ენის ელემენტური თეორია (The Elementary Theory of Language; Элементарная Теория Языка)

„ასეთი სიღრმით ენის მეცნიერულ კვლევას ისე გაუფართოებია ნიადაგი, რომ მის ფარგალში მოცული შეიქნენ აფრ-ევრ-ასიის ყველა ჯგუფის ენები და თან ამ მსოფლიო განწყობილ მეცნიერების შენებაში ქართულ ენამ შესამჩნევი ადგილი დაიკავა, მაგრამ არა იგი, რომელიც ეკადრება. რა გზით შესაძლებელია ასეთი ქართველისათვისაც საკადრისი ადგილი? მე ჩემი სათქმელი ვთქვი, თქვენ ახლა თვითონ განსაჯეთ, თუ რა გზას შეიმჩნევთ ასეთ მიზნის მისაღწევად ანდა რა გზას ამოირჩევთ?“

ნიკო მარი.

„რა წილი აქვს ქართულს ენის შექმნის და განვითარების მსოფლიო ისტორიაში“. ტფილისი, 1930. გვ. 29.

ვუძღვნი ჩემი მშობლების ელენე ვეფხვაძე-ბარბაქაძისა და გრიშა (გრიგოლ) ბარბაქაძის ნათელ ხსოვნას. მათ ბავშვობიდანვე შემაჩვიეს მუყაით შრომას, რაც ამ ნაშრომის შექმნის უტყუარი საქწინდარი გამოდგა.

კარლო ბარბაქაძე

2 წინათქმა

▲ზევით დაბრუნება

1988-1992 წლებში აფხაზეთის გარშემო ატეხილ ინფორმაციულ ომს რომ ნამდვილი ომი მოყვებოდა ამის მიხვედრას დიდი გონიერება არ ჭირდებოდა. ომის დამკვეთებმა აფხაზ და ქართველ ხალხებს შორის სერიოზული დაპირისპირების სხვა ფაქტი რომ ვერ ამოქექეს, განხეთქილების საგნად აფხაზეთის აბორიგენობის საკითხი მოგვახვიეს თავს, რაზედაც კონკრეტული პასუხის გაცემა მართლაც რომ ძნელია არა მარტო აფხაზეთის, არამედ მსოფლიოს სხვ არეგიონებისათვისაც. ამ საკითხით მათ ისტორიკოსების პროვოცირება მოახდინეს, რომლებმაც, თავის მხრივ, ყველა არსებული ინფორმაციული საშუალებით არა მარტო აფხაზი და ქართველი, არამედ სხვა ხალხებიც მოწამლეს და ამით საომარ კონფლიქტს ნიადაგიმ ოუმზადეს.

აღნიშნულ პერიოდში მე აფხაზეთში ვცხოვრობდი და აფხაზ კოლეგებთან ერთად მეცნიერულ მოღვაწეობას ვეწეოდი. ჩვენ მეგობრული ურთიერთობა გვაკავშირებდა და ყოველთვის თავაზიანად ვექცეოდით ერთმანეთს, გარდა ერთი მომენტისა - აფხაზეთის აბორიგენობის საკითხის მოხსენიებისა. ამ საკითხის წამოჭრის შემდეგჩვენ უკვე რადიკალურად სულ სხვა, ურთიერთ დაპირისპირებული, ხალხი ვხდებოდით და რა დასანანია, რომ მაშინ, ორივე მხარე, აღნიშნული პროვოკაციის ანკესზე ვიყავით წამოგებული, რომლისაგანაც თავის დახსნა იმ დროისათვის შეუძლებელი აღმოჩნდა.

არსებული მდგომარეობიდან უმტკივნეულოდ გამოსვლის ერთ-ერთ რეალურ გზად აფხაზი და ქართველი ისტორიკოსების უმაღლეს (გაეროს) დონეზე შეხვედრა და საერთო ენის გამონახვა მესახებოდა, რაშიც აფხაზი მეგობრებიც მეთანხმებოდნენ. ამ მიზნით 1992 წლის აგვისტოს დასწყისში წერილით მივმართე გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის უშიშროების საბჭოს, საქართველოს სახელმწიფო საბჭოს და აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლეს საბჭოს (ცალ-ცალკე აფხაზურ და ქართულ მხარეებს), რათა საჩქაროდ მოეწვიათ, გაეროს ეგიდით, აფხაზეთის ისტორიისადმი მიძღვნილი საერთაშორისო კონფერენცია. ამ საკითხთან დაკავშირებით 1992 წლის 13 აგვისტოს დეპუტატთა აფხაზური მხარის ერთ-ერთ ლიდერს, იური ვორონოვს შევხვდი, რომელმაც პოზიტიურად შეაფასა ჩემი წინადადება და თვითონ იკისრა ამ კონფერენციის მოწყობის ორგანიზება. სამწუხაროდ, მეორე დღეს ომი დაიწყო და ჩემი მცდელობა განუხორციელებელი დარჩა.

აფხაზეთში შექმნილი მდგომარეობის გამო ჯერ კიდევ 1988 წლიდან დავინტერესდი აფხაზი და ქართველი მეცნიერების დაპირისპირების ერთ-ერთი მთავარი მიზეზის - ეთნონიმების აფხაზის და აფსუას ეტიმოლოგიის საკითხით. არსებულმა გამოკვლევებმა ვერ დამაკმაყოფილა და დავიწყე ამ საკითხის უფრო ღრმად შესწავლა, რამაც ხეთურ ენასთან დამაკავშირა. მისი გრამატიკული ელემენტების გაცნობისას ჩემს ცნობიერებაში აშკარად გამოიკვეთა სიტყვის წარმოქმნის დინამიკა, რომელიც ქიმიური ნივთიერების წარმოქმნის პროცესს მივამსგავსე. ზოგიერთი, ჩემთვის საინტერესო სახელის ძირისა და სხვადასხვა აფიქსების კომბინაციებით სახელების სინთეზი (წარმოქმნა) დავიწყე. ამ შემთხვევაში სახელის ძირი ქიმიური ნივთიერების ფუძე ელემენტის როლში მქონდა წარმოდგენილი, აფიქსები კი - აქტიური ქიმიური ელემენტების როლში. უფრო გვიან, სახელების ძირების მოძიების მიზნით, მათ ანალიზს (დეაფიქსაციას) შევუდექი, რაც წინამდებარე ნაშრომში არის აღწერილი.

გამოკვლევების ძირითად შედეგს ენობრივი ელემენტების (მარტივი სიტყვების) სისტემა წარმოადგენს, რომელიც 1995 წლის დასასრულს აღმოვაჩინე. მას შემდეგ სისტემის პრაქტიკულ გამოყენებაზე ვმუშაობ. მიღებული შედეგები ბევრ გამოჩენილ ენათმეცნიერს გავაცანი. მათი აზრი ამ შედეგების მიმართ არაერთგვაროვანია, მაგრამ სერიოზული კონტრარგუმენტი არც ერთ ოპონენტს არ წამოუყენებია. დღეს სრული პასუხისმგებლობით შემიძლია განვაცხადო, რომ ყველა ხალხის ბგერითი სამეტყველო ენა აღნიშნული ენობრივი ელემენტების სისტემის საფუძველზე არის აგებული. ენობრივი ელემენტების არსებობა და მათგან შედგენილი სიტყვების წარმოქმნის რეალობა ამ ნაშრომის მთავარ პრინციპულ დებულებას წარმოადგენს, რომლის ჭეშმარიტება, გამოკვლევების შედეგების მიხედვით, უბრალო ეჭვსაც კი არ ბადებს ჩემში. რაც შეეხება გამოკვლევების ცალკეულ დეტალებს, მათში უსათუოდ იქნება დაშვებული ზოგიერთი უზუსტობა, რომელიც ენობრივი ელემენტების მნიშვნელობებისა და მათგან სიტყვის წარმოქმნის წესის არასაკმარისი ცოდნით არის განპირობებული. მიუხედავად ამისა სრულიად ცალსახად შემიძლია განვაცხადო, რომ სამეტყველო ენა, ისევე როგორც საბუნებისმეტყველო საგნები, ზუსტ კანონზომიერებებზეა აგებული და ყოველთვის მზად არის მათემატიკური სიზუსტით გასცეს პასუხი კითხვებს: რატომ?, როგორ?, საიდან? ჩემი აზრით, წინარე (ფუძე) ენის გასაღები უკვე ნაპოვნია. ახლა მთავარია ამ გასაღების გამოყენების წესების დაზუსტება, რაშიც, იმედი მაქვს, მკითხველიც დაინტერესდება და აქტიურ მონაწილეობას მიიღებს.

ამ ნაშრომის არსებითი ნაწილი - სიტყვების ფუძეთა პერიოდულისისტემა სახელით ჰუა ფენომენი 1996 წელს წარვადგინე თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში განსახილველად. საგანგებო კომისიამ იგი ავტორის ფანტაზიის ნაყოფად მიიჩნია და არაპერსპექტულად ჩათვალა მასზე მუშაობის გაგრძელება. იგივე მასალა 1997 წლისგაზეთ „არჩევანი“-ს მეორე ნომერში გამოვაქვეყნე. მას, სამწუხაროდ, არავინ გამოხმაურებია.

ენობრივი ელემენტების სისტემის გამოყენებით მიღებული სიტყვების ანალიზის შედეგები 1998 წელს წარვადგინე საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიაში განსახილველად. იგი არნოლდ ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტს გადაეგზავნა სარეცენზიოდ. რეცენზიაში გამოკვლევის შედეგები ენის ელემენტურ ანალიზად იქნა მიჩნეული, აკადემიაში მისი განხილვა კი არ შემდგარა.

დასასრულს, დიდ მადლობას ვუხდი მათ, ვინც ყურადღებითმომისმინა ან გაეცნო ამ ნაშრომში წარმოდგენილ მასალებს. მათ შორის მინდა აღვნიშნო ქალბატონი ნელი მახარაძე, რომლის მორალურმა და პროფესიონალურმა მხარდაჭერამ მნიშვნელოვნად შემიწყო ხელი ამ წიგნზე მუშაობაში.

უღრმესი მადლიერების გრძნობით მინდა აღვნიშნო ჩემი თანაკურსელის, კოლეგის და მეგობრის, ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თსუ სოხუმის ფილიალის საუნივერსიტეტო კომპიუტერული ცენტრის უფროსის თენგიზ წულაიას უანგარო ინტელექტუალური და ტექნიკური დახმარება, რის გარეშეც ძალიან გამიჭირდებოდა ამ პატარა წიგნის შექმნა და გამოცემა.

განსაკუთრებული მადლობა მინდა გადავუხადო ჩემს დას მერი ბარბაქაძე-შვანგირაძეს მშობლიური მზრუნველობისათვის და სიძეს ჭაბუკი შვანგირაძეს. მათ რომ ჩემთვის, როგორც დევნილისა და უსახლკაროსათვის, საყოფაცხოვრებო პირობები არ შეექნათ თბილისში, ამ ნაშრომს კიდევ დიდხანს ვერ იხილავდა ჩვენი საზოგადოება.

კარლო ბარბაქაძე

3 1. სიტყვა და მისი შემადგენელი ელემენტები

▲ზევით დაბრუნება

სიტყვა სამეტყველო ენის ძირითად სტრუქტურულ-სემანტიკურ ერთეულს წარმოადგენს, რომელსაც, არნოლდ ჩიქობავას შეფასებით, დაკარგული აქვს მოტივაცია და დღეს მხოლოდ ენობრივ ნიშნად გვევლინება:

„ენობრივი ნიშნები შეიძლება მოტივაციის მქონე იყოს, თუმცა ნიშანთა უმეტესობა ამჟამად მოტივირებული არ არის: „ორი“, „სამი“, „ოთხი“, „ხუთი“, „ექვსი“, „შვიდი“, „რვა“ არ არის მოტივირებული (არ ვიცით რატომ ჰქვია ამ რიცხვს ეს სახელი)... ამოსავალი მოტივაცია დროთა განმავლობაში იკარგება: სიტყვის დეეტიმოლოგიზაცია ხდება“ [1, გვ. 420].

ძველი წელთაღრიცხვის V საუკუნის ბერძენმა ფილოსოფოსმა დემოკრიტემ სიტყვა თავისი აგებულებით, ნივთს მიამსგავსა:

«Развивая свою материалистическую атомистическую теорию, Демокритучил, что подобно тому, как вещь состоит из сцепления атомов, так и «имя»(слово) состоит из «букв»... И подобно тому, как из отдельных атомовобразуются тела, а из простых тел - сложные, так и в языке из «букв»возникают слоги, а из слогов - имена» [2, გვ. 370].

დემოკრიტეს ენობრივ მარცვლებს ჩვენ მარტივ სიტყვებს და ენობრივ ელემენტებს ვუწოდებთ.

ცნობილმა ენათმეცნიერმა ნიკო მარმა ენების ფუნდამენტური გამოკვლევების საფუძველზე სიტყვის ელემენტოვანი აგებულება აღიარა და განაცხადა:

„ყველა ენის ყველა სიტყვა, რამდენადაც ისინი არიან ერთი შემოქმედებითი პროცესის პროდუქტი, შედგება სულ ოთხი ელემენტისაგან - ყოველი სიტყვა ერთი ან ორი, იშვიათად სამი ელემენტისაგან; რაგინდარა ენის ლექსიკურ შემადგენლობაში არ მოიპოვება სიტყვა, რომელიც შეიცავდეს რასმე ისევ და ისევ იმ ოთხი ელემენტის გარეშე. ამ ოთხ ელემენტს აღვნიშნავთ ლათინური მთავრული ასოებით A, B, C, D; ესენი - წინათ მათ ჩვენ ტომობრივ სიტყვებს - Sal, Ber, Yon, Rosh - ვუწოდებდით, საფუძველია ყოველი სიტყვის ფორმალური პალეონტოლოგიური ანალიზისა; ასეთი ანალიზის წინასწარ ჩატარების გარეშე, სიტყვების დაშლის გარეშე მასში წარმოდგენილ ელემენტებად, - ერთ, ორ ან სამ ელემენტად, - არ შეიძლება ვაწარმოოთ შედარება, ასეთი ანალიზის გარეშე შედარებით მეთოდს ძალა არ აქვს“ [1, გვ. 280].

ნიკო მარის ეს თეორია ოთხელემენტოვანი ანალიზი-ს სახელით არის ცნობილი, რომელიც უსათუოდ დიდი წინგადადგმული ნაბიჯი იყო ენათმეცნიერებაში იმიტომ, რომ მან ყველა ენას ერთი და იგივე საფუძველი მიუჩინა და ამით ისინი ერთიმეორესთან დააკავშირა.

ოთხელემენტოვანი ანალიზის მიმდევრები ენათმეცნიერების მთელი რიგი პრობლემების გადაჭრის რეალურ გზას სიტყვის ელემენტოვან აგებულებაში ხედავდნენ, რის თვალსაჩინო მაგალითს მიხეილ ჩხაიძის შემდეგი გამონათქვამი წარმოადგენს:

„ელემენტური ანალიზის მეშვეობით სიტყვა შიგნიდან იქნა განათებული. ასეთი განათების შემდეგ სიტყვამ გადმოგვიშალა თვალწინ ენის მრავალი საიდუმლეობა, რომელთა გამოაშკარავება არავითარი სხვა გზით არ შეიძლებოდა“ [3, გვ. 27].

ნიკო მარმა თავისი ელემენტები ეთნიკურ სახელებს დაუკავშირა, რამაც უსიამოვნო, რასისტული, ელფერი მისცა მის თეორიას. მარის ელემენტებმა პრაქტიკაში ვერ გაამართლეს, ალბათ იმიტომ, რომ ისინი ისტორიულ-შედარებითი მეთოდის წიაღში მოპოვებული სიტყვების ძირებს წარმოადგენდნენ, რომლებიც, არნოლდ ჩიქობავას მოსაზრებით, დღეისათვის პირობითია, ბოლომდე დაუშლელია და ჭეშმარიტი ენობრივი ელემენტების ფუნქციებს ვერ ასრულებენ.

„მარტივ ფუძედ (ძირად) მიგვაჩნია ის, რაც არ იშლება ამჟამად, მაგრამ ისტორიული განვითარების წინა საფეხურის გათვალისწინება დაგვანახვებს, რომ შეუძლებელი არაა მათი დაშლა, მათში აფიქსისა თუ აფიქსების გამოყოფა და ახალი ძირეული კომპლექსისდადგენა“ [4, გვ. 241].

ისტორიულ-შედარებით მეთოდს უფლებაც კი არ აქვს სიტყვის დაშლისა და ჭეშმარიტი ფუძის მოძიებისა, რის შესახებაც არნოლდ ჩიქობავა მიუთითებს.

განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია ნიკო მარის მოღვაწეობის უკანასკნელი პერიოდის შრომები, რომლებშიც იგი ღმერთებისა და ქვეყნების სახელებს მზეს უკავშირებს (ამის მაგალითებია არსებითი სახელი ğuea [5, გვ. 456] და ტოპონიმი Qarei [6, გვ. 8]) და აცხადებს:

«Язык не создан, а создавался. Создавался же он не тысячелетиями, адесятками, сотнями тысячелетий. Много десятков тысяч лет одному звуко-вому языку. Достаточно сказать, что современная палеонтология языка намдает возможность дойти в его исследовании до эпохи, когда в распоряженииплемени было только одно слово для применения во всех значениях, какиетогда осознавало человечество» [7, გვ. 217].

ამ განაცხადით ნიკო მარი, ფაქტიურად, ერთ საწყის ლინგვისტიკურ ელემენტის არსებობამდე მივიდა, რომლის მატერიალურ ბაზად, ვფიქრობთ, მზეს გულისხმობდა.

ნიკო მარის შრომების ანალიზის საფუძველზე არის თურქი ენათმეცნიერების მიერ ერთელემენტოვანი ანალიზი შექმნილი [8, გვ. 240-255]. ეს ელემენტია „აღ“, რომელიც წინარე ძირად, დედა ძირად, არის აღიარებული. იგი სინათლეს ნიშნავს თურქულად, რომელიც მზისგან მომდინარეობს, ამიტომ მის შესაბამის ენას აღნიშნულმა ავტორებმა „გიუნეშ-დილ“ (მზის ენა) უწოდეს. ენის ამ ანალიზისა და მისგან გამომდინარე შედეგების შესახებ თურქი ავტორების ზოგიერთი გამონათქვამი ასეთია:

„გიუნეშ-დილ თეორია სიტყვა-სიტყვით ამბობს შემდეგს: ა პირველიხმოვანია, რომელსაც აქვს მნიშვნელობა თურქულ ენაში; პირველი თანხმოვანი კი არის ღ; იგი მიღებულია ა-ს აკუმულაციით. ამ თავდაპირველ ფონაციის საფუძველს ბიოლოგია წარმოადგენს, ხოლოეს აღ რომ მზეს აღნიშნავს, ეს ფსიქოლოგიური მოვლენაა“ [8,გვ. 245].

„პირველყოფილი ადამიანისათვის მზე იყო უმაღლესი ობიექტი: მისთვის ეს იყო ყველაფერი“ [8, გვ. 246].

„ენის მთავარი სემანტიკური საფუძველი, ჩვენი თეორიის თანახმად, არის მზე, - პირველი ობიექტი, რომელიც შენიშნა პირველყოფილმა ადამიანმა. მზის თვისებები, მისი მოძრაობანი, თავდაპირველად კონკრეტული, შემდეგ გარდაიქმნა განყენებულ მცნებად - ფსიქიკური, სოციალური და ინტელექტუალური რიგისა“ (იქვე).

„ენის მთელი ფონეტიკური განვითარება, ე.ი. ყველა სხვა ფონემა დამოკიდებულია აღ ფონემაზე, ამ ბუნებრივ მთავარ ფონემაზე“ [8, გვ. 247].

„გიუნეშ-დილ თეორია ახალ შუქს ჰფენს არა მხოლოდ ზოგადი ენათმეცნიერების პრობლემებს, არამედ იგი გახდება საყრდენი ფსიქოლოგიური, სოციოლოგიური და ისტორიული მეცნიერებებისათვის, გამოიწვევს რა მასში ახალ რეფორმებს“ [8, გვ. 241].

„გიუნეშ-დილ თეორია საძირკველს უყრის მსოფლიო კულტურაში თურქული ენის უპირატესობის პრინციპს“ [8, გვ. 249].

ენის ერთელემენტოვანი ანალიზი მნიშვნელოვანი წინგადადგმული ნაბიჯი იყო ენათმეცნიერებაში. მასში სიტყვის აგებულების პრინციპი დიდ სიმაღლეზეა აყვანილი იმ ფაქტით, რომ ყველა სამეტყველო ენის წარმოქმნა ერთ მთავარ ელემენტთან არის დაკავშირებული, რომელიც მზის უძველეს სახელად არის მიჩნეული. მისმა ავტორებმა უსათუოდ ღრმად გააანალიზეს მარის შემოქმედება, ჭეშმარიტად ირწმუნეს ენის ელემენტოვანი აგებულება, კრიტიკულად შეაფასეს მარის ლინგვისტიკური ელემენტების ფორმალური და მატერიალური საფუძვლები, კარგად გაითვითცნობიერეს პირველყოფილი ადამიანების ყოფიერება მკაცრ გარემომცველ ბუნებრივ პირობებში და მათ საფუძველზე მზე შეარჩიეს იმ ობიექტად, რომელიც შეიძლება ყოფილიყო პირველყოფილი ადამიანების უპირველესი ტოტემა, მზის სახელი კი - ადამიანების მიერ შექმნილი პირველი სიტყვა. მათი მიდგომა დასმული საკითხისადმი ლოგიკურია. რაც შეეხება აღ ბგერათკომპლექსის პირველ ენობრივ ელემენტად გამოცხადებას ეს, რა თქმა უნდა, არარეალურია თუნდაც იმიტომ, რომ ღ ბგერა საკმაოდ ძლიერი და მკაფიოდ გამოხატულია, რომლის ბაზაზე სხვა დანარჩენი ბგერების წარმოქმნა შეუძლებელია. მიუხედავად ამისა, პირადად მე მოხიბლული ვარ მათი ინტუიციური მსჯელობით, რომელშიც ლოგიკურად დასაბუთებულია ენის წარმოშობის თეორია. ამ განცხადების გაკეთების საშუალებას ენის ელემენტური თეორია და მისი შედეგები იძლევა.

მე არ ვარ პროფესიონალი ენათმეცნიერი და ენობრივი ელემენტების სისტემის აღმოჩენამდე საერთოდ არაფერი ვიცოდი არც ისტორიულ-შედარებითი მეთოდის და არც ოთხელემენტოვანი ანალიზი-ს არსებობის შესახებ. რაც შეეხება ერთელემენტოვანი ანალიზი-ს თეორიას და ნიკო მარის ზემოხსენებულ უკანასკნელი პერიოდის შრომებს მათ სულ ახლახანს გავეცანი და აღფრთოვანებული დავრჩი იმით, რომ ჩემი გამოკვლევების შედეგები პრინციპულად ეთანხმება მათში გაკეთებულ დასკვნებს.

მოსაზრება იმის შესახებ, რომ ენის ელემენტოვანი ანალიზის განვითარებაზე უარყოფითი გავლენა იოსებ სტალინის მიერ ოთხელემენტოვანი ანალიზი-ს გაკრიტიკებამ გამოიწვია, მთლად სიმართლეს არ უნდა შეესაბამებოდეს. პირიქით, სამეტყველო ენა იოსებ სტალინმა ენობრივი ელემენტებისაგან შედგენილად აღიარა:

„უნდა ვიფიქროთ, რომ თანამედროვე ენის ელემენტები შეიქმნა ჯერ კიდევ უძველეს დროში, მონობის ეპოქაზე ადრე. ეს იყო არართული ენა, რომელსაც მეტად მცირე ლექსიკური ფონდი გააჩნდა,მაგრამ ჰქონდა თავისი გრამატიკული წყობა, მართალია პრიმიტიული, მაგრამ მაინც გრამატიკული წყობა“ [9, გვ. 27].

იოსებ სტალინმა ენის ელემენტოვანი ანალიზი კი არა, მარის მიერ მეცნიერებისათვის თავზე მოხვეული ოთხი ლინგვისტიკური ელემენტის უსაფუძვლობა გააკრიტიკა და საბჭოთა ენათმეცნიერების ერთ წერტილზე გაყინვის რეალური მიზეზები დაასახელა:

„საბჭოთა ენათმეცნიერების ერთ წერტილზე გაყინვის მიზეზია არა ნ. ი. მარისა და მისი „მოწაფეების“ გამოგონილი „ფორმალიზმ“, არამედ არაკჩეევის რეჟიმი და თეორიული ნაკლოვანებები ენათმეცნიერებაში... საბჭოთა ენათმეცნიერება ერთ წერტილზე რომ არ გაიყინოს, საჭიროა ლიკვიდირებული იქნას როგორც ერთი, ისე მეორე“ [8, გვ. 24].

სტალინის ამ გამოხმაურების შედეგად მარისტების რეჟიმი დაემხოდა „თეორიული ნაკლოვანებების“ აღმოუფხვრელობის (იდეური ვააკუმის არსებობის) გამო ენათმეცნიერებაში ინდოევროპეისტიკების რეჟიმი დამყარდა, რასაც ენის ელემენტოვანი ანალიზის სრული იგნორირება მოყვა. ენის ელემენტოვანი ანალიზის იგნორირების შედეგია, ალბათ, თანამედროვე ენათმეცნიერების დონე მენდელეევის ქიმიურ ელემენტთა პერიოდული სისტემის აღმოჩენის წინა პერიოდის ემპირიული ქიმიური მეცნიერების დონესაც კი რომ ვერ შეედრება. იმდროინდელი ქიმიკოსებისათვის საკმაოდ დიდი რაოდენობის ქიმიური ელემენტები იყო ცნობილი, თანამედროვე ენათმეცნიერებისათვის კი არც ერთი ენობრივი ელემენტი არ არის ცნობილი და თუ რადიკალურადარ შეიცვალა კვლევის მეთოდიკა (კვლევის აქცენტი ენობრივი ელემენტების უშუალო მოძიებაზე თუ არ იქნა გადატანილი), კიდევ დიდი დრო გავა მათ შემეცნებამდე.

არადა, ჰაერივით ესაჭიროება დღეს კაცობრიობას ენის წარმოქმნის საიდუმლოების გამოცნობა და მისი საშუალებით ძველი ონომასტიკის ეტიმოლოგიის (მოტივაციის) დადგენა, რასაც მსოფლიოში არსებულ ეთნიკურ დაპირისპირებათა წყვდიადში სინათლე შეუძლია შეიტანოს. ქვემოთ მოყვანილია ჩვენს მიერ ამ მიმართულებით გადადგმული მოკრძალებული ნაბიჯის შედეგები.

4 2. ენობრივი ელემენტები

▲ზევით დაბრუნება

4.1 § 2.1 სიტყვის დაშლა ფუძედ და აფიქსებად

▲ზევით დაბრუნება

როგორც წინათქმაში აღვნიშნეთ, სიტყვა, თავისი სტრუქტურული აგებულებით, ჩვენ ქიმიურ ნივთიერებას მივამსგავსეთ და მის მიმართ ქიმიური ნივთიერებებისათვის დამახასიათებელი ზოგადი კანონები განვავრცეთ.

ქიმიაში მარტივი ნივთიერება ქიმიური ელემენტია, რთული ნივთიერება კი - ქიმიური ელემენტების შენაერთი. რთული ნივთიერება ერთ რომელიმე მთავარ ელემენტს და ერთს ან უფრო მეტ აქტიურ ქიმიურ ელემენტს (მაგალითად: ჟანგბადს, წყალბადს, გოგირდს და სხვა) შეიცავს.

მარტივი სიტყვა, ქიმიური ელემენტის მსგავსად, ერთ ენობრივ ელემენტს უნდა შეიცავდეს, რთული (შედგენილი) სიტყვა კი - ორს და უფრო მეტს. რთულ სიტყვაში ერთი ენობრივი ელემენტი იქნება მთავარი, რომელიც სიტყვის ფუძეს წარმოადგენს, დანარჩენები კი იქნებიან აქტიური ენობრივი ელემენტები - აფიქსები. აფიქსებად ძირითადად გარკვეული ბგერათკომპლექსები გამოიყენება, ამიტომ ენობრივი ელემენტებიც ბგერათკომპლექსები უნდა იყოს.

მარტივი სიტყვის არსებით მნიშვნელობას მისი შესაბამისი ენობრივი ელენენტი განსაზღვრავს, რთული სიტყვის არსებით მნიშვნელობას კი - მისი ფუძეელემენტი, რომელიც იმ მატერიალური ობიექტის ან სუბიექტის სახელი უნდა იყოს, რომელსაც რთული სიტყვა ასახავს. რთული სიტყვის შემადგენელი დანარჩენი ენობრივი ელემენტები - აფიქსები, აღნიშნული ობიექტის ან სუბიექტის ეპითეტები იქნებიან.

როგორც ნივთიერებათა ანალიზით გახდა შესაძლებელი ქიმიური ელემენტების მოპოვება, ასევე სიტყვების ანალიზით (დეაფიქსაციით) უნდა მოხდეს ენობრივი ელემენტების მოძიებაც, რაც ზოგადი (ყველაენის მომცველი) აფიქსების გამოყენებით შეიძლება იქნას მიღწეული. ასეთი აფიქსები არ არის ცნობილი და მათი მოძიება რთული პრობლემაა იმიტომ, რომ სხვადასხვა ენას სხვადასხვა აფიქსები გააჩნია, ან ერთი და იგივე ფონეტიკური სტრუქტურის მქონე აფიქსი სხვადასხვა ენაში სხვადასხვა მნიშვნელობისაა. მიუხედავად ამისა, ჩვენ მაინც შევეცადეთ ზოგადი აფიქსების შერჩევას სიტყვის ქიმიურ ნივთიერებასთან მიმსგავსების პრინციპით.

ქიმიკოსები იცნობენ აქტიურ ელემენტებს, რომელთა რაოდენობა შეზღუდულია, და ნივთიერების ანალიზის დროს, კერძოდ მისი შემადგენელი უცნობი ელემენტის მოძიებისას, სათანადო რეაქტივების გამოყენებით, ადვილად გამოყოფენ მათ საცდელი პრეპარატისგან. ანალოგიური მოქმედება ენაშიც შეიძლება იქნას განხორციელებული.

თუ ავიღებთ სახელებს ენციკლოპედიიდან და ფონეტიკურად გავაანალიზებთ, ვნახავთ, რომ მათ შემადგენლობაში ხშირად ერთი დაიგივე ს, შ, ზ, რ, ლ, ნ, თ, დ თანხმოვანი ბგერების ა და ი ხმოვან ბგერებთან შედგენილი კომპლექსები ფიგურირებენ. ეს კომპლექსები აფიქსებად გამოიყენებიან სხვადასხვა ენებში (მაგალითად, ს ბგერის შემთხვევაში ქართული ენისთვის დამახასიათებელი სა-, სი-, -ისი, -ისა, -ის, -ს, -სი, -სია აფიქსები), ამიტომ ჩვენ ისინი ზოგად აფიქსებად მივიჩნიეთ და სიტყვების ფუძეების (ძირების, ფუძეელემენტების) მოძიება მათი ჩამოცილებით (დეაფიქსაციით) განვახორციელეთ. წინასწარ, დეაფიქსაციის დაწყებამდე, სიტყვის შემადგენელიო და ე ხმოვანი ბგერები მათი შესატყვისი უა და ია კომპლექსებით ჩავანაცვლეთ. ცხრილ №1-ში მოყვანილია ამ გზით განხორციელებული დეაფიქსაციის მაგალითები (მათ მსგავსად ჩვენ ქართულ საბჭოთა ენციკლოპედიიდან ამოღებული დაახლოებით 500 სახელის დეაფიქსაცია მოვახდინეთ). ზოგი სახელი არ დაიშალა (მაგალითად, სახელი ბაქო); ზოგი ისე დაიშალა, რომ მისგან აღარაფერი დარჩა (მაგალითად, სახელი დანია); სახელების დიდი უმრავლესობიდან კი გარკვეული ბგერათკომპლექსები დარჩა (მოძიებული ძირი).

