფცქვნას და მენსტრუალურ სისხლდენას

2. პრეპარატი აქვეითებს პროგესტერონის მომადუნებელ ზემოქმედებას საშვილოსნოს მუსკულატურაზე, აქვეითებს საშვილოსნოს კუნთების აღგზნებადობის ზღვარს, რაც იწვევს საშვილოსნოს შეკუმშვას და ემბრიონის გამოძევებას საშვილოსნოს ღრუდან. იმავე დროს პროსტაგლანდინების კონცენტრაციის მომატება ამცირებს პროგესტერონის აქტივობას, რაც განაპირობებს საშვილოსნოს ყელის დარბილებას და ემბრიონის სრულ გამოძევებას.

ეს მეთოდი გამოიყენება 8 კვირის ორსულობამდე და მხოლოდ სტაციონარის პირობებში. აბორტის ალტერნატიურ, მედიკამენტოზურ მეთოდს აქვს თავისი უპირატესობები, იშვიათად გვერდითი მოვლენები, მაგრამ გათვალისწინების შემდეგ სპეციალისტი - ექიმი მიიღებს აღნიშნული მეთოდის ჩატარების გადაწყვეტილებას.

3. მინი-აბორტის (ვაკუუმ-ასპირაცია) დროს, პოლიეთილენის კათეტერით ხდება სანაყოფე კვერცხის ასპირაცია და იმავდროულად ჰორმონალური ძვრები, რომლებიც ფიზიოლოგიური მენსტრუაციის დროს განვითარებული ცვლილებების ანალოგიურია და ამდენად პროცედურის ჩატარების მე-3, მე-4 დღეს იწყება ე.წ. “სტიმულირებული მენსტრუაცია”.

ამ მეთოდის უკუჩვენება ანალოგიურია ხელოვნური აბორტის უკუჩვენებების.

მინი - აბორტის ჩვენებაა: ამენორეა <58 დღე ანუ 3-6 კვირის ორსულობა.

მინი - აბორტის უპირატესობაა: გართულებების მცირე რიცხვი, ტარდება ანესთეზიით და შეიძლება ჩატარდეს ანესთეზიის გარეშეც.

უსაფრთხოა ყველა აბორტი? სრულდება თუ არა აბორტი უსაფრთხოდ?

აბორტი უსაფრთხოა, თუ ის ტარდება პროფესიონალი ექიმის მიერ შესაბამის სამედიცინო დაწესებულებაში (სრული სანიტარიული პირობების დაცვით). ხოლო იქ, სადაც აბორტი აკრძალულია და არალეგალურად კეთდება, აღინიშნება გართულებების მაღალი მაჩევენელი და სიკვდილიანობის მაღალი რისკი. მაგრამ იმ ქვეყნებში სადაც აბორტი დაშვებულია, მის გართულება და რისკი დაბალია. ასე, მაგალითად, აბორტის ლეგალიზაციის შემდეგ ,,საფრთხის დონე“ 85%-ით შემცირდა.

* რა არის აბორტის შემდგომ სინდრომი? - ეს არის იმ ქალების ტრამვული სტრესი, რომლებსაც გაკეთებული აქვთ ერთი ან რამდენიმე აბორტი, გართულებული აბორტი: მათ სტანჯავთ სინანულის, დანაშაულის გრძნობა და მწუხარება. ამერიკელი ფსიქოლოგების გამოკვლევებით ,,ლეგალური აბორტი“ არ ქმნის მსგავს ფსიქოლოგიურ გართულებებს და სერიოზულ ემოციურ პრობლემებს. იშვიათია ქალის ფსიქოლოგიური მდგომარეობიდან გამომდინარე, დროებითი დეპრესიები.

1. 1997 წელს სახელმწიფო სამედიცინო პროგრამების შესრულების ორგანიზაციის სრულყოფის შესახებ ბრძანება №77, 06.03.97

1997 წლის ძირითად სამკურნალო ჯანდაცვის პროგრამებს შორის იყო: უსაფრთხო დედობის პროგრამა, ჯანსაღი წესის დამკვიდრების პროგრამა, სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებების პროფილაქტიკის პროგრამა, შიდსთან ბრძოლისა და პროფილაქტიკის პროგრამა.

2. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ბრძანება №245/ნ 07.12.2000

,,12 კვირაზე მეტი ხანგრძლივობის ორსულობის ხელოვნურად შეწყვეტის სამედიცინო ჩვენებების ჩამონათვალის დამტკიცების შესახებ“

დანართი №3

არასამედიცინო ჩვენებით ორსულობის ხელოვნურად შეწყვეტის ოპერაციის წარმოების ნებართვის ჩვენებათა ჩამონათვალი

არასამედიცინო ჩვენებით ორსულობის ხელოვნურად შეწყვეტის ოპერაცია ნაწარმოები იქნეს მხოლოდ 22 კვირის ორსულობის ვადამდე შემდეგი

მიზეზების გამო:

1. ქმრის I-II ჯგუფის ინვალიდობა;

2. ქმრის გარდაცვალება ცოლის ორსულობის დროს;

3. ქალის ან ქმრის ყოფნას თავისუფლების აღკვეთის ადგილებში;

4. ქალის ან ქმრის უმუშევრობის აღიარება სათანადო წესით;

5. სასამართლო გადაწყვეტილების არსებობა მშობელთა უფლებების შეწყვეტის ან შეზღუდვის შესახებ;

6. ქალი, რომელიც არ არის გათხოვილი;

7. განქორწინება ორსულობის დროს;

8. ორსულობა გაუპატიურების შედეგად;

9. საცხოვრებლის უქონლობა, ცხოვრება საერთო საცხოვრებელში ან ნაქირავებ ბინაში;

10. ქალი, რომელსაც გააჩნია ლტოლვილის ან იძულებით გადაადგილებული პირის სტატუსი;

11. მრავალშვილიანობა (სამი ან მეტი შვილი);

12. ოჯახში ინვალიდი ბავშვის არსებობა;

13. შემოსავალი ოჯახის ერთ წევრზე ნაკლებია რეგიონისათვის დადგენილ მინიმუმზე;

14. თუ ქალის ასაკი არ აღწევს 15 წელს;

15. თუ ქალის ასაკი გადაცილებულია 45 წელს.

3. ქალაქ თბილისის მთავრობის დადგენილება №05.14.109 12.04.2001

თბილისის მერიის ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის საქალაქო სამსახურის მიერ 2000 წლის განმავლობაში გადამდებ და არაგადამდებ დაავადებათა გავრცელების საწინააღმდეგოდ ჩატარებული პროფილაქტიკური სამუშაოების შესახებ.

4. საქართველოს კანონი ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ.

თავი XII

სოციალურად საშიში დაავადებები და დაავადებები, რომლებიც
საჭიროებენ მუდმივ ჩანაცვლებით მკურნალობას

მუხლი 81.

სახელმწიფო წარმართავს ენტერული და პარენტეული ჰეპატიტების პროფილაქიკის, დიაგნოსტიკის დისპანსერული მეთვალყურეობის, მკურნალობისათვის საჭირო ღონისძიებებს.

მუხლი 82.

საქართველოს ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტრო სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებების პროფილაქტიკისა და მათი კონტროლისათვის საწირო ღონისძიებებს წარმართავს თანამედროვე სტანდარტების შესაბამისად, ეპიდემიოლოგიური ვითარების გათვალისწინებით, მოსახლეობაში საგანმანათლებლო მუშაობის, მისთვის სათანადო ინფორმაციის მიწოდების გზით. სახელმწიფო განსაზღვრავს თავის პოლიტიკას პროსტიტუციის მიმართ და ქვეყანაში შექმნილი მდგომარეობის მიხედვით ახორციელებს სათანადო ღონისძიებებს.

მუხლი 83.

საქართველოში აივ ინფექციასთან/შიდსთან ნრძოლის ძირითად პრინციპებს, მოქალაქეთან აივ ინფექციაზე/შიდსზე გამოკვლევის, აივ ინფიცირებულთა/შიდსით დაავადებულთა მკურნალობისა და საპროფილაქტიკო მეთვალყურეობის საკითხებს და სამართლებრივ რეჟიმს, აივ ინფიცირებულთა/შიდსით დაავადებულთა და მედიცინის მუშაკთა უფლებებს და მოვალეობებს, მათი სოციალური დაცვის პრობლემებს აწესრიგებს საქართველოს კანონი ,,ადამიანის იმნოდეფიციტის ვირუსით ინფექციის/შიდსის პროფილაქტიკის შესახებ».

მუხლი 84.

სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებათა განზრახ გავრცელება ისჯება საქართველოს კანონმდებლობით.

თავი XXIII

ოჯახის დაგეგმვა

მუხლი 136.

საქართველის ყველა მოქალაქეს უფლება აქვს დამოუკიდებლად განსაზღვროს შვილების რაოდენობა და მათი დაბადების დრო. სახელმწიფო უზრუნველყოფს ადამიანის უფლებებს რეპროდუქციის სფეროში საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით

მუხლი 137.

სახელმწიფო უზრუნველყოფს დასაქორწინებელ, აგრეთვე შვილის ყოლის მსურველ წყვილთა უფასო ნებაყოფლობით სამედიცინო-გენეტიკურ კონსულტაციას.

მუხლი 138.

კონტრაცეპტივების წარმოება, იმპორტი და გავრცელება ხდება საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით.

მუხლი 139.

1. ქალთა ჯანმრთელობის დაცვა აბორტების შემცირების გზით სახელმწიფოს პრიორიტეტული ამოცანაა.

2. ორსულობის ნებაყოფლობითი შეწყვეტა ნებადართულია მხოლოდ ლიცენზირებულ სამედიცინო დაწესებულებაში ლიცენზირებული ექიმის მიერ.

თუ:

ა) ორსულობის ხანგრძლივობა არ აღემატება თორმეტ კვირას;

ბ) ორსულს სამედიცინო დაწესებულებაში ჩაუტარდა წინასწარი გასაუბრება და გასაუბრებებიდან იპერაციამდე გასულია სამი დღის მოსაფიქრებელი ვადა. გასაუბრების დროს ექიმმა უპიარტესობა უნდა მიანიჭოს ნაყოფის სიცოცხლის დაცვას. არჩევანი ქალის პრეროგატივაა.

მუხლი 140.

1. აბორტის რეკლამა აკრძალულია.

2. თორმეტ კვირაზე მეტი ხანგრძლივობის ორსულობის შემთხვევასი აბორტი ნებადართულია მხოლოდ სამედიცინო და სოციალური ჩვენებების მიხედვით. სამედიცინო ჩვენებების ჩამონატვალს ადგენს საქართველოს ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტრო. სოციალური ჩვენებები განსაზღვრება საქართველოს კანონდმებლობით.

მუხლი 141.

განაყოფიერება დონორის სპერმით:

ა) უშვილობის გამო. ქმრის მხრიდან გენეტუკური დაავადებების გადაცემის რისკის არსებობისას, ან მარტოხელა ქალის განაყოფიერებისათვის, თუ მიღებულია უშვილო წყვილის ან მარტოხელა ქალის წერილობითი თანხმობა. ბავშვიდ დაბადების შემთხვევაში უშვილო წყვილი ან მარტოხელა ქალი ითვლება მშობლებად, აქედან გამომდინარე პასუხისმგებლობით და უფლებამოსილებით. დონორს არა აქვს განყოფიერების შედეგად დაბადებული ბავშვის მამად ცნობის უფლება;

ბ) მხოლოდ სატანადო ლიენზიის მქონე დაწესებულებასი, თუ მას ატარებს შესაბამისი ლიცენზიის მქონე ექიმი.

მუხლი 142.

1. დამიანის კლონირება გენური მეთოდების გამოყენებით აკრძალულია.

2. სახელმწიფო აკონტროლებს გამოკვლევებს გენური ინჟინერიის სფეროში კანონით დადგენილი წესით.

მუხლი 143.

1. ექსტრაკორპიული განყოფილენა ნებადართულია:

ა) უშვილობის მკურნალობის მიზნით, აგრეთვე, ცოლის ან ქმრის მხრიდან გენეტუკური დაავადებების გადაცემის რისკის არსებობას, წყვილის ან დონორის სასქესო უჯრედების ან ემბრიონის გამოყენებით, თუ მიღებული წყვილის წერილობითი თანხმობა;

ბ) თუ ქალა არა აქვს სასვილოსნო, განაყოფიერების შედეგად მიღებული ემბრიონის სხვა ქალის (სუროგატული დედის) სასვილოსნოში გადატანის და აგზრდის გზით. ტყვილის წერილობითი თანხმობა აუცილებელია.

2. ბავშვის დაბადების შემთხვევაში წყვილი ითვლება, შობლებად, აქედან გამომდინარე პასუხისმგებლობით და უფლებამოსილობით; დონორს ან ,,სუროგატულ დედას» არა აქვს დაბადებული ბავშვის მშობლად ცნობის უფლბა.

მუხლი 144.

ხელოვნური განაყფიერების მიზნით შესაძლებელია გაყინვის მეთოდით კონსერვირებული ქალის და მამაკაცის სასქესო უჯრედების ან ემბრიონიოს გამოყენება. კონსერვაციის დრო განისაზღვრება წყვილის სურვილისამებრ, დადგენილი წესით.

მუხლი 145.

ნებაყოფილობითი ქირურგიული კონტრაცეფციის-სტერილიზაციის გამოყენება ნებადართულია:

ა) მხოლოდ ლიცენზირებული სამედიცინო დაწესებულებაში ლიცენზირებული ექიმის მიერ;

ბ) თუ არ არსებობს პაციენტის წერილობითი მოთხოვნა;

გ) თუ პაციენტს ექიმმა ჩაუტარა წინასწარი გასაუბრება და გასაუბრებიდან სტერილიზაციამდე გასულია ერთი თვის მოსაფიქრებელი ვადა;

დ) თუ პაციენტი აკმაყოფილებს საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრულ კრიტერიუმებს.