4.2 § 2.2 სიტყვების ფუძეთა პერიოდული სისტემა

▲ზევით დაბრუნება

აფიქსების ჩამოცილების შემდეგ სახელებისაგან დარჩენილი კომპლექსების დიდი რაოდენობა სამბგერიანი აღმოჩნდა (ცხრილი №2.1, მოძიებული ძირი). უმეტეს მათგანში პირველი ბგერა თანხმოვანი იყო,მეორე - ბაგისმიერი ან ი ბგერა, მესამე კი - ა ბგერა. პირველი თანხმოვნის გარეშე წარმოდგენილი ანალოგიური სტრუქტურის ორბგერიანი კომპლექსები (მაგალითად: ია, უა, ბა, ფა და სხვა) თავკიდურა ჰ-მოკვეცილ სამბგერიან კომპლექსებად მივიჩნიეთ და მათში ჰ ბგერა აღვადგინეთ (ჰია, ჰუა, ჰბა, ჰფა). ვფიქრობთ, სამართლიანია ეს მოქმედება, რადგანაც ხშირ შემთხვევაში ხდება სიტყვის თავკიდურა ჰ ბგერის მოკვეცა. აღნიშნული სამბგერიანი კომპლექსების შესაბამისი ბგერების შემცველი განსხვავებული სტრუქტურის კომპლექსები (მაგალითად: აგუ, იგა, იტა, მყა, მაც), მეტათეზისის გამოყენებით, ზემოთ აღწერილი კომპლექსის სტრუქტურაზე დავიყვანეთ (გუა, გია, ტია, ყმა, ცმა). ამას მოითხოვდა როგორც კომპლექსების საერთო ტენდენციურობა, ასევე ზოგიერთი მათგანისგან წარმოქმნილი სიტყვის მნიშვნელობა (მაგალითად: ხმა, ცმა, ძმა, ღია, ყმა და სხვა). ამ მოქმედებათა შედეგად ნათლად გამოიკვეთა აღწერილი სამბგერიანი ფუძის სტრუქტურის მქონე ფუძეების დომინირება, რაც ჩვენ აღვიქვით როგორც გარკვეული კანონზომიერება. ამის საფუძველზე თანხმოვან და ბაგისმიერ ან ი ბგერისშემცველ ორბგერიან კომპლექსებში (მაგალითად: ხუ, ცუ, ქი, ჭი) და\\სხვა) მესამე ბოლოკიდურა ა ბგერა აღვადგინეთ (ხუა, ცუა, ქია, ჭია). ამ ოპერაციების შედეგად დაგროვილი სამბგერიანი კომპლექსების ანუ სიტყვების ძირების (იხ. ცხრილი №2.1, აღდგენილი ძირი) კლასიფიკაციის გაადვილების მიზნით მათი თავკიდურა თანხმოვანი ბგერა ჰ ბგერით ჩავანაცვლეთ. ეს მოქმედებაც სამართლიანად მიგვაჩნია იმიტომ, რომ ჰ ბგერა ყველაზე სუსტი ბგერაა არსებულ ბგერათა სისტემაში და ადვილად ხდება მისი გარდასახვა ნებისმიერ სხვა ბგერაში. ფიზიკის ენით რომ ვთქვათ, ჰ ბგერას ყველა ბგერაზე ნაკლები ბმის ენერგია გააჩნია (მის წარმოსათქმელად ყველაზე ნაკლები ენერგია არის საჭირო) და ამიტომ ყველა ბგერაზე ადვილად შეიძლება გარდაისახოს იგი ნებისმიერ სხვა ბგერაში. ამის დამადასტურებელ ფაქტად სახელების თავკიდურა პოზიციაში მყოფი თანხმოვანი ბგერების (მაგალითად, ხ, ქ, გ, კ, წ, ღ და სხვა) საწყის მნიშვნელობად ხშირ შემთხვევაში ჰ ბგერის აღიარება მიგვაჩნია,რაც არაერთგზის არის დადასტურებული ლიტერატურაში. ამ მოქმედების შედეგად სიტყვების ფუძეთა მთელი სიმრავლე ჰუა, ჰვა, ჰბა, ჰფა, ჰმა, ჰია მწკრივის სახით ჩაიწერა.

0x01 graphic

მწკრივის პირველი ექვსი ფუძის მეორე ბგერები ბაგისმიერია და ადვილად ჩაენაცვლება ერთი მეორეს. მათ შორის ყველაზე სუსტიდა ამიტომ ადვილად ჩანაცვლებადი არის უ ბგერა, რის გამოც წარმოდგენილი მწკრივის ჰუა ფუძე მომდევნო ხუთი ფუძის საწყის პოზიციად მივიჩნიეთ და ჰვა, ჰბა, ჰმა, ჰპა ფუძეები ჰუა ფუძეში გარდავსახეთ. ამ მოქმედებით ზემოთ მოყვანილი მწკრივი ჰუა, ჰია სახით ჩაიწერა. შემდეგ გამოვიყენეთ ქართულ ენაში დადასტურებული უ→ი გადაბგერება, რის შედეგად ფუძეების მთელი სიმრავლე ერთ ჰუა ფუძეში გარდაისახა.

ვფიქრობთ, ჰუა ფუძიდან არის ყველა დანარჩენი ფუძე წარმოქმნილი. მათი წარმოქმნა ზემოთ განხორციელებული მოქმედებების პრინციპით, კერძოდ ჰ ბგერის თანხმოვანი ბგერებით და უ ბგერის ი ბგერითა და ბაგისმიერი ბგერებით ჩანაცვლების გზით უნდა მომხდარიყო. ეს პროცესი, მათემატიკის ენით, ჰ და უ ცვლადი არგუმენტების შემცველ ჰუა ფუნქციის, ამ არგუმენტების მნიშვნელობათა მიხედვით გაშლას ნიშნავს, რაც ცხრილ №2.2-ში წარმოდგენილი სიტყვების ფუძეთა პერიოდული სისტემის სახით გამოისახება.

ცხრ. №2.2

სიტყვების ფუძეთა პერიოდული სისტემა

0x01 graphic

სტყვების დეტალურმა ანალიზმა საშუალება მოგვცა დაგვედგინა ზემოხსენებული პერიოდული სისტემის ზოგიერთი დამახასიათებელი კანონზომიერება.

სისტემის მთავარი ფუძეა ჰუა. მისი არსებობა სიტყვებში ჰუა, ჰო, ჰუ, ჰა, ჰ, უა, ო, უ, ა კომპონენტებით და ამ კომპონენტების კომპლექსებში ბგერათა შორის ადგილების მონაცვლეობის გზით მიღებული კომპლექსების სახით არის წარმოდგენილი. ჰუა-სგან განსხვავებით, მისი შესაბამისი სტრიქონის ფუძეები მხოლოდ თავკიდურა თანხმოვანი ბგერის შემცველი კომპლექსების, მათში ბგერათაშორის ადგილების მონაცვლეობით მიღებული კომპლექსების და მარტო თავკიდურა თანხმოვანი ბგერის სახითაც არიან წარმოდგენილნი.

სისტემის მეორე მთავარი ფუძეა ჰია. იგი სიტყვებში ჰია, ჰე, ჰი, ჰ, ია, ე, ი კომპონენტების და ამ კომპონენტების კომპლექსებში ბგერათა შორის ადგილების მონაცვლეობის გზით მიღებული კომპლექსების სახით არის წარმოდგენილი. ჰია-სგან განსხვავებით მისი შესაბამისი სტრიქონის ფუძეები მხოლოდ თავკიდურა თანხმოვანი ბგერის შემცველი კომპლექსების, მათში ბგერათა შორის ადგილების მონაცვლეობით მიღებული კომპლექსების და მარტო თავკიდურა თანხმოვანი ბგერის სახითაც არიან წარმოდგენილნი.

სისტემის შედარებით დაბალი რანგის ფუძეებს პირველი სვეტის დანარჩენი წევრები წარმოადგენენ. მათი არსებობა სიტყვებში ერთ-ერთი მათგანის, მაგალითად ჰმა ფუძის, გამოვლინების შემთხვევებით შეიძლება იქნეს დახასიათებული. ჰმა ფუძე ჰმა, ჰმ, მა, მ კომპლექსებისა და ბგერის და ამ კომპლექსებში ბგერათა შორის ადგილების მონაცვლეობის გზით მიღებული კომპლექსების სახით არის წარმოდგენილი. ჰმა-სგან განსხვავებით მისი შესაბამისი სტრიქონის ფუძეები მხოლოდ თავკიდურა თანხმოვანი ბგერის შემცველი კომპლექსების და მათში ბგერათა შორის ადგილების მონაცვლეობით მიღებული კომპლექსების სახით არიან წარმოდგენილნი.

4.3 § 2.3 ენობრივი ელემენტების სისტემა

▲ზევით დაბრუნება

სიტყვების ფუძეთა პერიოდული სისტემის დამახასიათებელი კანონზომიერებების გამოყენებით მრავალი სიტყვის ეტიმოლოგია შევისწავლეთ, რამაც საშუალება მოგვცა დაგვედგინა სიტყვების ფუძეთა შესაძლო მნიშვნელობები. მიღებული შედეგების მიხედვით ცხრილ №2.2-ით წარმოდგენილ პერიოდულ სისტემაში სიტყვების ჭეშმარიტ ფუძეებს (მარტივ სიტყვებს, ენობრივ ელემენტებს) სისტემის პირველი სტრიქონისა და პირველი სვეტის შემადგენელი ელემენტები წარმოადგენენ. სისტემის დანარჩენ ელემენტებს, მათემატიკის ენით რომ ვთქვათ, შესაბამისი კოორდინატები გააჩნიათ აღნიშნულ სტრიქონსა და სვეტზე და ისინი ამ კოორდინატებისგან შედგენილ სიტყვებს უნდა განასახიერებდენ. მგალითად, ელემენტი ყმა-ს შესაბამისი კოორდინატებია ყუა (ვაჟი) და ჰმა (სრული ასაკი). ვფიქრობთ ამ კოორდინატებისგან შედგენილ ყუა ჰმა კომპლექსისგანარის ელემენტი ყმა მიღებული (ყუაჰმა→ყამა→ყმა). ანალოგიური გზით hia სტრიქონის შესაბამისი ელემენტებიც მიიღება. მაგალითად,ელემენტი ზია ყუა და ჰია კოორდინატებისგან შედგენილ ყუაჰიაკომპლექსისგან მიიღება (ყუაჰია→ყაჰი→ყაი→ყია). მიუხედავად ამისა ჰია სტრიქონის ელემენტები აქტიურად არიან სიტყვების წარმოქმნაში ჩართული და როგორც გამონაკლისი, არ მიგვაჩნია მიზანშეწონილად სიტყვების ფუძეთა სისტემიდან მათი ჩამოცილება, მათთვის შედგენილი სიტყვის იარლიყის მიკერება.

ჰუა და ჰია სტრიქონების შემადგენელი ელემენტების მარტივ სიტყვებად (ენობრივ ელემენტებად) გამოცხადება საშუალებას იძლევა დადგინდეს ენობრივი ელემენტების სისტემის ფორმირების დინამიკა. ვფიქრობთ, ჯერ მოხდა ჰუა ენობრივი ელემენტის ჩამოყალიბება,შემდეგ კი ჰუა-სგან უ→ი გადაბგერებით ჰია ენობრივი ელემენტის წარმოქმნა. ჰუა და ჰია სტრიქონების დანარჩენი ელემენტები ჰუაჰია და ჰიაჰუა შედგენილი სიტყვების წიაღში უნდა იყონ წარმოქმნილები. ეს გარემოება იმაზე მიუთითებს, რომ თავდაპირველი ენობრივი ელემენტების სისტემა მარტო ჰუა და ჰია სტრიქონებისგან შედგებოდა. შემდგომში მოხდა ჰუა ენობრივი ელემენტის შემადგენელი უ ბგერის ბაგისმიერ ბგერებად გაშლა და აღნიშნული სტრიქონების ურთიერთ განშორება. ასეთ გარდაქმნამდე ბაგის მიერი ბგერები, ალბათ, სხვა დანარჩენი თანხმოვანი ბგერების მსგავსადგანიხილებოდა. ქვემოთ მოყვანილია ენობრივი ელემენტების შედარებით გამარტივებული სისტემა (იხ. ცხრილი №2.3), რომელიც ცხრილ №2.2-ში წარმოდგენილი სიტყვების ფუძეთა პერიოდული სისტემის პირველი სვეტისა და პირველი და მეშვიდე სტრიქონებისაგან არის შედგენილი.

ცხრ. №2.3

ენობრივი ელემენტების სისტემა

0x01 graphic

ამ ცხრილის ენობრივი ელემენტები წარმოადგენენ, ალბათ, ვილჰელმ ჰუმბოლდტის „ძირებს“ და ნიკო მარის მთელ დიფუზიურ ხმებს:

«В то время среди лингвистов получила широкое распространение гумбольдтовская теория трёхэтапного развития языка. Первый этап - доисторический, дописьменный, но в обших чертах восстановимий. Этот язык состоял из одних «корней», т.е. слова не имели ни префиксов, ни суфиксов, ни окончаний. Этот язык был богат словами, был способен описать любую конкретную ситуацию. Однако со временем отдельние слова присоединятсья к найболее существенным «корням», теряя свое самостоятельное «вещественное» значение. Такие слова стали выполнять роль вспомогательных словообразовательных (префиксы и суфиксы) или словоизменительных (окончания) показателей. Получилось, что первоначальный язык как бы беднел и ухудшался. Это эстественно-историческй процесс, связанный с развитием мышления» [10, გვ. 18-19].

«Звуковой язык не начался с отдельных слагавшихся в слова звуков. Он начался с цельных слов, представлявших собой каждое один целый диффузный звук» [11, გვ. 21].

სხვათაშორის, ცხრილ №2.3-ის სახით წარმოდგენილი ენობრივი ელემენტების სისტემის შექმნას უნდა ასახავდეს შუმერული მითოლოგიური ღმერთის ენლილი-ს მიერ სამყაროს მოწესრიგება - მიწისა და ცის ურთიერთგანშორება.

4.4 § 2.4 ენობრივი ელემენტების მნიშვნელობები

▲ზევით დაბრუნება

როგორც გამოკვლევებმა აჩვენა, ცხრილ №2.3-ის შესაბამისი სისტემის ელემენტები მარტივ სიტყვებს წარმოადგენენ ჩვენთვის ცნობილენებში. შედგენილი სიტყვები მათი მიზანმიმართული შერწყმით არიან წარმოქმნილები. სისტემის სვეტის ელემენტების გამოყენებით სახელების ასაკობრივი დიფერენციაცია ხორციელდება, რაც, ჩვენიაზრით, სივრცობრივ (სიმაღლისდა მიხედვით), კატეგორიებად დაყოფასაც უნდა აწარმოებდეს. აღნიშნული კატეგორიები ჰუა-დან ჰია-ს მიმართულებით იზრდება. შესაძლებელია მათში სქესკატეგორიების არსებობაც. ვფიქრობთ, ჰუა მდედრობითი სქესის სახელებს აწარმოებს, ჰია კი - მამრობითისას. ეს ფაქტი ისტორიულად მატრიარქატის და პატრიარქატის პერიოდების სახით უნდა იყოს ასახული. მატრიარქატის პერიოდში ჰუა და მისი შესაბამისი სტრიქონის ელემენტები დომინირებდა, პატრიარქატის პერიოდში კი - ჰია და მისი შესაბამისი სტრიქონის ელემენტები. ზოგიერთი ფაქტი მიუთითებს იმაზე, რომ ჰმა ენობრივი ელემენტი მდედრობითი სქესის სახელებს აწარმოებს, ჰპა კი - მამრობითისას.

ასაკობრივი და სქესობრივი კატეგორიები ჰუა სტრიქონის ელემენტებითაც იწარმოება. მაგალითად, კუა, ყუა, ხუა მამრობითი სქესის კატეგორიის სახელებს აწარმოებს, გუა, ქუა კი - მდედრობითისას, თანაც ამ სახელების შესაბამისი ობიექტების ასაკი გუა→ხვბ დაგუა→ქუა მიმართულებით იზრდება. მათგან განსხვავებით, შუა ენობრივიელემენტი ზოგადი (ყველა ასაკის) მდედრობითი სქესის სიტყვებს აწარმოებს, სუა ენობრივი ელემენტი კი - მამრობითისას.

ქართული, მეგრული, სვანური, აფხაზური, რუსული და ძველბერძნული სიტყვების, ონომასტიკური მასალის და მითოლოგიური ცნობების გაანალიზებით მოძიებული იქნა ენობრივი ელემენტების სავარაუდო მნიშვნელობები. ყოველ ენობრივ ელემენტს რამდენიმე მნიშვნელობა შეესაბამება. ჩვენთვის ყველაზე საინტერესო ენობრივი ელემენტის ჰუა-ს ერთ-ერთი მნიშვნელობა ღვთაება არის, ჰია-სი კი - უზენაესი.

ჰუა რომ ღვთაება-ს ნიშნავდა, ამაზე ეგვიპტური მითოლოგია მიუთითებს: «... с богом Ху - олицетворением божественного слова» [12, გვ. 430]. მასში მოყვანილ სახელ Ху-ს საწყის ფორმას ჰუა უნდა წარმოადგენდეს. ჰუა-ს ღვთაებრიობაზე მიუთითებს აგრეთვე თანხმობისგამომხატველი ქართული სიტყვები ხო (ჰუა→ჰო→ხო) და ჰუა (ინგილოურ დიალექტზე). ჩვენთვის ცნობილი ყველა ხალხის თანხმობის გამომხატველი სიტყვები მათი შესაბამისი დიდი ღმერთების სახელებთანაა გაიგივებული, რაც ამ ღმერთებზე დაფიცებას უნდა ნიშნავდეს.თანხმობის მიცემით ჩვენი შორეული წინაპრები ჰუა ღვთაებაზე იფიცებოდნენ. აფხაზური ენის ნიშანდობლივი სახელის პრეფიქსი აჰუა ენობრივი ელემენტის შეკვეცილ ფორმას უნდა წარმოადგენდეს.

ჰია რომ უზენაესი-ს (უმაღლესის) მნიშვნელობის ენობრივი ელემენტი იყო, ამაზე სახელები: იამზე, იალაღი, იალბუზი (თავკიდურა ჰ მოკვეცილი სახელებია) და ჰიმალაი მიუთითებენ. ყველა ეს სახელი ჰია ენობრივი ელემენტის გამოყენებით არის მიღებული. ქართული ენის სახელობითი ბრუნვის ნიშანი ი ჰია ენობრივი ელემენტის შეკვეცილ ფორმას უნდა წარმოადგენდეს.

როგორც წინა პარაგრაფში აღვნიშნეთ, ჰუაჰია და ჰიაჰუა კომპლექსები ადამიანის მიერ შექმნილი პრეისტორიული სიტყვები იქნებოდნენ, რომელთა შესაძლო მნიშვნელობები ღვთაება უზენაესი და უზენაესი ღვთაება უნდა იყოს შესაბამისად. ამ სიტყვების პირველი ენობრივი ელემენტები მათი შესაბამისი ობიექტების სახელების ძირებია, ძირეული ენობრივი ელემენტებია; მეორე ენობრივი ელემენტები კი - აფიქსებია, ძირეული ელემენტების შესაბამისი ობიექტების ეპითეტებია.

ჰუაჰია კომპლექსისგან კოლხეთის ერთ-ერთი უძველესი სახელი aia მიიღება.

ჰუაჰია→ჰაჰია→აჰია→აია

ეტიმოლოგიის ეტაპებია:

1. ჰუაჰია საწყისი ეტაპი;

2. ჰაჰია საწყისი ეტაპის უ ბგერაზე შეკვეცის შედეგი;

3. აჰია მეორე ეტაპის თავკიდურა ჰ ბგერის მოკვეცის შედეგი;

4. აია მესამე ეტაპის ჰ ბგერაზე შეკვეცის შედეგი.

სახელი აია ეტიმოლოგიით ღვთაება უზენაესს ნიშნავს.

ჰიაჰუა კომპლექსისგან სახელი ექო მიიღება.

ჰიაჰუა→ჰეჰო→ეჰო→ექო

სახელი ექო ეტიმოლოგიით უზენაეს ღვთაებას ნიშნავს.

აღნიშნულ სახელებთან დაკავშირებით გვინდა მოვლენებს გავუსწროთ და მათი წარმოქმნის კიდევ ერთი გზა ვაჩვენოთ.

ისტორიული პერიოდის უძველესი სიტყვების დიდი რაოდენობა (მხედველობაში გვაქვს შუმერული ენის ლექსიკა) ჰუარუა ძირის ბაზაზეა აგებული და ჩვენ ისინი მატრიარქალურ სიტყვებად მიგვაჩნია. შუმერის ერთ-ერთი ქალაქი-სახელმწიფოს სახელი ური ჰუარუა. ჰია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები. ამავე კომპლექსისგან სახელები აია, ექო და კოლხი მიიღება, რომელთაგან პირველი ორი რ ბგერაზეა შეკვეცილი, მესამეში კი რ ბგერა ლ ბგერით არის ჩანაცვლებული (ორივე ეს მოქმედება, როგორც წესი, ყველა ენაში დასტურდება). ზემოთ ნაჩვენები ჰუაჰია და ჰიაჰუა კომპლექსებისგან ნაწარმოები აია და ექო შესაძლებელია პრეისტორიული სახელებია, მათი შესატყვისი ისტორიული პერიოდის სახელები კი არია და ექორ იქნებოდა, რომელთა რ ბგერაზე შეკვეცით სახელები აია და ექო წარმოიქმნა.

ისტორიული პერიოდის ჰუარუა კომპლექსი მზის ღვთაებად მოისაზრება, რომელიც პრეისტორიულ პერიოდში ჰუა ენობრივი ელემენტით გამოისახებოდა, ამიტომ ჰუა ენობრივი ელემენტის კიდევ ერთი და მთავარი მნიშვნელობა მზე იყო, რასაც ძველი გოთური დამწერლობის ● ბგერა (hω - ტანსკრიპციით) ადასტურებს [13, გვ. 101]. ● სიმბოლო მზის იდეოგრამას წარმოადგენს, hω კი - ჰუა ენობრივი ელემენტისგან არის მიღებული. ამ შემთხვევაში huarua კომპლექსის მნიშვნელობა მზის სხეული (რუმბი, წყარო, არხი) იქნება, ჰუაჰია კომპლექსის მნიშვნელობა კი - მზე უზენაესი.

პატრიარქალურ სიტყვებში ჰუა ენობრივი ელემენტის როლს ჰია ასრულებს, ამიტომ ჰია-ს კიდევ ერთი და მთავარი მნიშვნელობა მზე იქნებოდა. ამას მზის იაპონური სახელი hi ადასტურებს, რომელიც ჰია ენობრივი ელემენტისგან არის მიღებული. ისტორიული პერიოდის სიტყვების მეორე დიდი ნაწილი ჰიასზია ძირის ბაზაზეა აგებული, რომლებიც ჩვენ პატრიარქალურ სიტყვებად მიგვაჩნია.

ქვემოთ მოყვანილია ცხრილ №2.3-ის შემადგენელი ენობრივი ელემენტების ჩვენს მიერ მოძიებული სავარაუდო მნიშვნელობები. მათი იდენფიკაციისას ქართველური და ზოგიერთი სხვა ენების ლექსიკითდა მსოფლიოს ხალხთა მითოლოგიებით ვისარგებლეთ. მათი ჭეშმარიტი მნიშვნელობების დადგენა დიდ და სერიოზულ გამოკვლევებს მოითხოვს, რაც მსოფლიოს ხალხთა როგორც ცოცხალი, ასევე მკვდარი ენების ერთობლივი ანალიზით არის შესაძლებელი.

ცხრ. №2.4

ჰუა ღვთაება; დედაღვთაება; მზე.

ჰია უზენაესი; მამაღმერთი; მზე.

გუა გული; გუნდა; გორა; გროვა; გოგო.

გია უზენაესი გული; დედამიწა.

დუა დედა; დედაღვთაება; დედამიწა; წყალი; ზედაპირი.

დია დიდი; დედამიწა; დედამიწის ღმერთი; მზე.

ზუა ვაჟი ღვთაება; დიდი; სატურნი.

ზია ვაჟი უზენაესი; ზედიდი; ზე.

თუა თუა; თავი; ნათელი; მთვარე.

თია თეთრი სხეული; თავი; თვალი; მნათობი; მზე.

კუა პატარა; მაგარი; კურკა; ბიჭი.

კია პატარა გრძელი; ზემაგარი; კირკა; ბიჭი.

ლუა ნათება; სინათლე; ფერადი; მზე.

ლია ღვრა; დალია; გაცემა; გრძელი; მშობელი; მზე.

ნუა გონიერება; გონიერი; მთვარე.

ნია ზეგონიერი; მაღალი; მთვარის ღვთაება.

ჟუა ქალღვთაება; სითხე.

ჟია ზექალი; ზე.

რუა წყარო; არხი; სხეული; გზა; მზე.

რია სვლა; მოძრავი სხეული; სხივი; მზე.

სუა მამრი; ვაჟი; წვრილი; მაგარი.

სია სიბრძნე; პოლარული ვარსკვლავი; წვრილი გრძელი.

ტუა ჯიქანი; სხეული; დედამიწა; ნათელი.

ტია სავსე; მნათობი; მზე.

ქუა ქვა; ქალი.

ქია ზექალი; საქები.

ღუა მცირე; უჩინარი; ჩაკეტილი; მუცლის ბავშვი.

ღია ღია; თავისუფალი; უჩინარი უზენაესი.

ყუა ვაჟი; ყური; სარცხვინელი.

ყია დიდი ვაჟი; ყივილი; ყირა.

შუა მდედრი; ქალი; შუა.

შია მშიერი; უზენაესი ქალი; შავი.

ჩუა ქვედა; ქვეყანა; ჩუმი; გოგო.

ჩია უღრმესი; ქვესკნელი; ქვესკნელის ქალი.

ცუა ცა; ნათელი ვაჟი; ციური.

ცია ზეცა; მნათობი ვაჟი; კაცი; ზეციური.

ძუა წვრილი მაგარი; ძალა; ბიჭი.

ძია ზემაგარი; ძლიერი; ძია; კაცი.

წუა წვრილი; წვერი; წვა; წული; პატარა ბიჭი.

წია წევა; წელვა; წივილი; დიდი ვაჟი.

ჭუა ჭური; ჭალა; პატარა ორმო; გოგო.

ჭია ჭია; ჭიმვა; ჭაი; ღრმა ორმო; ქალი.

ხუა ძველი; კაცი; სარცხვინელი.

ხია ხე; ხევა; მაღალი; სარცხვინელი.

ჯუა ჯანი; ჯარი; ჯამი; პატარა გოგო.

ჯია ზეჯანი; ჯანიანი ქალი; ჯეელი ქალი.

ჰვა უასაკო; ახალშობილი; ახალი; აღმოსავლეთი; ვაკე.

ჰბა პატარა ასაკი; ბავშვი; დაბალი; დაბლობი.

ჰფა მოზრდილი ასაკი; ჭაბუკი; საშუალო სიმაღლე.

ჰმა სრული ასაკი; დიდი; მაღალი; შუა; ყმა; დამა.

ჰპა დიდი ასაკი; მოხუცი; დასავლეთი; პიკი.

როგორც ვნახეთ ენობრივი ელემენტების დიდი რაოდენობა მზის ეპითეტებს წარმოადგენს და, ალბათ, ამიტომ გვეჩვენება ბევრი მათგანი მზის სახელად. ჩვენ ზემოთ აღვნიშნეთ, რომ მზის თავდაპირველი სახელი ჰუა იყო, რომელიც ყველა მატრიარქალური სიტყვის წარმოქმნაში იღებდა მონაწილეობას, ამიტომ კაცობრიობის პირველი სამეტყველო ენა ჰუა-ს ანუ მზის ენა იქნებოდა.

4.5 § 2.5 ენობრივი ელემენტები ჩინურ იეროგლიფებში

▲ზევით დაბრუნება

წინა პარაგრაფში აღწერილი მასალა და მისი გამოყენებით მიღებული კვლევების შედეგები 1999 წელს ხელნაწერის სახით გამოვეცი (20 ეგზემპლარი, სახელწოდებით ენის წარმოშობის შესახებ) და სათანადო სპეციალისტებს დავურიგე გასაცნობად. მასში წარმოდგენილია ზოგიერთი ქართული, რუსული, ინგლისური და გერმანული სიტყვების ეტიმოლოგიური ანალიზი. ანალოგიური გამოკვლევები (ენის ელემენტური თეორიის უნივერსალობის საჩვენებლად) ჩინურ ენაშიც ჩავატარეთ და შევნიშნეთ, რომ ენობრივი ელემენტები ჩინურ სიტყვებში იეროგლიფების სახით არის წარმოდგენილი. ყოველი ენობრივი ელემენტი რამდენიმე იეროგლიფით გამოისახება და თითოეულ მათგანს რამდენიმე განსხვავებული მნიშვნელობა გააჩნია.

ჩინური ენის იეროგლიფებს ჩვენ მათი შესაბამისი ლათინიზირებული ჩინური ფონეტიკური ანბანის საშუალებით ვკითხულობდით, რომელშიც პეკინური გამოთქმის 4 ძირითადი ტონი არის გამოყენებული:

1. მაღალი თანაბარი;

2. დაბალი თანაბარი;

3. აღმავალი

4. დაღმავალი.

ამ ტონების შესაბამისი ნიშნები სათანადო ბგერის ზემოდან არის განთავსებული, მაგალითად: ù, ú, ǔ, ū. ეს ნიშნები იეროგლიფების ლათინიზირებულ გამოსახულებაში ერთ-ერთ ხმოვან ბგერას (ძირი-თადად უკანასკნელს) აქვს ზემოდან დასმული.

ის ფაქტი, რომ ჩინური იეროგლიფები ცალკეული ბგერების სახითკი არა ბგერათა კომპლექსების სახით არის წარმოდგენილი, რომლებიც ერთ სრულ ენობრივ ელემენტს (მაგალითად, huà), მის შეკვეცილ სახეებს (hù; hà) და ამ ენობრივი ელემენტის სხვა რომელიმე ენობრივ ელემენტთან (მაგალითად, nua-სთან) შერწყმის შედეგად წარმოქმნილ სიტყვას (huàn) გამოსახავენ, უსათუოდ ენობრივი ელემენტების არსებობაზე, უფრო ზუსტად - პირველადობაზე (ცალკეულ ბგერებთან მიმართებაში) მიგვანიშნებენ.

ჩინური იეროგლიფები ძველი წელთაღრიცხვის II ათასწლეულის შუა პერიოდში არის შექმნილი და მათი ჟღერადობა უცნობია, ამიტომ ბევრი მათგანის თანამედროვე წაკითხვა მიახლოებითია, უფრო ზუსტად - პირობითია. მიუხედავათ ამისა ზოგიერთი იეროგლიფის მნიშვნელობები კარგად შეესატყვისება ჩვენს მიერ მოძიებული მისი შესაბამისი ენობრივი ელემენტის მნიშვნელობებს.

ამ პარაგრაფში ჩვენ მარტივი თანხმოვანი ბგერების შესაბამისი იეროგლიფების განხილვით შემოვიფარგლებით იმიტომ, რომ ზოგიერთი აფრიკატის შესაბამისი იეროგლიფი, ვფიქრობთ, არასწორად არის წაკითხული (მათი წაკითხვა ძნელია ლათინური ენის შესაბამისი ბგერებით, ისინი ქართული ენის შესაბამისი ბგერებით გაცილებით უკეთესად წაიკითხებოდნენ).

განხილვას hé, hú [14, გვ. 465] იეროგლიფით დავიწყებთ, რომელიც როგორც hé, ასევე hú კომპლექსის სახით იკითხება. hé კომპლექსი ჰია ენობრივი ელემენტისგან უნდა იყოს მიღებული, hú კომპლექსი კი - ჰუა ენობრივი ელემენტისგან. აღნიშნული იეროგლიფი საინტერესოა იმით, რომ იგი ცხრილ №3-ის ორ ძირითად ელემენტს ჰუა-ს და ჰია-ს გამოხატავს. მითითებულ ლიტერატურაში მისი შესაბამისი მნიშვნელობები შემდეგნაირად არის განმარტებული:

1. hé, hú. 1. косточка плода. 2. физ., биол. ядро; ядерный. 3. мед. затвердение; желвак. 4. сущность; суть, главное. 5. исследовать, вникать в суть. 6. сопоставлять, сличать; оценивать; вычислять; проверять.

ამ იეროგლიფის მნიშვნელობები საკმაოდ კარგად ეთანხმება ჰუა და ჰია ენობრივი ელემენტების ჩვენს მიერ მოძიებულ მნიშვნელობებს (იხ. ცხრილი №2.4).

როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ თითოეულ იეროგლიფს რამოდენიმე განსხვავებული მნიშვნელობა გააჩნია და ყველა მათგანის მოყვანა ზოგერთი იეროგლიფისათვის საჭირო არ არის. ასეთ შემთხვევაში ჩვენ მათ რამოდენიმე მნიშვნელობას მოვიყვანთ და წინ შესაბამის რიგით ნომერს დავუსვავთ.

2. huà ([14, გვ. 88]. მიღებულია hua ენობრივი ელემენტისგან).

1. слова, выражения. 2. речь; язык; диалект, говор. 3. разговор, бесседа.

4. слово.

3. huá ([14, გვ. 145]. მიღებულია hua ენობრივი ელემენტისგან).

1. Китай; китайский. 2. яркий; блестящий; разукрашенный. 3. самое лучшее, отборное. 4. пышный, великолепный; цветущий.

4. hè ([14, გვ. 490]. მიღებულია hia ენობრივი ელემენტისგან).

1. величественный, грандиозный. 2. страшный, пугающий. 3. сердиться, гневаться.

5. hé ([14], გვ. 74. მიღებულია hia ენობრივი ელემენტისგან).

1. мир, согласие; мирный; дружественный. 2. соответствовать, подходить, гармонировать. 3. мирить, улаживать. 4. умерять, смягчать; мягкий, нежный; умеренный; спокоинный, тихий.

6. gǔ ([14, გვ. 369]. მიღებულია gua ენობრივი ელემენტისგან).

1. нога; бедро. 4. пучок, связка. 5. группа, компания; шайка.

7. gé ([14, გვ. 160]. მიღებულია gia ენობრივი ელემენტისგან).

1. отменять; лишать (жизни). 2. ниспровергать; совершать революцию. 3. изменять, реорганизовывать; реформировать; реформы; нововведения, перемены. 4. смещать (с должности); лишать (звания).

8. dù ([14, გვ. 26]. მიღებულია dua ენობრივი ელემენტისგან).

1. живот. 2. вздутие; утолщенная часть (чего-л.). 3. книж. нутро; внутри.

9. dì ([14, გვ. 428]. მიღებულია dia ენობრივი ელემენტისგან).

1. Земля; земной шар. 2. в словообраз. гео. 3. земля, почва. 4. поле, угодье, земельный участок. 4. район, место; местный. 6. основа, основание; пол, низ.

10. tǔ ([14, გვ. 25]. მიღებულია tua ენობრივი ელემენტისგან).

1. земля, почва. 2. територия. 3. родина, место рождения. 4. местный; здешный.

11. tĭ ([14, გვ. 321]. მიღებულია tia ენობრივი ელემენტისგან).

1. тело, фигура, комплекция. 2. тело, субстанция, сущность; вещество. 3. форма, очертания, внешний вид. 4. структура, строй, организация.

12. kuă ([14, გვ. 270]. მიღებულია kua ენობრივი ელემენტისგან).

1. грубый, нескладный. 2. глупый.

13. kè ([14, გვ. 436]. მიღებულია kia ენობრივი ელემენტისგან).

1. побеждать, преодолевать. 2. мочь, быть в состоянии. 3. ограничивать, определять (сроки). 5. книж. атаковать, штурмовать.

14. rù ([14, გვ. 382]. მიღებულია rua ენობრივი ელემენტისგან).

1. входить; проникать; попадать; вклиниваться. 2. вступать, поступать в; принимать участье.

15. rì ([14, გვ. 97]. მიღებულია ria ენობრივი ელემენტისგან).

1. солнце. 2. день; днём; дневной. 3. сутки; день; число, дата. 4. ежедневно. 5. сокр. Япония.

16. lù ([14, გვ. 93]. მიღებულია lua ენობრივი ელემენტისგან).

1. показывать(-ся), обнаруживать(ся). 2. обнажать(-ся); обнажённый; открытый.

17. lĭ ([14, გვ. 42]. მიღებულია lia ენობრივი ელემენტისგან).

1. ведать, управлять, распоряжаться. 2. приводить в порядок, упорядочивать; в порядке.

18. sù ([14, გვ. 176]. მიღებულია sua ენობრივი ელემენტისგან).

1. строгий; внушительный; важный, торжественный. 2. почтительный, уважительный. 3. уничтожать, ликвидировать.

19. sì ([14, გვ. 160]. მიღებულია sia ენობრივი ელემენტისგან).

1. свободный, произвольный. 2. не знать предела (удержки); своевольничать; распущенный; безудержный.

20. shú ([14, გვ. 505]. მიღებულია shua ენობრივი ელემენტისგან).

1. варить; варёный; готовый (о пище). 2. поспевать, созревать; спелый, зрелый.

21. shǔ ([14, გვ. 246]. მიღებულია shua ენობრივი ელემენტისგან).

1. принадлежать, относиться.2. подчиняться (административно); подведомственный; подчинённый, зависимый. 3. родственник; член семьи.

22. shì ([14, გვ. 203]. მიღებულია shia ენობრივი ელემენტისგან).

1. прислуживать; обслуживать; ухаживать. 2. сопровождать, состоять (в свите).

23. bă ([14, გვ. 423]. მიღებულია hba ენობრივი ელემენტისგან).

1. схватить, взять; держать. 2. связать, скрепить. 3. охранять; защищать; удерживать. 4. диалектизм. держать ребёнка над горшком.

24. mà ([14, გვ. 272]. მიღებულია hma ენობრივი ელემენტისგან).

1. ругать(ся), бранить(ся).

25. mā ([14, გვ. 506]. მიღებულია hma ენობრივი ელემენტისგან).

2. служанка, мамка, кормилица.

26. fà ([14, გვ. 384]. მიღებულია hfa ენობრივი ელემენტისგან).

1. не хватать, недоставать; нехватка, отсутствие (чего-л.). 2. усталый, изнурённый; утомляться, уставать. 3. никчёмный, бесполезный.

27. [à ([14, გვ. 107]. მიღებულია hpa ენობრივი ელემენტისგან).

1. бояться, опасаться; робеть. 2. пугать, страшить.

28. wà ([14, გვ. 28]. მიღებულია hwa ენობრივი ელემენტისგან).

1. ребёнок, малыш; детёныш. 2. книж. красавица.

29. wā ([14, გვ. 28]. მიღებულია hwa ენობრივი ელემენტისგან).

1. яма с водой; лужа. 2. впадина; низина; низкий, низменный (о местности).

როგორც ვნახეთ, ენობრივ ელემენტებსა და მათ შესაბამის ჩინური ეროგლიფებს შორის გარკვეეული სემანტიკური კავშირი არსებობს,ამიტომ ენობრივი ელემენტების ჭეშმარიტი მნიშვნელობების მოძიების საკითხში, ერთ-ერთი გადამწყვეტი როლი ჩინური იეროგლიფების მომხმარებელ ენებს: ჩინურს, იაპონურს, კორეულს და ვიეტნამურს შეუძლიათ ითამაშონ.

5 3. რთული სიტყვის ფორმირება

▲ზევით დაბრუნება

5.1 § 3.1 ფუძეელემენტის აფიქსაცია

▲ზევით დაბრუნება

ამ პარაგრაფში ჩვენ როგორც მატრიარქალური, ასევე პატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელი კომპლექსების ფორმირების მაგალითებს მოვიყვანთ.

1. მატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელი კომპლექსების ფუძე ელემენტია ჰუა, დანარჩენი ენობრივი ელემენტები კი ცხრილ №2.3-ის ქვედა სტრიქონიდან არის ძირითადად აღებული. ზოგიერთ მატრიარქალურ სიტყვაში ცხრილ №2.3-ის სვეტის ელემენტი გამოიყენება,ზოგში - ჰია ენობრივი ელემენტი, ან მისი შესაბამისი სტრიქონის რომელიმე სხვა ელემენტი, ზოგში კი - ორივე ერთად, რომლებიც მას ასაკობრივ კატეგორიას და უზენაესობის ხარისხს ანიჭებენ შესაბამისად.

ვინაიდან ცხრილ №2.3-ის ზედა სტრიქონის ელემენტი მისი შესაბამისი ქვედა სტრიქონის ელემენტისა და ჰია-სგან შედგენილ კომპლექსით გამოისახება (მაგალითად, ჰია//შჰუჰაჰია) შეიძლება ითქვას,რომ მატრიარქალური სიტყვის მაწარმქებელი კომპლექსი მხოლოდ ერთ ჰია ენობრივ ელემენტს შეიცავს ზედა სტრიქონიდან. ზოგიერთ მატრიარქალურ სიტყვაში hia ენობრივი ელემენტი პრეფიქსადარის გამოყენებული (მაგალითად, სახელში ბ), რომლის სუფიქსად დაბრუნებით მისი შესაბამისი საწყისი ფორმა (იყალთოჲ) აღდგება. ქვემოთ მოყვანილია ჰუა და ჰია ფუძე სიტყვების აფიქსაციის მაგალითები.

ჰუა ენობრივი ელემენტის შემცველი პრეისტორიული ერთაფიქსიანი ჰუაჰია კომპლექსი ჩვენ წინა პარაგრაფში განვიხილეთ. მასში ჰუა ფუძეელემენტია, ობიექტია, ჰია კი - აფიქსი, ჰუა ობიექტის ერთ-ერთი დამახასიათებელი თვისების გამომსახველი ეპითეტი. ჰუა-ს მნიშვნელობები ცხრილ №2.4-ის მიხედვით არის: ღვთაება, დედა-ღვთაება და მზე; ჰია-ს მნიშვნელობები კი - უზენაესი, მამაღმერთი და მზე. მათი გათვალისწინებით ჰუაჰია კომპლექსის მნიშვნელობები მზე უზენაესი და ღვთაება უზენაესი იქნება. ამ შემთხვევაში მზე და ღვთაება ობიექტებია, უზენაესი კი - მათი ეპითეტი. ჰუაჰია კომპლექსისგან ნაწარმოები სახელები (მაგალითად, აია) მატრიარქალური კატეგორიის სიტყვებია იმიტომ, რომ მათი ფუძეელემენტი ჰუა მატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელ სტრიქონს მიეკუთვნება.

ჰუა ფუძეელემენტის შემცველი ისტორიული პერიოდის ერთაფიქსიანი კომპლექსი არის ჰუარუა, რომელიც მატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელ ზოგად ძირს წარმოადგენს. მისი მნიშვნელობები, ცხრილ №2.4-ის მიხედვით, ღვთაება მზე, ღვთაება წყარო, მზის სხეული და მზის წყარო იქნება. ჩვენ მას ღვთაება მზის სახელით მოვიხსენიებთ შემდგომში. ჰუარუა კომპლექსისგან ბევრი მნიშვნელოვანი სახელია ნაწარმოები, მათ შორის ჰარა, ჰორა, ჰგურა და აგრუა (ამათი და ქვემოთ მოყვანილი სხვა სახელების წარმოქმნის წესებს შემდეგ პარაგრაფში წარმოგიდგენთ).

ჰუა ფუძეელემენტის შემცველ ორაფიქსიან კომპლექსს ჰუარუაჰია წარმოადგენს, რომელიც ღვთაება მზე უზენაესს ნიშნავს. მისგან ბევრი მნიშვნელოვანი სახელია ნაწარმოები, მათ შორის ჰარი, ჰარალე, არია და გური.

ჰუა ფუძეელემენტის შემცველ სამაფიქსიან კომპლექსს ჰუარუაჰიათუა წარმოადგენს, რომელიც ღვთაება მზე უზენაეს ნათელს ნიშნავს. მისგან ისეთი მნიშვნელოვანი სახელებია ნაწარმოები, როგორებიცაა: ღვთაი, ქართი, კოლხიდა და კახათი.

ანალოგიური გზით შეიძლება გაგრძელდეს ცხრილ №2.3-ის ქვედა სტრიქონის ელემენტების აფიქსებად შერჩევა და მათი გამოყენებით ოთხი და უფრო მეტი აფიქსიანი კომპლექსების შედგენა.

მოყვანილი კომპლექსებისაგან წარმოქმნილი სახელები მათი შესაბამისი ობიექტების სქესობრივ კატეგორიებს არ გამოხატავენ, არადა ამის საჭიროება უსათუოდ არსებობდა. ეს პრობლემა სახელის მაწარმოებელ კომპლექსისათვის შუა ან სუა ენობრივი ელემენტის დართვით იქნა გადაჭრილი. მაგალითად შუაჰუარუაჰიათუა კომპლექსი ქალ ღვთაება მზე უზენაეს ნათელს ნიშნავს, რომლისგანაც სახელები შუა ღვთაი (ქალღვთაება) და შაქართველო მიიღება; სუაჰუარუაჰიათუა კომპლექსი კი - კაც ღვთაება მზე უზენაეს ნათელს, რომლისგანაც სახელები სუა ღვთაი (კაცღვთაება) და საქართველო მიიღება.

მოყვანილი კომპლექსებისგან წარმოქმნილი სახელები მათი შესაბამისი ობიექტების ასაკს და სივრცობრივ მდებარეობას არ გამოხატავენ (მაგალითად მზის ასაკს, ანუ ცის თაღზე მის სადღეღამისო მდებარეობას - ამოსვლას, ზემდგომობას და ჩასვლას). არადა ამ პარამეტრების ცოდნა მარტო მზისთვის კი არა, ყველა სულიერი და უსულო საგნის გამოსახატავად იქნებოდა საჭირო. ეს პრობლემა მზის სახელის შესაბამისი ძირის ცხრილ №2.3-ის სვეტის ელემენტების აფიქსაციით არის გადაჭრილი. ეს მოქმედება, ფაქტიურად, როგორც მზის, ასევე ყველა დანარჩენი ობიექტის და სუბიექტის ასაკობრივდა სივრცობრივ დიფერენციაციას წარმოადგენს იმიტომ, რომ მათი სახელებიც მზის სახელის მაწარმოებელი ძირის ბაზაზე არის აგებული. ამ მოქმედების თვალსაჩინოებისათვის ცხრილ №3.1-ში მოყვანილია ღვთაება მზის მნიშვნელობის ჰუარუა კომპლექსის ასაკობრივ-სივრცობრივი დიფერენციაციის მაგალითი და ამ გზით წარმოქმნილ კომპლექსებისაგან ნაწარმოები სახელები.

დიფერენციაციის შედეგად წარმოქმნილი ჰუაჰუარუა კომპლექსი დედაღვთაების წიაღში ჩასახულ ღვთაება მზეს ნიშნავს; ჰვაჰუარუა კომპლექსი - ახალშობილ ღვთაება მზეს; ჰბაჰუარუა კომპლექსი - პატარა ასაკის (ბავშვ, დაბალ) ღვთაება მზეს; ჰფაჰუარუა კომპლექსი

ცხრ. №3.1

ჰიაჰუარუა ilah (ძველი უმაღლესი ღმერთი არაბებისა).

ჰპაჰუარუა упал (დაეცა).

ჰმაჰუარუა მაჰლა (მაღლა).

ჰფაჰუარუა half (ნახევარი სიმაღლე).

ჰბაჰუარუა bhol (boll, დაბალი მზე).

ჰვაჰუარუა ავრორა (განთიადი).

ჰუაჰუარუა ბაურა (ლაჟვარდი).

- მოზრდილი ასაკის (ჭაბუკ, საშუალო სიმაღლის) ღვთაება მზეს; ჰმაჰუარუა კომპლექსი - სრული ასაკის (ყმა, მაღალ) ღვთაება მზეს; ჰპაჰუარუა კომპლექსი - დიდი ასაკის (მოხუც, შორეულ) ღვთაება მზეს; ჰიაჰუარუა კომპლექსი კი - უზენაეს (სულიერ) ღვთაება მზეს. ამ პრინციპით არის ზედსართავი სახელები დაბალი და მაღალი; არსებითი სახელები ვაკე, ბარი, ფერდობი, მთა, პიკი და გეოგრაფიული სახელები восток და запад მიღებული.

ანალოგიური გზით ხორციელდება ნებისმიერი ობიექტის ასაკობრივი დიფერენციაცია. კერძოდ, მის მაწარმოებელ კომპლექსს ცხრილ №2.3-ის სვეტის თითო ჰვა, ჰბა, ჰფა, ჰმა ან ჰპა ენობრივი ელემენტი დაემატება და წარმოქმნილი კომპლექსების გარდაქმნით ობიექტის შესაბამისი ასაკის გამომხატველი სახელები მიიღება. მათ შორის ასაკობრივი დიფერენციაციის გამომხატველ ზოგად წევრად ჰმა

ენობრივი ელემენტის შემცველი კომპლექსი არის მიჩნეული, რომელშიც, საჭიროებისდა მიხედვით, ჰმა ელემენტი ჰვა, ჰბა, ჰფა ან ჰპა ენობრივი ელემენტით ჩაინაცვლება. მაგალითად, სახელი ღვთაი-ს ასაკობრივი დიფერენციაციის გამომხატველი ზოგადი წევრი ჰმაჰუა. რუაჰიათუა კომპლექსი იქნება, რომელიც მაღალ ღვთაება მზე უზენაეს ნათელს ნიშნავს. ამ კომპლექსებისგან სახელები ღმერთი (ღმერთის მნიშვნელობის ქართული მატრიარქალური სახელი იქნებოდა) და ღომორთი (ღმერთი, ზანურად) მიიღება, ხოლო მისგან წარმოქმნილ ღვთაება, უმარი და მათრი კომპლექსებისგან, სათანადო გადაბგერებებით, სახელები ღვთაება, უფალი და პადრი მიიღება შესაბამისად.

ერთობლივი ასაკობრივი და სქესობრივი დიფერენციაციებით სამაფიქსიან ჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან შუაჰმაჰუარუაჰიათუა და სუაჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსები წარმოიქმნება, რომლებიც ქალმაღალ ღვთაება მზე უზენაეს ნათელს და ვაჟ მაღალ ღვთაება მზეუზენაეს ნათელს ნიშნავს შესაბამისად. ამ კომპლექსებისგან ბევრიმნიშვნელოვანი სახელია ნაწარმოები, მათ შორის შუა ღმერთი (ქალღვთაება), შვანათი და სუა ღმერთი (კაცღვთაება), სვანათი შესაბამისად.

2. პატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელი კომპლექსების ფუძეელემენტი არის ჰია. დანარჩენი ელემენტები ცხრილ №2.3-ის ზედა სტრიქონიდან არის ძირითადად აღებული. ზოგიერთ პატრიარქალურ სიტყვაში ცხრილ №2.3-ის სვეტის ელემენტი გამოიყენება, რომელიც მას ასაკობრივ კატეგორიას ანიჭებს; ზოგში - ქვედა სტრიქონის ერთი ელემენტი; ზოგში კი - ორივე ერთად.

პატრიარქალური კატეგორიის სიტყვის მაწარმოებელი კომპლექსი მინიმუმ ორ ენობრივ ელემენტს მაინც უნდა შეიცავდეს ზედა სტრიქონიდან (პატრიარქალური სიტყის შეუკვეცავი სახე ორ და უფრო მეტ ი ან ე ბგერას, ან მინიმუმ თითო ი და ე ბგერას მაინც უნდა შეიცავდეს). ხშირად ცხრილ №2.3-ის ქვედა სტრიქონის ელემენტი პატრიარქალური სიტყვის თავში არის მოქცეული (მაგალითად სიტყვაში კახეთი), რომელიც სიტყვის მაწარმოებელი ძირის პრეფიქსს წარმოადგენს. ქვემოთ მოყვანილია ჰია ფუძეელემენტის აფიქსაციის მაგალითები.

ჰია ფუძეელემენტის შემცველი პრეისტორიული ერთაფიქსიანი ჰიაჰუა კომპლექსი ჩვენ წინა პარაგრაფში განვიხილეთ. მასში ჰია ფუძეელემენტი ობიექტია; ჰუა კი - აფიქსი, ჰია ობიექტის ერთ-ერთი დამახასიათებელი თვისების გამომხატველი ეპითეტი. ამ შემთხვევაში ჰიაჰუა კომპლექსი, ცხრილ №2.4-ის მიხედვით, მზე ღვთაებას, მზე დედაღვთაებას, უზენაეს ღვთაებას და უზენაეს დედაღვთაებას ნიშნავს. მისგან ნაწარმოები სიტყვა ექო უზენაესი ქალის (დედაღვთაება-ს) მნიშვნელობის სახელი იქნება, რომელიც პატრიარქალური სიტყვების ერთ-ერთ გამონაკლის შემთხვევას წარმოადგენს იმიტომ, რომ იგი მხოლოდ ერთ ე ბგერას შეიცავს. ჰია ფუძეელემენტის შემცველ ისტორიული პერიოდის ერთაფიქსიან კომპლექსს ჰიასზია წარმოადგენს, რომელიც, ცხრილ №2.4-ის მიხედვით, უზენაეს მზეს, მზე მავალს და უზენაეს მავალს ნიშნავს. ჩვენ ამ კომპლექსს უზენაესი მზის სახელით მოვიხსენიებთ შემდგომში. იგი ისტორიული პერიოდის შესაბამისი პატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელი ზოგადი ძირია, რომლისგან ბევრი მნიშვნელოვანი სახელია ნაწარმოები, მათ შორის გიორგი და გიორგია. მისი ასაკობრივი დიფერენციაციით მიღებული სიტყვები ცხრილ №3.2-ის სახით არის წარმოდგენილი.

ცხრ.№3.2

0x01 graphic

ქვემოთ მოყვანილია ჰუა და ჰია ენობრივი ელემენტების ასაკობრივი დიფერენციაციის მაგალითები, რომლებიც ბევრ საინტერესო სახელს და შორისდებულს შეიცავს.

ცხრ. №3.3

0x01 graphic

ცხრ.№3.4.

0x01 graphic

ჰია ფუძეელემენტის შემცველ ორაფიქსიან კომპლექსს ჰიარიათა წარმოადგენს, რომელიც ცხრილ №2.4-ის გათვალისწინებით უზენაეს მზე მნათობს ნიშნავს. მისგან ბევრი მნიშვნელოვანი სახელია ნაწარმოები, მათ შორის ერთი, ჰერეთი, თერგი და აიეტი.

ჰია ფუძეელემენტის შემცველი სამი და უფრო მეტი აფიქსიანი კომპლექსები ანალოგიური გზით მიიღება.

მოყვანილ კომპლექსებს და მათგან ნაწარმოებ სახელებს სქესობრივი და ასაკობრივი მნიშვნელობები არ გააჩნიათ. მათთვის ამ მნიშვნელობების მინიჭება ზემოთ მოყვანილი შემთხვევების ანლოგიურად ხორციელდება. მაგალითად ჰიარიათია კომპლექსის ასაკობრივი დიფერენციაციით წარმოქმნილ ჰბაჰიარიათა, ჰმაჰიარიათა და ჰპაჰიარიათა კომპლექსებისგან სახელები ჰერბეთი (ღმერთი, სვანურად), ღმერთი და პატრიარქი მიიღება შესაბამისად, მისი ერთობლივი ასაკობრივი და სქესობრივი დიფერენციაციებით წარმოქმნილ შუაჰმაჰიარიათა და სუაჰმაჰიარიათა კომპლექსებისგან კი - სახელები შუა ღმერთი (ქალღმერთი), შუანეთი და სუა ნეთი (კაცღმერთი), სვანეთი შესაბამისად.

ზემოთ მოყვანილი კომპლექსების შემადგენელი ენობრივი ელემენტების ადგილების მონაცვლეობით უამრავი სახელი მიიღება, რომლებიც ფონეტიკური სტრუქტურით და სემანტიკით მნიშვნელოვნად განსხვავდებიან ერთიმეორისაგან.

5.2 §3.2 მორფოლოგიური გარდაქმნები

▲ზევით დაბრუნება

რთული სიტყვის ფორმირების მეორე ძირითად ეტაპს მისი მაწარმოებელი კომპლექსის მორფოლოგიური გარდაქმნა (დამუშავება) წარმოადგენს, რომელიც გარკვეული წესებით სრულდება. ეს წესები წინარე ენის გრამატიკის ერთ-ერთი ძირითადი შემადგენელი ნაწილი იქნებოდა. ზოგიერთი მათგანი დღესაც გამოიყენება ზოგად ენათმეცნიერებაში. აღნიშნული წესების ფუნდამენტური შესწავლა სხვადასხვა ენების სპეციალური კომპლექსური ანალიზით არის შესაძლებელი.ამ პარაგრაფში ჩვენს მიერ გამოვლენილ წინარე ენის გრამატიკის მორფოლოგიურ კანონებს და მათი მოქმედების ამსახველ კონკრეტულ მაგალითებს წარმოგიდგენთ. რაც შეეხება ენის ფონეტიკას, კერძოდ ბგერების ფორმირების საკითხს, მას შემდეგ თავში განვიხილავთ. ერთი რამ ახლაც კი შეიძლება ითქვას: თავდაპირველი სამეტყველო ენის შესაბამისი თანხმოვანი ბგერები სუსტი ტონალობისანი იქნებოდნენ, ამიტომ ცხრილ №2.3-ში წარმოდგენილი ენობრივი ელემენტები არავითარ შემთხვევაში არ ასახავენ წინარე ენის საწყის ფონოლოგიურ მდგომარეობას, რომელშიც თანხმოვანი ბგერები უსათუოდ შეზღუდული რაოდენობით იქნებოდა წარმოდგენილი.

1. მორფოლოგიური გარაქმნების ერთ-ერთი მთავარი პრინციპი არის ცხრილ №2.3-ში მოყვანილი ენობრივი ელემენტების შეუზღუდავი გარდასახვა თავიანთ შესაბამის კომპონენტებში, რომელთა შესახებ ჩვენ წინა თავის მეორე პარაგრაფში აღვნიშნეთ. ამ პრინციპის თვალსაჩინოებისათვის ქვემოთ, ცხრილ №3.5-ში მოყვანილია ენობრივი ელემენტები და მათი შესაბამისი კომპონენტები.

ცხრ. №3.5

0x01 graphic

სიტყვების მაწარმოებელი კომპლექსის შემადგენელ ენობრივ ელემენტებს შორის ადგილების მონაცვლეობა და ენობრივი ელემენტების შემადგენელი ბგერების მეტათეზისი ყველა ენაში ვლინდება. ამ მოქმედებების შედეგად ძალიან იზრდება კომპლექსისაგან წარმოქმნილი სიტყვების რაოდენობა. მათ გარეშე, მაგალითად, ჰუარუა კომპლექსისგან 45 სხვადასხვა სიტყვა მიიღება, რომლებიც ცხრილ №3.6-ის სახით არის წარმოდგენილი.

ცხრ. №3.6

0x01 graphic

2. ცხრილ №2.3-ის ზედა და ქვედა სტრიქონების შემადგენელი ელემენტების ურთიერთკავშირი.

ა). ზედა და ქვედა სტრიქონების შესაბამისი ენობრივი ელემენტები შემდეგნაირად არის ერთმანეთთან დაკავშირებული:

ჰუაჰია=ჰია; ხუაჰია=ხია; ქუაჰია=ქია; . . .

ამ ტოლობათა სამართლიანობა ცხრილ №3.5-ის გათვალისწინებით მტკიცდება.

ჰუაჰია→ჰაი→ჰია; ხუაჰია→ხაი→ხია და ა.შ.

ბ). ზედა და ქვედა სტრიქონების შესაბამისი ელემენტები და მათი კომპონენტები, წინა პუნქტის გათვალისწინებით, შემდეგნაირად არის ერთმანეთთან დაკავშირებული:

გია=გუაჰია→გოია (ზუია, გაია)
გი=გოი (გუი, გაი)

ანალოგიური შედეგები მიიღება სხვა ელემენტებისთვისაც.

გ). სვეტის შემადგენელი ბაგისმიერი თანხმოვანი ბგერები ენობრივი ელემენტების სისტემის ჩამოყალიბებამდე ვუა, ვია; ბუა, ბია; ფუა, ფია; მუა, მია და პუა, პია ენობრივი ელემენტების სახით იქნებოდა ცნობილი, რომელთა მნიშვნელობაზე ძნელია დღეს რაიმეს თქმა. ენობრივი ელემენტების სისტემის შექმნის დროს ეს ბგერები, როგორც ბაგისმიერები, ჰუა ძირეული ელემენტის უ ბგერასთან იქნა დაკავშირებული.

3. სიტყვის წარმოქმნისა და წაკითხვის ძირითადი წესები.

ა) ხმოვანი ბგერებისგან შედგენილი სიტყვა ჰ ბგერაზე არის შეკვეცილი (ჰიაჰუა→ჰიჰო→ოი).

ბ) ხმოვანი ბგერით დაწყებულ სიტყვას ხშირად თავკიდურა ჰ ბგერა აქვს მოკვეცილი (ჰუარუაჰია→ჰურია→ურია), ზოგჯერ კი ხმოვანი ბგერა მეტათეზისით არის სიტყვის თავში მოქცეული (ჰანი//ჰანე→აჰნე. სახელები ჰანი და აჰნე წინაპარს ნიშნავს ქართულად და გერმანულად შესაბამისად).

გ) თანხმოვანი ბგერებისგან შედგენილი სიტყვა, რომელიც ბაგისმიერ ბგერას არ შეიცავს, მატრიარქალურ კატეგორიას მიეკუთვნება და მისი წაკითხვა ა, უ და ო ხმოვნების გამოყენებით არის შესაძლებელი (გრხ=გაუხურა; გახრა; აგხრა).

დ) თანხმოვანი ბგერებისგან შედგენილი სიტყვა, რომელიც ერთ ან რამოდენიმე ბაგისმიერ ბგერას შეიცავს მატრიარქალურ კატეგორიას მიეკუთვნება და მისი წაკითხვა ა, უ და ო ბგერების გამოყენებით არის შესაძლებელი (კბლ=კაბალა; კუბალა; კობალა).

ე) თანხმოვანი ბგერებით შედგენილი სიტყვა, რომელიც ი ან ე ბგერას შეიცავს, პატრიარქალურ კატეგორიას მიეკუთვნება და მისი წაკითხვა ი და ე ბგერების გამოყენებით არის შესაძლებელი (ქრთი=ქირით; ქერით; ქერეთი).

ზ) თანხმოვანი ბგერებისგან შედგენილი კომპლექსებისა და მათი დამაკავშირებელი თითო ხმოვანი ბგერის ერთობლიობით წარმოქმნილ სიტყვაში ყოველი ხმოვნის მოქმედების არეალი მის წინამდებარე თანხმოვნიდან იწყება და შემდეგი ხმოვნის წინამდებარე თანხმოვნამდე ვრცელდება. გამონაკლისს პირველი კომპლექსის უკანასკნელი თანხმოვნის წინამდებარე ბგერები წარმოადგენს, რომლებიც პირველი ხმოვნის არეალში არიან მოქცეულნი. იმ შემთხვევაში, როდესაც აღნიშნული სტრუქტურის სიტყვა ხმოვანი ბგერით იწყება, ან მისი პირველი კომპლექსი ერთ თანხმოვან ბგერას შეიცავს, ეს წესი ყოველგვარი გამონაკლისის გარეშე სამართლიანია. ამ წესის მიხედვით სიტყვები ხრახნილის და იხრახნა ხუარუახუაონიალიასია და ჰიახიარუახუანუა კომპლექსების სახით აღდგება შესაბამისად.

თ) ბაგისმიერი თანხმოვნები ზოგჯერ ა ბგერასთან წარმოქმნილი კომპლექსების სახით ფიგურირებენ სიტყვებში (მაგალითად: ბალღი, ტურფა, მაღალი, პარკი), ზოგჯერ კი - ა ბგერის გარეშეც (მაგალითად: ხომლი, ურემი, ბგერა, ფიქრი, ხეპრე), რომელიც მათგან მოკვეცილია. ასეთი სიტყვის მაწარმოებელი კომპლექსის აღდგენისას ჯერ წინა ქვეპუნქტებით უნდა ვისარგებლოთ და მისი შეკვეცილი ხმოვნები აღვადგინოთ, შემდეგ კი - ბაგისმიერისაგან მოკვეცილი ა ბგერა (მაგალითად: ხომლი→ხომალი; ურემი→ჰურემჰი→ჰურემაჰი. ბგერა→ბჰეგერა→ბაჰეგერა; ფიქრი→ფჰიქირი→ფაჰიქირი; ხეპრე→ხეპერე→ყხეპაპერე).

4. ჰ ბგერასთან დაკავშირებული გარდაქმნები.

ა) სიტყვის ჰ ბგერაზე შეკვეცა: ხუაჰუარუაჰია→ხაჰარი→ხჰარი→ხარი. ამ შემთხვევაში სახელი ხარი ეტიმოლოგიით მამრ ღვთაება მზე უზენაესს ნიშნავს.

ბ) სიტყვის შემადგენელი ჰ ბგერის ხ (ქ, გ, ღ, ყ, კ) ბგერით ჩანაცვლება: ჰუარუაჰია→ჰარია→ჰარი→ხარი. ამ შემთხვევაში სახელი ხარი-ს ეტიმოლოგიური მნიშვნელობა პირველი შეხედვით ღვთაება მზე უზენაესი გამოდის, რაც სინამდვილეს არ შეესაბამება. ჰარი→ხარი გადაბგერების პროცესი ხჰარი→ხარი გარდაქმნის სახით უნდა იქნას წარმოდგენილი, რაც სახელი ჰარი-ს მაწარმოებელ ზოგად ჰუარუაჰია კომპლექსში დამატებით ხუა ენობრივი ელემენტის შეტანის ტოლფასი იქნება და მისი გათვალისწინებით სახელი ხარი-ს ეტიმოლოიური მნიშვნელობა წინა შემთხვევის შესატყვისი გახდება.