1994 წელს საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებით შეიქმნა სამთავრობო კომისია. აღნიშნულმა კომისიამ შეიმუშავა ,,საქართველოს კანონი აივ-ინფექცია/შიდსის სამართლებრივი რეგულაციის მიზნით». კანონი მიღებული იქნა საქართველოს პარლამენტის მიერ 1995 წლის 1 მარტს.

კანონში დამატებების და შესწორებების შეტანის შემდეგ საბოლოო ვარიანტი ძალაში შევიდა 2001 წლის 1 იანვარს.

კანონის ძირითად მახასიათებლებს წარმოადგენს:

სახელმწიფო იღებს ვალდებულებებს შიდსის წინააღმდეგ ბრძოლაში, გამოიმუშავებს პოლიტიკას სახელმწიფოს, რეგიონების და ადგილობრივ დონეზე.

კანონით უზრუნველყოფილია ფინანსური, სოციალური დახმარება და სახელმწიფოებრივი გარანტიები

1. სახელმწიფო უზრუნველყოფს ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსით ინფიცირებულების და შიდსით დაავადებულების უფასო დიაგნოსტიკას, მკურნალობას და დისპანსერულ მეთვალყურეობას, სახელმწიფოებრივი პროგრამების ფარგლებში.

2. საქართველოს მოქალაქეებს, რომლებიც სამედიცინო მანიპულაციების შედეგად დაინფიცირდნენ, ენიშნებათ პენსია, რესპუბლიკის კანონმდებლობის თანახმად.

3. ეპიდემიოლოგიური დაკვირვება მიზნად ისახავს, რაიონში მცხოვრები ინფიცირებულების პერიოდულ გამოკვლევას. მათ აქვთ უფლება ჩამოვიდნენ თბილისში, უფასოდ, სახელმწიფო ტრანსპორტის საშუალებით წელიწადში 4-ჯერ.

4. მშობლებს აქვთ სტაციონარში ყოფნის უფლება, თუ მათი ინფიცირებული შვილი არასრულწლოვანია, ანუ ასაკი არ აღემატება 14 წელს. სტაციონარში ყოფნის მანძილზე, ისინი თავისუფლდებიან სამსახურებიდან და მათ ენიშნებათ დროებითი დახმარება (შემწეობა).

5. 18 წლამდე ინფიცირებულებს, ყოველთვიურად ეძლევა დახმარება, რომელიც გაორმაგებული მინიმალური ხელფასია (საქართველოში მინიმალური ხელფასი 9,5US ანუ 20 ლარი) დაფინანსება ხორციელდება სოციალური დახმარების პროგრამის ფარგლებში.

6. აივ-ინფიცირებულებს, რომლებიც უმუშევრები არიან, ეძლევათ ყოველთვიური ფულადი დახმარება. გაორმაგებული მინიმალური ხელფასის ოდენობით. დაფინანსება ხორციელდება სოციალური დახმარების პროგრამის ფარგლებში.

7. აივ-ინფიცირებულს აქვს მუშაობის უფლება, თუ მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა საფრთხეს არ უქმნის გარშემომყოფთ. აივ-ინფიცირებულთათვის შესაბამის სამუშაო ადგილების ნუსხას ამტკიცებს, ჯანმრთელობის დაცვის, დასაქმების და სოც-უზრუნველყოფის სამინისტრო.

8. აივ-ინფიცირებულებს აქვთ უფლება მონაწილეობა მიიღონ სპორტულ შეჯიბრებებში, გარდა იმ სახეობებისა, რომელშიც სხვა პიროვნების დაინფიცირების საფრთხე არსებობს. სპორტის სახეობების ნუსხას ადგენს სპორტის სახელმწიფო დეპარტამენტი, ჯანმრთელობის დაცვის, დასაქმების და სოც-უზრუნველყოფის სამინისტროსთან შეთანხმებით.

9. დაპატიმრების შემთხვევაში ინფიცირებულებს აქვთ იგივე პასუხისმგებლობა, რაც სხვა პატიმრებს. გარდა ამისა მათ აქვთ უფლება მიიღონ:

ა) სამედიცინო დახმარება.

ბ) სრული და დროული ინფორმაცია აივ/შიდსის შესახებ.

გ) გადაწყვეტილება აივ/შიდსის კონფიდენციალურობის თაობაზე.

დ) აივ-ინფექციისგან დაცვის ღონისძიებები.

ნაწილი 1. ადამიანის უფლებები

იურიდიულად ადამიანის უფლებებს ითვალისწინებს კანონი ადამიანის უფლებების შესახებ, რომელიც ადამიანს ან ადამიანთა ჯგუფებს იცავს ისეთი ქმედებისაგან, რომელიც მათ თავისუფლებას და ღირსებას ხელყოფს. ეს უფლებებია: სამოქალაქო, კულტურული, ეკონომიკური, პოლიტიკური და სოციალური უფლებები. უპირველეს ყოვლისა, ადამიანის უფლებები ინდივიდისა და სახელმწიფოს ურთიერთობას ეხება. სახელმწიფოს ვალდებულებები ადამიანის უფლებების მიმართ ზოგადად ექვემდებარება პრინციპს: პატივისცემა, დაცვა და უზრუნველყოფა.

ვენის დეკლარაციის თანახმად “ადამიანის უფლებები საყოველთაო, განუყოფელი, ერთმანეთთან მჭიდროდ დაკავშირებული და ურთიერთდამოკიდებულია. საერთაშორისო საზოგადოება საყოველთაო სამართლიანობითა და თანასწორი მიდგომით, ერთსა და იმავე საფუძველზე, და ერთი და იგივე პათოსით უნდა განიხილავდეს ადამიანის უფლებებს. მართალია, საკუთარი ეროვნება, ისტორია, კულტურა და რელიგია დავიწყებული არ უნდა იყოს, მაგრამ სახელმწიფო მიუხედავად მისი პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული წყობისა ვალდებულია დაიცვას ყველა ადამიანის უფლება და თავისუფლება.”

2. ადამიანის უფლებები და საერთაშორისო კანონმდებლობა

II მსოფლიო ომის შემდეგ საერთაშორისო საზოგადოებამ ადამიანის უფლებების უნივერსალური დეკლარაცია (UDHR, 1948) მიიღო, მაგრამ როდესაც სახელმწიფოები მზად იყვნენ დეკლარაციის დებულებები სავალდებულო ნორმად მიეღოთ, იგი ცივმა ომმა დაჩრდილა და ადამიანის უფლებები ორ კატეგორიად გახლიჩა: დასავლეთი ამტკიცებდა, რომ სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებები პრიორიტეტული იყო, ეკონომიკური და სოციალური უფლებები კი უბრალოდ სასურველი. აღმოსავლური ბლოკი კი ამტკიცებდა, რომ საკვების, ჯანმრთელობისა და განათლების უფლება უზენაესი იყო, ხოლო სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებები მეორეხარისხოვანი. აქედან გამომდინარე 1966 წელს შეიქმნა ორი სხვადასხვა კონვენცია - საერთაშორისო ხელშეკრულება ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ (ICESCR) და საერთაშორისო ხელშეკრულება სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ (ICCPR). მას შემდეგ მიღებულია მრავალი შეთანხმება, დეკლარაცია და სხვა სამართლებრივი დოკუმენტები, რომლებიც ადამიანის უფლებებს ეხება.

“ხალხი არასდროს ყოფილა ადამიანის საყოველთაო უფლებების წინააღმდეგი და ადამიანის უფლებებს დასავლურ ან ჩრდილოურ უფლებებად არასდროს განიხილავდა. ხშირად ამას მათი ლიდერები აკეთებდნენ.”

გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის
გენერალური მდივანი, კოფი ანანი

3. ჯანმრთელობა და ადამიანის უფლებები

ჯანმრთელობა და ადამიანის უფლებები ერთმანეთთან საკმაოდ კომპლექსურად არის დაკავშირებული:

თითოეული უფლების ნორმატიული არსი სრულად არის ასახული ადამიანის უფლებების შესახებ დოკუმენტებში. ჯანმრთელობის უფლებასა და დისკრიმინაციასთან დაკავშირებული ნორმატივები განხილულია მე-4 და მე-5 პარაგრაფში. მაგალითისათვის, ადამიანის უფლებათა დოკუმენტებში ჯანმრთელობის დაცვის უფლებების ნორმატივები შემდეგნაირად არის ასახული:

წამება: “არავინ არ უნდა გახდეს წამების ან სისასტიკის, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის ან დასჯის ობიექტი. კერძოდ, ნებაყოფლობითი თანხმობის გარეშე არავინ არ უნდა გახდეს სამედიცინო და სამეცნიერო ექსპერიმენტების ჩატარების ობიექტი.”

ძალადობა ბავშვების მიმართ: “უნდა გატარდეს სათანადო საკანონმდებლო, ადმინისტრაციული, სოციალური და საგანმანათლებლო ღონისძიებები ბავშვთა ყოველგვარი ფიზიკური და გონებრივი ძალადობისაგან დასაცავად; მზრუნველობას მოკლებული, ცუდი და უგულისყურო მოპყრობისაგან, ექსპლუატაციისაგან, ზიანისა და შეურაცხყოფისაგან, მათ შორის სექსუალური შეურაცხყოფისაგან“.

მავნე ტრადიციული წეს-ჩვეულებანი: ბავშვთა ჯანმრთელობისთვის „სათანადო ეფექტური ღონისძიებები უნდა გატარდეს მავნე ტრადიციულ წეს-ჩვეულებათა გასაუქმებლად“.

მონაწილეობა: ყოველ ადამიანს აქვს „აქტიური, თავისუფალი და გააზრებული მონაწილეობის“ უფლება.

ინფორმაცია: ყოველ ადამიანს აქვს უფლება „ეძიოს, მიიღოს და გაავრცელოს ნებისმიერი ინფორმაცია და იდეები“.

ხელშეუხებლობა: „არავის პირად ცხოვრებაში არ შეიძლება თვითნებურად და უკანონოდ ჩარევა“.

მეცნიერული პროგრესი: „ყოველ ადამიანს აქვს უფლება ისარგებლოს მეცნიერული პროგრესით და გამოიყენოს ის“.

განათლება: ყოველ ადამიანს აქვს „განათლების უფლება, მათ შორის საბაზისო განათლების მიღების უფლება ბავშვის ჯანმრთელობისა და კვების, ძუძუთი კვების უპირატესობის, ჰიგიენის, სანიტარიისა და დაავადებათა პროფილაქტიკის შესახებ“.

საკვები და კვება: „ყოველ ადამიანს აქვს უფლება ჰქონდეს ადექვატური საკვები და ყოველი ადამიანის ფუნდამენტური უფლებაა არ შიმშილობდეს“.

ცხოვრების დონე: ყოველ ადამიანს აქვს უფლება ჰქონდეს „ცხოვრების ადექვატური დონე, ნორმალური საკვების, ტანსაცმლის, ბინის, აუცილებელი და სამედიცინო სოციალური მომსახურეობის ჩათვლით“.

სოციალური უზრუნველყოფის უფლება: ყოველ ადამიანს აქვს “სოციალური უზრუნველყოფის უფლება, მათ შორის სოციალური დაზღვევის უფლება.”

4. ჯანმრთელობის უფლება

“ჯანმრთელობის უფლება არ ნიშნავს ჯანმრთელად ყოფნის უფლებას, არც იმას რომ ღარიბმა სახელმწიფოებმა ისეთი ძვირადღირებული სამედიცინო მომსახურეობა შემოიღონ, რისი რესურსებიც არ გააჩნიათ. ჯანმრთელობის უფლება ხელისუფლებისა და თვითმმართველობის ორგანოებისაგან მოითხოვს, რომ მათ ისეთი სტრატეგიები და სამოქმედო გეგმები შეიმუშაონ, რომ სულ მოკლე დროში სამედიცინო მომსახურეობა ყველასათვის ხელმისაწვდომი გახდეს. ადამიანის უფლებათა დამცველი საზოგადოებებისა და ჯანმრთელობის დაცვის მესვეურების ვალია უზრუნველყონ ამ ამოცანის განხორციელება.”

მერი რობინსონი,
გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის
ადამიანის უფლებათა დაცვის კომისიის მეთაური

„ჯანმრთელობის დაცვის უმაღლესი სტანდარტის ხელმისაწვდომობა“ პირველად 1946 წელს WHO-ს (ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია) კონსტიტუციაში აისახა, შემდეგ კი, იგი განმეორებით ასახულ იქნა ალმა-ატას 1978 წლის დეკლარაციასა და მსოფლიო ჯანდაცვის დეკლარაციაში, რომელიც 1998 წელს მსოფლიო ჯანდაცვის ასამბლეამ მიიღო. ჯანმრთელობის უფლება მტკიცედ დამკვიდრდა ადამიანის უფლებების დამცველ მთელ რიგ საერთაშორისო და ნაციონალურ დოკუმენტებში.

ადამიანის უფლებათა დაცვის საერთაშორისო კანონის თანახმად ჯანმრთელობის უფლება მთელ რიგ სოციალურ მექანიზმებს მოითხოვს - ნორმებს, ინსტიტუტებს, კანონებს და ხელშემწყობ გარემოს, რაც ყველაზე უკეთ უზრუნველყოფს ასეთი უფლებით სარგებლობას.