გ) სიტყვის შემადგენელი ჰ ბგერის მეზობელ ბგერაში ასიმილირება: ხიაჰიასრია→ხეჰირი→ხეხირი→ხერიხი→ხერხი.

დ) სიტყვის შემადგენელ ჰ ბგერათა მეზობელ ბგერებში ასიმილირება: ხუაჰუარუაჰია→ხაჰარაჰი→ხახარარი→ხარახარი→ხარხარი.

ე) სიტყვის შემადგენელ ჰ ბგერათა ერთ-ერთ რომელიმე მეზობელ ბგერაში ასიმილირება: ჰმაჰუარუაჰია→მაჰარაჰია→მამარამია→მამარმია→მამამია.

5. რ ბგერასთან დაკავშირებული გარდაქმნები.

ა) სიტყვის შემადგენელი რ ბგერის ლ ბგერით ჩანაცვლება: გუაჰუარუაჰია→გუჰურუჰი→გურჰი→გური→გული.

ბ) სიტყვის ფორმირების პროცესში წარმოქმნილ რ ბგერის დისიმილაცია: ჰუარუაჰია→ჰარაჰე→ჰარარე→ჰარალე.

გ) სიტყვის რ ბგერაზე შეკვეცა: რუაჰუარუაჰმა→ღაჰარამა→ღჰრმა→ღრმა→ღმა.

6. ბაგისმიერი ბგერების კომბინაციები.

ა) სიტყვის შემადგენელი მ ბგერის ნ ბგერით ჩანაცვლება: ჰმა-ჰიასზია→მაჰირი→მაირი→ნაირი. ანალოგიურად შეიძლება იქნას მ ბგერა ვ, ბ, ფ და პ ბგერებით ჩანაცვლებული.

ბ) სიტყვის ფორმირების პროცესში წარმოქმნილ მ ბგერის დისიმილაცია: ჰმაჰუარუაჰია→მაჰარაჰი→მამარაი→მარამი→მარანი;

გ) სიტყვის შემადგენელი მ ბგერისა და სიტყვის ფორმირების პროცესში წარმოქმნილი მ ბგერის დისიმილიაცია: ჰმაჰუარუაჰია→მაჰარაჰი→მამარაი→მამრი→მამი→ვანი (ბანი, ფანი, პანი)

ჰუარუაჰიაჰმა→ჰარაჰემ→მარამემ→მარმემ→ბარემ; პარმენ და სხ.

დ) სიტყვებში ბაგისმიერი ბგერების ურთიერთმონაცვლეობა: ავაზგ→აბაზგ; აპხაზ→აფხაზ→აბხაზ და სხვა.

7. სიტყვის ნ ბგერაზე შეკვეცა.

ა) ნჯირა→ჯირა (წოლა, მეგრულად); განწყრა→გაწყრა; აქუნს→აქუს; წოვნა→წოვა; ჩქინ→ჩქი (ჩვენ, ლაზურად).

ბ) ქართული სიტყვების ბოლოკიდურა ნი მარცვალი მრავლობითობის სუფიქსად მოისაზრება, რომლის შემადგენელ ნ ბგერაზე შეკვეცით მათი ძირეული სახელები მიიღება, მაგალითად: კაცნი>კაცი; ხალხნი→ხალხი; დედანი→დედაი; მოჩვენებანი→მოჩვენებაი.

8. სიტყვის თ (დ, ტ) ბგერაზე შეკვეცა.

ა) ზემოთ→ზემო; ალბანათი→ალბანია; კარგად→კარგა; მაკედ→მაკე; ტიკინჩხა→იკინჩხა (სამშაბათი, ჭანურად); ტალკვა→ლაკვა.

ბ) ქართული სიტყვების ბოლოკიდურა თა მარცვალი სახელების მრავლობითი ფორმის ნათესაობითი ბრუნვის მაწარმოებელ ნიშნად მოისაზრება (მაგალითად: კაც(ი)თა=კაცების; ხალხ(ი)თა=ხალხების; დედათა=დედების), რომლის მოკვეცით აღნიშნული სიტყვების შესაბამისი სახელები მიიღება (კაცი; ხალხი; დედა).

9. სიტყვის ფონოლოგიური შეკუმშვა თანხმოვანი ბგერების აფრიკატიზაციით.

გრძელი სიტყვის მოკლედ გამოსახვა, თანხმოვანი ბგერების აფრიკატიზაციის ხარჯზე, ყველა ენას ახასიათებს. ამ მოქმედებაში ცნობილი აფრიკატები: ჩ=თშ, ც=თს, ჯ=დჟ, ძ=დზ, ჭ=ტშ, წ=ტს არის გამოყენებული. ჩვენი გამოკვლევებით [8, გვ. 56-64], ჟ და ზ ბგერებიც აფრიკატებია, კერძოდ, ჟ=შჰ და ზ=სჰ. გარდა ამისა ჭ და წ აფრიკატები ტშ და ტს ბგერათკომპლექსებს კი არა ჩჰ და ცჰ ბგერათკომპლექსებს შეესატყვისებიან შესაბამისად (ჭ=ჩჰ, წ=ცჰ). აღნიშნული აფრიკატები შემდეგნაირად წარმოიქმნება.

ა) შ ბგერის შემცველი აფრიკატები: შუაჰუა→შუჰა→შჰუჰა→ჟუა; შუაჰია→შაჰი→შჰია→ჟია; თუაშუა→თუშა>თშუა→ჩუა; თუაშუაჰუა→თუშუჰა→თუშჰუა→თუჟუა→თუჟუა→თჟუა→ჯუა; თუაშუაჰუა→ჩუაჰუა→ჩუჰა→ჩჰუა→ჭუა; თუაშია→თუაშუაჰია→თაჟია→თაჟი→თჯია→ჯია; თუათშია→თუაშუაჰია→ჩუაჰია→ჩაჰი→ჩჰია→ჭია.

ბ) ს ბგერის შემცველი აფრიკატები: სუაჰუა→სუჰა→სჰუა→ზუა; სუაჰია→საჰი→სჰია→ზია; თუასუა→თუსა→თსუა→ცუა; თუასუაჰუა→თუსუჰა→თუსჰუა→თუზუა→თუზა→თზუა→ძუა; თუასუაჰუა→ცუაჰუა→ცუჰა→ცჰუა→წუა; თუასზია→თუასუაჰია→თაზია→თაზი→თზია→ძია; თუასია→თუასუაჰია→ცუაჰია→ცაჰი→ცჰია→წია.

10. დეაფრიკატიზაცია.

ა) ჩვილი→შვილი; ჩააყოლა→შააყოლა; ცობა→სობა; ცუნდი→სუნდი (ცვარი, მეგრულად).

ბ) ჯინი→ჟინი; ჯორჯ→ჟორჟ; ძღარბი→ზღარბი; ძროხა→ზროხა.

აღნიშნულის გათვალისწინებით ტოპონიმი საქართველო, რომელიც სუაჰუარუათუაჰია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები, ტოპონომების გრუძია, ვრაცია, ცარცია, ლაძია, აძია და სხვა სახით შეიძლება წარმოვადგინოთ.

5.3 §3.3 უნიფიცირებული ძირები

▲ზევით დაბრუნება

როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ მატრიარქალური და პატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელ ზოგად ძირებს ჰუარუა და ჰიარია კომპლექსები წარმოადგენენ შესაბამისად. ონომასტიკური მასალის ეტიმოლოგიური ანალიზის საფუძველზე უფრო მსხვილი უნიფიცირებული ძირები აღმოვაჩინეთ, რომლებიც ერთ-ერთი აღნიშნული ზოგადი ძირის შესაბამისი კომპლექსის გარდა დამატებით ერთ და უფრო მეტ განსხვავებულ ენობრივ ელემენტებს შეიცავენ. ასეთი ძირის ასაკობრივიდა სქესობრივი დიფერენციაციებით და მისი შემადგენელი ენობრივი ელემენტების ადგილების მონაცვლეობით უამრავი სახელია მიღებული, რომელთა ერთობლიობა, შესაძლებელია, რაღაცდიდ ოჯახის მაგვარ გაერთიანებას წარმოქმნიდა. ქვემოთ მოყვანილია ჩვენს მიერ პოპულარულად აღქმული უნიფიცირებული ძირები.

1. მატრიარქალური სიტყვების მაწარმობელი ძირები.

მატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელ ზოგად ძირს ჰუარუა კომპლექსი წარმოადგენს, რომელიც ღვთაება მზეს ნიშნავს. მისგან ბევრი მნიშვნელოვანი სახელია ნაწარმოები, მათ შორის: ჰარა, ჰორა, აგრუა, არგო, გორა, გურა, გურ, კოლა, კურა, Ока, Урал, Rha (მდინარე ვოლგის ერთ-ერთი ძველი სახელი. [15, გვ. 150]), Волга და სხვა. მისი ასაკობრივი და სქესობრივი დიფერენციაციებით ჰმაჰუარუა, შუაჰუარუა და სუაჰუარუა კომპლექსები წარმოიქმნება. მათგან პირველი ასაკობრივი დიფერენციაციის შესაბამის ერთ-ერთ წევრს წარმოადგენს და მისგან ისეთი სახელებია ნაწარმოები როგორებიცაა: მაგრუა, ამრა, პრომა, პალმა, ბალბა, მარა, მარო, რამა, რამპა, ლამპა და სხვა, მეორე და მესამე კი - სქესობრივი დიფერენციაციის შესაბამის წევრებს, რომელთაგან სახელები: შხარა, შარა, აშხარუა, ლაშა, შროშა, ასო, სარო, რუსა, რასსა, სლავ და სხვა არის ნაწარმოები. ჰუარუა ძირის ერთობლივი ასაკობრივი და სქესობრივი დიფერენციაციებითწარმოქმნილ შუაჰმაჰუარუა და სუაჰმაჰუარუა კომპლექსების განსახელები: შამაშ, უშბა, აბაშა, აფშარა, ტბნბსბ, სამარა, სახარა, აფსარა, აბსრა და სხვა არის მიღებული.

პირველი უნიფიცირებული ძირი ჰუარუაჰია კომპლექსი იქნებოდა, რომელიც ღვთაება მზე უზენაესს ნიშნავს. მისგან ბევრი მნიშვნელოვანი სახელია ნაწარმოები, მათ შორის: აია, არია, ჰარალე, რეა, რაეო, ლიახო, რიჰო, ირაო, გურია, აზრი, კოლხი, კახი, არქეო, გრაალი და სხვა. მისი ასაკობრივი და სქესობრივი დიფერენციაციებით ჰმაჰუარუაჰია, შუაჰუარუაჰია და სუაჰუარუაჰია კომპლექსები წარმოიქმნება შესაბამისად, რომელთაგან ისეთი სახელებია ნაწარმოები როგორებიცაა: მარიამ, ლამარია, მაგარი, მარგალი, უკრაინა, კრაინა, არანი, ალანია, ალბანია, ალმანია, ურუმაია, იმარ, ლაშარი, ლაშხი, ლაში, რაში, უშგული, შორი, შური, არსი, გარსი, გრუზია, Россиа, სუახილ, აგრის, არეს და სხვა. ჰუარუაჰია კომპლექსის ერთობლივი ასაკობრივი და სქესობრივი დიფერენციაციებით წარმოქმნილ შუაჰმაჰუარუაჰია და სუაჰმაჰუარუაჰია კომპლექსებისგან სახელები: შუმერუ, მეშუანი, შუანი, ინგუშ, როშენ, русин, სუმერუ, სამარგალე, როსსენ, მოსხი, მასხი, მარსი და სხვა არის მიღებული.

მეორე უნიფიცირებული ძირი ჰუარუათუა კომპლექსი იქნებოდა, რომელიც ღვთაება მზე ნათელს ნიშნავს. მისგან ნაწარმოებია: ღვთის მნიშვნელობის სახელები ღუთა//ღვთა, უთუ, თოთ, ქალდუ; ტოპონიმები: არათა, კარდუ, ქართუ, ქურთა; ეთნონიმი ქორთუ (ქართველი, მეგრულად) და სხვა.

მთავარ მატრიარქალურ უნიფიცირებულ ძირად huaruahiaTua კომპლექსი მიგვაჩნია, რომელიც ღვთაება მზე უზენაეს ნათელს ნიშნავს. მისგან ბევრი მნიშვნელოვანი სახელია ნაწარმოები, მათ შორის: ღვთაი, ქალდი, დალი, ადილა, ოდოია, ვარადა, ურაიდა, ქართი, კოლხიდა, კახათი, ხათი (hatti) და სხვა. მისი ასაკობრივი და სქესობრივი დიფერენციაციებით ჰმაჰუარუაჰიათუა, შუაჰუარუაჰიათუა და სუაჰუარუაჰიათუა კომპლექსებია წარმოქმნილი, რომელთაგან ბევრი მნიშვნელოვანი სახელია ნაწარმოები. მაგალითად, ჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან სახელები: ღვთაება, ღმართი, ღორმოთი, ღორონთი, ათენა, თამარი, ქართნი, ნართი, მართი, ნათელა და სხვა არის მიღებული; შუაჰუარუაჰიათუა და სუაჰუარუაჰიათუა კომპლექსებისგან კი - თუში, ლაშხათი, შხელდა, შილდა, საქართველო, სკვთია, როსტოვი, სარატოვი და სხვა. ჰუარუაჰიათუა კომპლექსის ერთობლივი ასაკობრივი და სქესობრივი დიფერენციაციებით წარმოქმნილ შუაჰმაჰუარუაჰიათუა და სუაჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსებისგან სახელები: შუანათი, ინგუშათ, შავრომატი, Deutschland, შოტლანდია, თარგამოსი, სათანაი, ქართლოსნი, საქართველნო, სვანათი, სამარგალეთა, Rubiand (რუსეთი გერმანულად), руссатин, სავრომატი, სკოტლანდია და სხვა არის მიღებული.

2. პატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელი ძირები.

პატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელ ზოგად ძირს hiaria კომპლექსი წარმოადგენს, რომელიც უზენაეს მზეს ნიშნავს. მისგან ბევრი მნიშვნელოვანი სახელია ნაწარმოები, მათ შორის: ერი, ეგრი, გიორგია, გიორგი, ხევი, გერი, სილი, ლისი, ქერი და სხვა. მისი ასაკობრივი და სქესობრივი დიფერენციაციებით წარმოქმნილ ჰმაჰიარია, შუაჰიარია და სუაჰიარია კომპლექსებისგან სახელები: მარიამი, მეგრი, გრემი, ინგილო, ივერა, ქიმერა, გერმანია, მერია, მერი, შმქი, ეშერა, სერი, იესო, ესაია, გეორგიოს, ჰელიოს და სხვა არის მიღებული. ჰიარია ძირის ერთობლივი ასაკობრივი და სქესობრივი დიფერენციაციებით წარმოქმნილ შუაჰმაჰიარია და სუაჰმაჰიარია კომპლექსებისგან ბევრი მნიშვნელოვანი სახელია ნაწარმოები, მათ შორის: შუმერი, მეშმს, მიშმიან, კრიშნა, ჰერმეს, სამეგრელო, საიმერლო, საინგილო და სხვა.

პატრიარქალურ უნიფიცირებულ ძირს ჰიარიათია კომპლექსი წარმოადგენს, რომელიც უზენაეს მზე მნათობს ნიშნავს. მისგან ისეთი სახელებია ნაწარმოები როგორებიცაა: ეთერი, აიეტი, ჰერეთი, ხეთა (hetta), დიაუეხი, იუდეია, ადიხე, დიდოეთი, ერთი, თეთრი და სხვა. მისი ასაკობრივი და სქესობრივი დიფერენციაციებით წარმოქმნილ ჰეაჰიარიათია, შუაჰიარიათია და სუაჰიარიათია კომპლექსებისგან სახელები: ღმერთი, მედეია, ღერმეთ, ღერბეთ, თეთნულდი, ლენტეხი, შხელდა, შატილი, ოდიში, ქუთაისი, ქრისტე, ქისტი და სხვა არის მიღებული. ჰიარიათია კომპლექსის ერთობლივი ასაკობრივი და სქესობრივი დიფერენციაციებით წარმოქმნილ შუაჰმაჰიარიათია და სუაჰმაჰიარიათია კომპლექსებისგან ბევრი მნიშვნელოვანი სახელია ნაწარმოები, მათ შორის: შუა ღმერთი (ქალღმერთი), შუანეთი, პიტიაღში, აფშილეთი, სუა ღმერთი (კაცღმერთი), სვანეთი, აფსილეთი, თბილისი და მესტია.

ამ პარაგრაფში წარმოდგენილი მასალა, ფაქტიურად, ზოგადი ჰუარუა და ჰიარია ძირების აფიქსაციას ასახავს. კერძოდ, უნიფიცირებული ძირები მათი სუფიქსაციით არის მიღებუღო, ასაკობრივი და სქესობრივი დიფერენციაციები კი - პრეფიქსაცით. ასეთი შეზღუდვა, შესაძლებელია, პრაქტიკაში არ არსებობს. მაგალითად, სახელებში არამ და იესო ასაკისა და სქესის მაწარმოებელი ჰმა და სუა ენიბ.

ამ პარაგრაფში წარმოდგენილი მასალა, ფაქტიურად, ზოგადი ჰუარუა და ჰიასზია ძირების აფიქსაციას ასახავს. კერძოდ, უნიფიცირებული ძირები მათი სუფიქსაციით არის მიღებული, ასაკობრივი და სქესობრივი დიფერენციაციები კი - პრეფიქსაცით. ასეთი შეზღუდვა, შესაძლებელია, პრაქტიკაში არ არსებობს. მაგალითად, სახელებში ბსბნ და ჯფტპ ასაკისა და სქესის მაწარმოებელი ჰმა და სუა ენიბრივი ელემენტები სიტყვების თავში კი არა ბოლოში არის მოთავსებული.

აქვე გვინდა ის ფაქტიც აღვნიშნოთ, რომ სიტყვის ჭეშმარიტ აფიქსებს ცხრილ №2.3-ის სვეტის ერთი რომელიმე ელემენტი, შუა ან სუა ენობრივი ელემენტი და სტრიქონების სხვა ელემენტები წარმოადგენენ. ზოგიერთ სიტყვაში ცხრილ №2·3-ის სვეტის რამოდენიმე ელემენტია გამოყენებული, ზოგში კი - რამოდენიმე შუა ან სუა ენობრივი ელემენტი ან ორივე ერთად, რაც სიტყვის მაწარმოებელი ძირეული კომპლექსის მორფოლოგიურ გარდაქმნასთან არის დაკავშირებული.

5.4 § 3.4 სიტყვის ეტიმოლოგიური და ნომინალური მნიშვნელობა

▲ზევით დაბრუნება

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, სიტყვა ზოგადი ძირის შესაბამის კომპლექსის ან უნიფიცირებული ძირის შესაბამის კომპლექსის ბაზაზე არის ნაწარმოები, ამიტომ სიტყვის ეტიმოლოგიური მნიშვნელობა მისი მაწარმოებელი კომპლექსის მნიშვნელობა იქნება. ცნობილია ისიც, რომ ერთი გარკვეული კომპლექსისგან უამრავი სიტყვა მიიღება, რომლებიც როგორც ფონეტიკურად, ასევე სემანტიკურად განსხვავდებიან ერთიმეორისაგან. სიტყვის სემანტიკა მისი ფაქტიური მნიშენელობა იქნება. სიტყვას მესამე მნიშვნელობაც გააჩნია, რომელსაც ჩვენ სიტყვის ნომინალურ მნიშენელობას ვუწოდებთ. იგი სიტყვის შემადგენელი ბგერების მიხედვით აღდგენილი ენობრივი ელემენტებისგან წარმოქმნილი კომპლექსის მნიშვნელობას წარმოადგენს.

აღნიშნულის ნათელყოფისათვის ავიღოთ სიტყვების მაწარმოებელი ერთ-ერთი უნიფიცირებული ძირი მაგალითად, ჰუარუაჰიათუა და მოვიყვანოთ მისგან ნაწარმოები რამდენიმე სიტყვა: ჰალდი, ჰარახტე, ხვთაი, ხათრი, hatti, ქართი, კახათი, კოლხიდა, უდე, თვალი, თვე, დილა, ругать, route, lady, heat და head. ამ კომპლექსის მნიშვნელობა არის ღვთაება მზე უზენაესი ნათელი. იგივე იქნება მისგან ნაწარმოები სიტყვების ეტიმოლოგიური მნიშვნელობაც ქვემოთ მოყვანილია აქ წარმოდგენილი სიტყვების ეტიმოლოგია და ნომინალური მნიშვნელობები.

ჰალდი (ჰუარუაჰიათუა→ჰარაჰითა→ჰარათაჰი→ჰართჰი→ჰართი→ჰალ-დი) ურარტუს პანთეონის უმაღლესი ღმერთის სახელი იყო [16, გვ. 575]. მისი შემადგენელი ბგერების მიხედვით აღდგენილი ენობრივი ელემენტებისგან წარმოქმნილი კომპლექსი ჰუალუადია იქნება, ნომინალური მნიშვნელობა კი - ღვთაება მზე დიდი.

ჰარახტე (ჰუარუაჰიათუა→ჰარაჰითა→ჰარაჰთია→ჰარაჰთე→ჰარახტე) ამომავალი მზის სახელი იყო ეგვიპტურ მითოლოგიაში [16 გვ. 576]. მისი შემადგენელი ბგერების მიხედვით აღდგენილი ენობრივი ელემენტებისგან წარმოქმნილი კომპლექსი ჰუარუახუატია იქნება, ნომინალური მნიშვნელობა კი - ღვთაება მზე კაცი მნათობი.

ხვთაი (ჰუარუაჰიათუა→ჰურუჰითა→ჰურუთაჰი→ჰურთაი→ხუთაი→ხვ-თაი) ხვთის მნიშვნელობის ქართული სახელია. მისი შემადგენელი ბგერების მიხედვით აღდგენილი ენობრივი ელემენტებისგან წარმოქმნილი კომპლექსი ხუათუაჰია იქნება, ნომინალური მნიშვნელობა კი - კაცი ნათელი უზენაესი.

სიტყვა ხათრი (ჰუარუაჰიათუა→ჰარაჰითა→ჰათარაჰი→ჰათრჰი→ხათ-რი) სუათუარია კომპლექსის სახით აღდგება და მისი ნომინალური მნიშვნელობა კაცი ნათელი მზე იქნება.

hatti (ჰუარუაჰიათუა→ჰარაჰითა→ჰართჰი→ჰათჰი→ჰათთი→hatti) ერთ-ერთი ძველი მცირეაზიული ქვეყნის სახელი იყო. მისი შემადგენელი ბგერების მიხედვით აღდგენილი ენობრივი ელემენტებისგან წარმოქმ- ნილი კომპლექსი ჰუატუატია იქნება, ნომინალური მნიშვნელობა კი - ღვთაება ჯიქანი მნათობი.

ქართი (ჰუარუაჰიათუა→ჰარაჰითა→ჰართჰი→ქართი) ქართლის მნიშვნელობის მატრიარქალური სახელი იყო. მისი შემადგენელი ბგერების მიხედვით აღდგენილი ენობრივი ელემენტებისგან წარმოქმნილი კომპლექსი ქუარუათია იქნება, ნომინალური მნიშვნელობა კი - ქვა მზე მნათობისა.

კახათი (ჰუარუაჰიათუა→ჰარაჰითა→ჰარჰითა→ქახითა→ქახათი→კახ-ათი) კახეთის მნიშვნელობის მატრიარქალური სახელი იქნებოდა. მისი შემადგენელი ბგერების მიხედვით აღდგენილი ენობრივი ელემენტებისგან წარმოქმნილი კომპლექსი კუახუათია იქნება, ნომინალური მნიშვნელობა კი - კურკა კაცი მზისა.

კოლხიდა (ჰუარუაჰიათუა→ჰოროჰითა→ჰორჰითა→ქორხითა→კოლხ-იდა) კოლხეთის მატრიარქალური სახელი იყო. მისი შემადგენელი ბგერების მიხედვით აღდგენილი ენობრივი ელემენტებისგან წარმო- ქმნილი კომპლექსი კუალუახიაღუა იქნება, ნომინალური მნიშვნელობა კი - კურკა მზე მაღალი დედალეთაებისა.

უდე (ჰუარუაჰეათუა→ჰურუჰითუ→ჰურთჰი→ურთი→უთი→უდი) აზერბეიჯანის ტერიტორიაზე მოსახლე ერთ-ერთი ძველი ხალხის სახელი არის. მისი შემადგენელი ბგერების მიხედვით აღდგენილი ენობრივი ელემენტებისგან წარმოქმნილი კომპლექსი huadia იქნება, ნომინალური მნიშვნელობა კი - ღვთაება დიდი.

სახელი თვალი (ჰუარუაჰიათუა→თუარუაჰუაჰი→თუარჰჰი→თუარი→თვალი) თუალია კომპლექსის სახით აღდგება და მისი ნომინალური მნიშვნელობა ნათელის მშობელი იქნება.

სახელი თვე (ჰუარუაჰიათუა→ჰურუჰეთუ→ჰრთუჰე→თუე→თვე) თუა-ჰია კომპლექსის სახით აღდგება და მისი ნომინალური მნიშვნელობა მთვარე უზენაესი იქნება.

სახელი დილა (ჰუარუაჰიათუა→ჰარაჰითა→ჰრათჰი→რათი→თირა→დილა) დიალუა კომპლექსის სახით აღდგება და მისი ნომინალური მნიშვნელობა დიდი ნათება იქნება.

სიტყვა ругать (ჰუარუაჰიათუა→ჰარუჰითა→რუჰათჰი→რუგატი→ругать) რუაგუატია კომპლექსის სახით აღდგება და მისი ნომინალური მნიშვნელობა, კულტურულად რომ ვთქვათ, рогатый იქნება.

ინგლისური სახელი rout (ჰუარუაჰიათუა→ჰუროჰეთუ→როჰუთჰე—>როუთე→rout) რუაჰუატია კომპლექსის სახით აღდგება და მისი ნომინალური მნიშვნელობა გზა ღვთაება მზისა იქნება.

სახელი lady (ჰუბრუაჰიათუა→ჰარაჰიათა→ჰრათჰია→რათია→რადია→ledy) ლუადია კომპლექსის სახით აღდგება და მისი ნომინალური მნიშვნელობა მზე დიდი იქნება.

ინგლისური სახელი heat (ჰუარუაჰიათუა→ჰარაჰეთა→ჰეჰართ→ჰეათ→heat) ჰიადუა კომპლექსის სახით აღდგება და მისი ნომინალური მნიშვნელობა მზის ჯიქანი იქნება.

ინგლისური სახელი head (ჰუარუაჰიათუა→ჰარაჰეთა→ჰეჰართ→ჰეათ→head) ჰიადუა კომპლექსის სახით აღდგება და მისი ნომინალური მნიშვნელობა უზენაესი დედაღვთაება იქნება.

ახლა ვნახოთ რა კავშირი არსებობს მოყვანილი სიტყვების ნომინალურ და ფაქტიურ მნიშვნელობებს შორის.

სახელები ჰალდი, ჰარახტე, hatti და უდი ჰუა ენობრივი ელემენტით იწყება. მათგან haldi და haraxte ღმერთების სახელებია, hatti და უდი კი - ქვეყნების. თუ გავითვალისწინებთ იმ ფაქტს, რომ ხალხი უწინ თავისი ქვეყნის სახელს თავისივე ღმერთის სახელის ბაზაზე წარმოქმნიდა ან პირიქით, მაშინ hatti და უდი ღმერთების სახელებიც იქნებოდა. ამ მოსაზრებას კარგად ეხმიანება ღმერთის მნიშვნელობის ქართული სახელი ხატი და შუმერული მითოლოგიის მზის ღმერთის სახელი უთუ, რომელსაც ბოლოკიდურა ი ბგერა უნდა ჰქონდეს მოკვეცილი (უთი→უთუი→უთუჲ→უთუ). ჰუა ენობრივი ელემენტის მნიშვნელობებია ღვთაება და მზე, განხილული სახელების ნომინალური და ფაქტიური მნიშვნელობებიც ამ ობიექტებს უკავშირდება.

სახელები ხვთაი და ხათრი ხუა ენობრივი ელემენტით იწყება, რომელიც კაცს ნიშნავს. მათგან ხვთაი როგორც ნომინალურად ასევე ფაქტიურად კაცღმერთის მნიშვნელობის სახელია, ხათრი კი - ნომინალურად კაცს ნათელს მავალს ნიშნავს, ფაქტიურად - მორიდებას მის მიმართ.

სახელი ქართი ქუა ენობრივი ელემენტით იწყება, რომელოც ქვას და ქალს ნიშნავს. ქართი-ს ნომინალური მნიშვნელობა არის მზის ქვა, ფაქტიური მნიშვნელობა კი - ქვეყანა, რომელიც სითბოთი, სინათლით და სიმტკიცით მზის ქვასთან არის მიმსგავსებული.

სახელები კახათი და კოლხიდა კუა ენობრივი ელემენტით იწყება, რომელიც კურკას და ბიჭს ნიშნავს. ამ სახელების ნომინალური მნიშვნელობა არის მზის კურკა, ფაქტიური მნიშვნელობა კი ქვეყნა, რომლებიც მზის კურკასთან არის მიმსგავსებული.

სახელები თვალი და თვე თუა ენობრივი ელემენტით იწყება, რომელიც ნათელს და მთვარეს ნიშნავს. მათგან თვალი-ს ნომინალური და ფაქტიური მნიშვნელობები არის სინათლის მშობელი და წყარო; თვე-ს ნომინალური მნიშვნელობა არის მთვარე უზენაესი, ფაქტიური მნიშვნელობა კი - მთვარის წელიწადის ხანგრძლივობა.

სახელი დილა დია ენობრივი ელემენტით იწყება, რომელიც დიდს, მზეს და ღმერთს ნიშნავს. დია დედამიწის ზედაპირის ღმერთია, სახელი დილა-ს ნომინალური და ფაქტიური მნიშვნელობა კი - დედამიწის ჰორიზონტზე წსრმოქმნიღო მზის ნათება და მისი წარმოქმნის დრო შესაბამისად.

სიტყვა ругать და სახელი route რუა ენობრივი ელემენტით იწყება, რომელიც არხს, გზას და მზეს ნიშნავს. მათგან პირველის ნომინალური მნიშვნელობა არხთან არის დაკავშირებული, ფაქტიური მნიშვნელობა კი - არხის უწმაწური მოხსენიება; მეორის ნომინალური მნიშვნელობა მზის მოძრაობის გზასთან არის დაკავშირებული, ფაქტიური კი - კონკრეტული გზით მოძრაობის გამოხატვა.

სახელები head და head ჰია ენობრივი ელემენტით იწყება, რომელიც უზენაესს და მზეს ნიშნავს. მათგან პირველის ნომინალური მნიშვნელობა უზენაესი დედაღვთაება არის, ფაქტიური კი - დედამთავარი (თავი ქალი); მეორის ნომინალური მნიშვნელობა მზე ნათელი არის, ფაქტიური კი - მზის მიერ გამოყოფილი სითბო.

სახელი lady ლუა ენობრივი ელემენტით იწყება, რომელიც სინათლე-ს და მზე-ს ნიშნავს. lady-ს ნომინალური მნიშვნელობა მზე დიდი არის, ფაქტიური მნიშვნელობა კი - ქალი უმაღლესი წრისა.

განხილული მასალის საფუძველზე შეიძლება ითქვას, რომ სიტყვის ფუძეელემენტს ძირითადად მისი პირველი ენობრივი ელემენტი წარმოადგენს. ამ ფაქტს მოყვანილი სიტყვების გარდა სხვა ძირებისგან ნაწარმოები სიტყვებიც ადასტურებენ. ბევრია ისეთი სიტყვა, რომელშიც ეს პრინციპი დარღვეულია. მაგალითად, სახელი lady, ჩვენი აზრით, იგივე წარმოშობისაა, რაც ქალღვთაების სახელი დალი (დუალუაჰეა→დალაჰი→დალჰი→დალი; დუალუაჰია→დალაჰია→ლადაჰია→ლადჰი→lady). მისი პირველი ენობრივი ელემენტი ლუა თავისი მნიშვნელობით სახელი lady-ის ფაქტიური მნიშვნელობას არ შეესაბამება, მაშინ როცა სახელი დალი-ს როგორც პირველი ენობრივი ელემენტის მნიშვნელობა, ასევე ფაქტიური მნიშვნელობა სახელი lady-ის ფაქტიურ მნიშვნელობას კარგად შეესატყვისება. პრაქტიკაში ბევრია ანალოგიური შემთხვევა, როცა სიტყვის ფონემური სტრუქტურა ზემოთ მოყვანილი პრინციპით კი არა, ვოკალობის პრინციპით არის შერჩეული.

ის სიტყვა, რომლის თავკიდურა პოზიციაში ცხრილ №2.3-ის სვეტის ენობრივი ელემენტია მოქცეული შედარებით რთული სტრუქტურის არის მისი პირველი ენობრივი ელემენტი სიტყვის პრეფიქსია მეორე კი - სიტყვის ფუძეელემენტი. აღნიშნულის თვალსაჩინოებისათვის ავიღოთ ჰმაჰუარუაჰია ძირი და მოვიყვანოთ მისგან ნაწარმოები რამოდენიმე სახელო, მაგალითად: მარგალი, მხარი, ბანალი და banani. ამ სახელებისგან აღდგენილი კომპლექსები ნომინალური მნიშვნელობები ასეთია:

მარგალი ჰმარუაგუალია მაღალი მზის გული;

მხარი ჰმახუარუაჰია დიდი კაცის სხეული ზედა;

ბანალი ჰბანუალია ბავშვი მთვარე გრძელი;

ბანანი ჰბანუანია პატარა მთვარე მაღალი.

მათი პირველი ენობრივი ელემენტი ზედსართავი სახელი არის, მეორე კი - სიტყვის ობიექტური ნაწილი (ფუძეელემენტი).

სიტყვის ფაქტიური და ნომინალური მნიშვნელობებით ზოგჯერ მისი ეტიმოლოგიური მნიშვნელობის დადგენა შეიძლება. ამ მიზნით განვიხილოთ არსებითი სახელი ღვინო, რომელიც ღუაჰიანუა კომპლექსის სახით აღდგება და გამარტივების შემდეგ Rianua კომპლექსის სახით ჩაიწერება. ამ შემთხვევაში არსებითი სახელის ღვინო-ს ნომინალური მნიშვნელობა თავისუფალი გონიერება იქნება, მაშინ როცა ღვინო სითხეა. ღუაჰიანუა კომპლექსი მატრიარქალური კატეგორიისაა და რ ბგერაზეა შეკვეცილი, რომლის აღდგენით ღუარჰიანუა კომპლექსი წარმოიქმნება და მისგან სიტყვა ღუარინუა ანუ ღვარინუა მიიღება. ამ სიტყვის მნიშვნელობა სითხე გონიერებისა იქნება, რაც კარგად შეესატყვისება ღვინო-ს ფაქტიურ მნიშვნელობას. არსებითი სახელი ღვინო და სიტყვა ღვარინუა ჰუარუაჰიანუა კომპლექსისგან მიიღება (ჰუარუაჰიანუა→ჰუარინუა→ხვარინუა→ღვარინუა→ღვრინო→ღვინო). ამავე კომპლექსისგანა არის ტოპონიმი არანი მიღებული, რომელიც შიგა კახეთის ისტორიული სახელი იყო, კახეთი კი ღვინის სამშობლოდ არის მიჩნეული. ამრიგად, არსებითი სახელი ღვინო გონიერების სითხეს ნიშნავს და არანი-ს პროვინციაში არის წარმოქმნილი. რაც შეეხება არსებით სახელს ვენახი, იგი ღვინის ხის მნიშვნელობის სიტყვა უნდა იყოს (ღვინოხე→ღვინახე→ღვენახი→ვენახი).

განხილული მასალის საფუძველზე სიტყვის რაობა შემდეგნაირად შეიძლება განისაზღვროს:

ენობრივ ელემენტს და ენობრივი ელემენტებისაგან შედგენილი დასრულებული აზრის გამომხატველი კომპლექსის გარდაქმნილ სასეს სიტყვა ეწოდება.

5.5 § 3.5·მატრიარქატიდან პატრიარქატზე გადასვლის ამსახველი მასალები

▲ზევით დაბრუნება

მატრიარქატიდან პატრიარქატზე გადასვლის ამსახველი მასალები ლექსიკური ელემენტების და ონომასტიკის მიზანმიმართული ცვლილების სახით არის ენებში შემონახული ამის დამადასტურებელი ფაქტია მნიშვნელოვანი ობიექტებისათვის ორ-ორი სახელის არსებობა, რომელთაგან ერთი მატრიარქალურია მეორე კი - პატრიარქალური. მაგალითად, ერთ-ერთი მცირეაზიული ქვეყნის სახელი ჯერ hatti (სათი) იყო, შემდეგ კი - hetta (ხეთა) გახდა. ტოპონიმი hatti, როგორც ზემოთ ვაჩვენეთ, ჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები, ტოპონიმი hetta კი - ჰიარიათია კომპლექსისგან (ჰიარიათია→ჰიარუაჰიათია→ჰერაჰეთე→ჰეთეჰერა→ჰეთჰრა→ჰეთთრა→ჰეთთა→hetta).

ისტორიიდან ცნობილია, თითქოს ინდოევროპელმა ხეთებმა არა ინდოევროპელი ხათები დაიპყრეს და იქ თავინთი ენა განავრცეს, რაც სინამდვილეს არ უნდა შეესაბამებოდეს. ჩვენი აზრით, მატრიარქალურ ხათი-ში უდიდესი რელიგიური ცვლილება მოხდა, ქალღვთაება კაცღმერთმა შეცვალა, რასაც ენის ცვლილება მოჰყვა, ჰუარუა ძირის ბაზაზე შექმნილი სიტყვები ჰიარია ძირის ბაზაზე გადაკეთდა (ამ ცვლილების არსი შემდეგ თავშია წარმოდგენილი). ამ ფაქტის ინიცირება ან ხათი-ს რომელიმე ტომმა მოახდინა, ან სხვა რომელიმე ქვეყნის რელიგიურმა მისიონერებმა მოახდინეს, რაც სამხედრო აგრესიად არ უნდა ჩაითვალოს. მიუხედავად ამისა, მატრიარქატიდან პატრიარქატზე გადასვლა, ფაქტიურად, რელიგიის შეცვლა არის, რაც უმტკივნეულოდ არ ჩაივლიდა, მას ბევრი ძმათაშორისი სისხლისმღვრელი ბრძოლები მოჰყვებოდა, მათ შორის ხათი-შიც.

მატრიარქალურ-პატრიარქალური დაპირისპირებები დღესაც გრძელდება მოძმე ხალხებს შორის, რის ცოცხალ მაგალითებს ბასკურ-ესპანური და აფხაზურ-ქართული ეთნოკომფლიქტები წარმოადგენენ. ზოგიერთ ძნელადმისადგომ მთის რეგიონში მატრიარქალური ენის კონსერვაცია მოხდა და გარკვეული დროის გასვლის შემდეგ, მისი მატარებელი ხალხი ბარში განვრცობილ პატრიარქალურ ენის მატარებელ მოძმე ხალხს დაუპირისპირდა.

Hatti-hetta შეპირისპირებასთან დაკავშირებით საჭიროდ მიგვაჩნია აღინიშნოს, რომ ტოპონიმი hatti ეტიმოლოგიური მნიშვნელობით ტოპონიმს ქართი შეესატყვისება, ტოპონიმი hetta, კი - ტოპონიმს ჰერეთი.

მატრიარქატიდან პატრიარქატზე გადასვლა ქართულ ტოპონიმებში და ეთნონიმებშიც არის ასახული: აგრუი - ეგრი; კოლხიდა - კოლხეთი; კახათი - კახეთი; მუსუანი - მისმიან; მასხი - მესხი და სხვა·

შედარებით რთული მდგომარეობა არის ტოპონიმ ქართი-ს შესაბამისი პატრიარქალური სახელის მოძიების საკითხში. ასეთი სახელი, ეტიმოლოგიური თვალსაზრისით, ჰერეთი იქნებოდა. ეს მოსაზრება ისტორიული თვალსაზრისით გაუმართლებელია, ჰერეთის პროვინცია ქართლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარეობდა. მიუხედავად ამისა ქართლის პროვინცია ივერია და იბერია სახელებითაც არის ცნობილი, რომლებიც ტოპონიმ ჰერეთი-ს ასაკობრივი (სივრცობრივი) დიფერენციაციით წარმოქმნილი კომპლექსებისგან არის ნაწარმოები (ჰვაჰიარიათია→ჰვაჰიარუაჰიათია→ვჰირაჰეთია→ჰივჰერიათა→ივერიათა→ივერია. ქვეყნის სახელები ხშირად არის დ, თ, ტ ბგერებზე შეკვეცილი: ნორმანდია→ნორმანი; კოლხიდა→კოლხი; კახათი→კახი და სხვა). ანალოგიური გზით არის სახელები იბერია, იმერია და იფერია მიიღებული (ამ უკანასკნელის გამარტივებულ სახეს ტოპონიმი ფრიგია წარმოადგენდეს). რაც შეეხება დიფერენციაციის უკანასკნელ ჰპაჰიარიათია კომპლექსს, მისგან ტოპონიმი მეგვიპტა//ეგვიპტა არის მიღებული (აღწერილი გზა ტოპონიმ ჰერეთი-ს რეგიონებად დაყოფის მაჩვენებელია, რომლის მიხედვით ჰერეთი დიდ ტერიტორიას მოიცავდა).

საინტერესოა აგრეთვე ქართლის სომხური სახელი υeriaci [17, გვ. 209]. იგი ვაჟი ღმერთის და ვაჟი მაღალი ჰერეთის მნიშვნელობის სუაჰმაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები. ამავე კომპლექსისგან: ვერიაცი, ივერიანც; ბერიაცი, იბერიანც; ფერიაცი, იფერიანც; მერიაცი, ივერიანც და პერიაცი, იპერანც მიიღება. მისგანვე არის ტოპონიმები საქართველნე, სვანეთი, მასხეთი, სამეგრელოთა, кимерцы და ქართველის მნიშვნელობის ყარაჩაულ-ბალყარული ეთნონიმი эзбе [17, გვ. 572] მიღებული (სუაჰმაჰიარიათია→სუაჰმაჰიარუაჰიათია→სამაჰირაჰეთია→ჰემიართსჰე→ჰემეძე→ემძე→эзбе).

როგორც ვნახეთ სახელი ჰერეთი მარტო ქართს კი არა ყველა ქართველურ პროვინციებს და უფრო მეტსაც მოიცავდა, რაც არარის გასაკვირი - სახელი ქართი-ც ყველა მათგანს მოიცავდა. მათი შესაბამისი ტერიტორიების დავიწროება ქართისა და ჰერეთის პროვინციებად, შესაძლებელია, სახელების ქართი-სა და ჰერეთი-ს ფორმების კერების მიმანიშნებელი იყოს. მოყვანილი მაგალითების საფუძველზე ქართი - ჰერეთი შეპირისპირება ჩვენ სამართღოანად მიგვაჩნია.

ტოპონიმ ქართი-ს შესაბამისი პატრიარქალური სახელი ქართლი-ც შეიძღუბა იყოს, თუ კი მასში ი ბგერის აღდგენა მოხერხდება (სახელი ქართლი ჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან ნაწარმოები მატრიარქალური სიტყვა არის ჰუარუაჰიათუა→ჰარაჰით→ჰარარითა→ჰარათარი→ჰართრი→ქართლი). ამის შესაძლებლობას ქართლის ოსმალური სახელო ქჲართილ [16, გვ. 209] იძლევა, რომელიც ჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰიარიათია→ჰიარუაჰიათუაჰია→ჰირაჰითაჰი→ჰირარითაჰი→ჰიჰარათირი→ჰიჰართილი→ქჲართილ). ამავე

კომპლექსისგან არის ტოპონიმი ჰერეთი მიიღებული. მისგანვე სახელები ქაირთი და ქარითლი მიიღება, რომლებიც ტოპონიმების ქართი და ქართლი შეასაბამის პატრიარქალურ სახელებს წარმოადგენენ.

ტოპონიმ ქარითლი-ს შესაბამისი ეთნიკური სახელი ქარითველი იქნბა, რომლის ი ბგერაზე შეკვეცილ ფორმას ეთნონიმი ქართველი წარმოადგენს; ვაჟი ქარითლი-ს მნიშვნელობის ტოპონიმები კი - საქარითველე და საქაერთველო. მათგან განსხვავებით ტოპონიმ ქართი-ს შესაბამისი ეთნიკური სახელები ქართი, ქართული და ქორთუალ იქნება; ტოპონიმ ქართი-ს მნიშვნელობის სახელები - ქართლი და ქართჲ ვაჟი ქართი-ს მნიშვნელობის სახელები კი - საქართე, საქართველო და საქორთუე.

ამრიგად, ეთნიკური სახელი - ქართველი პატრიარქალური სიტყვა არის და ტოპონიმ ქარითლი-სგან მომდინარეობს, რომელიც ეტიმოლოგიით ტოპონიმს ჰერეთი შეესატყვისება.

აქვე გვინდა ერთ მნიშვნელოვან ფაქტზე გავამახვილოთ მკითხველის ყურადღება.

ქართული ენის სუფიქსები: -ული, -ური, -ალი და -არი, როგორც მატრიარქალურ, ასევე პატრიარქალურ სიტყვებს აწარმოებენ; -ელი, -ილი, -ერი, -ირი და -ეთი კი მხოლოდ პატრიარქალურს. მაგალითად: დაღარა - დაღარული წყვილის ორივე სიტყვა მატრიარქალურია; ცხონება - ცხონებული წყვილის პირველი სიტყვა მატრიარქალურია, მეორე - პატრიარქალური; კახი - კახ(ი)ელი და კახი - კახ(ი)ეთი წყვილების პირველი სიტყვები მატრიარქალურია მეორეები კი - პატრიარქალური.

მატრიარქატიდან პატრიარქატზე გადასვლა ქართველური ხალხების ღმერთების სახელებშიც არის ასახული: ჰარი (ჰარალე, rero, რაეო. რიჰო, ჰალი, ლალე, ლიახო) - ჰერი (გიორგი, ელია, ილია, ლილე); ღეართი (ღორმოთი, ღორონთი, ღვთაება) — ღმერთი (ღერეეთ, ღერბეთ). ანალოგიურ მდგომარეობასთან გვაქვს საქმე სხვადასხვა ხალხებისა და ქვეყნების შემდეგ სახელებშიც: ჩაჩანი - ჩეჩენი; ლაკი - ლეკი; პაჭანიკი - პეჩენიგი; ოსი - იასი; ალმანია - გერმანია; ნიჰონ - იაპონია და სხვა.

მატრიარქატიდან პატრიარქატზე გადასვლამ მნიშვნელოვანი კვალი დაამჩნია სამეტყველო ენის ლექსიკას და გრამატიკას. ეს ფაქტი კარგადაა ამა თუ იმ ენის სხვადასხვა დიალექტებში შემონახული, რის ცოცხალ მაგალითებსაც მეგრულ-ქართული: ართი - ერთი; ღალი - ღელე; თანაფა - თენება და ქართულ-იმერული: მოვიდა - მევიდა, წაიღო - წეიღო; გაიღო - გეიღო შეპირისპირებები წარმოადგენენ. კარგადაა აგრეთვე ეს ფაქტი ბერძნულ, ინგლისურ და სხვა ენების ლექსიკაშიც შემონახული.

ავიღოთ, მაგალითად, ინგლისური სიტყვა take, რომელიც ლათინური დამწერლობის მისედვით მატრიარქალურია, კერძოდ ჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები. ამ სიტყვას ინგლისელები კითხულობენ [take], რომელიც ჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწა- რმოები. ამრიგად, სიტყვა take ინგლისელებმა მატრიარქალური ფორმით შეინარჩუნეს და პატრიარქალური ფორმით წაიკითხეს.

მატრიარქატიდან პატრიარქატზე გადასვლა სხვადასხვა ენაში სხვადასხვა ფორმით ვლინდება. მაგალითად, ქართულში მატრიარქალური სიტყვების შემცველი ძირისეული ა, უ და ო ბგერები ი და ე ბგერებით იქნა ჩანაცვლებული, სვანურში კი - ა და უ ბგერებით. ამის მაგალითია რიცხვითი სახელი ასი-ს შესატყვისი სვანური სახელები aSir და აSir, რომელთაგან პირველი მატრიარქალურია (შუაჰუარუაჰეა→შაჰარაჰი→ჰაშრჰი→აშრი→აშირ), მეორე კი - პატრიარქალური (შუპჰიპრეა→შაჰირი→ჰაშირი→აშირი→აიშირ→აშირ). მატრიარქალური სიტყვა აშერ სვანებმა თავკიდურა ა ბგერის უმლაუტირებით პატრიარქალურში გარდასახეს (ა=აი) და ამით სიტყვას თავისი ძველი ფორმა შეუნარჩუნეს.

სახელი აშირ, როგორც ვნახეთ, სიტყვა აშირი-სგან იქნა მიღებული, რომლის ბოლოკიდურა ი ბგერა ქართულ ენაში სიტყვის ძირეულ ბგერად კი არა, სახელობითი ბრუნვის ნიშნად არის მიჩნეული და მისი მოკვეცა ჩვეულებრივ მოვლენას წარმოადგენს, რაც არასწორ მოქმედებად უნდა ჩაითვალოს. ეს ბგერა სვანებმა ფაქტიურად სიტყვის შიგნით დაშალეს და ამით მას თავისი კანონიერი არსებობის უფლებები შეუნარჩუნეს. ანალოგიური მიზნით იქნა სვანური უ ბგერაც შემოღებული, რომლის შესახებ შემდეგ თავში მოგახსენებთ.

„ისტორიულად, როგორც ირკვევა, სვანურშიც არსებობდა სახელობითის სუფიქსი, რომელსაც ორი ვარიანტი ჰქონდა: - ი (თანხმოვნების მომდევნოდ) და ჲ (ხმოვნების მომდევნოდ)“ [18, გვ. 68]. საინტერესოა როდის და რა მიზეზით დაიწყო სვანურ ენაში უმლაუტის შემოღება. შესაძლებელია სიტყვის ბოლოკიდურა ი ბგერა (ენობრივი ელემენტი ჰია) ქართველური ენის სვანურმა დიალექტმა ვერ გაითავისა და იგი რეკონსტრუირებული ა და უ ბგერების სახით შეითვისა. ამ შემთხვევას ქართველური ენის სვანური დიალექტი სუფთა მატრიარქალურ ენამდე დაყავს, როდესაც მისი ლექსიკური ელემენტები მხოლოდ ცხრილ №2.3-ის ქვედა სტრიქონისა და სვეტის ელემენტებისგან წარმოიქმნებოდა. რაც შეეხება ქართველური ენის ქართულ და მეგრულ დიალექტებს, მათ ღიად შეითვისეს სახელობითი ბრუნვის მაწარმოებელი ჰიპ ენობრივი ელემენტი, კერძოდ მისგან წარმოქმნილი ი და ე ბგერები და ამ მოქმედებით გამოეყვნენ, ალბათ, ძველ საერთოქართველურ ენას, რომელიც, ისევე როგორც ძელ სვანური, სუფთა მატრიარქალური ენა იქნებოდა.

6 4. ზოგადი ფონეტიკის საკითხები

▲ზევით დაბრუნება

6.1 § 4.1. სამეტყველო ბგერების ფორმირება

▲ზევით დაბრუნება

ადამიანის სამეტყველო აპარატს უამრავი ბგერითი სიგნალის გამოცემა შეუძლია, რომელთა მხოლოდ გარკვეული ნაწილი გამოიყენება მეტყველებაში და მათ სამეტშელო ბგერები ანუ ფონემები ეწოდებათ. სამეტყველო ენის მატერიალურ ბაზას მისი შესაბამისი ფონემები წარმოადგენენ.

პირველყოფილი ადამიანების სამეტყველო ენა უსათუოდ რამდენიმე ადვილად წარმოსათქმელ ფონემას შეიცავდა, რომლებიც რაღაც კანონზომიერებებით იყვნენ ერთმანეთთან დაკავშირებული. ამ კანონზომიერებათა ერთობლიობა აღნიშნული ენის შესაბამის გრამატიკას ქმნიდა ენის განვითარება ახალი ფონემებისა და გრამატიკული კანონების შექმნას და მეტყველების სფეროში დანერგვას ნიშნავს, რაც ხანგრძლივი საზოგადოებრივი შრომის შედეგად მიიღწევა და საზოგადოების ინტელექტუალურ დონეს ასახავს. ახალი ფონემის ჩამოყალიბება უსათუოდ არსებული ენის წიაღში მიმდინარეობდა, ამიტომ არამართებულად მიგვაჩნია ენის ფონეტიკისა და გრამატიკის ურთიერთგამიჯვნა, კერძოდ ფონემის ფორმირების საკითხის ენის გრამატიკისგან მოწყვეტით განხილვა.

სამეტყველო ბგერას გარდა ბიოლოგიურ-ფიზიკური მახასიათებლებისა უსათუოდ რაღაც ნიშანდობლივი სემანტიკური და გრამატიკული მახასიათებლებიც გააჩნია, რომელთა დადგენა ერთ-ერთ ძირითად პრობლემას წარმოადგენს ენათმეცნიერებაში.

პირველი ფონემა, რომელსაც ადამიანთა მოდგმის უძველესი პრიმატი ჩამოაყალიბებდა ლარინგალური ჰ ბგერა იქნებოდა იგი ყველაზე დაბალი ტონალური სიმაღლისა და ადვილად წარმოსათქმელია არსებულ სამეტყველო ბგერათა სისტემაში, რომელსაც თავდაპირველად, ალბათ, გრძელი ჰ ფონემის სახით წარმოსთქვამდნენ. შემდეგ, სხვა ბგერებთან შეპირისპირებისას მოხდებოდა მისი ნორმალური სიგრძისნ ჰ ბგერამდე დაყვანა.

სამეტყველო ენის ჩამოყალიბების პირველი ეტაპი გრძელფონემებიან ჰუ, ჰა და ჰი კომპლექსების წარმოქმნა იქნებოდა, რომლებსაც რაღაც სემანტიკური დატვირთვა ექნებოდათ გარესამყაროს მნიშვნელოვანი ობიექტების (მაგალითად: მზის, მთვარის, წყლის, მთის და სხვა) სახელების სახით. ეს ენა დიდად არ იქნებოდა ცხოველთა ბგერითი ენისაგან განსხვავებული მისი შემდგომი განვითარების ეტაპი აღნიშნული კომპლექსების ჰუ, ჰა და ჰი სახით დამოკლება და მათგან ჰუჰა, პუჰი, ჰაჰუ, ჰაჰი, ჰიჰუ და ჰიჰა შედგენილი სიტყვების წარმოქმნა იქნებოდა, რაც ენის გრამატიკის პირველ ჩანასახად შეიძლება ჩაითვალოს. ამ სიტყვების შემადგენელი კომპლექსები ჯერ, ალბათ, პაუზით (მაგალითად, ჰუ-ჰა) წარმოითქმებოდნენ, შემდეგ მოხდებოდა მათი შერწყმა და შერწყმის შედეგად სამბგერიანი კომპლექსების ჰუჰა→ჰუა, პუჰი→ჰუი, ჰაჰუ→ჰაუ, ჰაჰი→ჰაი, ჰიჰუ→ჰიუ და ჰიჰა→ჰია წარმოქმნა. ერთ-ერთი პირველი ასეთი სამბგერიანი კომპლექსი ჰუა იქნებოდა იმიტომ, რომ იგი აღნიშნულ სამბგერიან კომპლექსებს შორის ყველაზე ადვილი წარმოსათქმელია, მეორე კი - ჰია. სხვა დანარჩენი კომპლექსების წარმოქმნა, მათი წარმოთქმის სირთულის გამო, საწყის ეტაპზე საევჭოდ მიგვაჩნია. არსებული ენის ლექსიკა იმ პერიოდისათვის მინიმუმ ჰუ, ჰა, ჰი, ჰუა და ჰია დაუნაწევრებელ კომპლექსებს და მათი სხვადასხვა კომბინაციების შერწყმის შედეგად წარმოქმნილ სიტყვებს შეიცავდა.

სამეტყველო ენის განვითარების უდიდესი ეტაპი უსათუოდ აღნიშნული კომპლექსების ანალიზი ანუ შემადგენელ ბგერებად დაშლა იქნებოდა. ამ მოქმედების შედეგად გამოეყო საბოლოოდ ჩვენი შორეული წინაპარი ცხოველთა სამყაროს და მოაზროვნე პრიმატად - ადამიანად (თანამედროვე გაგებით) - ჩამოყალიბდა.

პირველი სამეტყველო ბგერები, რომლებსაც აღნიშნული ანალიზის შედეგად მოიპოვებდა ადამიანი ჰ, უ, ა და ი იქნებოდა. მათ შორის ა, შ და ი მთავარი ხმოვანი ბგერებია, ჰ კი - ნახევართანხმოვანი. როგორც ჩანს პირველყოფილი ადამიანების სამეტყველო ენა ხმოვან ბგერებზე იყო აგებული.

თანხმოვანი ბგერების ფორმირება შედარებით გვიან მოხდებოდა. მათი ფორმირების ერთ-ერთი ძირითადი გზა ხმამიბაძვა, ანუ ადამიანის სამეტყველო აპარატის მიერ ბუნებაში არსებული ხმის მსგავსი ხმის გამოცემა და ამ ხმისგან მისი დამახასიათებელი თანხმოვანი ბგერის გამოყოფა იქნებოდა. ამ გზით უამრავი თანხმოვანი ბგერა წარმოიქმნება, მაგრამ როგორც ფონემა ზოგიერთი მათგანი გამოიყენება. ასეთები უნდა იყოს ს (სისინი), შ (შიშინი), კ (კაკუნი). გ (გუგუნი), დ (დუდუნი), ყ (ყიყინი), რომლებიც სუა, სია, შუა, შია, კუა, კია, ზუა, გია, დუა, დია, ყუა, ყმა კომპლექსების სახით იქნებოდენ სიტყვებში შეტანილი. ამ კომპლექსებს გარკვეული სემანტიკა ექნებოდათ. მაგალითად კუა ენობრივი ელემენტი პატარა მაგარი სხეულის დიდ მაგარ სხეულზე დარტყმის ხმას ku-ს, ka-ს გამოსცემს, ამიტომ იგი პატარა მაგარს ნიშნავს. ფორმირებული თანხმოვანი ბგერის ვარგისიანობას, უსათუოდ, მისი შემცველი სიტყვების ენის სხვა ლექსიკურ ერთეულებთან შეთავსება (შეგუება) განაპირობებდა. ენამ თუ ეს სიტყვები შეითავსა, მათ შემადგენელ ბგერებსაც გაითავისებდა.

თანხმოვან ბგერათა ფორმირება ლინგვისტიკურადაც შეიძლება განხორციელებულიყო, ჯერ ჰ ბგერასთან მიმსგავსების გზით (მაგალითად, ჰალდი - ხალდი - ქალდი; ჰერა - გერა - კერა), შემდეგ კი - ამ გზით ფორმირებული (მაგალითად, ხ, ქ, გ, კ) ბგერებთან მიმსგავსების გზით და ა.შ. ეს მეთოდი ფორმალურად ერთელემენტოვანი ანალიზი-ს ლინგვისტიკურ პრინციპს მოგვაგონებს და უფრო დამაჯერებელიცაა.

თანხმოვან ბგერათა ფორმირების აღნიშნული გზებიდან უპირატესობას ჩვენ პირველს ვანიჭებთ ვფიქრობთ, ამ გზით არის ძირითადად მთავარი (მარტივი) თანხმოვანი ბგერები წარმოქმნილი. დანარჩენი თანხმოვანი ბგერები აფრიკატებია, რომელთა რიცხვი გაცილებით მეტია ცნობილზე. მაგალითად, ქართულ ენაში 6 აფრიკატია ცნობილი: ძ=დზ; ც=თს; წ=ტს; ჯ=დჟ; ჩ=თუ და ჭ=ტშ. ჩვენი აზრით, აფრიკატთა დიდი რაოდენობა ჰ ბგერის გამოყენებით არის მიღებული, მათ შორის წ და ჭ ბგერებიც, რომელთა შესახებ შემდეგ პარაგრაფში მოგახსენებთ.

6.2 § 4.2 ჰ ბგერის შემცველი აფრიკატები

▲ზევით დაბრუნება

როგორც წინა პარაგრაფში აღვნიშნეთ, სამეტყველო ბგერის შერჩევა მისი შემცველი სიტყვების ენის სხვა ლექსიკურ ერთეულებთან შეთავსების (შეგუების) პრინციპით განხორციელდებოდა. ამ პროცესის ერთ-ერთი მთავარი ობიექტი - საცდელი ბვერის შემცველი სიტყვა, ალბათ, წინა თავის 1 და 2 პარაგრაფებში აღწერილი მეთოდით მიიღებოდა. კერძოდ, სიტყვის მაწარმოებელ კომპლექსში საცდელი ბგერა მისი ერთ-ერთი შესაბამისი ენობრივი ელემენტის სახით შეიტანებოდა.

აღნიშნულის თვალსაჩინოებისათვის განვიხილოთ საცდელი ბგერა გ, რომლის შესაბამისი ენობრივი ელემენტებია გუა და გია. გ ბგერის შემცველი ერთ-ერთი საცდელი სიტყვა გურია - გუაჰუარია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (გუაჰუარია→გუჰურია→გჰურია→გურია). როგორც სახელი გურია ასევე გ ბგერის შემცველი სხვა სიტყვები კარგად შეეთავსენ ძველი ქართველური ენის არსებულ ლექსიკურ ერთეულებს, რამაც გ ბგერის ქართულ მეტყველების სფეროში დაფუძნება განაპირობა.

ახლა დავუბრუნდეთ სახელი გურია-ს ფორმირების მაგალითს და მის ორ უკანასკნელ საფეხურზე შევჩერდეთ. მესამე საფეხურზე გ და ჰ ბგერების შეპირისპირება მოხდა, მეოთხე საფეხური კი ჰ ბგერას აღარ შეიცავს, შეკვეცილია მასზე. ადრე, როცა სახელი გურია-ს სემანტიკა არ იყო დაკარგული, მას უსათუოდ გჰურეა-ს სახით წარმოსთქვამდნენ. ამის მაგალითია ჰმაჰუარეა კომპლექსისგან ნაწარმოები სახელი მარია, რომელსაც ევროპელები მჰარეა-ს სახით წარმოსთქვამენ. აღნიშნულის მიხედვით გურია და maria სახელების თავკიდურა გ და მ ბგერები ჰ ბგერის გავლენით ყრუდ წარმოითქმებიან. იმავე გუაჰუარეა კომპლექსისგან არის არსებითი სახელი აგური ნაწარმოები (გუაჰუარია→გუჰარი→ჰაგური→აგური), რომელშიც გ ბგერა მისთვის დამახასიათებელი ტემბრით წარმოითქმება.

სიტყვის ფორმირების მაგალითები ენობრივი ელემენტებისაგან ჩვენ წინა თავში ვაჩვენეთ. მათში, როგორც წესი, ჰუა ან ჰია ენობრივი ელემენტი ყოველთვის გამოიყენება. სიტყვის ფორმირების პროცესში თანხმოვანი ბგერის ჰ ბგერასთან შეპირისპირებისას ხშირად ხდება სიტყვის ჰ ბგერაზე შეკვეცა. ამ ფაქტს დამწერლობის მქონე ენები უმტკივნეულოდ აღიქვამდნენ, უდამწერლობო ენები კი პირიქით, ან ხელშეუხებლად ტოვებდნენ ჰ ბგერას, ანდა შეაერთებდნენ მას რომელიმე მეზობელ ბგერასთან და მათი შერწყმის საფუძველზე ახალ რთულ ფონემას წარმოქმნიდნენ. ეს არის ერთ-ერთი ძირითადი მიზეზი უდამწერლობო ენების შედარებით რთული ფონოლოგიურობისა. ვფიქრობთ ამ ენების მატარებელ ხალხებს დიდხანს ჰქონდათ სიტყვის სემანტიკა მეხსიერებაში შემონახული და იმიტომ ერიდებოდნენ მისგან ჰ ბგერის დაკარგვას.

ზოგად ფონეტიკაში ცნობილია თანხმოვანისა და ჰ ბგერის შერწყმის შედეგად წარმოქმნილი აფრიკატები, მაგალითად, კჰ=ქ; ტჰ=თ; პჰ=ფ. ცნობილია აგრეთვე ჰ ბგერის საშუალებით ძველი ინდოევროპული b,d,g ბგერების გოთურ p,t,k ბგერებში გარდასახვა, ძველი ინდოევროპული p,t,k ბგერებისა კი - გოთურ fθχ-ში [19, გვ. 219-222]. ეს ფაქტი ლინგვისტიკაში ბგერათგადაწევის სახელით არის ცნობილი. ჩვენი გამოკვლევების მიხედვით, ჰ ბგერის გამოყენებით სხვა აფრიკატებიც არის მიღებული. ქვემოთ მოყვანილია ზოგიერთი მათგანის წარმოქმნის მაგალითი.