ჯანმრთელობის უფლების ყველაზე სწორ განმარტებას იძლევა ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო შეთანხმების (ICESCR) მე-12 მუხლი, რომელსაც 2002 წლის მაისში 145-მა ქვეყანამ მოაწერა ხელი. ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტმა, რომელიც ამ ხელშეკრულების მონიტორინგს ახორციელებს, 2000 წლის მაისში გამოსცა „ზოგადი კომენტარები“ ჯანმრთელობის უფლების შესახებ. „ზოგადი კომენტარები” ცალკეული უფლებების და თანამონაწილე სახელმწიფოების (რომლებმაც მისი რატიფიცირება მოახდინა) მოვალეობებს განმარტავს. „ზოგადი კომენტარები” აღიარებს, რომ ჯანმრთელობის უფლება მჭიდროდ არის დაკავშირებული და დამოკიდებული ადამიანის სხვა უფლებათა განხორციელებაზე, როგორიცაა საკვების, ბინის, შრომის, განათლების, ქვეყნის მართვაში მონაწილეობის, მეცნიერული პროგრესით სარგებლობის, სიცოცხლის, დისკრიმინაციისაგან დაცვის, თანასწორობის, წამებისაგან დაცვის, პირადი ცხოვრების, ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის, ასოციაციაში და ასამბლეაში თავისუფლად გაერთიანების უფლება.

გარდა ამისა, ჯანმრთელობის უფლება განმარტებულია, როგორც განსაკუთრებული უფლება, რომელიც არა მხოლოდ ჯანმრთელობის დროულ და სათანადო დაცვას გულისხმობს, არამედ იმ ფაქტორებსაც, რაც საფუძვლად უდევს ჯანმრთელობას, მაგალითად: სუფთა სასმელი წყალი, ადექვატური სანიტარული პირობები, საღი საკვებით კვება, საცხოვრებელი ბინა, ჯანსაღი სამუშაო პირობები და გარემო, ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული განათლება და ინფორმაცია, მათ შორის სქესობრივი და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის შესახებ.

“ზოგად კომენტარებში” ჯანმრთელობის უფლების შეფასების ოთხი ძირითადი კრიტერიუმია მოცემული. ეს კრიტერიუმებია:

(ა) შესაძლებლობა. უნდა არსებობდეს ჯანმრთელობის დაცვისა და სამკურნალო დაწესებულებების, სამედიცინო პროდუქციის, სამედიცინო მომსახურების და აგრეთვე, შესაბამისი პროგრამების საკმარისი რაოდენობა.

(ბ) ხელმისაწვდომობა. სახელმწიფოს იურისდიქციით სამედიცინო დაწესებულებები, სამედიცინო პროდუქცია და მომსახურება უნდა იყოს ხელმისაწვდომი განურჩევლად ყველასათვის, რასაც ოთხი მომიჯნავე განზომილება განსაზღვრავს:

(გ) მართებულობა. ყველა სამედიცინო დაწესებულება, სამედიცინო პროდუქცია და მომსახურება უნდა შეესაბამებოდეს სამედიცინო ეთიკასა და კულტურას, უნდა პასუხობდეს გენდერულ და ცხოვრებისეულ მოთხოვნებს, ამავე დროს უნდა ცდილობდეს კონფიდენციალობის დაცვასა და ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუმჯობესებას მათთვის, ვისაც ეს ესაჭიროება.

(დ) ხარისხი. სამედიცინო დაწესებულებები, სამედიცინო პროდუქცია და მომსახურება უნდა შეესაბამებოდეს მეცნიერულ და სათანადო სამედიცინო სტანდარტებს.

5. დისკრიმინაცია და ჯანმრთელობა

ჯანმრთელობის პრობლემების დიდი წილი საზოგადოების დაუცველ და გარიყულ ჯგუფებზე მოდის. აშკარა ან ფარული დისკრიმინაცია არღვევს ადამიანის უფლებათა ფუნდამენტურ პრინციპს და ხშირად ჯანმრთელობის ცუდი მდგომარეობის საფუძველია. პრაქტიკულად, დისკრიმინაცია შეიძლება გამოვლინდეს არაადექვატურად დაგეგმილ სამედიცინო პროგრამებსა და ნაკლებად ხელმისაწვდომ სამედიცინო მომსახურებაში.

დისკრიმინაცია სხვადასხვაგვარად გამოიხატება, რამაც შეიძლება პირდაპირ ან არაპირდაპირ იმოქმედოს ჯანმრთელობაზე. მაგალითად, „დეკლარაცია ქალების მიმართ ძალადობის ლიკვიდაციის შესახებ“ აღიარებს, რომ ქალის მიმართ ძალადობა ისტორიულად ქალსა და მამაკაცს შორის არსებულ არათანაბარ უფლებრივ ურთიერთდამოკიდებულებასთანაა დაკავშირებული.

დისკრიმინაციის აკრძალვა არ ნიშნავს განსხვავებათა უგულვებელყოფას, ოღონდ განსხვავებული მოპყრობა - თანაბარ შემთხვევებში, არათანაბრად მოპყრობა - ობიექტურ და კანონზომიერ კრიტერიუმებს უნდა ეყრდნობოდეს, რომელიც მიზნად ისახავს საზოგადოებაში არსებული უთანასწორობის აღმოფხვრას.

ჯანმრთელობის დაცვასა და ჯანმრთელობაზე ზრუნვასთან დაკავშირებით გამოიკვეთა დისკრიმინაციის აღკვეთის აუცილებლობა, რაც შეგვიძლია ასე ჩამოვაყალიბოთ: დაუშვებელია “ყოველგვარი დისკრიმინიაცია ჯანმრთელობის დაცვისა და ჯანმრთელობის განმსაზღვრელი ფაქტორებით, მეთოდებითა და უფლებებით სარგებლობისას რასის, ფერის, სქესის, ენობრივი, რელიგიური, პოლიტიკური ან სხვა მოსაზრების გამო, ეროვნული ან სოციალური წარმოშობის, ქონების, დაბადების, ფიზიკური ან გონებრივი ნაკლის, ჯანმრთელობის მდგომარეობის (მათ შორის აივ/შიდსის), სქესობრივი ორიენტაციის, სამოქალაქო, პოლიტიკური, სოციალური ან სხვა მდგომარეობის საფუძველზე დისკრიმინაციის გამო, რომელიც მიზნად ისახავს მოსპოს და ხელი შეუშალოს ჯანმრთელობის უფლებით თანაბრად სარგებლობას და მის თანაბრად გამოყენებას.”

„უნებური დისკრიმინაციის პრობლემა მძიმე ტვირთად აწევს ჯანმრთელობის დაცვის სისტემას; სოციალური პროგრამები ალბათ მიიჩნევენ, რომ ტელევიზიით ერთ გაბატონებულ ენაზე გადაცემული გზავნილი მთელ მოსახლეობამდე თანაბრად აღწევს; ან „ავიწყდებათ“, რომ პროგრამაში შეიტანონ გარკვეული ჯგუფებისათვის თანაბრად მნიშვნელოვანი ჯანმრთელობის პრობლემები, როგორიცაა ძუძუს კიბო ან ანემია. უნდა ითქვას, რომ უნებური დისკრიმინაცია იმდენად ხშირია, რომ ჯანმრთელობის დაცვის მთელი პოლიტიკა და პროგრამები დისკრიმინაციულად შეიძლება ჩაითვალოს, ვიდრე ამის საპირისპიროდ ჯანმრთელობის დაცვას არ დაეკისრება, რომ ადამიანის უფლებები დაადასტუროს და მათი დაცვა უზრუნველყოს“.

ჯონათან მანი

6. სახელმწიფო ვალდებულებები და ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო დოკუმენტები

სახელმწიფო ნებაყოფლობით იღებს გადაწყვეტილებას შეუერთდეს თუ არა ადამიანის უფლებათა დაცვის კონვენციას. მაგრამ, როგორც კი გადაწყვეტილებას მიიღებს, ვალდებულია იმოქმედოს შესაბამისი კონვენციის დებულების მიხედვით. ადამიანის უფლებათა ძირითადი საერთაშორისო კონვენციები - „ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა საერთაშორისო კონვენცია“ (ICESCR, 1966) და „სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებათა საერთაშორისო კონვენცია“ (ICCPR, 1966) - შემდგომში საფუძვლად დაედო უფლებათა არსს, რომელიც მოცემულია „ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციაში“ (UDHR, 1948) და მონაწილე ქვეყნების იურიდიულ ვალდებულებებს შეიცავს. ხშირად ყველა ამ დოკუმენტს „ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო კანონს“ უწოდებენ.

ამ ძირითადი დოკუმენტების საფუძველზე ადამიანის უფლებათა სხვა საერთაშორისო კონვენციებიც ამახვილებს ყურადღებას მოსახლეობის სპეციფიურ ჯგუფებსა და კატეგორიებზე, როგორიცაა რასობრივი უმცირესობა, ქალები და ბავშვები, ან ისეთ სპეციფიურ საკითხებზე, როგორიცაა წამება. ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული უფლებების ნორმატიული ჩარჩოს განხილვისას ადამიანის უფლებათა დებულებები მთლიანობაში უნდა განვიხილოთ.

გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის მსოფლიო კონფერენციების „დეკლარაციები და სამუშაო პროგრამები“, მათ შორის მსოფლიო კონფერენცია ადამიანის უფლებებზე (ვენა 1993), საერთაშორისო კონფერენცია მოსახლეობისა და განვითარების შესახებ (კაირო 1994), სოციალური განვითარების მსოფლიო სამიტი (კოპენჰაგენი 1995), მეოთხე მსოფლიო კონფერენცია ქალების შესახებ (პეკინი 1995), და მსოფლიო კონფერენცია რასიზმის, რასობრივი დისკრიმინაციის, ქსენოფობიისა და მასთან დაკავშირებული შეუწყნარებლობის წინააღმდეგ (დურბანი, 2001), სახელმწიფოზე ადამიანის უფლებების მიერ დაკისრებულ ვალდებულებებს ეხება.

ამჟამად მსოფლიოს ყველა ქვეყანა ადამიანის უფლებათა სულ ცოტა ერთ კონვენციაში მაინც მონაწილეობს, რომელიც ჯანმრთელობის უფლებებსა და ჯანმრთელობისათვის აუცილებელ პირობებთან დაკავშირებულ მთელ რიგ უფლებებს განიხილავს.

7. ადამიანის უფლებათა დაცვის მონიტორინგის საერთაშორისო მექანიზმები

ადამიანის უფლებათა დაცვის ძირითადი ხელშეკრულებების განხორციელებას, რომელიც ცნობილია კონვენციათა მონიტორინგის ორგანოების სახელით, დამოუკიდებელ ექსპერტთა კომიტეტები აკონტროლებენ. ეს კომიტეტები გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის პატრონაჟით არიან შექმნილი და მას ემსახურებიან. ადამიანის უფლებათა დაცვის ექვსივე ძირითად კონვენციას საკუთარი მარეგულირებელი ორგანო გააჩნია, რომელიც რეგულარულად იკრიბება მონაწილე სახელმწიფოთა ანგარიშების განსახილველად და მთავრობებთან „კონსტრუქციული დიალოგის“ გასამართად, ადამიანის უფლებათა დაცვის ვალდებულებების შესრულების შესახებ. სახელმწიფოებს მოეთხოვებათ გამჭვირვალობის პრინციპზე აგებული საკუთარი პროგრესის ამსახველი ანგარიშები, მონიტორინგის ორგანოს, წარუდგინონ და ფართოდ ხელმისაწვდომი გახადონ საკუთარი მოსახლეობისათვის. ამგვარ ანგარიშებს შეუძლია კატალიზატორის მნიშვნელოვანი როლი შეასრულოს ადამიანის უფლებების საკითხებზე ეროვნული დებატების წამოწყების საქმეში, ბიძგი მისცეს სამოქალაქო საზოგადოების ჩართვას და მონაწილეობას პოლიტიკაში და, ზოგადად, ხელი შეუწყოს სახელმწიფოებრივი პოლიტიკის საზოგადოებრივ კონტროლს. სესიიის ბოლოს მარეგულირებელი ორგანო დასკვნითი მიმოხილვის სახით რეკომენდაციებს აძლევს სახელმწიფოებს, თუ როგორ უნდა გააუმჯობესონ ადამიანის უფლებების დაცვა. სპეციალური სამსახურები მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ მონაწილე სახელმწიფოსა და კონვენციის მონიტორინგის ორგანოს შორის დიალოგის გამართვაში, მაგალითად, ჯანმრთელობის დაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია (WHO) ხელს უწყობს დიალოგს ჯანმრთელობის თაობაზე საჭირო ინფორმაციის მიწოდებით.

გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ადამიანის უფლებათა მონიტორინგის სხვა მექანიზმებს მიეკუთვნება, ადამიანის უფლებათა დაცვის კომისია და ადამიანის უფლებათა დაცვისა და ხელშეწყობის ქვეკომისია. ეს ორგანოები სპეციალურ მომხსენებლებს და სხვა დამოუკიდებელ ექსპერტებსა და სამუშაო ჯგუფებს ნიშნავენ ადამიანის უფლებათა თემატურ საკითხებსა (როგორიცაა ქალთა მიმართ ძალადობა, ბავშვებით ვაჭრობა, მავნე ტრადიციული წეს-ჩვეულებანი და წამება) და სპეციფიურ ქვეყნებზე მონიტორინგისა და ანგარიშგების საწარმოებლად. ამასთანავე, 1994 წელს შეიქმნა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ადამიანის უფლებათა დაცვის სისტემის ხელმძღვანელის პოსტი, ადამიანის უფლებათა დაცვის უმაღლესი კომისრის სახით. უმაღლესი კომისრის უფლებამოსილებაში შედის გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ადამიანის უფლებათა დაცის ღონისძიებათა ყველა ასპექტი: მონიტორინგი, ხელშეწყობა, დაცვა და კოორდინაცია.