როგორც წინა პარაგრაფში ადვნიშნეთ, ს და შ ფონემები ხმამიბაძვით მიღებული მარტივი თანხმოვანი ბგერებია, რომლებიც სიტყვის ფორმირების პროცესში ჰ ბგერასთან შეპირისპირებისა და შერწყმის შედეგად აფრიკატებს უნდა წარმოქმნიდნენ, კერძოდ სჰ კომპლექსი ზ ფონემას, შჰ კომპლექსი კი - ჟ-ს. ამ მოსაზრების სამართლიანობა მზის მეგრული და ქართული სახელების ფორმირების მაგალითებით შეიძლება იქნას ნაჩვენები.

მზის აფხაზური სახელი ამრა ნაწარმოებია ჰმაჰუარუა კომპლექსისგან და ეტიმოლოგიით მაღალ ღვთაება მზეს ნიშნავს, მზის აქადური სახელი შამაშ კი ნაწარმოებია შუაჰმაჰუარუა კომპლექსისგან და ეტიმოლოგიით ქალ მაღალ ღვთაება მზეს ნიშნავს. ამავე შუაჰმაჰუარუა კომპლექსისგან ნაწარნოებია აგრეთვე მზის ძველქართული სახელი შამს (შუაჰმაჰუარუა→შამაჰარა→შამჰრ→შამჰ→შამშ→შამს) და მზის მეგრული სახელი მჟა (შუაჰმაჰუარუა→შამჰარა→შმჰრა→შმჰა→მშჰა→მჟა).

არსებითი სახელი მზე სუაჰმაჰიარია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (სუაჰმაჰიარია→სამაჰირი→სამაჰიი→მიასჰია→მეზე→მზე) და ეტიმოლოგიით კაც მაღალ უზენაეს მზეს ნიშნავს, მზის სვანური სახელი მიჟ კი - შუაჰმაჰიარია კომპლექსისგან (შუაჰმაჰეარეა→შამაჰირი→შამაჰიი→მიაშჰია→მიაჟია→მიჟი→მიჟ) და ეტიმოლოგიით ქალ მაღალ უზენაეს მზეს ნიშნავ.

როგორც ვნახეთ, ზ და ჟ აფრიკატების შემოღებით წარმატებით იქნა მზის ქართველური სახელებისათვის მარტივი ფორმისა და სასიამოვნო ვოკალობის მინიჭება განხორციელებული ამავე აფრიკატების გამოყენებით უნდა იყოს მიღებული ტოპონიმ კორაკსია-ს მაწარმოებელ სუაჰუარუაჰეა კომპლექსისგან ტოპონიმები ლაზიკა და გრუზია, ქალი ქართი-ს მნიშვნელობის შუაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან კი - ტოპონიმები გურჯი და ჯორჯია.

გვინდა შევჩერდეთ ჭ და წ ლარინგალიზებულ აფრიკატებზე, რომლებიც, ჩვენი აზრით, არა ტშ და ტს კომპლექსებს შეესატყვისებიან, არამედ ჩჰ და ცჰ კომპლექსებს შესაბამისად. მათი წარმოქმნა ქართულ ეთნიკურ სახელებთან ჭანი, ჭარი, აჭარა, რაჭა, წანი, წანარი და წოვა უნდა იყოს დაკავშირებული, რომლებიც ტოპონიმ ქართი-ს ბაზაზე არიან წარმოქმნილები.

სახელები აჭარანი და გურჯნი შუაჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (შუაჰმაჰუარუაჰიათუა→შამაჰარაჰითა→თშაჰარამჰი→ჩაჰარამი→აჩჰარამი→აჭარანი; შუაჰმაჰუარუაჰიათუა→შუმაჰურუჰითუ→ჰურთშჰმი→გურჯნი). ამ სახელების შემადგენელი ნ ბგერა მრავლობითობის მაჩვენებელ სუფიქსად იქნა მიჩნეული, რომლის ჩამოცილებით ტოპონიმი აჭარაი და ეთნონიმი გურჯი წარმოიქმნა. ანალოგიური მოსაზრებით სახელ აჭარანი-სგან ტოპონიმები რაჭაი და ჭარი იქნა მიღებული (ამ ფაქტს VII საუკუნის სომხური წყარო ადასტურებს, რომელშიც ტოპონიმი რაჭა რაჭანი სახელით არის მოხსენიებული [17, გვ. 493-494]). აღნიშნული სახელების შემადგენელი ნ ფონემა აფიქსი კი არა, სიტყვის ძირეული ბგერა არის სინამდვილეში, რაზეც ეთნონიმი ჭანი მიუთითებს, რომლის შესაბამისი სრული სახელი აჭარანი არის. ამავე შუაჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან ტოპონიმი SvanaTi და ეთნონიმი ჩაღმათუში-ც მიიღება, რომელთა გამარტივებულ ფორმებს ეთნიკური სახელები ჭანი და მაჭი წარმოადგენენ შესაბამისად.

ეთნიკური სახელები წანარი და წოვანი სუაჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (სუაჰმაჰუარუაჰიათუა→სამაჰარაჰითა→თსჰამარჰი→წამარი→წანარი; სუაჰმაჰუარუაჰიათუა→სუმაჰურუაჰითუ→თსჰუარუამჰი→წორვამი→წოვანი). ამავე კომპლექსისგან არის ტოპონიმი საქართველნო და ეთნიკური სახელები ლაძნი და გურძნი (გრუძიან, ტოპონიმი გრუზიანთა) მიღებული (ეთნიკური სახელი грузин ტოპონიმ გრუზიანთა-ს შეკვეცილ ფორმას უნდა წარმოადგენდეს). თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ ბერძნულ ენას შუა საუკუნეებამდე ზ ბგერა არ გააჩნდა და ძველი ბერძნული სიტყვების შემადგენელი ძ ბგერა შუა საუკუნეებიდან ზ ბგერით იქნა ჩანაცვლებული [20, გვ· 38], მაშინ ტოპონიმი ლაზიკა სინამდვილეში ლაძიკა//ლაძიგა იქნებოდა, რომელიც ეტიმოლოგიით ტოპონიმს გურძია-ს შეესატყვისება, ეთნონიმი პელაზგ კი - პელაძგ, რომელიც ჰპა ლაძიგა-ს მნიშვნელობის სახელი არის და ეტიმოლოგიით დასავლეთის (ძველ) ლაძიგა-ს ნიშნას. პელაძგ-ის ანალოგიური სახელებია გრუძინ და ძაბახაე (ისტორიული ზაბახა - ეხლანდელი ჯავახეთი), რომლებიც შუა- და აღმოსავლეთ ლაძიგას (გრუძიას) ნიშნავენ შესაბამისად. მათ შორის გრუძინ-ის შესატყვისი სახელები saZani, Zani და წანარი იქნება, Zabaxae-ს კი - აბხაძია და აბაძეხ (წანარი ქართულ ეთნოგრაფიაში სვანების ერთ-ერთ სახელად მოისაზრება მისი შესაბამისი ეთნიკური სახელებია მაწი, წანი, წოვანი და წოვათუსნი).

მოყვანილი ქართული ეთნიკური სახელების ძირეულ სიტყვას, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, ტოპონიმი ქართი წარმოადგენს, ხოლო თუ ღმერთებზე გადავიტანთ აქცენტს, მაშინ მათი ძირეული სიტყვა ღვთაჲ იქნება საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ აღნიშნული სახელების მაწარმოებელი შუაჰმაჰუარუაჰიათუა და სუაჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსები როგორც ქალი ქართნი და ვაჟი ქართნი, ასევე ქალი ღმართი (ღმერთის მნიშვნელობის ქართული მატრიარქალური სახელია) და ვაჟი ღმართი პრინციპითაც არის აგებული. პირველ შემთხვევაში მათი ძირეული სიტყვა ქარონი იქნება, მეორეში კი - ღმართი. ზოგჯერ სახელი ღმართი ჩვენ მატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელი მთავარ ძირად გვეჩვენება, ბაზელი Rmerti კი - პატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელ მთავარ ძირად. რაც უფრო მეტი ინფორმაცია გვიგროვდება სიტყვების ეტიმოლოგიური მნიშვნელობების შესახებ, მით უფრო გვიღრმავდება ეს მოსაზრება.

ბაბილონის გოდოლის მშენებლობის თქმულებაში მოხსენიებული ერთი საერთო ენა, გლობალურად მოწესრიგებული ენა იქნებოდა, რომლის შესაბამისი სიტყვები „ღმართი“ და „ღმერთი“ ძირების ბაზაზე უნდა ყოფილიყო აგებული. შესაძლებელია ენობრივი ელემენტების სისტემა (ცხრილი №2.3) ამ გლობალიზაციის პროცესში არის შეიქმნილი (ძნელი წარმოსადგენი კი არის ასონიშნური დამწერლობის არსებობის გარეშე ასეთი დიდი მასშტაბის რეფორმის გატარება) მანამდე არსებული ენების ლექსიკაც ცხრილ №2·3-ში წარმოდგენილი ენობრივი ელემენტებისა და ამ ნაშრომის III თავში აღწერილი სიტყვის ფორმირების წესების გამოყენებით უნდა იყოს მიღებული, წინააღმდეგ შემთხვევაში ვერ მოხერხდებოდა აღნიშნული ენების გლობალიზაცია და ცხრილ №2·3-ის შექმნა.

გვინდა საგანგებოდ შევჩერდეთ ქართული თანხმოვანი ბგერების ხშულთა მეექვსე (ნაკლოვან) სამეულზე, რომლის პირველ წევრად ყ ბგერა მოისაზრება; მერედ - ჴ, რომელიც ხევსურულ და სვანურ დიალექტებშია შემონახული; მესამე წევრის რაობა კი არ არის დადგენილი, ვარაუდობენ იგი სვანურ დიალექტს აქვს შემონახული [19, გვ 310-324].

ყ ბგერის ერთ-ერთ მთავარ რეფლექსად მეგრული ც მოისაზრება; ჴ-ს რეფლექსს - ხ წარმოადგენს, რომელმაც ჴ ბგერა შეცვალა ქართულ სალიტერატურო ენაში. ჩვენთვის გაუგებარია რატომ ყ და არა ც ბგერა იქნა ხშულთა მეექვსე სამეულის პირველ წევრად აღიარებული, რომლის მთავარ რეფლექსს ყ ბგერა წარმოადგენს. ამ ეჭვის საფუძველს აღნიშნულ ბგერათა შემცველი სიტყვების ანალიზის შედეგები იძლევა.

არსებითი სახელი ხარი ხუაჰუარუაჰია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ხუაჰუარუაჰია→ხაჰარაჰი→ხჰარი→ხარი) ეს გარდაქმნა ხევსურულ დიალექტში მესამე საფეხურით დამთავრდა, მისი შემადგენელი ხჰ კომპლექსი ჴ ასოთი აღინიშნა და არსებითი სახელი ჴარი წარმოიქმნა. იგივე საფეხური ქართულ ენაში ჰ ბგერაზე შეიკვეცა და ამ გზით არსებითი სახელი ხარი იქნა მიღებული.

ქართული ზმნა ყურსვა ყუასუაჰუარუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები ყუასუაჰუარუა→ყუსუაჰურუ→ყუჰურუსუა→ყჰურსვა→ყურსვა). ეს გარდაქმნა მეგრულ დიალექტში მეოთხე საფეხურით დამთავრდა, მისი შემადგენელი ყჰ კომპლექსი ც ასოთი აღინიშნა და მეგრული ზმნა ცურსვა წარმოიქმნა. იგივე საფეხური ქართულ ენაში ჰ ბგერაზე შეიკვეცა და ქართული ზმნა ყურსვა წარმოიქმნა.

არსებითი სახელი ღერი ღუაჰიარია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ღუაჰეარია→ღაჰირი→ღჰაირი→ღჰერი→ღერი) და ეტიმოლოგიით ახალშობილს (უმცირესს) უზენაესი მზისას ნიშნავს, რაშიც მზის სხივი უნდა იგულისხმებოდეს. ეს გარდაქმნა დამწერლობის შემოღებამდე მეოთხე საფეხურით დამთავრდებოდა, რომლის შესაბამისი ღჰ კომპლექსი ხშულთა მეექვსე სამეულის მესამე წევრი იქნებოდა იმიტომ, რომ მისი მთავარი რეფლექსი - ღ ბგერა, ხ და ყ ბგერების მსგავსად, ხორხისმიერია. ღჰ კომპლექსს უნდა გამოხატავდეს წოვათუშური ენის ς ბგერა (მაგალითად, სიტყვაში ςა - ზამთარი. [21, გვ. 60].

როგორც ვნახეთ, აღნიშნული სამეულის საწყისი ბგერები არ არიან მარტივი დამოუკიდებელი ფონემები. მათი დამოუკიდებელ ფონემებად აღქმა სიტყვის სემანტიკის შენარჩუნების მცდელობამ განაპირობა. დაიკარგა სიტყვის სემანტიკა და ისინიც თავთავიანთ რეფლექსებში გარდაისახნენ.

ქართულ ენაში ხმარებიდან გამოსული ჵ, ჱ, ჲ, ჳ, ჴ და გ ფონემებიც ჰ ბგერას უნდა შეიცავდნენ. მათ შორის ჵ ფონემა ჰუა ენობრივი ელემენტის გარდაქმნით უნდა იყოს მიღებული (ჰუა→ჰო→ჵ), ჱ და ჲ ფონემები კი - ჰია ენობრივი ელემენტის გარდაქმნით (ჰუა→ჰო→ჱ; ჰია→ჰი→იჰ→ჲ). როგორც ვხედავთ არც ესენი იყვნენ მარტივი ფონემები და მათი შემცველი სიტყვების მნიშვნელობის დაკარგვის შემდეგ ისინიც თავთავიანთ მთავარ ო, ე და ი რეფლექსებში გარდაისახნენ შესაბამისად. რაც შეეხება ჳ ფონემას, მისი მნიშვნელობა ვჰი კომპლექსი უნდა ყოფილიყო. ამის მაგალითებია სახელები დათჳ (ჰუარუაჰიათუა→ჰარაჰითუ→ჰარათუჰი→ჰართვჰი→ჰართჳ→ჰათჳ→თათჳ-დათჳ) და შჳდი (შუპჰიარიათია→შუჰირითი→შეჰირითი→შჳრითი→შჳრთი→შჳთი—>შჳდი) ჳ ფონემამ ჰ ფონემაზე შეკვეცა განიცადა და ვი კომპლექსის სახით იკითხება დღეს იგი სიტყვებში. ჳ ფონემას სვანური უ ფონემა უნდა შეესატყვისებოდეს, რისი გათვალისწინებით სვანეთის სვანური სახელი შუან შუაჰმაჰიარია კომპლექსისგან იქნება ნაწარმოები (შუაჰმაჰიარია→შუაჰმაჰიარუაჰია→შუმჰირაჰი→შვმჰირაი→შვჰირამი→შურამი→შუამი→შუანი→შუან). ამავე კომპლექსისგან სვანეთის შესატყვისი კიდევ ერთი სახელი მიშმიან მიიღება (შუაჰმაპიარია→შუაჰმაჰიარუაჰია→შუამმიარუამია→მიშმრმია→მიშმმია→მიშმიამ→მიშმიან) ჩვენის ღრმა რწმენით, ორივე ეს სახელი თია ენობრივ ელემენტზეა შეკვეცილი მათი სრული ფორმა შუანათ და მიშიმიანთ იქნებოდა, რომლებიც შუპჰმაჰიარიათია კომპლექსისგან მიიღება. ამ განცხადების გაკეთების საშუალებას იძლევა ის ფაქტი, რომ ამავე შუაჰმაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ტოპონიმი SuaneTi მიღებული.

გ ფონემის მნიშვნელობა უჰი კომპლექსი უნდა ყოფილიყო. ამის მაგალითია შუბის მნიშვნელობის მეგრული არსებითი სახელი ისგნდი (სუაჰმაჰიარიათ→სუმაჰირითი→რისუჰიმთი→რისგმთი→ისგნდე), რომლის გამარტივებულ ფორმას ჯირითის მნიშვნელობის მეგრული არსებითი სახელი ისინდი წარმოადგენს. სახელი ისინდი-ს მეორე ი ბგერა, ფაქტიურად უჰი კომპლექსის შეკვეცილი სახეა, რაც ენის ელემენტური თეორიის მიხედვით გამართლებულია იმიტომ, რომ სუაჰია კომპლექსი როგორც სია ენობრივი ელემენტის ასევე სი კომპლექსის ტოლფასია (იხ. III თავის §2). გ ფონემამ ჰ ბგერაზე შეკვეცა განიცადა და უი კომპლექსის სახით იკითხება დღეს იგი მეგრულსა და სვანურ სიტყვებში. რუსულ ენაში მას ы ფონემა შეესატყვისება ჳ და გ ფონემები ი ან ე ფონემით შეიძლება ჩაენაცვლონ, მათი ვ ან უ ფონემით ჩანაცვლება გაუმართლებელია.

ალბათ კიდევ შეიძლება ჰ ბგერის შემცვეღო სხვა აფრიკატების მოძიება და ამით მარტივი თანხმოვანი ბგერების რაოდენობის შემცირება.

ქართული ასომთავრული დამწერლობა, რომლის შექმნის პერიოდად ძველი წელთაღრიცხვის IV საუკუნე მოისაზრება, თითქმის ყველა განხილულ აფრიკატს შეიცავს და ძნელი წარმოსადგენია უდამწერლობო ენის მიერ მათი ფორმირება - მათი ჩამოყალიბება გაცილებით უფრო ადრე მოხდებოდა. ეს ფაქტი ცალსახად მიუთი- თებს იმაზე, რომ ქართული დამწერლობა უფრო ადრეც არსებობდა. ამ მოსაზრებას კარგად ეხმიანება აპოლონიოს როდოსელის არგონავტიკა, რომლის მიხედვით აიეტს იაზონმა მოსტაცა: χρύσειον κωαζ; (ცნობილია როგორც ოქროს საწმისი ჩვენ მას ქართულად ვკითხულობთ როგორც ოქროს ქურქი და როგორც ასო კოლხა); κύρβιζ (ცნობილია როგორც მაგარი ფირფიტა წარწერით. ჩვენ მას ქართულად ვკითხულობთ როგორც კაბადონი. ამ ფაქტს κύρβιζ გამომგონებელი და მფარველი ხალხის სახელი κύρβαντεζ ადასტურებს [22, გვ. 164]) და Mήδεια. (ცნობილია როგორც აიეტის ქალიშვილის სახელი. ჩვენ იგი წავიკითხეთ როგორც ღმერთი და როგორც პატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელი ძირი). არგონავტიკით მისმა ავტორმა კოლხური დამწერლობის გავრცელების შესახებ მოგვაწოდა ცნობები. იგივე მოსაზრებით უნდა ჰქონდეს მითოლოგიურ ღმერთს ჰერმეს-ს დამწერლობის შემქმნელი ღმერთის ფუნქცია მინიჭებული [16, გვ. 600]. სახელი ჰერმეს ეტიმოლოგიით კოლხურ ეთნიკურ სახელებს მეგრიოს-ს, იმერიოს-ს და მისმიან-ს შეესატყვისება, ღმერთი ჰერმეს-ის ხასიათი კი - ამ სახელების მატარებელი ხალხის ხასიათს. ამასთან დაკავშირებით გვინდა ისიც აღვნიშნოთ, რომ ეგვიპტურ მითოლოგიაში მეცნიერების, სიბრძნის და დამწერლობის ღმერთის სახელი თოთ [15, გვ. 208] ეტიმოლოგიით ეთნონიმ ქორთუ-ს (ქართველი, მეგრულად) შეესატყვისება (ჰუარუათუა→ჰოროთო→ჰორთ→თორთ→თოთ, ჰუარუათუა→ჰოროთუ→ჰორთუ—>ქორთუ).

6.3 § 4.3 სემანტიკური ბგერათმონაცვლეობა

▲ზევით დაბრუნება

ფონეტიკურ კანონში ბგერათმონაცვლეობის ერთ-ერთ მთავარ მიზეზად არტიკულაცია ითვლება, ჩვენი გამოკვლევების შედეგების მიხედვით კი უფრო მნიშვნელოვან მიზეზს სემანტიკა წარმოადგენს.

ცხრილ №23-ის ქვედა სტრიქონის ელემენტები hua ფუძესიტყვის თავკიდურა ბგერის მონაცვლეობით არიან წარმოქმნილები და სემანტიკურად განსხვავდებიან ერთიმეორისაგან. იგივე შეიძლება ითქვას ზედა სტრიქონის ელემენტების შესახებაც. რაც შეეხება ამავე ცხრილის სვეტის ელემენტებს, ისინი hua ფუძესიტყვის მეორე ბგერის მონაცვლეობით არიან წარმოქმნილები და აგრეთვე სემანტიკურად განსხვავდებიან ერთიმეორისაგან.

ბგერათმონაცვლეობა სიტყვებში: ბარგი, დარგი, ვარგი, თარგი, კარგი, მარგი, სარგი, შარგი და ჩარგი სემანტიკურია.

ბგერათმონაცვლეობის კიდევ ერთი მაგალითია სიტყვები: ვარია, ბარია, ფარია, მარია და პარია, რომლებიც ჰუარუაჰია კომპლექსის ასაკობრივი დიფერენციაციით არიან წარმოქმნილები და სხვადასხვა სემანტიკა გააჩნიათ.

ყველა ენაში მოიძებნება შ - ს ბგერათმონაცვლეობით მიღებული სიტყვები (მაგალითად: შარი - სარი; შობა - სობა; ფაში - ფასი და სხვა), რომელთა წარმოქმნა შ და ს ბგერების ფონეტიკური შესატყვისობებით კი არა, სემანტიკით არის განპირობებული (შ ბგერის შემცველი სიტყვები მდედრობით სქესს გამოხატავენ, ს ბგერის შემცველი სიტყვები კი - მამრობითს).

ყველა ენაში არსებობენ რ - ლ ბგერათმონაცვლეობით მიღებული სიტყვები, რომელთა დიდი ნაწილი სემანტიკური ბგერათმონაცვლეობით არის წარმოქმნილი (მაგალითად, ბარი - ბალი; სარი - სალი; ჭირი - ჭილი; წირი - წელი და სხვა).

როგორც წინა თავებში აღვნიშნეთ, მატრიარქალური სიტყვები ცხრილ №2.3-ის ქვედა სტრიქონის ელემენტებისგან არის ძირითადად ნაწარმოები, პატრიარქალური სიტყვები კი - ზედა სტრიქონის ელემენტებისგან. მატრიარქატის პატრიარქატით შეცვლა არსებულ სიტყვებში hua ფუძეელემენტის ჰია ფუძეელემენტით ჩანაცვლებას ნიშნავდა, რაც სემანტიკურად ქალღვთაებიდან კაცღმერთზე გადასვლას შეესაბამება. ამ ცვლილებამდე ჰუა ფუძეელემენტის შესაბამისი ა, უ და ო ხმოვანი ბგერები პრივილეგირებულ მდგომარეობაში იმყოფებოდნენ, ცვლილების შემდეგ კი ჰია ფუძეელემენტის შესაბამისი ი და ე ხმოვნები აღმოჩნდნენ პრივილეგირებულ მდგომარეობაში. ამ ფაქტმა მნიშვნელოვნად გააფართოვა სიტყვათა წარმოქმნის შესაძლებლობა, რაც, ენის განვითარების თვალსაზრისით, ყველაზე დიდ და პროგრესულ რეფორმად შეიძლება ჩაითვალოს კაცობრიობის ისტორიაში. ვფიქრობთ, ამ ფაქტისადმია მიძღვნილი ქართული მითოსი ამირანიანი (მხედველობაში გვაქვს ქალღმერთი დალი-ს სიკვდილი და ამერანი-ს დაბადება). მატრიარქატიდან პატრიარქატზე გადასვლა ქართულმა ცნობიერებამ პროგრესულ მოქმედებად მიიჩნია და დედას საკუთარი ვაჟიშვილი თავისი სიცოცხლის ფასად გადაარჩენინა. იგივე ფაქტი ბევრმა სხვა ხალხმა რადიკალურად განსხვავებული პრინციპით გადაჭრა - ვაჟიშვილს ურჩხულის სახით წარმოდგენილი მშობელი დედა შუბით მოაკვლევინა.

მატრიარქატიდან პატრიარქატზე გადასვლის რეფორმა სხვადასხვა ენაში სხვადასხვანაირად აისახა. იგი მეგრულ და ქართულ ენათა ურთიერთობაში ა//ე ბგერათშესატყვისობით გამოვლინდა, რაც იმას ნიშნავს, რომ ბევრმა ძველმა მეგრულ-ქართულმა საერთო მატრიარქალურმა სიტყვამ ქართულ ენაში პატრიარქალური ცვლილება განიცადა, მეგრულში კი - არა. მაგალითად, ქართული რიცხვითი სახელი ერთი მეგრულში ართი-ს სახით დარჩა. ამ შემთხვევის ა→ე ბგერათმონაცვლეობა ფონეტიკური ანუ ევოლუციური კი არა რევოლუციურია, ხელოვნურია. რაც შეეხება მათგან გამომდინარე ა//ე ბგერათშესატყვისობას, იგი მოჩვენებითია იმიტომ, რომ ეს სახელები სხვადასხვა ეტიმოლოგიური მნიშვნელობისაა, arTi huaruaTia კომპლექსისგან არის ნაწარმოები და ეტიმოლოგიით ღვთაება მზე მნათობს ნიშნავს, ერთი კი - ჰიარიათია კომპლექსისგან და უზენაეს მზე მნათობს ნიშნავს. აღნიშნულის მიხედვით ა→ე ბგერათმონაცვლეობა არტიკულაციური კი არა სემანტიკურია. ანალოგიურ მდგომარეობასთან გვაქვს საქმე სხვა ენებშიც.

განხილულ შემთხვევებისაგან განსხვავებით, ქართულ ენაში არსებული უ→ვ ბგერათმონაცვლეობა (თუალი→თვალი; სუანი→სვანი) არტიკულაციურია და ართულებს სიტყვის ეტიმოლოგიური მნიშვნელობის დადგენას. ზოგიერთი სიტყვის შემადგენელი ვ ბგერა, როგორც ვნახეთ, უ→ვ ბგერათმონაცვლეობით არის მიღებული, ზოგის - ჰვა ენობრივი ელემენტისგან მიიღება (ჰვაჰიარია→ჰვჰერია→ვერია), ზოგის კი - შუ დუპლეტის ნაცვლად შეიძლება იყოს გამოყენებული (შუაჰუარუაჰია→შაჰურუჰი→შაუუი→შავი).

მ→ნ ბგერათმონაცვლეობაც (მეფე→ნეფე; მთხევა→ნთხევა) არტიკულაციურია და ართულებს სიტყვის შემადგენელი ნ ბგერის წარმომავლობის დადგენას. ჩვენი ვარაუდით, ძირისეულ (არა მ→ნ გადაბგერებით წარმოქმნილ) ნ ბგერას მთვარის სახელი და მასთან დაკავშირებული სიტყვები უნდა შეიცავდეს. ამ მოსაზრებით მთვარის ჭეშმარიტი ქართული სახელი იქნება ნთუარე (ნაწარმოებია ნუაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან), მისი ცაში ყოფნის ამსახველი სიტყვა კი - ნათია (ნუაჰუარუაჰეათუა→ნაჰარაჰითა→ნაჰრჰითა→ნაითა→ნათია).

დედამიწის ბუნებრივი თანამგზავრი - ნთუარე ქართულ ლექსიკაში ცოცხალ არსებად იქნა მიჩნეული, რასაც ვაჟი ნთუარე-ს მნიშვნელობის სუანუაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან ნაწარმოები სიტყვა სუნთქვა ადასტურებს (სუანუაჰუარუაჰეათუა→სუნუჰურუჰიათუ→სუნთჰრუჰია→სუნთქრუაიჰ→სუნთქუაჲ→სუნთქვა). მთვარის გამოსახულების ფაზური ცვალებადობა (მატება - შემცირება) მის სუნთქვად იქნა მიჩნეული და ამიტომ სიტყვა სუნთქვა ვაჟი ნთუარე-ს (შესაძლებელია სვა ნთუარე-ს) მნიშვნელობის კომპლექსისგან იქნა ნაწარმოები.

7 5. ეთნოგრაფიული ძიებანი

▲ზევით დაბრუნება

7.1 § 5.1 ეთნიკური სახელების წარმომავლობისათვის

▲ზევით დაბრუნება

ენობრივი ელემენტების სისტემის აღმოჩენა დიდად არის ეთნოგრაფიულ ძიებებისაგან დავალებული, ამიტომ უმადურობა იქნებოდა ჩვენი მხრიდან ამ მართლაცდა აქტუალური პრობლემისადმი გვერდის ავლა. მით უმეტეს, ეთნიკური პრობლემები ავთვისებიან სიმსივნესავით უტევენ დღეს საერთაშორისო მშვიდობას, ამიტომ ნებისმიერი მოქმედება, მიმართული მათი განეიტრალებისათვის, დიდ ჰუმანურ საქმედ მიგვაჩნია. ამ თვალსაზრისით საინტერესოა ჩვენს მიერ მიღებული ეთნოგრაფიული კვლევის შედეგები, რომლებიც ხალხებს შორის ყოფილ ისტორიულ-ეთნიკურ კავშირებს აღადგენენ და ამით ხელს უწყობენ მსოფლიოში მიმდინარე გლობალიზაციის პროცესს.

ეთნიკური სახელები ფონეტიკური სტრუქტურით და სემანტიკით მჭიდროდ არის შესაბამისი ხალხების ღმერთების სახელებთან დაკა- ვშირებული. უძველესი ცნობები მათ შესახებ შუმერული ლიტერატურული წყაროებიდან მომდინარეობენ (III-II ათასწლეული ძვ. წ. ა.). ამ ცნობებში შემონახული ონომასტიკისა და ღმერთების სახელების მიხედვით დაბეჯითებით შეიძლება ითქვას, რომ შუმერული ენა ჩვენს მიერ აღმოჩენილი ენობრივი ელემენტების სისტემის ბაზაზე არის აგებული. შუმერული ენის ლექსიკის შემადგენელი სიტყვები, თავიანთი მორფოლოგიური სტრუქტურით, ისეთივე ფართო სპექტრისაა, როგორიც თანამედროვე განვითარებული ენების შემადგენელი სიტყვები. ამის მაგალითებია შუმერის ერთ-ერთი ქალაქი-სახელმწიფოს სახელი ურ და შუმერული მითოლოგიის ღმერთის სახელი უთანაფიშთი (ბიბლიური ნოეს პროტოტიპი [23, გვ. 100]. პირველი მათგანი მატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელი უმცირესი ჰუარუა ძირისგან არის მიღებული, მეორე კი - პატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელ უმსხვილეს შუაჰმაჰიარიათია ძირისგან. მათ შორის სახელი ურ პირველადი უნდა იყოს, რომელიც, შესაძლებელია, ასეული ათასი წლებით უსწრებდა სახელის უთანაფიშთი ჩამოყალიბების პერიოდს.

„ur“ ბგერათკომპლექსი პირველის მნიშვნელობით არის გერმანულ ენაში შემონახული, რაც სამეტყველო ენის ევოლიუციურ (უმცირესი ძირიდან უმსხვილეს ძირამდე) განვითარებაზე მიუთითებს. ქვემოთ მოყვანილია შუმერული მითოლოგიური ღმერთების სახელებისა და მათი შესაბამისი ეთნიკური სახელების ეტიმოლოგიური კავშირების ამსახველი მაგალითები. მათი სამართლიანობა განსახილველი სახელების პირველწყაროსეული გამოხატულების ზუსტ იდენტიფიკაციაზე არის დამოკიდებული, რაც ჩვენი კომპეტენციის ფარგლებს სცილდება.

არურუ - ადამიანის შემქმნელი ღმერთის სახელია [23, გვ. 97]. იგი ჰუარუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰუარუა→რუარუ→არურუ) ამავე კომპლექსისგან მიღებულია აგრეთვე ბერძნული მითოლოგიის ერთ-ერთი უდიდესი ქალღმერთის სახელი Hρα[ჰრა] (ჰარა და არა ჰერა, როგორც ეს ლიტერატურაშია ცნობილი); ტოპონიმები ur და აგრუა, ეთნიკური სახელი გურ და გერმანული სიტყვა „ur“.

ეა - მტკნარი წყლის, მაგიისა და ხელოვნების ღმერთის სახელია [16, გვ. 147]. იგი ჰუარუაჰია კომპლექსისგან უნდა იყოს ნაწარმოები (ჰუარუაჰია→ჰარაჰია→ჰარჰე→აე→ეა) ამავე კომპლექსისგან მიღებულია აგრეთვე ბერძნული მითოლოგიის დიდი ქალღმერთის სახელი რეა; შუმერის ერთ-ერთი დიდი ქალაქი-სახელმწიფოს სახელი ურუქი; ტოპონიმები ჰარია, არია, აია, გურია, აგრი და ეთნონიმები გური და აგრგ.