არსებული რეგიონალური სახელმწიფოთაშორისო ორგანიზაციების საქმიანობის ფარგლებში გაფორმდა რეგიონალური ხელშეკრულებები. აფრიკის რეგიონში ადამიანის უფლებათა დაცვა, რომლის ინსტრუმენტია ადამიანისა და ხალხთა უფლებათა დაცვის აფრიკული ქარტია, რომელიც აფრიკის ერთიანობის ორგანიზაციის საქმიანობის ფარგლებში შედის. ამერიკისათვის ადამიანის უფლებათა დაცვის რეგიონალური მექანიზმის მუშაობა, ამერიკულ სახელმწიფოთა ორგანიზაციის საქმიანობის ფარგლებშია და საფუძვლად ამერიკის ადამიანის უფლებათა დაცვის კონვენცია უდევს. ევროპაში ადამიანის უფლებათა დაცვის სისტემა ევროპის საბჭოს ნაწილს შეადგენს. ადამიანის უფლებათა დაცვის ძირითადი ინსტრუმენტებია ევროპის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და ძირითად თავისუფლებათა კონვენცია, და ევროპის სოციალური ქარტია. ევროკავშირს, რომელიც 15 წევრი სახელმწიფოსაგან შემდგარ ორგანიზაციას წარმოადგენს, ადამიანის უფლებათა დაცვის საკითხებთან დაკავშირებით დეტალური წესები აქვს, ადამიანის უფლებები საერთო საგარეო პოლიტიკასთანაა ინტეგრირებული. ამასთანავე, ევროპის უშიშროებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაციას (ეუთო), რომელიც 55 წევრი სახელმწიფოსაგან შემდგარ ორგანიზაციას წარმოადგენს, ცალკე აქვს თავისი მექანიზმები და შეთანხმებები. აზია-აფრიკის რეგიონის სახელმწიფოებს შორის ინტენსიური კონსულტაციები მიმდინარეობს ადამიანის უფლებათა დაცვის რეგიონალური ხელშეკრულების თაობაზე.

მაგალითად, PAHO/WHO-სა და ადამიანის უფლებათა დაცვის ინტერამერიკული კომისიის (IACHR, ადამიანის უფლებათა დაცვის ამერიკის კონვენციის ზედამხედველი ორგანო) თანამშრომლობა გონებრივად ჩამორჩენილ ადამიანთა უფლებებთან დაკავშირებით მოწმობს, რომ სპეციალურ სამსახურებს შეუძლია გადამწყვეტი როლი შეასრულოს საერთაშორისო მონიტორინგის მექანიზმებით. PAHO/WHO ტექნიკურ მოსაზრებებსა და დახმარებას გვთავაზობს ადამიანის უფლებათა დაცვის ამერიკის კონვენციისა და ადამიანის უფლებებისა და ადამიანის მოვალეობათა შესახებ, ამერიკის დეკლარაციის განმარტებებისათვის გონებრივად ჩამორჩენილთა უფლებების საერთაშორისო სტანდარტების ასპექტში. თავის მხრივ IACHR-ს ეს სტანდარტები ცალკეულ შემთხვევათა საბოლოო ანგარიშებსა და ქვეყნის ანგარიშებში შეაქვს. ასეთი ტექნიკური დახმარებიდან გამომდინარე IACHR-მა გამოსცა “რეკომენდაციები გონებრივად დაავადებულთა უფლებების ხელშეწყობისა და დაცვისათვის.” (28 თებერვალი, 2001 წ.).

8. ადამიანის უფლებების სტანდარტები მდიდარ და შეზღუდული რესურსების მქონე ღარიბ ქვეყნებში

ადამიანის უფლებების სრული რეალიზაციისათვის საჭიროა რაც შეიძლება ნათლად გააზრებული, კონკრეტული და მიზანმიმართული ნაბიჯების გადადგმა, სახელმწიფოთა მხრიდან ადამიანის უფლებების დასაცავად აღებული ვალდებულებების შესასრულებლად. ამასთან დაკავშირებით საჭიროა ყველა საშუალების გამოყენება, მათ შორის კანონების შემოღება და სასამართლო დაცვის საშუალებათა უზრუნველყოფა, აგრეთვე ადმინისტრაციული, ფინანსური, საგანმანათლებლო და სოციალური ღონისძიებები. მოცემული ნაბიჯების გადადგმა არც მოითხოვს და არც კრძალავს სამთავრობო და ეკონომიური სისტემის განსაკუთრებული ფორმის გამოყენებას.

ადამიანის უფლებათა პროგრესული რეალიზაციის პრინციპი გვავალდებულებს, რაც შეიძლება სწრაფად და ეფექტურად ვიაროთ ამ მიზნისაკენ. ამიტომ, ეს პრინციპი მნიშვნელოვანია როგორც ღარიბი, ისე მდიდარი ქვეყნებისათვის, რადგან მიუხედავად იმისა, რომ არსებული რესურსების სიმცირით გამოწვეულ შეზღუდულობას ითვალისწინებს, ყველა ქვეყნისაგან მოითხოვს მუდმივ წინსვლას, ადამიანის უფლებათა სრული რეალიზაციისკენ. შეგნებულად რეგრესიული ღონისძიებები ძალიან ფრთხილ ანალიზს საჭიროებს და სავსებით გამართლებული უნდა იყოს ადამიანის უფლებათა მოცემულ კონვენციაში გათვალისწინებული უფლებების მითითებითა და არსებული რესურსების მაქსიმუმის სრული გამოყენების თვალსაზრისით. ამ კონტექსტში, ძალიან მნიშვნელოვანია განვასხვაოთ, მონაწილე ქვეყანას თავისი მოვალეობების შესრულების უნარი არ შესწევს, თუ სურვილი არა აქვს. მონაწილე ქვეყანა და კომიტეტი ანგარიშგების პროცესში ინდიკატორებსა და ნაციონალურ ეტალონებს გამოყოფენ, რომ მომდევნო საანგარიშო პერიოდისათვის რეალური მიზნები დასახონ.

9. ადამიანის უფლებათა დაცვის კანონები და
საერთაშორისო თანამშრომლობა

მალარია, აივი/შიდსი (ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსი/შეძენილი იმუნოდეფიციტის სინდრომი) და ტუბერკულოზი იმ დაავადებათა მაგალითებია, რომლითაც მეტწილად მსოფლიოს უღარიბესი მოსახლეობა ავადდება და მძიმე ტვირთად აწვება განვითარებადი ქვეყნების ეკონომიკას. ამ თვალსაზრისით უნდა აღინიშნოს, რომ მართალია, ადამიანის უფლებათა დაცვის პრინციპი ცალკეული პირებისა და ჯგუფების მიმართ სახელმწიფოთა ვალდებულებებს მათი იურისდიქციის ფარგლებში განიხილავს, სადაც ადამიანის უფლებათა დაცვის დოკუმენტები სახელმწიფო წყაროებს ეყრდნობა, მაგრამ ეს ვალდებულებები საერთაშორისო დახმარებასა და თანამშრომლობასაც შეიცავს.

გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ქარტიის 55-ე და 56-ე მუხლის თანახმად, ყველა სახელმწიფოს მოვალეობაა საერთაშორისო თანამშრომლობა ადამიანის უფლებების შემუშავებისა და რეალიზაციისათვის. მსგავსად ამისა, განვითარების უფლების დეკლარაცია განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს სუვერენულ თანასწორობას, ურთიერთდამოკიდებლებასა და საერთო ინტერესებზე აგებულ საერთაშორისო დახმარებისა და თანამშრომლობის პროგრამას.

ამასთანავე, ICECR კონვენციის მონაწილე თითოეული სახელმწიფოსაგან მოითხოვს “დამოუკიდებლად და საერთაშორისო ორგანიზაციების დახმარებით და მათთან თანამშრომლობით (განსაკუთრებით ეკონომიური და ტექნიკური) და თავიანთი რესურსების მაქსიმალურად გამოყენებით, ნაბიჯები გადადგან აღნიშნული უფლებების სრული რეალიზაციის მისაღწევად.”

ასეთი მიდგომა არსებობს “საერთაშორისო თანამშრომლობისადმი”, რომელიც მიიჩნევს, რომ, მაგალითად, საჭიროა განვითარებადი ქვეყნების ჯანმრთელობის სფეროში არსებულ მოთხვნილებათა გათვალისწინება. ამ კონტექსტში ადამიანის უფლებათა დაცვის კონვენციები აღიარებს სპეციალური სამსახურების როლს. მაგალითად, ICESCR ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ “საერთაშორისო მუშაობა უფლებების დასაცავად გულისხმობს ისეთ მეთოდებს, როგორიცაა მონაწილე ქვეყნის მთავრობასთან ერთად ორგანიზებული ტექნიკური დახმარება და რეგიონალური და ტექნიკური შეხვედრები კონსულტაციებისა და გამოკვლევის მიზნით.

10. ადამიანის უფლებათა დაცვის სახელმწიფო ვალდებულებები და სხვა საზოგადოებრივი ფაქტორები

ვინაიდან სახელმწიფოს როლი და ვალდებულებები დიდად არის დამოკიდებული არასახელმწიფო ობიექტებზე (ჯანმრთელობის სადაზღვევო კომპანიები, და სხვ.) ჯანმრთელობის სახელმწიფო სისტემებმა უნდა უზრუნველყოს სოციალური დაცვის ქსელის და სხვა მექანიზმების არსებობა, რომ მოსახლეობის დაუცველი ჯგუფებისათვის ხელმისაწვდომი იყოს მათთვის საჭირო მომსახურება და სტრუქტურები.

სახელმწიფოს ვალდებულება, ადამიანის უფლებათა დასაცავად გულისხმობს, რომ მთავრობა ვალდებულია უზრუნველყოს არასახელმწიფო ობიექტების მუშაობა ადამიანის უფლებათა დაცვის კანონებს ექვემდებარებოდეს თავისი იურისდიქციის ფარგლებში. მთავრობა ვალდებულია კანონმდებლობის შემოღებით, პოლიტიკითა და სხვა ღონისძიებებით უზრუნველყოს, რომ მესამე მხარე შესაბამისობაში იყოს ადამიანის უფლებათა სტანდარტებთან - ჯანმრთელობის დაცვა, საჭირო ინფორმაცია და ა.შ. ადეკვატურად ხელმისაწვდომი იყოს და თუ ვინმე უარს იტყვის პროდუქციაზე ან მომსახურეობაზე შესაძლებელი იყოს საკომპენსაციო საშუალებების გამოყენება. ამის მაგალითია სახელმწიფოს ვალდებულება თამბაქოს წარმოების დარეგულირების თაობაზე, რომ არ დაირღვეს მოსახლეობის ჯანმრთელობის უფლება, ინფორმაციის უფლება და ადამიანის უფლებათა სხვა შესაბამისი დებულებანი.

კორპორაციულ და არასამთავრობო ორგანიზაციათა წრეებში გავრცელებულია ნებაყოფლობითი კანონები, რომელიც ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ნორმებსა და სტანდარტებს ასახავს. ადამიანის უფლებები მზარდი ინტერესით ასახავს კერძო სექტორის მუშაობას, რის შედეგადაც ადამიანის უფლებებმა მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა ბიზნეს-პროგრამებში, ზოგიერთმა საწარმომ კი ადამიანის უფლებებზე ზრუნვა უკვე თავის ყოველდღიურ საქმიანობაში ჩართო.

ნაწილი 2.

ადამიანის უფლებათა ინტეგრაცია
ჯანმრთელობასთან

11. უფლებები და ჯანმრთელობა

ჯანმრთელობისადმი უფლებების თვალსაზრისით მიდგომა შემდეგ პროცესებს გულისხმობს:

ამ პროცესებში შესაძლებელია შედიოდეს ისეთი მნიშვნელოვანი ელემენტები, როგორიცაა:

12. ადამიანის უფლებები, როგორც ჯანმრთელობის დაცვის დამატებითი ღირებულება

ადამიანის უფლებები საყოველთაოდ ხელს უწყობს ჯანმრთელობის დაცვის სფეროს მუშაობას, რადგან ის უზრუნველყოფს:

13. ადამიანის ზოგიერთი უფლების შეზღუდვის აუცილებლობა ჯანმრთელობის დაცვაში

არსებობს ადამიანის უფლებები, რომელთა შეზღუდვაც არავითარ შემთხვევაში არ შეიძლება, მაგალითად წამებისა და მონობისაგან დაცვის, მრწამსის, სინდისის და რელიგიის უფლება. ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო დოკუმენტების შეზღუდვისა და გაუქმების მუხლები დასაშვებად მიიჩნევს შეზღუდვის აუცილებლობას გარკვეულ პერიოდებში.

ზოგჯერ სახელმწიფოები ჯანმრთელობის დაცვას ადამიანის უფლებების შეზღუდვის საფუძვლად იყენებენ.

ადამიანის უფლებების შეზღუდვისას “სირაკუზას პრინციპების” ხუთივე კრიტერიუმის დაკმაყოფილება ძირითად ფაქტორს წარმოადგენს საჭირო დაცვის მექანიზმების არსებობის დასადგენად. ისეთ შემთხვევაშიც კი, როდესაც საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის დაცვის საფუძველზე ნებადართულია შეზღუდვა, ის განსაზღვრული დროით უნდა შემოიფარგლოს და შემოწმებას უნდა ექვემდებარებოდეს.

სირაკუზას პრინციპები

ადამიანის უფლებები მხოლოდ უკიდურეს შემთხვევაში შეიძლება გადაიკვეთოს ჯანმრთელობის დაცვის მიზნით, რაც მხოლოდ მაშინ არის გამართლებული, როდესაც სრულდება ადამიანის უფლებების კანონში დაწვრილებით აღწერილი ყველა პირობა, რომელიც სირაკუზას პრინციპების სახელით არის ცნობილი:

ისეთი მძიმე გადამდები დაავადებების შემთხვევაში, როგორიცაა სიფილისი, ტიფი ან განუკურნებელი ტუბერკულოზი, კარანტინის ან იზოლაციის გზით მოძრაობის შეფერხება უფლებათა შეზღუდვათა ისეთ რიგს მიეკუთვნება, რომელიც ცალკეულ შემთხვევებში აუცილებელია ხალხის საკეთილდღეოდ და ამიტომ, ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო კანონის თანახმად ნებადართულად ითვლება. მაგრამ გამართლება არა აქვს იმ სახელმწიფოს, რომელიც მოძრაობას შეუზღუდავს ან ციხეში გამოამწყვდევს აივ/შიდსით დაავადებულ პირებს, ან ნებას არ მისცემს ექიმებს, რომ ხელისუფლების ოპოზიციონერ ადამიანებს უმკურნალონ, ან ვერ შეძლებს საზოგადოების იმუნიზაციას დიდი ინფექციის მიმართ ეროვნული უსაფრთხოებისა და საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვის ნიადაგზე.

14. ადამიანის უფლებები და სწორი ინფორმაცია ჯანმრთელობის შესახებ

ის პროცესი, რამაც დასაბამი მისცა ადამიანის უფლებების საერთაშორისო აღიარებას, მწვავე რეალობის ნიადაგზე წარმოიშვა. მაგალითად, აბორიგენი მოსახლეობის უფლებათა დეკლარაციის შემუშავება იმ ფაქტის აღიარებით დაიწყო, რომ ეს არის დაუცველი და გარიყული მოსახლეობის ჯგუფი, რომელიც მოკლებულია ადამიანის მთელ რიგ უფლებებს, მათ შორის პოლიტიკაში მონაწილეობის, ჯანმრთელობის და განათლების უფლებებს. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, თვითონ ადამიანის უფლებების ნორმებისა და სტანდარტების დადგენა მოწმობს, რომ სერიოზული პრობლემა არსებობს და მთავრობა აღიარებს, რომ საჭიროა მისი მოგვარება. ამიტომ, უფლებების ნორმებისა და სტანდარტების არსებობა სტიმულის მიმცემი უნდა იყოს ფაქტების შესაგროვებლად საჭირო მონაცემების მითითებით, რომ კომპლექსურად მოგვარდეს ჯანმრთელობის პრობლემები. მაგალითად, მონაცემთა დაყოფას არატრადიციული მაჩვენებლების მიხედვით შეუძლია დაადგინოს აბორიგენი და ტომობრივი მოსახლეობის მიმართ ეთნიკური დისკრიმინაცია, რაც მთლიანად მათი ჯანმრთელობის ცუდი მდგომარეობის ძირითად განმსაზღვრელ ფაქტორად არის მიჩნეული. მაგრამ, პოლიტიკური რეაქციები, რის საფუძველზეც ადამიანის უფლებები აშკარას ხდის, თუ როგორ და რატომ ეპყრობიან ასე განსხვავებულად მოსახლეობის ჯგუფებს, გარკვეულწილად ხელს უშლის მონაცემთა შეგროვებისას ძირითად ფაქტორად ადამიანის უფლებების გამოყენებას.

ფართოდ არის აღიარებული ის თვალსაზრისი, რომ ადამიანის უფლებები დიდად განსაზღვრავს, თუ რა გზით უნდა შეგროვდეს მონაცემები. ეს გულისხმობს მონაცემთა შეგროვების მეთოდების არჩევას, რაც უნდა ითვალისწინებდეს, თუ როგორ უზრუნვლყოფენ ადამიანის უფლებებისადმი პატივისცემას, როგორიცაა პირადი ხელშეუხებლობის, მონაწილეობის და განურჩევლობის უფლება. მეორე, შესაძლოა სასარგებლო იყოს საერთაშორისო დოკუმენტების გამოყენება მოსახლეობის სხვადასხვა ჯგუფების დასადგენად.

პერსონალური ინფორმაციის მიღებასას ინდივიდებისაგან მათი ჯანმრთელობის მდგომარეობის (მაგ., აივ-ინფექცია, კიბო ან გენეტიკური დარღვევები), ან ქცევების (მაგ., სექსუალური ორიენტაცია ან ალკოჰოლის ან სხვა მავნე ნივთიერებების მოხმარება) შესახებ სახელმწიფოს მხრიდან ამ ინფორმაციის არასწორად გამოყენების პოტენციური შესაძლებლობა არსებობს თუ პირდაპირ, განზრახ ან უნებლიედ სხვებისათვის გახდება ხელმისაწვდომი.

ინდიკატორები

ჯანმრთელობის ინდიკატორებზე გაერთიანებული ერების სამსახურები მუშაობენ და ადამიანის განვითარების ინდიკატორებმა შეიძლება დახმარება გაუწიოს საერთო პროგრამების მოფიქრებაში. ინდიკატორების დასახვის, დამუშავების, გამოყენებისა და შეფასების საერთო სტრუქტურის უზრუნველსაყოფად უფრო დიდი კოორდინირებაა საჭირო. გაერთიანებული ერების განვითარების ჯგუფმა (UNDG), რომელიც ქვეყნის საერთო შეფასების (CCA) ინდიკატორებზე მუშაობს, შემოიღო განსაზღვრება, რომ ინდიკატორი არის ინფორმაციის გადამტანი, ცვლადი ან განზომილება. ეს ინფორმაცია შეიძლება ხარისხობრივი ან რაოდენობრივი იყოს, მაგრამ ერთგვაროვნად განზომილებადი. ადამიანის უფლებები CCA-ს ინდიკატორის სტრუქტურაში გააერთიანეს, რომელიც განვითარების უბრალო ინდიკატორების კატალოგის შემუშავების მიზანს ემსახურება. ამ კატალოგით უფლებრივ დონეზე უნდა განისაზღვროს „რა არის”. ეს არ გულისხმობს ეტალონებს, ნიშნულებს ან მიზნებს და არც გარკვეულ პასუხს იძლევა “რა უნდა იყოს” ან “როდისთვის”, რადგან ეს ქვეყნისათვის დამახასიათებელი ერთობლივი ეროვნული პროცესების შესაბამისობაში ჩამოყალიბდება.

ინფორმაცია და სტატისტიკა ძლევამოსილი იარაღია ანგარიშვალდებულების კულტურის ჩამოყალიბებისა და ადამიანის უფლებების დასაცავად.

ადამიანის განვითარების პროგრამის ანგარიში, 2000 წელი.

15. ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის გაძლიერება ადამიანის უფლებების დახმარებით

ადამიანის უფლებები ითვალისწინებს სტანდარტს, რომლის მიხედვითაც ხდება ჯანმრთელობის დაცვის არსებული მეთოდებისა და პროგრამების შეფასება და ამაზე მთავრობის რეაგირება, მათ შორის ადამიანთა ცალკეული ჯგუფების დიფერენციალური მკურნალობის გაშუქება, მაგალითად დაავადების გამოხატულების, სიხშირის და სიმწვავის მიხედვით. გარდა ამისა, ადამიანის უფლებების ნორმები და სტანდარტები მტკიცე საფუძველს ქმნის, რომ ჯანმრთელობის დაცვის ორგანოებმა უპირატესობა მიანიჭოს მოსახლეობის დაუცველი და გარიყული ჯგუფების მოთხოვნელებებს. ადამიანის მთავარ ყურადღებას ამახვილებს მოსახლეობის იმ ჯგუფებზე, რომელიც ყველაზე დაუცველად ითვლება (მაგ., აბორიგენი და ტომობრივი მოსახლეობა; ლტოლვილები და მიგრანტები, ეთნიკური, რელიგიური, ეროვნული და რასობრივი უმცირესობანი), აგრეთვე ადამიანის სპეციფიური უფლებების წინ წამოწევაზე, რომელმაც შეიძლება ხელი შეუწყოს ჯანმრთელობის დაცვის პრინციპების, პროგრამებისა და ჯანმრთელობის დაცვის ორგანოთა პროცესების წარმართვას (მაგ. იმ პირთა მონაწილეობის უფლება გადწყვეტილებების მიღებაში, რომელთა ჯანმრთელობაზე პოტენციურ ზეგავლენას ახდენს ჯანმრთელობის დაცვის მეთოდები, სტრატეგიები და სტანდარტები.

ჯანმრთელობის დაცვის საერთაშორისო პროგრამის ანგარიში, 2000 წელი:

ჯანმრთელობის დაცვის საერთაშორისო ორგანიზაციის (WHO) შეხედულებანი ჯანმრთელობის დაცვის ორგანოების მუშაობის შეფასებაზე;

2000 წლის ჯანმრთელობის დაცვის საერთაშორისო პროგრამის ანგარიშში WHO-მ ფაქტებზე დაყრდნობის მეთოდით შეიმუშავა ჯანმრთელობის დაცვის ორგანოების მუშაობის ინდიკატორები. ამ ინდიკატორებს საფუძვლად უდევს შემდეგი ძირითადი პრინციპები: ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის საზღვრების გარკვევა; მთავარი სოციალური მიზნების მისაღწევად ჯანმრთელობის დაცვისა და სხვა სისტემების ურთიერთზემოქმედების შეფასება; ფინანსური შემოწირულობის სიჯანსაღის, ოპერატიულობის და პატიოსნების დადგენა და განსაზღვრა; ჯანმრთელობის დაცვის ორგანოების მუშაობის გაუმჯობესების საქმეში სხვადასხვა ნორმების მიერ შეტანილი წვლილის აღნიშვნა. კერძოდ, ჯანმრთელობის დაცვის ორგანოების ოპერატიულობასთან დაკავშირებით სხვადასხვა სფეროს შეფასების განსაზღვრებების ჩამოყალიბება მოხდა ადამიანის უფლებების ნორმებისა და სტანდარტების გამოყენებით.

16. კანონები ჯანმრთელობის დაცვისა და ადამიანის უფლებების შესახებ

კანონმდებლობა ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ ჯანმრთელობის უფლების დაცვისა და ხელშეწყობის მნიშვნელოვანი საშუალებაა. ჯანმრთელობის დაცვის კანონების შედგენისა და განხილვისას ადამიანის უფლებები სასარგებლო ინსტრუმენტია მათი ეფექტურობისა და ვარგისიანობის დასადგენად როგორც ადამიანის უფლებების, ისე ჯანმრთელობის დაცვის მიზნებისათვის. ამ თვალსაზრისით, აივი/შიდსის გამო მრავალი ქვეყანა იძულებული გახდა თავიანთი ჯანმრთელობის დაცვის კანონები გადაესინჯათ, მათ შორის კარანტინსა და იზოლაციასთან დაკავშირებით.

შეზღუდვის კანონებსა და მეთოდებს, რომელიც საკმარისი ეპიდემიოლოგიური თუ სხვა მონაცემების გარეშე შეგნებულად ამახვილებს ყურადღებას მოსახლეობის გარკვეულ ჯგუფებზე, თავისი მიდგომის გასამართლებლად, შეუძლია უამრავი წინააღმდეგობა შეუქმნას ადამიანის უფლებებს. ამ თვალსაზრისით, ორ მაგალითს წარმოადგენს მოსახლეობის გარკვეულ ჯგუფებში ქალთა იძულებითი სტერილიზაცია იმ მოტივით, რომ ეს აუცილებელია მათი ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობისათვის, და ჰომოსექსუალიზმთან დაკავშირებული კანონები, რომელიც ერთსა და იმავე სქესის ადამიანთა სექსუალურ ურთიერთობას დანაშაულად მიიჩნევს და აივი/შიდსის გავრცელების თავიდან აცილების აუცილებელობით ამართლებს. ადამიანის უფლებების მოვალეობათა შესაბამისი ჯანმრთელობის დაცვის ეროვნული კურსისა და კანონმდებლობის შემუშავებისათვის საჭიროა გაძლიერდეს მთავრობის როლი, რაც გულისხმობს ჯანმრთელობის დაცვასთან დაკავშირებული კანონებისა და მეთოდების შესამოწმებლად საჭირო ბერკეტების შემუშავებას, რომ დაადგინოს, არღვევს თუ არა ის ადამიანის უფლებებს თავისი შინაარსით ან გამოყენებით, და არსებული დარღვევების გამოსასწორებლად საჭირო საშუალებების უზრუნველყოფას.

17. ადამიანის უფლებების საერთაშორისო კანონების ზეგავლენა საერთაშორისო ვაჭრობაზე

უკანასკნელ ხანს, გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ადამიანის უფლებების დამცველმა ორგანოებმა დაიწყეს სავაჭრო კანონებისა და წესების დარეგულირება ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებით და თავის მხრივ მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციამ (WTO) და ვაჭრობასთან დაკავშირებულმა სხვა ორგანიზაციებმა დაიწყეს თავიანთ საქმიანობაში ადამიანის უფლებების გათვალისწინება.