ინანა - ნაყოფიერებისა და დედობის მფარველი ქალღმერთის სახელია [16, გვ. 222]. იგი ჰმაჰუარუაჰია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰმაჰუარუაჰია→მაჰარი→მამარი→ნანარი→ნანაი→ინანა). ამავე კომპლექსისგან მიღებულია აგრეთვე ღვთისმშობლის სახელი მარიამ; მითოლოგიური წინაპრის მნიშვნელობის ქართული სახელი ჰანი; ტოპონიმები მარი და ანი და ეთნონიმები მარგალი და ურუმაია. მისგანვეა ი დედას მნიშვნელობის მეგრული სახელი nanaia ნაწარმოებ, რომლის შეკვეცილ ფორმას იგივე მნიშვნელობის სახელი ნანა წარმოადგენს.

შამაში - მზის ღმერთის აქადური სახელია [16, გვ. 525]. იგი შუაჰმაჰუარუაჰია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (Suamahuaruahia→შამაჰარია→შამაჰრი→შამაჰი→შამაში). ამავე კომპლექსისგან არის ეთნიკური სახელები შუმერუ, მუშუანი და ინგუშ მიღებული. მისგანვე სახელი გრუჟინ მიიღება, რომელიც ეთნონიმ грузин-ის ანალოგია.

უთუ - მზის ღმერთის შუმერული სახელია [16, გვ. 488]. იგი ჰუარუათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰუარუათუა→ჰურუთუ→ჰურთუ→უთუ). ამავე კომპლექსისგან არის შუმერულ ისტორიულ წყაროში მოხსენიებული ქალაქი-სახელმწიფოს სახელი არათა მიღებული, რომელიც მართუ-ს ტერიტორიაზე მდებარეობდა, ქვეყანა მართუ კი მდინარე ევფრატის ჩრდილოდასავლეთითა და დასავლეთით იყო გადაჭიმული [24, გვ. 25-38; 271-272]. მისგანვეა ტოპონიმები ქართ (თბილისი, აფხაზურად), ქართა და ქურთა; ეთნონიმი ქორთუ (ქართველი, მეგრულად) და ღვთაების მნიშვნელობის არსებითი სახელები ღუთა////ღვთა (ქართულად), თოთ (ეგვიპტურად) და huta (სანსკრიტულად. ინდური მითოლოგიის ღმერთი სახელი Budda hba huta კომპოზიტის მნიშვნელობის სიტყვა უნდა იყოს).

ენქი - მიწის გამგებელი ღმერთის სახელია [16, გვ. 168]. იგი hmahiaria კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰმაჰიარია→მჰერი→მქეი→ემქი→ენქი). ამავე კომპლექსისგან მიღებულია აგრეთვე მითოლოგიური ცხოველის სახელი ქიმერა; ტოპონიმები ენგური, რიონი, გრემი, ნაირი, გერმანია და ეთნონიმები მეგრი, იმერი, ინგილო, ელინ და სხვა.

ენლილ - მიწისა და ჰაერის გამგებელი შუმერული ღმერთის სახელია. იგი ჰიაჰმაჰიარია კომპლექსისგან არის ნაწარმოებია (ჰიაჰმაჰიარია→ჰიმაჰირი→იამრირი→ემრირი→ენლილი). ამავე კომპლექსისგან არის ტოპონიმი მერეთი (იმერეთი-ს ადრინდელი სახელი) და ეთნონიმი იმერი მიღებული.

უთანაფიშთი - შუმერული მითოლოგიის წარღვნის მთავარი გმირის სახელია, რომელიც ბიბლიური ნოეს პროტოტიპს წარმოადგენს და შუმერში წარღვნის შემდგომი პერიოდის კაცობრიობის ეთნარქად მოისაზრებოდა. იგი შუაჰმაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (შუაჰმაჰიარიათია→შუამაჰიარუაჰიათუაჰია→რუთამაჰიშაჰიჰი→უთამამიშითი→უთანაფიშთი). ამავე კომპლექსისგან შედგენილი სახელი შუა ღმერთი (ქალღმერთი), ტოპონიმი შვანეთი და ეთნიკური სახელი ჯიორჯიანი არის მიიღებული.

ზიუსუდრა შუმერულ მითოლოგიაში უთანაფიშთი-ს სინონიმს წარმოადგენს [16, გვ. 193]. იგი სუაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (სუაჰუარუაჰიათუა→სუჰურაჰითა→სუსურაჰითა→სუჰისუთარა→სჰიუსუთრა→ზიუსუდრა). ამავე კომპლექსისგან არის ტოპონიმები საქართველო და გრუძია მიღებული.

ნიცირი - მთის სახელია, სადაც უთანაფიშთი-ს კიდობანი წარღვნის შემდეგ გაჩერდა [23, გვ. 99]. იგი სუაჰმაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (სუაჰმაჰიარიათია→სამჰირითი→მჰითისარი→მითსირი→ნიცირი). ამავე კომპლექსისგან მიღებულია აგრეთვე ტოპონიმები საქართველნე, სვანეთი და მესტია.

ვფიქრობთ, საკმარისია მოყვანილი მაგალითები იმის საჩვენებლად, თუ როგორ არის ეთნიკური სახელები ძველი ღმერთების სახელებთან დაკავშირებული. გასაოცარია შუმერული ღმერთების სახელებისა და ქართველური ეთნიკური სახელების ეტიმოლოგიური თანხვედრა, რაც ერთი ცივილიზაციის მქონე ხალხის ნამოღვაწარს უნდა წარმოადგენდეს. შუმერული ღმერთების სახელები მინიმუმ 4000 წელს ითვლის, რამდენი წლისაა ქართველური ეთნიკური სახელები არავინ იცის; შეეძლო თუ არა 4000 წლის წინ კავკასიის რეგიონს აღნიშნული ღმერთების სახელების და ეთნიკური სახელების წარმოქმნა, ესეც უცნობია. ამ კითხვებზე გარკვეულ პასუხს დასახელებული ლიტერატურა „ისტორია იწყება შუმერიდან“ [24, გვ. 25-38] იძლევა. მასში ნახსენები ქაქლაქი-სახელმწიფო არათა მდიდარი იყო საშენი მასალითა და მადნეულით, ფლობდა მათი დამუშავების მეთოდიკასა და მშენებლობის მაღალ ხელოვნებას, რითაც წინ უსწრებდა შუმერის ერთ-ერთ დიდ ქალაქ-სახელმწიფოს ურუქ-ს. ეს ისტორიული საბუთი საშუალებას გვაძლევს კავკასიური ეთნიკური სახელების და შუმერული ღმერთების სახელების შემომქმედად ქვეყანა მართუ, კერძოდ არათა, მივიჩნიოთ (მართუ ეტიმოლოგიით მამა არათა-ს ნიშნავს). ამ მოსაზრებას კარგად ეხმიანება ნოე-სა და უთანაფიშთი-ს კიდობანების გაჩერების პუნქტები არარატი და ნიცირი (მესტია) შესაბამისად. ამ მხრივ კავკასიას ინდოეთის მთიანი რეგიონი შეიძლება დაპირისპირებოდა, მაგრამ შუმერული წყაროები ამას არ ადასტურებენ.

7.2 § 5.2 კავკასიური ეთნიკური სახელები

▲ზევით დაბრუნება

XI საუკუნის ქართველი ისტორიკოსის ლეონტი მროველის ცნობით კავკასიელი ხალხის ეთნარქის სახელი თარგამოსი [25, გვ. 1-7] კავკასიურ ეთნიკურ სახელებთან უნდა იყოს ეტიმოლოგიურად დაკავშირებული, ანუ მის მაწარმოებელ სუაჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან უნდა იყონ ისინი ნაწარმოები.

სუაჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსი მატრიარქალური პერიოდის კაცღვთაება-ს მნიშვნელობის სიტყვებს აწარმოებს. მის ანტონიმს ამავე პერიოდის შუაჰმაჰუარუაჰეათუა კომპლექსი წარმოადგენს, რომელიც ქალღვთაება-ს მნიშვნელობის სიტყვებს აწარმოებს. მათთან ერთად პატრიარქალური პერიოდის კაცღმერთისა და ქალღმერთის მნიშვნელობის სიტყვების მაწარმოებელი სუაჰმაჰიარიათია და შუაჰმაჰიარიათია კომპლექსებიც გვინდა მოვიყვანოთ. ოთხივე მათგანი მაქსიმალურადაა ენობრივი ელემენტებით დატვირთული და სიტყვების წარმოქმნაში აქტიურად გამოიყენება. უფრო მეტიც: ჩვენ ხანდახან ისიც კი გვეჩვენება, თითქოს ყველა ხალხის სამეტყველო ენის ლექსიკა ამ ოთხი კომპლექსისგან არის ნაწარმოები, რომელთა შესაბამის ძირეულ სიტყვებს არსებითი სახელები Rmarti და Rmerti წარმოადგენენ. ლეონტი მროველმა მხოლოდ ერთ-ერთი მათგანი შეამჩნია და იგი სახელით თარგამოსი წარმოგვიდგინა, რომლის მსგავსად დანარჩენ სამისაგან სახელები თარგამოში, თაირგამოსი და თაირგამოში მიიღება შესაბამისად.

აღნიშნული კომპლექსები უნიფიცირებულ ჰუარუაჰიათუა და ჰიარიათია ძირების ბაზაზეა აგებული, რომელთა თია ენობრივ ელემენტზე შეკვეცით ზოგადი ჰუარუა და ჰიარია ძირები მიიღება. ეს უკანასკნელი ისე არ უნდა იქნას გაგებული, თითქოსდა აღნიშნული უნიფიცირებული ძირები ან ზემოთ მოყვანილი ოთხი დიდი კომპლექსი პირველადებია, ზოგადი ჰუარუა და ჰიარია ძირები კი - მეორადები. პირიქით, ჩვენ ამ უკანასკნელებს მივიჩნევთ პირველადებად, წინააღმდეგ შემთხვევაში სამეტყველო ენა დედამიწაზე მცხოვრები ადამიანების ხანგრძლივი შემოქმედებითი შრომის შედეგი კი არა, რაღაც ზეკაცობრიული გონიერი არსების მიერ ადამიანებისათვის ნაბოძები ან კიდევ სხვა პლანეტიდან შემოტანილი გამოდის, რაც ჩვენ არარეალურად მიგვაჩნია. ეს რომ მართლაც ასე იყოს, იქ, იმ პლანეტაზე, იმავე პრინციპით შექმნიდნენ ენას, როგორიც ამ ნაშრომშია წარმოდგენილი. ამ საკითხთან დაკავშირებით გვინდა ნიკო მარის ლექციიდან ამოღებული ფრაგმენტები მოვიყვანოთ:

„უკანასკნელ წლებში კვლევის იმ დონეზე მივაღწიეთ, რომელზედაც მთელი კაცობრიობის ენა ერთეული შემოქმედებითი მსოფლიო პროცესის ნაშედეგრად ირკვევა.

დედამიწაზე არ სუფევს ენათა არავითარი ჯგუფი, არცერთი ენა, რომელიც აღორძინებულ იყოს აღნიშნულ ერთეულ ენის შემქმნელ ან გლოტოგენურ პროცესისაგან დამოუკიდებლად.

ენათმეცნიერება ხდება, უკვე გახდა მონისტურ სწავლად.

ამისდა გვარად ენის წარმოშობის ან განვითარების ზოგადი სწავლა წარმოადგენს იმავე საგნის მსოფლიო ისტორიას, რომლის მიუღებლად და შეუთვისებლად შეუძლებელია კერძო რაგინდარა ენის ან ენათა ჯგუფის წარმოსაშობო საკითხი გამოშუქდეს. ·

...დედამიწაზე არ სუფევს არც ერთი ენა, რომ ბუნებით შექმნილი ყოფილიყოს. ყველა ენა კაცობრიობის შრომით შექმნილია, კაცობრიობის ჭირნახულობით გავლილი საზოგადოებრივი ცხოვრების ნივთიერ ფუძეზე, წარმოებაზე და საწარმოო განწყობილებაზე აღმოცენებულ მოვლენად გამოდის, აგრეთ წოდებული ზედნაშენი კატეგორია გახლავთ“ [26, გვ. 11-12].

ნიკო მარის ამ გამონათქვამებს ჩვენი გამოკვლევების შედეგები ადასტურებენ, საკამათო მხოლოდ ენის ზედნაშენობის საკითხია. ჩვენც ვფიქრობთ, რომ ენა ზედნაშენია, მაგრამ არა საზოგადოებრივი ფორმაციის შესაბამისი ბაზისისა, როგორც ეს ნიკო მარის შრომებიდან გამომდინარეობს და რაზეც იგი იოსებ სტალინმა გააკრიტიკა, არამედ საზოგადოებრივი რელიგიის შესაბამისი ბაზისისა. ჩვენ ზემოთ არაერთხელ აღვნიშნეთ, რომ ენის ძირითადი ლექსიკური ფონდი მისი შემქმნელი ხალხის ღმერთების სახელების ბაზაზეა აგებული და ამ ხალხის რელიგიას ემსახურება. ამის ერთ-ერთ მაგალითს მსოფლიოს სხვადასხვა ხალხთა შესაბამისი ენების მატრიარქატიდან პატრიარქატზე გადასვლით გამოწვეული ლექსიკური ცვლილება წარმოადგენს.

ცხრილ №11-ში წარმოდგენილია ქალღვთაება-ს, კაცღვთაება-ს, ქალღმერთი-ს და კაცღმერთი-ს მნიშვნელობის შესაბამისი კომპლექსებისგან ნაწარმოები კავკასიური ქვეყნების და ხალხების ზოგიერთი სახელი. ისინი, როგორც ვხედავთ, მთელ კავკასიის რეგიონს მოიცავენ, მათი მაწარმოებელი ძირები კი ქართული არსებითი სახელების ღმართი (ღვთაება)-ს და ღმერთი-ს ბაზაზეა აგებული. ეს ფაქტი კავკასიელი ხალხის ერთწარმომავლობაზე მიგვანიშნებს, რასაც კარგად ეხმიანება ნიკო მარის შემდეგი გამონათქვამები:

«Закавказье ... в историческом прошлом составлявшая и общественно - экономически с Северным Кавказом один мир, со включением обществ различных ступеней стадиального развития, органически увязана не природой, и не случайнностью встреч, а преодолением природы, в общем производстве трудовым процессом» [27, გვ. 4].

«Надо и это знать, что это грузинская цивилизация одна из тех сложных национальных объединений, которые стали фактически на путь образования и в значительной степени успели образовать особый культурный мир, именно культурный мир Кавказа» [6, გვ. 17].

ცხრ. №5.1

0x01 graphic

არსებობს თუ არა ქართული არსებითი სახელების კავშირი სხვა კავკასიელ ხალხთა ღმერთების მნიშვნელობის სახელებთან, საინტერესო საკითხია.

ღმერთის აფხაზური სახელი ანცვა სუაჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (სუაჰმაჰუარუაჰიათუა→სამაჰარუთაჰი→ჰამთსარუჰი→ამთსუაი→ანცვაი→ანცვა) და ეტიმოლოგიურად ღმერთის მნიშვნელობის ქართულ სახელს მაცხოვარი (სუაჰვაჰუარუაჰიათუა→სამაჰორუთაჰი→მათსჰორუაჰი→მაცხოუარი→მახოვარი) შეესატყვისება. ამავე კომპლექსისგან არის მთიელ კავკასიელ ხალხთა ეპოსის ნართები-ს მთავარი გმირის სახელი სათანაი მიღებული, რომელიც, ფაქტიურად, თარგამოსი-ს პროტოტიპს წარმოადგენს იმ განსხვავებით, რომ იგი ქალის სახითაა წარმოდგენილი, რაც სემანტიკურად გაუმართლებელია. მისი ნამდვილი სახელი შათანაი იქნებოდა, რომელსაც სახელი თარგამოში და ღმერთის აფხაზური სახელი anCva შეესაბამება (ღმერთის აფხაზური სახელი ანცვა იკითხება როგორც ანჩვა [28, გვ. 155]).

სახელი ღმერთი ფონეტიკური თვალსაზრისით პატრიარქალური სიტყვა არის და სქესკატეგორიას არ შეიცავს - როგორც ქალი, ასევე კაცი შეიძლება იყოს. წინააღმდეგ შემთხვევაში აზრს კარგავს მისი სქესობრივი დიფერენციაცია შუა და სუა ენობრივი ელემენტების დართვით. ამ მხრივ საყურადღებოა სახელები მატრიარქატი და პატრიარქატი, რომლებშიც სქესკატეგორიები ჰმა და ჰპა ენობრივი ელემენტებით არის განსაზღვრული. იგივე მდგომარეობასთან გვაქვს საქმე ანტონიმებში папа - мама; mather - pather იქნებ სქესკატეგორია კი არა სიმაღლის ხარისხია ამ სახელებში ჩადებული, კაცი ქალზე მაღლაა დაყენებული. ამ შემთხვევაში ყურადღებას იქცევს ანტონიმები მინუს - პლიუს. ისინი, შესაძლებელია, ქვედა - ზედა ანტონიმების მნიშვნელობით იქნენ თავდაპირველად გამოყენებულნი, მინუსი ქვედას, მიწიურ სამყაროს, ქალის სამფლბელოს ნიშნავდა, პლიუსი კი - ზედას, ციურ სამყაროს, კაცის სამფლობელოს.

ამ მოსაზრებას კარგად ეხმიანება ქართული ენის ლექსიკა, რომლის მიხედვით კოსმიური სამყარო ციურ და მიწიურ ქვესამყაროებისგან უნდა იყოს შედგენილი, მათი გამყოფი დედამიწის ზედაპირი კი ათვლის წერტილს, ანუ ნულოვანი სიმაღლის ობიექტს უნდა წარმოადგენდეს. ვფიქრობთ, ს და თ ბგერების შემცველი სიტყვები ციურ ქვესამყაროსთანაა დაკავშირებული, შ და ტ ბგერების შემცველი სიტყვები - მიწიურ ქვესამყაროსთან, დ ბგერის შემცველი სიტყვები კი - დედამიწის ზედაპირთან.

კოსმიური სამყაროს ამგვარი გაგებით ციური მზის ჩასვლა მიწიურ მზის ამოსვლას შეესაბამება და პირიქით. ამ პრინციპით უნდა იყოს სიტყვები წაღმართი და ჩაღმართი მიღებული, რომლებიც კაცღმერთის და ქალღმერთის მნიშვნელობის სუაჰმაჰუარუაჰიათუა და შუაჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსებისგან არის ნაწარმოები შესაბამისად. ციური ქვესამყაროს დამახასიათებელი ქართული ბგერებია ს, თ, ზ, ძ, ც და წ, რომლებიც მამრობით სქესს გამოხატავენ; მიწიური ქვესამყაროს დამახასიათებელი ბგერები კი - შ, ტ, ჟ, ჯ, ჩ და ჭ, რომლებიც მდედრობით სქესს გამოხატავენ. ყველა ეს ბგერა კავკასიურ ენებს გააჩნიათ და უფრო მეტიც - წ და ჭ აფრიკატები მხოლოდ კავკასიური ენების კუთვნილებაა და მათი მფლობელი ხალხი, ისტორიისათვის არც თუ ისე შორეულ წარსულში, ერთ ეთნოსს წარმოადგენდა, რომელსაც ჰქონდა ერთი საერთოკავკასიური ენა. ამ ენის დიალექტები კავკასიურ ენათა ოჯახი-ს სახელით არის დღეს ცნობილი. კავკასიელი ხალხების ერთწარმომავლობაზე მიგვანიშნებს ის ფაქტიც, რომ მათ XI საუკუნის ქართველი ისტორიკოსი ლეონტი მროველი თარგამოსი-ს შთამომავლებად მოიხსენიებს. ბევრი ამ ხალხთაგანი ცხოვრების ბუნებრივმა პირობებმა და ისტორიულმა მოვლენებმა დროთა განმავლობაში ენობრივად და რელიგიურად ურთიერთ გააუცხოვა და ამით ერთმანეთს დაუპირისპირა. ამ პროცესის გაღრმავებაში აქტიურად მოქმედებდნენ და მოქმედებენ კავკასიის რეგიონის ანექსიის მოსურნე დიდი ქვეყნები. ამიტომაა, რომ მათთან კავშირში მოისაზრებენ თავიანთ ეროვნულ დამკვიდრებას ზოგიერთი კავკასიური ხალხები, რის მისაღწევად სამკვდროსასიცოცხლოდ უპირისპირდებიან ისინი სხვაგვარად მოაზროვნე მოძმე კავკასიელ ხალხებს და ამით დიდ სამსახურს უწევენ თავიანთი რჩეული ქვეყნის იმპერიულ ზრახვებს. კონფლიქტური სიტუაცები კავკასიაში მანამ არ აღმოიფხვრება, სანამ არ შეიგნებს კავკასიელი ხალხი, რომ მათი გენეტიკური ერთიანობა გაცილებით უფრო ძველია, პირველადია, ვიდრე მათი რელიგიური მრწამსი, რომლის სპეკულირებითაც ხდება, ძირითადად, კავკასიელი ხალხების ურთიერთდაპირისპირება.

გენეტიკურ ერთიანობაზე არის სლავური, არაბული და სხვა ქვეყნების ალიანსები დაფუძნებული, რაც მნიშვნელოვნად აადვილებს ალიანსის შემადგენელ ქვეყნებს შორის წამოჭრილი პრობლემების მოგვარებას. საჭიროა შეიქნას კავკასიური ქვეყნების ალიანსიც, რომელიც დიალოგის გზით გადაჭრის მათ შორის წამოჭრილ პრობლემებს და ამით ბოლოს მოუღებს იქ არსებულ კონფლიქტებს.

საინტერსოა ქართული ენის გარდა სხვა კავკასიურ ენებშიც თუ შეიმჩნევა ანალოგიური კოსმოგრაფია. მაგალითად, მეგრული ენის მიხედვით ციური ქვესამყარო კაცის კი არა ქალის სამფლობელოს წარმოადგენს, რაც ისეთი ენებისთვის უნდა იყოს დამახასიათებელი, რომლებშიც ქალის კულტი დომინირებს. ქალის კულტიდან კაცის კულტზე გადასვლა, როგორც ენის ლექსიკური ელემენტების, ასევე მისი შესაბამისი ხალხის ეთნიკური სახელების სემანტიკურ ცვლილებას იწვევდა.

საინტერესოა აგრეთვე ის ფაქტიც, რომ ზემოთ აღწერილი კოსმოგრაფია ცალკეული სხეულებისთვის და სულიერი არსებებისთვისაც ძალაშია: მათი ზედა მხარის შემადგენელი ნაწილების სახელები ს, თ, ზ, ც, ძ და წ ბგერებს შეიცავენ; ქვედა მხარის - შ, ტ, ჟ, ჩ, ჯ და ჭ ბგერებს; შუა ნაწილის შესაბამისი სახელები კი - დ ბგერას. ამის მაგალითებია:

ადამიანისათვის ზედა - თავი, ქვედა - ტერფი, შუა - ფერდი;

საქონლისათვის ზედა - ზურგი, ქვედა - ჩლიქი, შუა - ფერდი;

სხეულისათვის ზედა - წვერი, ქვედა - ჭური, შუა - გვერდი.

7.3 § 5.3 ეთნონიმები აფსუა და აფხაზი

▲ზევით დაბრუნება

ამ ნაშრომს, როგორც წინათქმაში აღვნიშნეთ, ეთნონიმების აფსუა-სა და აფხაზი-ს წარმომავლობის საკითხი დაედო საფუძვლად ეს საკითხი დღესაც პერსპექტიულია ქართულ-აფხაზური კონფლიქტის მშვიდობიანი გზით მოგვარების საქმეში და დაუყონებლივ გადაჭრას მოითხოვს ჩვენ მისი შესწავლა დავიწყეთ და გარკვეული შედეგები მივიღეთ.

ეთნონიმები აფსუა და აფხაზი, როგორც წესი, მათი შესაბამისი ტოპონიმებისგან აფსნუი-სა (აფსნგ, Апсны) და აფხაზია-საგან მომდინარეობდნენ, ამიტომ საინტერესოა თვითონ ამ ტოპონიმების წარმომავლობის დადგენა.

ტოპონიმების აფსნუი და აფხაზმა ნომინალური მნიშვნელობები, როგორც ეს III თავის §4-ში ვაჩვენეთ, მათი შემადგენელი ფონემების მიხედვით აღდგენილი ენობრივი ელემენტების მიერ შედგენილი კომპლექსების მნიშვნელობები იქნება. აფსნუი ჰფასუანია კომპლექსის სახით აღდგება, რომელიც ჭაბუკ ვაჟს მაღალს და ჭაბუკ სვანს ნიშნავს, აფხაზია კი ჰფახუაზია კომპლექსის სახით, რომელიც ჭაბუკ კაც ზედას (უზენაესს) ნიშნავს. მათ ამ მნიშვნელობებს კარგად ეხმიანებიან ყმაწვილის მნიშვნელობის აფხაზური და მეგრული სახელები არფუის და ფსქი შესაბამისად.

ტოპონიმები აფსნუი და აფხაზია Абсны, Апсны და Абхазия სახელებით მოიხსენებიან ძველ რუსულ ლიტერატურულ წყაროებში. ყველა ეს სახელი, ჩვენი აზრით, სუაჰუარუაჰიათუა კომპლექსის ასაკობრივი დიფერენციაციით წარმოქმნილ კომპლექსებისგან არის მიღებული. თითონ სუაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან ტოპონიმები საქართველო და ლაძიკა მიიღება, რომლებიც კაცი ქართი-ს, კაცი კოლხიდა-ს კაცი ღვთაი-ს, კაცი ოდოია-ს, კაცი დალაჲ-ს და კაცი ვარადაჲ-ს მნიშვნელობის სახელებია შესაბამისად.

სუაჰუარუაჰიათუა კომპლექსის ასაკობრივი დიფერენციაციით ჰვასუაჰუარუაჰიათუა, ჰბასუაჰუარუაჰიათუა, ჰფასუაჰუარუაჰიათუა, ჰმასუაჰუარუაჰიათუა და ჰპასუაჰუარუაჰიათუა კომპლექსები მიიღება, რომელთა გარდაქმნით სახელები: ოვსათინ, ოვსათი, ოვსნი, ოვსი და ოსი; აბსართნი, აბსარათი, აბსარნი, აბსარი, აბსარა, აბსნუი, აბსუა, აბასზია, ბასიან, ბაცბი, აბასკოი, ბასკი, აბსაძნი, აბხაკია, აბხაზათი, აბსაზი, აბაძინ, აბაზინ, აბაძა და აბაძეხ; აფსართნი, აფსარათი, აფსარნი, აფსარი, აფსარა, აფსნუი, აფსუა, ფასიან, აფხაძნი, აფხაძი, აფხაზათი, აფხაზნი, აფხაზთა და აფხაზი; საქართველო, ქართლოსნი, სამარგალო, გრუძინ, გრუძია, მასხათი, სუანათი, ამაძონი, ალაძონი, სავრომატი, მუსუან და სუანი; პელაძგ, აპსარნი, აპსნუი და აპსუა მიიღება შესაბამისად.

გვინდა ვაჩვენოთ ის გზები თუ როგორ შეიძლება ყოფილიყო სახელები აფსნუი, აფსუა და აფხაზია მიღებული.

ტოპონიმი აფსნუი შესაძლებელია ეთნიკური სახელის აფსარნი//აფსუარნი-ს რ ბგერაზე შეკვეცილი ფორმის აფსანი//აფსუანი-ს გარდაქმნით არის მიღებული (აფა სუანი//აფსუანი→აფსნუია→აფსნუი). საკუთრივ სახელი აფსარნი სუაჰმაჰუარუაჰია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები. ამავე კომპლექსისგან მიიღება აგრეთვე: ეთნიკური სახელები მუსუან, მასხი, მოსხი, ბასხი, ბასკნი; ტოპონიმები ფასიან, ბასიან და ფასანაური; კომპოზიტი აფა სუანარ (ვაჟიშვილი სვანები. აფა ვაჟიშვილს ნიშნავს აფხაზურად, სუანარ კი სვანების მნიშვნელობის სვანური სახელის შუანარ-ის ქართული ვარიანტია); მცხეთოსი-ს უფროსი ვაჟიშვილის სახელი უფლოსი (ზემო ქართლის მამამთავრად მოიხსენიება) და ღმერთკაცი-ს მნიშვნელობის სახელები ბასილა და უფლისა.

აფსარნი და აფსუანი ქართული სიტყვები უნდა იყოს, აფსნუი კი - როგორც აფხაზური ასევე სვანური სიტყვა შეიძლება ყოფილიყო. აფსუანი ქართულად აფსუა-ების ანუ აფსუა ხალხის მნიშვნელობის სიტყვა არის და შესაძლებელია მისგან -ნი სუფიქსის მოკვეცით არის ეთნონიმ აფსუა მიღებული.

ეთნონიმი აფსუა შესაძლებელია ტოპონიმ აფსარა||აფსუარა-საგან არის მიღებული, რომელიც სვანურად აფსუა-ებს ანუ აფსუა ხალხს ნიშნავს. ამ შემთხვევაში ტოპონიმი აფსნუი აფსუაები-ს მნიშვნელობის სიტყვისგან აფსუანი იქნება მიღებული.

ეთნონიმ აფსუა-ს უფრო რთული ვარიანტებიც არის ლიტერატურაში დამოწმებული, მაგალითად, აფსუა [17, გვ. 581] და აფსუა [17, გვ. 575]. პირველი მათგანი ეთნონიმ აფსუარი-საგან იქნება მიღებული (აფსუარი→აფსუიარ→აფსვიარ→აფსუარ→აფსუა), მეორე კი - ეთნონიმ აფსილი-საგან (აფსილი→აფსუაჰიალუაჰია→აფსუჰიუჰიალა→აფსუჰივჰიარა→აფსგუარა→აფსგუა).

ეთნონიმები აფსარი და აფსილი ეთნიკური სახელების აფსარნი-ს და აფსილნი-ს ნ ბგერაზე შეკვეცით არის მიღებული. მათივე რ (ლ) ბგერაზე შეკვეცით სახელები აფსანი//აფსუანი და აფსინი წარმოიქმნება შესაბამისად, რომელთა გარდაქმნით ტოპონიმები აფსნგ და აფსგნგ (აფსინი→აფსუაჰიანუაჰია→აფსუჰინუჰი→>აფსგნგ) მიიღება.

ტოპონიმი აფსნგ შესაძლებელია აფა (ვაჟიშვილი, აფხაზურად) და სუანი (სვანი, ქართულად) სახელების შერწყმით არის მიღებული (აფასუანი→აფასანუი→აფსნგ). მათივე შერწყმით სახელი აფსუანი-ც მიიღება, რომელიც, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, აფსუა ხალხს ნიშნავს. ამ შემთხვევაში ეთნონიმ აფსუა-ს ეტიმოლოგიური მნიშვნელობა ვაჟიშვილის სვანი იქნება, ნომინალური მნიშვნელობა კი - ღვთაება ჭაბუკი ვაჟი.

ეთნონიმი აფსუა აფხაზი ავტორების მიერ წმინდა სულთან არის დაკავშირებული, ამიტომ იგი ღმერთის სახელის ბაზაზე შეიძლება იყოს მიღებული. ამ შემთხვევაში საყურადღებოა ჭექა-ქუხილის ღმერთის აფხაზური სახელი აფგ (Афы), რომელიც, ჩვენი აზრით, ღვთის მნიშვნელობის ქართული სახელის უფალი ლ ბგერაზე შეკვეცილ ფორმას წარმოადგენს (უფალი→უფაი→აფუი→აფგ). კომპოზიტის აფგ სუა (სვა) შერწყმის შედეგად სიტყვა აფსგუა მიიღება, რომლის პირველი ნაწილი აფსგ წმინდა სულს ნიშნავს აფხაზურად, -უა სუფიქსი კი ადამიანის მნიშვნელობას ანიჭებს მის შემცველ სახელს. აღნიშნულის მიხედვით აფსგუა ღვთის (უფლის) შვილისა და წმინდა სულის ადამიანის მნიშვნელობის სიტყვა იქნება, რომლის გ ბგერაზე შეკვეცით ეთნონიმი აფსუა წარმოიქმნება. ანალოგიურად, კომპოზიტის უფალი სუა შერწყმით ზემო ქართლის ეპონიმი უფლოსი და ეთნონიმი აფსალი→აფსარი მიიღება.

ტოპონიმი აფხაზია ტოპონიმ აბაზგია-ს ბაზასე უნდა იყოს წარმოქმნილი იმიტომ, რომ ისტორიული აფხაზეთი ისტორიულ აბაზგეთი-ს ტერიტორიაზე აღმოცენდა. სახელი აბაზგია ან ერთ-ერთი ძველი ლაზური ტომის სახელის პელაზგ-ის ტრანსფორმაციით არის მიღებული (პელაზგ→პალაზგაი→პარაზგია→პააზგია→აპაზგია→აბაზგია), ან ერთ-ერთი მოსხური ქვეყნის სახელის ზაბახაე-ს ტრანსფორმაციით (ზაბახაე→აბაზხია→აბაზჰია→აბაზგია), ან ბავშვი ლაზიკა-ს მნიშვნელობის სახელს წარმოადგენს (ჰბა ლაზიკა→ბალაზკია→ბარაზგია→ბააზგია-→აბაზგია), ანდა ბავშვი გრუზია-ს მნიშვნელობის სახელია (ჰბა გრუზია→ბაგრუზია→ბარუზგია→ბარაზგია→ბააზგია→აბაზგია).