მაგალითად, ხელმისაწვდომი მედიკამენტების საკითხი სულ უფრო და უფრო ჯდება ადამიანის უფლებების კონტექსტში. გასულ წელს ადამიანის უფლებების კომიტეტმა უპრეცენდენტო ნაბიჯი გადადგა და მიიღო რეზოლუცია ხელმისაწვდომი მედიკამენტების შესახებ ისეთ დაავადებებთან კონტექსტში, როგორიცაა აივ/შიდსი, რაც კიდევ ერთხელ ამტკიცებს, რომ ამ თვალსაზრისით ხელმისაწვდომი მედიკამენტები ძირითადი ელემენტია ჯანმრთელობის უფლების რეალიზაციისათვის. სახელმწიფოებს მოეთხოვებათ, გაატარონ ისეთი პოლიტიკა, რომელიც ხელს შეუწყობს, რომ ყველასათვის, ყოველგვარი დისკრიმინაციის გარეშე, იშოვებოდეს, ხელმისაწვდომი იყოს და ხელმისაწვდომ ფასად იყიდებოდეს მეცნიერულად ვარგისი და კარგი ხარისხის აივ/შიდსის სამკურნალოდ საჭირო ფარმაკოლოგიური და სამედიცინო ტექნოლოგიები. მათ აგრეთვე მოეთხოვებათ შემოიღონ ისეთი კანონები და მეთოდები, რომელიც ასეთი ფარმაკოლოგიური და სამედიცინო ტექნოლოგიების ხელმისაწვდომობას დაიცავს მესამე მხარის ყოველგვარი შეზღუდვისაგან.

გარდა ამისა, ხელმისაწვდომი მედიკამენტების საკითხთან დაკავშირებით „ინტელექტუალურ საკუთრებათა უფლებებით (TRIPS) ვაჭრობასთან დაკავშირებულ ასპექტებზე შეთანხმება“ და ადამიანის უფლებებს შორის ურთიერთდამოკიდებულება გასულ წელს დამიანის უფლებების ქვეკომისიის ანგარიშში განიხილა ადამიანის უფლებების უმაღლესმა კომისარმა. ამ შენიშვნაში ნათქვამია, რომ მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის 141 წევრიდან 111-მა მოახდინა ICESCR-ის რატიფიცირება. აქედან გამომდინარე, TRIPS-ის შეთანხმების მინიმალური სტანდარტები დაინერგება წევრ ქვეყნებში ადამიანის უფლებების მოვალეობათა და TRIPR-ის შეთანხმებისათვის დამახასიათებელი მოქნილობის გათვალისწინებით, და აღიარებენ, რომ „ადამიანის უფლებების დაცვა საწელმწიფოს უპირველესი ვალია“.

ეკონომიური, სოციალური და კულტურული უფლებების საერთაშორისო კონვენციის 15-ე მუხლი აღიარებს „რომ ყველას აქვს მეცნიერების პროგრესით სარგებლობის და მისი გამოყენების უფლება.“ ეს უფლება ვალდებულებას აკისრებს სახელმწიფოებს საჭირო ნაბიჯები გადადგან მეცნიერების დაცვის, განვითარებისა და გავრცელებისათვის და ამავე დროს მეცნიერული ინფომაციის თავისუფლებისათვის. ჯანმრთელობის საკითხებში ამ უფლების შედეგების შესწავლა მხოლოდ ახლა დაიწყო, მაგალითად, განვითარებად ქვეყნებში ხელმისაწვდომ მედიკამენტებთან დაკავშირებით.

18. ადამიანის უფლებები და ჯანმრთელობის დაცვის საქმიანობის განვითარება სხვადასხვა ქვეყნებში

გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ქვეყნის განვითარების პროგრამაში ადამიანის უფლებები კომპლექსურ საკითხად განიხილება. ქვეყნის ზოგადი შეფასების (CCA) და გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის განვითარების დახმარების პროგრამა (UNDAF) მნიშვნელოვან პრინციპებს ითვალისწინებს, რომელსაც ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებული განვითარების მეთოდი ეყრდნობა. CCA-სა და UNDAF-ს დირექტივები გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის კონვენციებისა და დეკლარაციების დანერგვას ეხება და ხაზს უსვამს ამ ორივე პროცესში ადამიანის უფლებების სრულად გათვალისწინების მნიშვნელობას. ამგვარად, CCA ხელს უწყობს გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის თანმიმდევრულ, ერთიან და კოორდინირებულ ძალისხმევას დაეხმაროს მთავრობას კონფერენციების გადაწყვეტილებათა რეალიზაციასა და კონვენციების შესრულებაში საველე დონეზე.

ეს შეესაბამება იმ პრინციპებს, რომელიც გაცხადებულია მსოფლიო ბანკის საყოველთაო განვითარების პროგრამაში (CDF), მსოფლიო ბანკი/საერთაშორისო სავალუტო ფონდის სიღარიბის დაძლევის სტრატეგიის ერთობლივი ინიციატივის დოკუმენტში (PRSP), რომლის ოფიციალური გეგმა ადამიანის უფლებების სტანდარტებს ასახავს. ჯანმრთელობის დაცვისა და ადამიანის უფლებების დაცვის ორგანიზაციის (OHCHR) პროექტი ადამიანის უფლებების სიღარიბის დაძლევის სტრატეგიასთან ინტეგრაციის დირექტივების ჩამოყალიბებისათვის, მათ შორის სიღარიბის დაძლევის სტრატეგიის დოკუმენტები (HRPRS-ს დირექტივები) ხაზს უსვამს შესაბამისობას „ღარიბი ხალხის რეალობას“, როგორც „ღარიბთა ხმა“ და სიღატაკისადმი მიძღვნილ სხვა გამოკვლევები აღიარებს, ადამიანის უფლებების საერთაშორისო ნორმატიულ ჩარჩოს შორის. ამგვარად, ადამიანის უფლებების დაცვა უზრუნველყოფს, რომ ღარიბი ხალხის მთავარი საზრუნავი სიღარიბის დაძლევის სტრატეგიების მთავარი საზრუნავი გახდება. მაგალითად, ადამიანის უფლებების ინტეგრაცია სიღარიბის წინააღმდეგ ბრძოლის სტრატეგიებთან უზრუნველყოფს, რომ არ მოხდეს დაუცველი პირებისა და ჯგუფების უგულვებელყოფა; ღარიბებმა აქტიური და ინფორმირებული მონაწილეობა მიიღონ გადაწყვეტილებებში; მთავარ სექტორულ საკითხებს (მაგ., განათლება, ბინა, ჯანმრთელობა და საკვები) სათანადო ყურადღება დაეთმობა; დადგინდება გადაუდებელი და შუალედური (აგრეთვე შორსგამიზნული) ამოცანები; ჩამოყალიბდება მონიტორინგის ეფექტური მეთოდები (მაგ., ინდიკატორები და ეტალონები); ყველა მხარესთან მიმართებაში დაწესდება ანგარიშვალდებულების ხელმისაწვდომი მექანიზმები. გარდა ამისა, ადამიანის უფლებები სიღარიბის დაძლევის სტრატეგიებს უზრუნველყოფს გლობალური კანონიერების მაღალი დონის ნორმებით, სტანდარტებითა და ღირებულებებით.

ეს სქემა აღწერს გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის მუშაობას ადამიანის უფლებათა დაცვის სფეროში, თუმცა ამომწურავი არ არის. ყურადღება გამახვილებულია იმ ორგანოებსა და პროგრამებზე, რომელსაც ადამიანის უფლებათა დაცვის უფრო მეტი პასუხისმგებლობა აკისრია. მუქი ფერით აღნიშნულია გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ექვსი მთავარი ორგანო, ხოლო ღია ფერით ის ორგანოები და პროგრამები რომელსაც მეთვალყურეობს გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის უმაღლესი კომისრის ოფისი ადამიანის უფლებათა დაცვის სფეროში.

ყოველ ადამიანს აქვს უფლება რეპროდუქციულ უფლებაზე, რომელიც ადამიანის ღირსებისა და თანასწორობის პრინციპებს ეყრდნობა. მაგრამ ქალები განსაკუთრებულ როლს თამაშობენ კაცობრიობის გამრავლებაში და ამდენად სახელმწიფო პოლიტიკა განსაკუთრებულად ზეგავლენას ახდენს მათზე. ადამიანის უფლებების საერთაშორისო კანონის მიხედვით ქალთა რეპროდუქციული უფლებები ადამიანის მთელი რიგი ცალკეული უფლებების შემადგენელი ნაწილია, მაგრამ ვინაიდან ადამიანის უფლებების რაკურსი საკანონმდებლო პრინციპებით არ შემოიფარგლება, რეპროდუქციული თვით-განსაზღვრის მოთხოვნილებები საერთაშორისო კანონს უნდა ეყრდნობოდეს.

1990-იანი წლები მნიშვნელოვანი დეკადა იყო ადამიანის უფლებების არსებულ ხელშეკრულებებში მოცემული დებულებებისა და ქალთა რეპროდუქციული უფლებების ურთიერთდაკავშირების საქმეში. რეპროდუქციული უფლებების სამართლებრივი საფუძვლების საყოველთაოდ აღიარება, - გადამწყვეტი ნაბიჯია ადამიანის უფლებების განსახორციელებლად ყველა ქალისათვის.

ქალთა რეპროდუქციული უფლებები ორი მნიშვნელოვანი საერთაშორისო კონფერენციის ძირითად თემას წარმოადგენდა. ეს იყო გაერთიანებული ერების საერთაშორისო კონფერენცია მოსახლეობისა და განვითარების შესახებ (ICPD) 1994 წელს და გაერთიანებული ერების მეოთხე მსოფლიო კონფერენცია ქალების შესახებ (Beijing) 1995 წელს. ამ შეხვედრებზე შეიკრიბა ქალთა საერთაშორისო საზოგადოება და მიღებული დოკუმენტებით დაადასტურა, რომ ადამიანის საერთაშორისო უფლებებს შორის რეპროდუქციული უფლებებს მთავარი ადგილი უჭირავს და აღწერეს რეპროდუქციულ უფლებებში შეტანილი უფლებების ხიბლი. ICPD-ს მოქმედების პროგრამის 7.3 პარაგრაფში ნათქვამია:

„რეპროდუქციული უფლება მოიცავს ადამიანის განსაზღვრულ უფლებებს, რომლებიც უკვე მიღებულია სახელმწიფო კანონმდებლობებით, საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დოკუმენტებით და გაეროს სხვა შესაბამისი ხელშეკრულებებით. ეს უფლებები ემყარება ყველა წყვილისა და კერძო პირის ძირითადი უფლების აღიარებას, თავისუფლად და პასუხისმგებლობით გადაწყვიტონ შვილების რაოდენობა, მათ შორის ინტერვალი და ჰქონდეთ ამისათვის საჭირო ინფორმაცია და შესაძლებლობები, მიაღწიონ რეპროდუქციული და სქესობრივი ჯანმრთელობის უმაღლეს სტანდარტებს. იგი, ასევე მოიცავს ყველა ადამიანის უფლებას მიიღოს გადაწყვეტილება გამრავლებასთან დაკავშირებით დისკრიმინაციის, ძალდატანების და ძალადობის გარეშე.

ამ თავში განხილულია ადამიანის ათი ფუნდამენტური საერთაშორისო უფლება, რომელიც რეპროდუქციულ უფლებებს მოიცავს.

თითოეულ ამ უფლებასთან დაკავშირით ციტირებულია მხოლოდ რამდენიმე მნიშვნელოვანი დებულება საერთაშორისო სამართლებრივი დოკუმენტებიდან.

უნდა ვაღიაროთ, რომ არსებობს კიდევ ადამიანის სხვა უფლებები რომელიც აქ არ არის განხილული, მაგრამ შეიძლება გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდეს რეპროდუქციული უფლებების დასაცავად. მაგალითად, სიტყვის თავისუფლებისა და გაერთიანების უფლების გარეშე ქალები ნაკლებად შეძლებენ თავიანთი რეპროდუქციული უფლებების დასაცავად ბრძოლას.

მათ, ვისაც აინტერესებს, თუ როგორ განვითარდა ქალთა რეპროდუქციული უფლებები ზემოაღნიშნულ კონფერენციებზე, შუძლიათ ყველაზე მნიშვნელოვანი დებულებების მოკლე ანოტაცია იხილონ ვებ-გვერდზე. (www.reproductiverights.org).

სიცოცხლის, თავისუფლების, და უსაფრთხოების უფლება

ხელშეკრულებები და კონვენციები

უნივერსალური დეკლარაცია

მუხლი 3 ყოველ ადამიანს აქვს სიცოცხლის, თავისუფლებისა და პირადი უსაფრთხოების უფლება

სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების პაქტი

მუხლი 6.1 ყველა სულიერ არსებას აქვს სიცოცხლის ხელშეუხებლობის უფლება. ეს უფლება დაცულია კანონით.

მუხლი 9.1 ყველას აქვს თავისუფლებისა და პირადი უსაფრთხოების უფლება.

ბავშვთა უფლებების კონვენცია

მუხლი 6.1 მონაწილე სახელმწიფოები აღიარებენ, რომ ყველა ბავშვს აქვს სიცოცხლის ხელშეუხებლობის უფლება

მუხლი 6.2 მონაწილე სახელმწიფოები ვალდებულნი არიან მაქსიმალურად უზრუნველყონ ბავშვის არსებობა და განვითარება.

კონფერენციის მასალები

ICPD-ის მოქმედების პროგრამა

პარაგარფი 7.3 [რეპროდუქციულ უფლებები] მოიცავს [წყვილებისა და ინდივიდუალური პირების] უფლებას დისკრიმინაციის, ძალდატანების და ძალადობის გარეშე მიიღონ რეპროდუქციასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილება, როგორც ეს ადამიანის უფლებების შესახებ დოკუმენტებშია ასახული.

პარაგრაფი 7.17 ხელისუფლებამ ყველა დონეზე უნდა შექმნას მომხმარებელზე ორიენტირებული მონიტორინგისა და შეფასების სამსახურები, ოჯახის დაგეგმვის სამსახურების წარმომადგენელთა მხრიდან შეურაცხყოფათა ფაქტების გამოვლენის, მათი თავიდან აცილებისა და კონტროლისათვის... ამ მიზნით, მთავრობამ უნდა უზრუნველყოს, რომ ოჯახის დაგეგმვისა და მასთან დაკავშირებული რეპროდუქციული ჯანმრთელობის სამსახურები ადამიანის უფლებებს, ეთიკურ და პროფესიულ სტანდარტებს შეესაბამებოდეს, რომელიც ითვალისწინებს პასუხისმგებლობას, ნებაყოფლობას, გაცნობიერებულ თანხმობას და აგრეთვე მომსახურეობის გაწევას.

პეკინის მოქმედების პლატფორმა

პარაგრაფი 96 ადამიანის უფლებები მოიცავს ქალთა უფლებას, დამოუკიდებლად და საკუთარი პასუხისმგებლობით მართონ და გადაწყვიტონ საკუთარ სქესობრივ ცხოვრებასთან დაკავშირებული საკითხები. ამასთანავე, ადამიანის უფლებებში შედის ძალდატანების, დისკრიმინაციისა და ძალადობისაგან თავისუფალი სქესობრივი და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის უფლება.

პარაგრაფი 106 (გ) [სახელმწიფომ უნდა] უზრუნველყოს, რომ ქალთა სამედიცინო მომსახურების სფეროში ყველა სამედიცინო სამსახური და თანამშრომელი იცავდეს ადამიანის უფლებებს და ეთიკურ, პროფესიულ და გენდერულ სტანდარტებს, რომელიც ითვალისწინებს პასუხისმგებლობას, ნებაყოფლობას და გაცნობიერებულ თანხმობას; [და] ხელი უნდა შეუწყოს არსებული საერთაშორისო სამედიცინო კანონებისა და იმ ეთიკური პრინციპების მიხედვით, რითაც ჯანმრთელობის დაცვის სხვა სპეციალისტები ხელმძღვანელობენ, ეთიკის კანონების შემუშავებას, დანერგვას და გავრცელებას.

ჯანმრთელობის, რეპროდუქციული ჯანმრთელობისა და ოჯახის დაგეგმვის უფლება

ხელშეკრულებები და კონვენციები

ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებებათა პაქტი

მუხლი 10.2 ქალები, გარკევული პერიოდის მანძილზე მშობიარობამდე და მშობიარობის შემდეგ განსაკუთრებული მზრუნველობის ქვეშ უნდა იმყოფებოდნენ.

მუხლი 12.1 პაქტის მონაწილე სახელმწიფოები აღიარებენ, რომ ყველას აქვს ფიზიკური და გონებრივი ჯანმრთელობის უმაღლესი სტანდარტებით სარგებლობის უფლება.

მუხლი 12.2 მონაწილე სახელმწიფოებმა ისეთი ნაბიჯები უნდა გადადგან... ამ უფლებების სრული განხორციელების მისაღწევად, რომელიც აუცილებელია: (ა) მკვდრადშობადობის და ჩვილ ბავშვთა სიკვდილიანობის მაჩვენებლების შესამცირებლად და ბავშვის ჯანსაღი განვითარებისთვის (დ) ისეთი პირობების შესაქმნელად, რომელიც უზრუნველყოფს ყველა სახის სამედიცინო მომსახურეობას და ექიმთა მეთვალყურეობას მათი ავადმყოფობის შემთხვევაში.

CEDAW

მუხლი 10 (ჰ) [მონაწილე სახელმწიფოებმა უნდა უზრუნველყონ] ოჯახების ჯანმრთელობა და კეთილდღეობა სპეციალური საგანმანათლებლო ინფორმაციის მიწოდებით, რომელიც შეიცავს ინფორმაციას და რჩევას ოჯახის დაგეგმვის შესახებაც.

მუხლი 12.1 მონაწილე სახელმწიფოებმა ყველა შესაბამის ზომას უნდა მიმართონ ქალის მიმართ დისკრიმინაციის აღმოსაფხვრელად ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში და მამაკაცისა და ქალის თანასწორობის საფუძველზე ხელმისაწვდომი გახადონ ჯანმრთელობის დაცვის სამსახურები, მათ შორის ოჯახის დაგეგმვასთან დაკავშირებული სამსახურები.

მუხლი 12.2 მონაწილე სახელმწიფოებმა ქალები შესაბამისი მომსახურებით უნდა უზრუნველყონ ორსულობის, მშობიარობისა და მშობიარობის შემდგომ პერიოდში. საჭიროებისამებრ უნდა უზრუნველყონ უფასო მომსახურებითა და ადეკვატური კვებით, ორსულობისა და მეძუძურობის პერიოდში.

მუხლი 14.2 მონაწილე სახელმწიფოებმა ყველა შესაბამის ზომას უნდა მიმართონ ქალის მიმართ დისკრიმინაციის აღმოსაფხვრელად სოფლად [და] უნდა დაიცვან მათი უფლება: ... (ბ) ხელი მიუწვდებოდეთ ადეკვატურ სამედიცინო მომსახურებაზე, მათ შორის ოჯახის დაგეგმვის ინფორმაციაზე კონსულტაციებსა და მომსახურებაზე [.]

ბავშვთა უფლებების კონვენცია

მუხლი 24.1 მონაწილე სახელმწიფოები აღიარებენ, რომ ბავშვს აქვს უფლება ისარგებლოს ჯანმრთელობის უმაღლესი სტანდარტებით და ავადმყოფობის სამკურნალო და ჯანმრთელობის სარეაბილიტაციო საშუალებებით. მონაწილე სახელმწიფოები უნდა იღწვოდნენ, რომ არც ერთ ბავშვს არ წაართვან უფლება ხელი მიუწვდებოდეს ჯანმრთელობის დაცვის ამგვარ სამსახურებზე.

მუხლი 24.2 მონაწილე სახელმწიფოებმა ყურადღება უნდა მიაქციონ ამ უფლების სრულყოფილ განხორციელებას, კერძოდ, შესაბამისი ზომები მიიღონ: (ა) ახალშობილთა და ბავშვთა სიკვდილიანობის შესამცირებლად;... (დ) დედებისათვის შესაფერისი სამედიცინო დახმარებისათვის მშობიარობამდე და მშობიარობის შემდგომ პერიოდში; … (ვ) ჯანმრთელობის დაცვის პრევენციული ზომებისა და მშობლებისათვის რეკომენდაციების შესამუშავებლად, ოჯახის დაგეგმვის სწავლებისა და მომსახურებისათვის.

კონვენცია რასობრივი დისკრიმინაციის შესახებ

მუხლი 5 მონაწილე სახელმწიფოები ვალდებულებას იღებენ რასობრივი დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აკრძალვისა და აღმოფხვრის და ყველასათვის... (ე) (ივ) ჯანმრთელობის დაცვის, სამედიცინო მომსახურების, სოციალური უზრუნველყოფის და სოციალური მომსახურების უფლების მინიჭების თაობაზე.

კონფერენციათა მასალები

ვენის კონფერეციის სამოქმედო პროგრამა

მუხლი 41 ადამიანის უფელებების საერთაშორისო კონფერენცია აღიარებს ქალებისათვის ფიზიკური და გონებრივი ჯანმრთელობის უმაღლესი მიღწევადი სტანდარტებით სარგებლობის დიდ მნიშვნელობას მთელი ცხოვრების მანძილზე. ადამიანის უფლებების საერთაშორისო კონფერენცია ქალთა და მამაკაცთა თანასწორობის საფუძველზე კვლავ ადასტურებს, რომ ქალის უფლებაა ხელმისაწვდომი და ადეკვატური სამედიცინო მომსახურება, ოჯახის დაგეგმვის სამსახურების ფართო არჩევანი და ყველა დონეზე თანაბრად ხელმისაწვდომი განათლება.

ICPD სამოქმედო პროგრამა

პრინციპი 8 ყველას აქვს უფლება ისარგებლოს ფიზიკური და გონებრივი ჯანმრთელობის უმაღლესი სტანდარტებით. სახელმწიფოებმა ქალისა და მამაკაცის თანასწორობის საფუძველზე ყველა საჭირო ზომა უნდა მიიღონ, რომ უზრუნველყონ საყოველთაოდ ხელმისაწვდომი სამედიცინო სამსახურები, მათ შორის რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვის თვალსაზრისითაც, რაც გულისხმობს ოჯახის დაგეგმვას და სქესობრივ ჯანმრთელობას. რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამებმა უნდა უზრუნველყონ მომსახურების უდიდესი არჩევანი, ყოველგვარი ძალდატანების გარეშე.

პრინციპი 7.2 რეპროდუქციული ჯანმრთელობა არის რეპროდუქციულ სისტემის და მის ფუნქციებთან და პროცესებთან დაკავშირებულ ყველა საკითხში სრული ფიზიკური, გონებრივი და სოციალური სიჯანსაღე და არა მხოლოდ რაიმე დაავადების ან სისუსტის არ არსებობა. აქედან გამომდინარე, რეპროდუქციული ჯანმრთელობა გულისხმობს, რომ ადამიანებს აქვთ შესაძლებლობა ჰქონდეთ დამაკმაყოფილებელი, უსაფრთხო სქესობრივი ურთიერთობა და აქვთ უფლება გამრავლდნენ და პასუხისმგებლობით და დამოუკიდებლად განსაზღვრონ და გადაწყვიტონ შვილების დაბადების დრო, მათი რაოდენობა და მათ შორის ინტერვალი; იმავდროულად, ქალის და მამაკაცის უფლებაა ნაყოფიერების რეგულირების საკითხებში ფლობდნენ საჭირო ინფორმაციის და განათლების მიღების შესაძლებლობას რეპროდუქციული და სქესობრივი ჯანმრთელობი საკითხებზე, ოჯახის დაგეგმვის უსაფრთხო ეფექტურ, ხელმისაწვდომ, მათთვის მისაღებ და კანონით დაშვებულ მეთოდებზე. ასევე, ქალის უფლებაა მიიღოს ორსულობის, მშობიარობისა და მშობიარობის შემდგომ პერიოდში, - ჯანდაცვის შესატყვისი მომსახურეობა.

ამდენად, ჯანდაცვის შესაბამისი სამსახურებით მომსახურეობის უფლება წყვილებს აძლევს საშუალებას მიაღწიონ რეპროდუქციული და სქესობრივი ჯანმრთელობის უმაღლეს სტანდარტს და იყოლიონ ფიზიკურად და გონებრივად ჯანსაღი შთამომავლობა.

პარაგრაფი 7.46 სახელმწიფოებმა, საერთაშორისო საზოგადოების ხელშეწყობით, უნდა დაიცვან და მხარი დაუჭირონ მოზარდთა უფლებებს ჰქონდეთ რეპროდუქციული განათლება, ინფორმაცია და მზრუნველობა, და მნიშვნელოვნად უნდა შეამცირონ მოზარდთა ორსულობის რიცხვი.

პარაგრაფი 8.34 სახელმწიფოებმა უნდა შეიმუშაონ კანონები და მეთოდები... ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსით (HIV) ინფიცირებული პირების და მათი ოჯახების... პიროვნული უფლებების დასაცავად. უნდა გაძლიერდეს ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსის ინფექციის გამოვლენის სამსახურები და აუცილებელია, რომ მათ დაიცვან კონფიდენციალობა.

პეკინის სამოქმედო პლატფორმა

პარაგრაფი 89 ქალებს უფლება აქვთ ისარგებლონ ფიზიკური და გონებრივი ჯანმრთელობის უმაღლესი მიღწევადი სტანდარტებით. ამ უფლებით სარგებლობას სასიცოცხლო მნიშვნელობა აქვს მათი ცხოვრებისა და კეთილდღეობისათვის და საზოგადოებრივი და პირადი ცხოვრების ყველა სფეროში მონაწილეობისათვის. ჯანმრთელობა არის სრული ფიზიკური, გონებრივი და სოციალური სიჯანსაღე და არა მხოლოდ რაიმე დაავადების ან სისუსტის არ არსებობა.

პარაგრაფი 92 ქალებს მთელი სიცოცხლის მანძილზე უნდა ჰქონდეთ ჯანმრთელობის უმაღლესი სტანდარტებით სარგებლობის უფლება მამაკაცების თანასწორად.

გადაწყვიტელების მიღების უფლება შვილების რაოდენობისა და თანმიმდევრობის თაობაზე

შეთანხმებები და კონვენციები

CEDAW

მუხლი 16.1 მონაწილე სახელმწიფოებმა... მამაკაცისა და ქალის თანასწორუფლებიანობის საფუძველზე უნდა უზრუნველყონ... შვილების რაოდენობისა და თანმიმდევრობის შესახებ თავისუფალი გადაწყვეტილების მიღების ერთნაირი უფლებები და ამ უფლებების გამოსაყენებლად საჭირო ინფორმაცია, განათლება და საშუალებები [.]

კონფერენციის მასალები

ICPD მოქმედების პროგრამა

პრინციპი 8 ყველა წყვილისა და პიროვნების ძირითადი უფლებაა თავისუფლად და პასუხისმგებლობით გადაწყვიტოს შვილების რაოდენობა და მათ შორის ინტერვალი და ფლობდეს ამისთვის საჭირო ინფორმაციას, განათლებასა და საშუალებებს.

პეკინის კონფერენციის სამოქმედო პროგრამა

მუხლი 223 ქალთა მეოთხე საერთაშორისო კონფერენცია კვლავ ადასტურებს, რომ რეპროდუქციული უფლებები ყველა წყვილისა და ინდივიდუალური პირის ძირითად უფლებად აღიარებს შვილების რაოდენობისა და თანმიმდევრობის შესახებ თავისუფალი და გააზრებული გადაწყვეტილების მიღების უფლებას და ამ უფლების ცოდნას.

ნებაყოფლობითი და თანასწორუფლებიანი ქორწინების უფლება

შეთანხმებები და კონვენციები

უნივერსალური დეკლარაცია

მუხლი 16.1 სრულწლოვან ქალებსა და მამაკაცებს უფლება აქვთ რასის, ეროვნული ან რელიგიური ნიშნით რაიმე შეზღუდვის გარეშე დაქორწინდნენ და ოჯახი დააფუძნონ. ისინი სარგებლობენ თანაბარი უფლებებით დაქორწინებისას, ქორწინებაში ყოფნისას და განქორწინებისას.

მუხლი 16.2 ქორწინება უნდა მოხდეს მხოლოდ მომავალი მეუღლეების ნებაყოფლობითი და სრული თანხმობით.

ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებებათა პაქტი

მუხლი 10.1 ქორწინება უნდა მოხდეს მომავალი მეუღლეების ნებაყოფლობითი თანხმობის საფუძველზე.

სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებებათა პაქტი

მუხლი 23.2 აღიარებულია საქორწინო ასაკის ქალისა და მამაკაცის ქორწინებისა და ოჯახის შექმნის უფლება.

მუხლი 23.3 ქორწინება არ უნდა მოხდეს მომავალი მეუღლეების ნებაყოფლობითი და სრული თანხმობის გარეშე.

მუხლი 23.4 მონაწილე სახელმწიფოებმა... შესაბამისი ნაბიჯები უნდა გადადგან, რომ უზრუნველყონ მეუღლეების თანასწორუფლებიანობა დაქორწინებისას, ქორწინებაში ყოფნისას და განქორწინებისას.

CEDAW

მუხლი 16.1 მონაწილე სახელმწიფოებმა ყველა შესაბამის ზომას უნდა მიმართონ ქალთა დისკრიმინაციის აღმოსაფხვრელად ქორწინებასა და საოჯახო ურთიერთობებთან დაკავშირებულ ყველა საკითხში...

მუხლი 16.2 ბავშვის ნიშნობასა და ქორწინებას არავითარი იურიდიული ძალა არა აქვს და ყველა საჭირო ღონისძიება უნდა გატარდეს, მათ შორის საკანონმდებლოც, ქორწინებისათვის დასაშვები მინიმალური ასაკის განსაზღვრისა და ქორწინების სარეგისტრაციოდ მოქალაქეთა მდგომარეობის აქტების ჩამწერ სახელმწიფო ორგანოში.

კონფერენციის მასალები

ICPD მოქმედების პროგრამა

პრინციპი 9 ოჯახი საზოგადოების ძირითადი ერთეულია და, როგორც ასეთი, უნდა გამყარდეს... მომავალი მეუღლეები ნებაყოფლობითი თანხმობით უნდა შედიოდნენ ქორწინებაში და ცოლი და ქმარი თანასწორი პარტნიორები უნდა იყვნენ.

პეკინის მოქმედების პლატფორმა

მუხლი 274 (ე) [სახელმწიფოებმა უნდა] შემოიღონ და მკაცრად გაატარონ კანონები მომავალი მეუღლეების მხოლოდ ნებაყოფლობითი და სრული თანხმობით დაქორწინების უზრუნველსაყოფად; ამასთან ერთად, უნდა შემოიღონ და მკაცრად გააატარონ კანონები ქორწინებაზე თანხმობის მინიმალური კანონიერი ასაკისა და ქორწინებისათვის დასაშვები მინიმალური ასაკის თაობაზე, საჭიროების შემთხვევაში კი გაზარდონ ქორწინებისათვის დასაშვები მინიმალური ასაკი [.]

კონფიდენციალურობის უფლება

ხელშეკრულებები და კონვენციები

სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებათა პაქტი

მუხლი 17.1 არავის მიმართ არ შეიძლება პირადი და ოჯახური ცხოვრების, საცხოვრებელი ბინის ან კორესპონდენციის საიდუმლოების ანდა ღირსებისა და რეპუტაციის თვითნებური და უკანონო ხელყოფა.

მუხლი 17.2 ყოველ ადამიანს აქვს უფლება კანონის მიერ იყოს დაცული ასეთი ჩარევისა ან ხელყოფისაგან.

ბავშვთა უფლებების კონვენცია

მუხლი 16.1 არც ერთი ბავშვის მიმართ არ შეიძლება პირადი და ოჯახური ცხოვრების, საცხოვრებელი ბინის ან კორესპონდენციის საიდუმლოების ანდა ღირსებისა და რეპუტაციის თვითნებური და უკანონო ხელყოფა.

მუხლი 16.2 ბავშვს აქვს უფლება კანონით იყოს დაცული ასეთი ჩარევისა ან ხელყოფისაგან.

კონფერენციათა მასალები

ICPD სამოქმედო პროგრამა

პარაგრაფი 7.45 [რეპროდუქციული და სქესობრივი ჯანმრთელობის] სამსახურებმა უნდა დაიცვან მოზარდთა პირადი ცხოვრების, კონფიდენციალობის, პატივისა და გაცნობიერებული თანხმობის ხელშეუხებლობის უფლება, კულტურული ფასეულობების და რელიგიური რწმენის გათავლისწინებით.

პეკინის კონფერენციის მოქმედების პლატფორმა

მუხლი 106 (ვ) [სახელმწიფოებმა უნდა] გარდაქმნან ჯანმრთელობის დაცვის სფეროს მუშაობა ინფორმაციის, მომსახურების და პერსონალის მომზადების თვალსაზრისით ისე, რომ გენდერულ მოთხოვნებს პასუხობდეს და მომხმარებლის... პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობისა და კონფედენციალობის უფლებას ასახავდეს.

მუხლი 107 (ე) [სახელმწიფოებმა უნდა] მოამზადონ და გაავრცელონ ხელმისაწვდომი ინფორმაცია..., რომელიც მიზნად ისახავს ქალებსა და მამაკაცებს, განსაკუთრებით კი ახალგაზრდებს, შეეძლოთ ინფორმაციის მიღება საკუთარი ჯანმრთელობის შესახებ, განსაკუთრებით კი სქესობრივ ცხოვრებასა და რეპროდუქციაზე, ბავშვთა პირადი ცხოვრების, კონფიდენციალობის, პატივისა და გაცნობიერებული თანხმობის ხელშეუხებლობის უფლების საფუძველზე.

დისკრიმინაციისგან დაცვის უფლება

ხელშეკრულებები და კონვენციები

უნივერსალური დეკლარაცია

მუხლი 2 ამ დეკლარაციით გამოცხადებული ყველა უფლება და თავისუფლება ენიჭება ყოველ ადამიანს განურჩევლად რაიმე განსხვავებისა, სახელდობრ, რასის, კანის ფერის, სქესის, ენის, რელიგიის, პოლიტიკური თუ სხვა რწმენის, ეროვნული ან სოციალური წარმომავლობის, ქონებრივი, წოდებრივი თუ სხვა მდგომარეობისა.

ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებებათა პაქტი

მუხლი 2.2 მონაწილე სახელმწიფოები ვალდებულებას იღებენ უზრუნველყონ, რომ ამ ხელშეკრულებით გამოცხადებული უფლებები გამოიყენოს ყველამ ყოველგვარი დისკრიმინაციის გარეშე მათი რასის, კანის ფერის, სქესის, ენის, რელიგიის, პოლიტიკური თუ სხვა რწმენის, ეროვნული ან სოციალური წარმომავლობის, ქონებრივი, წოდებრივი თუ სხვა მდგომარეობის გამო.

სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებებათა პაქტი

მუხლი 2.1 ამ ხელშეკრულების მონაწილე ყოველი სახელმწიფო ვალდებულებას იღებს დაიცვას და ყველა პიროვნებას მიანიჭოს... ამ ხელშეკრულებით აღიარებული უფლებები, განურჩევლად რაიმე განსხვავებისა სახელდობრ, რასის, კანის ფერის, სქესის, ენის, რელიგიის, პოლიტიკური თუ სხვა რწმენის, ეროვნული ან სოციალური წარმომავლობის, ქონებრივი, წოდებრივი თუ სხვა მდგომარეობისა.

CEDAW

მუხლი 1 ტერმინი „ქალთა დისკრიმინაცია“ აღნიშნავს სქესის საფუძველზე განსხვავებას, გამიჯვნას ან შეზღუდვას, რაც იწვევს და მიზნად ისახავს დააკნინოს ან გააბათილოს ადამიანის უფლებების და ფუნდამენტური თავისუფლებების აღიარება ქალებისათვის. მათ მიერ, ამ უფლებებით სარგებლობა ან მათი გამოყენება პოლიტიკურ, ეკონომიკურ, სოციალურ, კულტურულ, სამოქალაქო ან სხვა ნებისმიერ სფეროში, განურჩევლად იმისა, თუ მამაკაცისა და ქალის თანასწორობის საფუძველზე რა ოჯახური სტატუსი აქვთ მათ.

მუხლი 3 მონაწილე სახელმწიფოებმა ყველა სფეროში უნდა გაატარონ... საჭირო ღონისძიებანი, მათ შორის საკანონმდებლოც, ქალის ყოველმხრივი განვითარებისა და წინსვლისათვის იმ მიზნით, რომ ქალებმა მამაკაცებთან თანასწორობის საფუძველზე შეძლონ ადამიანის უფლებებითა და ფუნდამენტური თავისუფლებებით სარგებლობა და მათი გამოყენება.

მუხლი 11.2 დედობის... მიზეზით ქალის მიმართ დისკრიმინაციის თავიდან ასაცილებლად... მონაწილე სახელმწიფოებმა შესაბამისი ღონისძიებები უნდა გაატარონ, რომ: (ა) სანქციების გამოყენებით აკრძალონ ორსულობის საფუძველზე ან დეკრეტული შვებულების გამო სამუშაოდან დათხოვნა და მასიური დათხოვნისას ოჯახური სტატუსით დისკრიმინაცია;... (დ) ორსულობის პერიოდში ქალები განსაკუთრებულად დაიცვან ისეთი სამუშაოსაგან, რომელმაც შეიძლება მავნე გავლენა იქონიოს მათ ჯანმრთელობაზე;

ბავშთა უფლებების კონვენცია

მუხლი 1. ამ კონვენციის მიზნების შესაბამისად, ბავშვად ითვლება თვრამეტ წლამდე ასაკის ყველა ადამიანი, იმ შემთხვევის გარდა, როცა შესაბამისი კანონის მიხედვით ბავშვი ხდება სრულწლოვანი უფრო ადრინდელ ასაკში.

მუხლი 2.1 მონაწილე სახელმწიფოებმა პატივი უნდა სცენ და უზრუნველყონ ამ კონვენციაში გადმოცემული თითოეული ბავშვის უფლებები, მათი იურისდიქციის ფარგლებში, ბავშვის ნებისმიერი სახის დისკრიმინაციის გარეშე, ბავშვის ან მისი მშობლების, ან მეურვის რასის, ფერის, სქესის, რელიგიის, პოლიტიკური ან სხვა შეხედულებების, ეთნიკური ან სოციალური წარმოშობის, მატერიალური მდგომარეობის, შრომისუუნარობის, წარმოშობის ან სხვა სტატუსის მიუხედავად.

მუხლი 2.2 მონაწილე მხარეებმა უნდა მიიღონ ყველა ზომები რათა უზრუნველყონ ბავშვთა დაცვა ნებისმიერი სახის დისკრიმინაციისაგან ან სასჯელისაგან, სტატუსის, მოღვაწეობის, გამოხატული აზრის, ან მშობლების, მეურვის ან სხვა ოჯახის წევრის რწმენის გამო.

მუხლი 5 მონაწილე მხარეებმა პატივი უნდა სცენ მშობლების ან, საჭიროებისამებრ, ოჯახის სხვა წევრების ან საზოგადოების პასუხისმგებლობას, უფლებებს და მოვალეობებს, როგორც ეს განსაზღვრულია ადგილობრივი წეს-ჩვეულებებით, კანონიერ მეურვეებს ან სხვა პირებს, რომლებიც იურიდიულად პასუხისმგებელნი არიან ბავშვზე, რათა უზრუნველყოფილი იქნეს მათთვის სათანადო მიმართულება და ხელმძღვანელობა ბავშვის მიერ წინამდებარე კონვენციით აღიარებული თავისი უფლებებით სარგებლობისათვის, ბავშვის შესაძლებლობების შესაბამისად.

კონფერენციის მასალები

ვენის დეკლარაცია

პარაგრაფი 18 ქალებისა და გოგონების უფლებები ადამიანთა საყოველთაო უფლებების აუცილებელი, არსებითი და განუყოფელი ნაწილია. ქალთა სრული და თანასწორუფლებიანი მონაწილეობა პოლიტიკურ, სამოქალაქო, ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ ცხოვრებაში ეროვნულ, რეგიონულ თუ საერთაშორისო დონეზე და სქესთან დაკავშირებული ყველა ფორმის დისკრიმინაციის აღმოფხვრა საერთაშორისო საზოგადოების პრიორიტეტულ მიზანს წარმოადგენს.

ICPD მოქმედების პროგრამა