ისტორიულ აბაზგებს შედარებით კარგი ურთიერთობა ჰქონდათ ბიზანტიელებთან, ამიტომ შესაძლებელია ისინი პელაზგები იყვნენ, რომლებიც ანტიკური საბერძნეთისა და ბიზანტიის იმპერიის ძირძველ მოსახლეებად მოიხსენებიან (ეთნონიმი პელაზგ ეტიმოლოგიით დასავლეთიის ლპზს ნიშნავს).

ტოპონიმი აფხაზეთი ტოპონიმ აფხაზია-ს შესაბამისი პატრიარქალური კატეგორიის სახელია. იგი კაცღმერთის მნიშვნელობის სუაჰმაჰიარიათია კომპლექსისგან უნდა იყოს ნაწარმოები (სუაჰმაჰიარიათია//სუაჰმაჰიარუაჰიათია→სამაჰირაჰიათი→ამჰასჰიარიათი→ამხაზერეთი→ამხაზერთი→ამხაზეთი→აბხაზეთი→აფხაზეთი). ამავე კომპლექსისგან მიიღება აგრეთვე: ტოპონიმები აბხაზეთი, აფსილეთი, ბასილეთი, მესხთა, სვანეთი, სამეგრელოთა, ეგრისანთა (აგრისანთა), საქართველნე და ბერეთისა; ეთნიკური სახელები აბხაზი(ი), აფსილი, მესხი, სვანეთი(ი), ეგრისან (აგრგსან) და ქართველისანი; საკუთარი სახელები აფსირტე და ქრესტოფორ და არსებითი სახელო ქრისტოან. სახელების აბსუა→აფსუა და აბხაზეთი→აფხაზეთი მონაცვლეობა აფხაზეთში ქრისტიანული სარწმუნოების დამკვიდრებით უნდა იყოს დაკავშირებული.

მოყვანილი მასალის საფუძველზე შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ აფსუები და აფხაზები ქართველური წარმომავლობის ხალხია, კერძოდ აფსუა ქართველური ხალხის ქართული შტოს სვანურ ოჯახს მიეკუთვნება (ამას სვანების ერთ-ერთი დიდი კაცღვთაების სახელი აფსათი ადასტურებს, რომელიც ჩვენ ტოპონიმ აფსარათი-ის ეპონიმად მიგვაჩნია), აფხაზი კი - ქართველური ხალხის ლაზურ შტოს.

თანამედროვე აფხაზური ენა, აფხაზი მეცნიერების მოსაზრებით, აფსარების ენის ბაზაზე არის შექმნილი. ამ მოსაზრების სასარგებლოდ აფხაზების თვითდასახელება აფსუა და აფხაზეთის აფხაზური სახელი აფსნუი მიუთითებს.

აფხაზების წარმომავლობის შესწავლისას გათვალისწინებული უნდა იქნას მათი ხალხური თქმულებებით შემონახული მასალები, რომლებიც ცნობილი აფხაზი ისტორიკოს-ეთნოგრაფის შალვა ინალიფას წიგნში [29, გვ. 162-176] არის თავმოყრილი. ამ თქმულებების მიხედვით აფხაზები (უფრო ზუსტად აფსუები), ამჟამინდელ თავიანთ საცხოვრისზე გვიან მისული ხალხია, ზოგიერთი თქმულებით კი - მათ მისვლამდე იქ აწან-ებს უცხოვრიათ. ჩვენ აქ არ შევუდგებით ცალკეული თქმულებების განხილვას; მოვიყვანთ მხოლოდ მოკლე ფრაგმენტს, ამოღებულს ბატონ შალვა ინალ-იფასათვის განსაკუთრებულად საყურადღებო თქმულებიდან:

«А белые (აფხაზების წინაპრები. კ.ბ.), двигаясь дальше, осели временно на земле «армян». Но последние напали на них и многих истребили. Отомстив им, когда те были собраны в большом храме, белые люди отправились дальше и достигли Кубани (в одном из варянтов - Псху). Почувствовав, одноко, что не могут вынести здешнего холода, они отправили гонцов на поиски теплых мест. Последние попали в Абхазию, которая в то время была вся покрыта лесом. Они обосновались сперва на Лыхнинской поляне. Затем из-за гор постепенно стали стекаться к ним и другие их сородичи. Так заселили всю страну. Но часть из них всё же осталась на севере - это абазинцы» [29, გვ. 169].

ამ თქმულებაში საინტერესო მარშრუტებია ყუბანი - ლიხნი და ფსხუ - ლიხნი. ყუბანიდან ლიხნში გადასვლა ფსხუს გავლით მოხდებოდა, ამიტომ ფსხუს რეგიონი (მდინარე ბზიფის სათავეები) აფხაზთა წინაპრების (კერძოდ, აფსარების) მიგრაციის ერთ-ერთი მთავარი პუნქტი იქნებოდა. თუ გავითვალისწინებთ იმასაც, რომ ბევრი აფხაზური ოჯახის წმინდა სალოცავი დღესაც ფსხუს რეგიონშია განთავსებული [30, გვ. 3-23] და ტოპონიმი ფსხუ ფონეტიკურად ეთნონიმ აფსუა-ს შეესატყვისება (სუაჰფაჰუა→სუფჰუ→ფსუჰუ→ფსჰუ→ფსხუ; სუაჰფაჰუა→საფჰუა→აფსჰუა→აფსუა), მაშინ ზემოთ მოყვანილი ფრაგმენტი საკმაოდ დამაჯერებელი გახდება იმ საკითხში, რომ აფხაზი ეთნოსის ერთ-ერთი შტოს - აფსუების წინაპრები ფსხუს რეგიონიდან არიან შავიზღვისპირა რეგიონში ჩამოსახლაბული.

ფსუების სომხებთან დაპირისპირების დეტალი გვაფიქრებინებს, რომ მათი შორეული წინაპრები მდინარე ფასინ-ის (Φασιν, ახლანდელი არაქსი) სათავეებში მცხოვრები ფასიანები (Φασινι) იქნებოდნენ, რომლებსაც ძველი წელთაღრიცხვის V საუკუნის ბერძენი ისტორიკოსი ქსენოფონტე ქართველურ ტომებთან ხალიბებთან და (ჭაობებთან ერთად მოიხსენიებს [3], გვ. 79-80]. ფასიანების ქვეყანა ქართულ ისტორიოგრაფიაში ფასიანი და ბასიანი სახელებით არის ცნობილი, რომლის გამო იბერებისა და არმენების დაპირისპირება დიდი არმენია-ს სახელით ცნობილი ქვეყნის შექმნის დროიდან მომდინარეობს. ვფიქრობთ, გაუთავებელმა ომებმა, იქედან აყრილი მოსახლეობის ერთი ნაწილი ჩრდილოეთ იბერიაში გადაასახლა, რომლებმაც თავიანთი ქვეყნის სახელი ფასიან ახალ საცხოვრისებზე განავრცეს (მხედველობაში გვაქვს ტოპონიმები ფასანაური, ფარსმანი (თუშეთში [32, გვ. 105]) და ბასიანი (ახლანდელი ბაქსანის ხეობა ჩრდილოეთ კავკასიაში [32, გვ. 118], რომლის მეორე სახელი იყო ფსიჰან-სუ [32, გვ. 322])· ტოპონიმები ბასიანი და ფასიანი სუაჰმაჰიარია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები. ამავე კომპლექსისგან მიღებულია აგრეთვე: ეთნიკური სახეღუბი აბსილნი, აფსილნი, მესხი, მისმიან, იბეროსი და იმეროსი; ტოპონიმები აბსილია, აფსილია, საბერიე და სამეგრელო და ერთ-ერთი კაცღმერთის სახელი ბასილი.

აღსანიშნავია აგრეთვე ის ფაქტიც, რომ რამოდენიმე თქმულების მიხედვით აფხაზები და ალბანები (არნაუტები) მოძმე ხალხია და ოდესღაც ერთად უცხოვრიათ. ერთ-ერთი ასეთი თქმულებით ორი ძმა აბხაზი და ნაუტი ახალი საცხოვრისის საძიებლად წავიდნენ.

«Старший - его звали Абхазом - остался в приглянувшихся ему горах Кавказа, младший - его звали Наутом - пошел дальше, обошел Черное море, пересек Балканы. И, наконец, увдел горы, походившие на те, которые задержали Абхаза.

- Эти горы будут моими и детей и внуков моих! - сказал Наут. ... От старшего, Абхаза, пошло самое воинственное племя Кавказа - абхазы, родные братья албанцев. От Наута пошли арнауты, или албанцы, - самое неукротимое племя в мире» [29, გვ. 166-167].

ალბანელი ხალხის ისტორიულ სამშობლოდ, სამეცნიერო ლიტერატურაში, კავკასიის ალბანია მოისაზრება ამიტომ, მოყვანილ თქმულებაში აღნიშნული აფსუებისა და ალბანების თანაცხოვრება შესაძლებელია მდინარე ალაზანის ხეობაში მიმდინარეობდა, მაგალითად: ერთის მხრივ ფშავების, ბაცბების და ფარსმანების სახით (სახელს ფშაველა ტოპონიმი აფშარათი შეესატყვისება; სახელს ბაცბი - ბასიანთა და აბსუანთა; სახელს ფარსმანი კი - აფსარანთი), მეორეს მხრივ კი - უდინ-ების სახით (მათი სრული სახელი არნაუდი ანუ არნაუტი იქნებოდა). შესაძლებლოა ამ ხალხების ერთი ნაწილი, ევროპის კონტინენტზე განსახლების მიზნით, მდინარეების ალაზანის, იორის და არაგვის სათავეებიდან, დარიალის ხეობის გავლით, მდინარე ყუბანის ხეობაში გადავიდა, ან ქართლის მეფის საურმაგის დროს (III საუკუნე ძ.წ.ა.) მოხდა მათი ცენტრალური კავკასიონიდან დასავლეთ კავკასიონზე გადასახლება [25, გვ. 26-27]. აფხაზებს ალაზნის ხეობიდან გადასახლებულად მიიჩნევდა აგრეთვე XIX საუკუნეში კავკასიის რეგიონში მოღვაწე პოლონელი მკვლევარი თეოფილ ლაპინსკი [29, გვ. 165].

ბაცბური ენა, ჩვენი აზრით, ერთ-ერთი უძველესი ცოცხალი ქართველური ენა უნდა იყოს, რომელიც თავისი არსებობის გარკვეულ) ეტაპზე შესაძლებელია წინარე აფსუური და წინარე სვანური ენა ყოფილიყო სამეტყველო ენა დროთა განმავლობაში, გარემო პირობებისა და შინაგანი მოთხოვნილებების მიხედვით, მეტ-ნაკლებ ტრანსფორმაციას განიცდის, ამიტომ ძნელია სპეციალური გამოკვლევების გარეშე იმის თქმა, რომელმა ენამ უფრო ნაკლები ტრანსფორმაცია განიცადა ბაცბურმა თუ აფსუურმა. მათთან შედარებით თანამედროვე სვანურმა, განსაკუთრებით კი თანამედროვე ქართულმა, გაცილებით უფრო დიდი ტრანსფორმაცია განიცადეს.

განხილული მასალის მიხედვით აფსუების წინაპრების პირველსაცხოვრისი მდინარე არაქსის სათავეების რეგიონი ბასიან//ფასიან უნდა ყოფილიყო. იქედან ისინი ძველი წელთაღრიცხვის პირველი ათასწღუუღოს მეორე ნახევარში ჩრდილოეთისკენ დაიძრენ და ცენტრალურ კავკასიონზე დასახლდნენ. მათი დასახლების ერთ-ერთ პუნქტს ბაქსანი-ს ხეობა წარმოადგენდა, საიდანაც მათი ერთი ნაწილი, უფრო მოგვიანებით, შავი ზღვის სანაპიროებისაკენ დაიძრა და დღევანდელი აფხაზეთის მთის რეგიონში - ფსხუ-ში დასახლდა.

აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ ზემოთ ჩამოთვლილი ბასიანურ//ფასინური ტოპონიმები ხეობებში, მდინარეების უხვწყლიან სათავეებშია განთავსებული, ამიტომ ფს კომპლექსი წყალთანაც შეიძლება იყოს დაკავშირებული. ეს მოსაზრება ფართოდ არის აფხაზი ავტორების მიერ აფიშირებული, რომლებიც ფს კომპლექსს წყლის მნიშვნელობის ადიღეურ სახელს ფსე-ს უკავშირებენ. ამ მოსაზრებას საფუძველს უმაგრების ის ფაქტიც, რომ სახელი აფსთა ხეობას ნიშნავს აფხაზურად. მისი გათვალისწინებით, ეთნიკური სახელი მოხევე აფხაზურად აფსთა უა კომპოზიტის სახით ჩაიწერება, რომლის გარდაქმნით სიტყვა აფსუათა მიიღება. ეს სიტყვა აფსუა ხალხის კუთვნილს ნიშნავს ქართულად და შესაძლებელია მისგან -თა სუფიქსის მოკვეცით არის ეთნონიმი აფსუა მიღებული. ამ კონტექსტში საგულისხმოა ფსხუ-ს ტერიტორიის აფხაზეთის შავიზღვისპირა რეგიონთან დამაკავშირებელი მდინარის აფხაზური სახელი ააფსთა.

წყლიან ადგილს, სულხან-საბა ორბელიანის განმარტებით, ფშანი ეწოდება, წყლის ხეობა კი ფშანე რუა კომპოზიტით გამოისახება, რომლის გარდაქმნით ეთნიკური სახელი აფშარნი მიიღება. აფშარნი-ს რ ბგერაზე შეკვეცით სიტყვა აფშუანი წარმოიქმნება, რომლისაგან მრავლობითობის -ნი სუფიქსის ჩამოცილებით ეთნიკური სახელის აფსუა-ს ანალოგი აფშუა მიიღება.

ეთნონიმების აფსუა-სა და აფხაზი-ს პარალელურად საინტერესოა განხილული იქნას ეთნონიმების აფშარი-სა და აფშილი-ს წარმომავლობის საკითხიც.

წინა პარაგრაფში ჩვენ აღვნიშნეთ, რომ ღმერთის აფხაზური სახელი ანცვა აფხაზურად იკითხება როგორც ანჩვა. სახელი ანჩვა შუაჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები, რომელიც ქალღვთაება-ს ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან მიღებული სახელებია: აფშართნი, აფშბრნი, აფშარი, აფშარა, აფშნუი, აფშუა, შუანათი, muSuან, ჩერკაშნ, ყარაჩაინ, შუანი, ფშაველანთა, ფშაველთა, ფშაველა, ფშავნი, ფშავი, ჩაღმათუშნი, ჩაჩანი, ინგუშათ, გურჯნი, ჯორჯიან და სხვა. მათგან სახელს ფშავალნი სახელი აფშარნი შეუპირისპირდება, სახელს ფშავნი კი - სახელი აფშნგ. სიტყვა ფშავნი ქართულად ფშავ-ებს ნიშნავს, სახელი ფშავ კი ფშუა სახით აღდგება და მასთან აფხაზური ენის შესაბამისი ა- პრეფიქსის დართვით ეთნონიმი აფშბ მიიღება. ეთნიკურ სახელ ფშავნე-სგან სიტყვები ფშვენბ და ფშბნე მიიღება, რომელთაგან პირველი სულთან არის დაკავშირებული, მეორე კი - წყალთან.

ეთნონიმი აფშილი ეთნონიმ აფშარი-ს პატრიარქალურ ფორმას წარმოადგენს. იგი ტოპონიმ აფშილეთი-სგან არის მიღებული, რომელიც შუაჰმაჰიარიათია კომპლექსის სახით აღდგება და ქალღმერთს ნიშნავს. ამ კომპლექსისგან არის ნაწარმოები ეთნონიმები აფშილნი, ჯიორჯიანი, ოდიშნი, ჩერკეშნი, ყივჩაღნი და ტოპონიმები აფშილეთი, შუანეთი, ბიჭვინთა, ინგუშეთი და ჩეჩნეთი.

როგორც ვხედავთ, ეთნიკური სახელების აფშარი-სა და აფშილი-ს პარალელები ცენტრალური კავკასიონის როგორც სამხრეთ, ასევე ჩრდილოეთ სექტორებზე მცხოვრები ხალხების: ფშავების, თუშების, ჩეჩნების და ინგუშების სახელების სახითაა წარმოდგენილი, რომლებიც ქართველური ხალხების (გურჯები-ს) ქართული შტოს შემადგენელ შუანურ (სვანურ) და ნახურ ოჯახებს მიეკუთნებიან. ჩვენი აზრით, საერთოკავკასიური ფუძე ენის აღდგენის საკითხში განსაკუთრებული როლი აღმოსავლეთ კავკასიონის მთის რეგიონების ენებმა: ბაცბურმა, ჩაღმა თუშურმა, ჩაჩნურმა, ინგუშურმა, უდიურმა და სხვებმა შეიძლება ითამაშონ.

აფხაზების ტომობრივი სახელი, ნიკო მარის აზრით, მდინარე ბზიფის შესართავთან მდებარე სოფლის აფხაზურ სახელში ლძაა (ლიძავა, ქართულად) არის შემონახული [33, გვ. 6].

ტოპონიმი ლძაა ლუაძუა კომპლექსის სახით აღდგება, რომელიც, გაშლილად, სუაჰუარუათუა კომპლექსის სახით ჩაიწერება. ამ კომპლეუქსისგან არის ტოპონიმი ლძაა მიღებული (სუაჰუარუათუა→საჰარათა→რთსჰაა→რძაა→ლძაა). ამავე კომპლექსისგან ტოპონიმები საქორთუო (საქართველო, მეგრულად) და ცხუ (ისტორიული ქალაქი ბიჭვინთაში [25, გვ. 238]) მიიღება.

ტოპონიმი ლიძავა სუაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები. მისგანვეა ტოპონიმი საქართველო-ც მიღებული.

აღნიშნულთან დაკავშირებით გვინდა მოკლე ფრაგმენტი მოვიყვანოთ ქეთევან ლომთათიძის ერთი წერილიდან:

„არაერთგზის გამოუთქვამს მოსაზრება სიმონ ჯანაშიას იმის შესახებ, რომ ბზიფურ მეტყველებას ქართული ენის ისეთი ფაქტები ახასიათებს, რომლებიც უცხოა უფრო სამხრეთით მდებარე აბჟუის მეტყველებისათვის, რომელზეც მეგრულის გავლენა ჭარბობს” [34, გვ. 137].

მოყვანილი მაგალითებისა და ზოგიერთი სხვა გამოკვლევის მიხედვით თანამედროვე აფხაზური ენა საერთოქართველური ენის ერთ-ერთი ძველი წარმონაქმნი უნდა იყოს, მდინარე ბზიფის სათავეების მიერ დაცული და შემონახული ისევე, როგორც მდინარეების ენგურისა და ალაზანის სათავეების მიერ არის სვანური და ბაცბური ენები შემონახული შესაბამისად. აფხაზური ენის მატარებელი ხალხი დიოსკურიის ზემოთ მთებში მცხოვრები სვანები (Σοάνς [35, გვ. 260]) და აბაზგეთის ტერიტორიაზე მცხოვრები ლაზები, უფრო ზუსტად - სვანური და ლაზური ტომები იქნებოდნენ.

დასასრულს გვინდა მოსე ჯანაშვილის ერთი გამონათქვამიც მოვიყვანოთ:

„აფხაზებს ბევრი ღმერთები და ანგელოზები ჰყავთ, ხოლო ჭეშმარიტი ღმერთი კი ერთია და მას ჰქვიან ახდაუ. ეს ახდაუ არის იგივე ხდაუ (რადგან აფხაზურში ემატება ა), იგივე ხთაუ, ხთა, ღთა და შეუმოკლებლად - იგივე ღთა=ღუთა“ [369 გვ.]·

ღუთა ღვთის მნიშვნელობის ქართული სახელია ჰუარუათუა კომპლექსისგან ნაწარმოები. ამავე კომპლექსისგან არის ღვთაებათა სახელები ვარადა და დალ და ტოპონიმები ქართუ და ქართ მიღებული. მოყვანილ ციტატაში ფაქტიურად ნათქვამია, რომ უწინ აფხაზებს და ქართველებს ერთი ღვთაება ჰყავდათ და ერთი ხალხი იყვნენ. ამ მოსაზრებას კარგად ეხმიანება აფხაზი მეცნიერის მიხეილ დელბას მიერ ნიკო მარის მიმართ გამოთქმული საყვედური:

„ნ. ი. მარს, როგორც ზევით აღვნიშნეთ, ცოტა როდი უმუშავნია აფხაზური ენის შესწავლისთვის, მაგრამ შემდეგში, განსაკუთრებით ოციან წლებში, აფხაზური ენის შესწავლასა და საერთოდ აფხაზთა ენობრივ მშენებლობას მან მნიშვნელოვანი ზიანი მიაყენა. უპირველეს ყოვლისა ეს გამოიხატა მის მიერ აღებული ხაზის მცდარობასა და უკუღმართობაში, - აფხაზური ენა და აფხაზთა ისტორია მან ჩამოაშორა ქართულ ენასა და საქართველოს ისტორიას.

ნაცვლად იმისა, რომ აფხაზური ენა განეხილა როგორც ქართულის უახლოესი მონათესავე ენა, ხოლო აფხაზები, როგორც ქართველთა ტომი, ნ.ი. მარი ხელოვნურად ეძიებდა აფხაზებისა და აფხაზური ენის ნათესაობას სხვა ხალხებთან და ენებთან. კერძოდ კი, მკვდარ ჰაიტურ და კოპტურ ენებთან, რომელთაც არა აქვთ ნათესაობა აფხაზურ ენასთან“ [37, გვ. 5].

აფხაზების ქართველებთან დაპირისპირება ოსმალეთის იმპერიამ მოახდინა და აფხაზეთის სახელით, საქართველოს ტერიტორია, მდინარე ენგურამდე შეავიწროვა. ანალოგიური პოლიტიკური კურსი აირჩია საქართველოს მიმართ მეფის რუსეთის იმპერიამაც, რომელიც ოსმალეთის იმპერიას ჩაენაცვლა. იგი მეგრელებისა და სვანების დაპირისპირებასაც შეუდგა დანარჩენ ქართველებთან, იმ მიზნით, რომ ეთნიკურად დაქუცმაცებული ქართველების ასიმილაცია უფრო ადვილად მოეხდინა. სწორედ ამ მიზანს ემსახურებოდა მეფის რუსეთის „ზრუნვა“ შეექმნა საკუთარი დამწერლობა მეგრელებისა და სვანებისათვის. ამასთან დაკავშირებით საინტერესოა კავკასიის რეგიონში მოღვაწე ერთ-ერთი პირველი რუსი ენათმეცნიერის პეტრე უსლარის შემდეგი გამონათქვამი:

«Если смотреть на грузинскიй алфавитъ въ отношенიе къ самому грузинскому языку, то нельзя не сознаться, что онъ удовлетворяетъ всемъ условიям: едва ли это не есть совершен-нейшიй изъ всехъ сушествующихъ алфавитов. Каждый звукъ выражаеться особымъ знакомъ, и каждый знакъ постоянно выражаетъ одинъ и тотъ же звукъ. ... Сошлёмся, однако, на мненიе одного изъ известнейшихъ въ Европе филологовъ, Георга Розена, который, изследовавъ языки лазскიй, мингрельскიй, осетинскიй, сванетскიй и абхазскიй, утверждает, что въ нихъ система звуковъ одна и та же съ грузинскою, и грузинскიй алфавитъ для нихъ совершенно удобенъ, при помощи несколькихъ дополненიй. То же самое г. Шёгренъ пишетъ о языке северныхъ осетинъ, г. Шифнеръ о тушскомъ наречიй кистинского языка, отецъ Цискаровъ распространяетъ этотъ отзывъ на все наречიя кистинскიя и чеченскიя. ...

Отсюда видно, что система грузинской азбуки можетъ быть принята за основанიе для обшей азбуки всехъ кавказскихъ языковъ, чуждыхъ до сих поръ грамотности» [38, გვ. 48-49].

მაგრამ, მისი პრაქტიკული რეკომენდაციები, კავკასიის მთის რეგიონის ხალხებისათვის დამწერლობის შექმნის შესახებ, მეფის რუსეთის იმპერიული ამბიციების გათვალისწინებით, ასეთი იყო:

«Итакъ, остаётся применить, съ необходимыми добавленიями, начертанიя русскихъ буквъ къ грузинской азбуке» (იქვე).

ქართული დამწერლობის შესახებ იგივე აზრისაა ნიკო მარიც:

«Современный язык общественности и культуры - общеупотребительный по всей разноплеменной Грузии язык. Он один из наиболее развитых и в письменности живых языков мира» [6, გვ. 11].

ანალოგიური პოლიტიკური კურსი გააგრძელა საქართველოს მიმართ საბჭოთა კავშირის სახელით შენიღბულმა რუსეთის იმპერიამ, რომელმაც აფხაზები ეთნიკურად ჩამოაშორა ქართველებს, აფხაზეთს კი სახელმწიფოებრივი სტატუსი მიანიჭა, რათა მისი მარიონეტული ხელმძღვანელობა, ხელსაყრელ მომენტში, საქართველოს წინააღმდეგ აემხედრებინა. შესაშური სიზუსტით შეურჩია ასეთი მომენტი პოსტკომუნისტურმა „დემოკრატიულმა“ რუსეთმა შიგაპოლიტიკურ ბატალიებში გახლართულ საქართველოს და დაუყონებლივ აამოქმედა თავისი იმპერიალისტური მანქანის ინფორმაციული, დიპლომატიური და სამხედრო მექანიზმები აფხაზეთის ტერიტორიის ანექსიისათვის.

რუსეთის მმართველი მამების ამოცანას ჯერ აფხაზეთიდან ქართველების განდევნა და შემდეგ აფხაზეთის რუსეთთან მიერთება წარმოადგენდა. ამ ამოცანის პირველი ეტაპის შესრულების დროს მათ ამაზრზენი ვერაგობა ჩაიდინეს ქართველი ხალხის მიმართ, რომელიც თავს იცავდა აფხაზი სეპარატისტების სახელით მომქმედი რუსეთისა და ისლამური ფუნდამენტალისტებისაგან შემდგარი სამხედრო ალიანსისგან (აფხაზეთიდან ქართველების განდევნის საკითხში მათი ინტერესები ერთმანეთს დაემთხვა). შემრიგებლის როლში მოვლენილმა რუსეთმა, გაეროს წარმომადგენელთა თანდასწრებით, ქართული მხარე ცალმხრივად განაიარაღა და ამით აღნიშნულ სამხედრო ალიანსს ხელი შეუწყო სასტიკად გასწორებოდა განიარაღებულ ქართველებს. აფხაზეთში მცხოვრები ქართველი ხალჯის წინააღმდეგ განზორციელებულ ტერორში მხოლოდ რუსეთი იყო საზელმწიფო დონეზე ჩართული.

დასახული ამოცანის მეორე ეტაპის შესრულება რუსეთმა აფხაზეთსა და დანარჩენ საქართველოს შორის სახელმწიფო საზღვრის დაფიქსირებით დაიწყო - მდინარე ენგურის გასწვრივ სამშვიდობო ძალების სახელით თავისი მესაზღვრეები ჩააყენა ამ მოქმედებას ჯერ აფხაზეთში დარჩენილი მოსახლეობისათვის პრივილეგიური (საქართველოში მცხოვრები დანარჩენი მოსახლეობისათვის დისკრიმინაციული) სავიზო რეჟიმის შემოღება მიაყოლა, ახლა კი მათთვის რუსეთის მოქალაქეობის მიცემას აპირებს, რაც რუსეთის მიერ აფხაზეთის დეიურედ ანექსიის მცდელობას წარმოადგენს.

ბევრჯერ დაუპყრიათ, გაუძარცვავთ და აუოხრებიათ საქართველოს ცალკეული პროვინციები გარეშე მტრებს, მაგრამ იქედან ქართველების ამოძირკვა არავის უცდია, თუ მხედველობაში არ მივიღებთ შაჰ-აბას I-ის მიერ 200·000 ქართველის გახიზვნას კახეთიდან ეს გახიზნული ხალხი მან თავის ტერიტორიაზე დაასახლა, რუსეთმა კი - 250.000 ქართველი განდევნა აფხაზეთიდან, მათი სახლკარი გაძარცვა, ააოხრა და დევნილ მოსახლეობას, შაჰ-აბას I-ისაგან განსხვავებით, არავითარი საარსებო პირობები არ შეუქნა. უფრო მეტიც, დევნილებს და მათი ევაკუირებისათვის დაბა აგუძერის ზღვის სანაპიროზე მომდგარ უკრაინის გემს სოხუმიდან ზარბაზნები დაუშინა.

მე, როგორც ერთ-ერთი დევნილთაგანი, იმ იმედით წამოვედი აფხაზეთიდან, რომ ერთ კვირაში უკან დავბრუნდებოდი როგორ ვიფიქრებდი იმას, რომ XX საუკუნის დასასრულის მსოფლიო საზოგადოებრიობისა და ავტორიტეტული საერთაშორისო ორგანიზაციების ძალისხმევა უდანაშაულო დევნილ მოსახლეობას თავიანთ სახლში არ დააბრუნებდა, რუსი ხალხი კი თავიანთი მმართველი წრეების სისხლიან დანაშაულს გაიზიარებდა.

დღეს, აფხაზეთის დაცემის 9 წლის შემდეგ, რუსეთის მთავრობა ქართულ მხარეს იმაში ადანაშაულებს, რომ საქართველოს ტერიტორიაზე უცხო ქვეყნის მეომრები იმყოფებიან, რომლებიც ჩეჩნებთან ერთად რუსეთის რეგულარული ჯარის წინააღმდეგ იბრძვიან. ეს მეომრები იმ დიდი ხროვის ნაწილია, რომელიც 10 წლის წინ რუსეთმა აფხაზეთში შემოიყვანა და მათთან ერთად ქართველების წინააღმდეგ იბრძოდა. რუსები მათ მაშინ რაინდებად მოიხსენიებდნენ, დღეს კი ტერორისტებს უწოდებენ.

ის, რაც რუსეთმა აფხაზეთში მცხოვრები ქართველი ხალხის მიმართ ჩაიდინა, რუსი ხალხის სინდისზე იყოს. ეს ბინძური სასირცხვილო ლაქა სამუდამოდ გაყვება მათ ისტორიას.

7.4 § 5.4 კავკასიურ-ევროპული ეთნოგრაფიული შეხვედრები.

▲ზევით დაბრუნება

დიდმა ენათმეცნიერმა ნიკო მარმა კავკასიური ეთნიკური სახელების როლი მსოფლიო ეთნოგრაფიაში შემდეგნაირად შეაფასა:

«Кавказ есть житница мировых этнических терминов: ряд племенных названий, безусловно коренных Кавказа, получили международное значение уже в эпохи средневековья в качестве названий народов или со спорным родословием, как например, «скифи», или заведомо чуждых кавказскому миру племен, усвоивших кавказское наименование» [5, გვ. 14].

მართლაც, მსოფლიოს ხალხთა ეთნიკური სახელები მჭიდროდ არის ერთმანეთთან გადაჯაჭვული და, ალბათ, რომელიღაც ერთი ცივილიზაციის კერიდან მომდინარეობენ, რომელიც ნიკო მარმა კავკასიად მიიჩნია. იგივეზე მიგვანიშნებენ ბიბლიური ნოეს კიდობანის გაჩერების ადგილი - არარატის მთა, საიდანაც ხალხთა თავდაპირველი განსახლება მოხდა და ინდოევროპული ენების წარმოშობის თანამედროვე თეორია [39, გვ. 956], რომელშიც წარმოდგენილი რუქა-სქემის მიხედვით აღნიშნული ენების წარმოშობის კერა სამხრეთ კავკასიასა და მის მიმდებარე რეგიონში მდებარეობდა. ამ წყაროების გათვალისწინებით ნიკო მარის გამონათქვამი «...или заведомо чуждых кавказскому миру племен, усвоивших кавказское наименование» ჩვენ არაკორექტულად მიგვაჩნია. დღევანდელი არაკავკასიელები ოდესღაც კავკასიელები იყვნენ და მათ კავკასიური სახელები კი არ შეითვისეს, თავიანთი საკუთარი კავკასიური ეთნიკური სახელებით განსხლდნენ კავკასიის რეგიონიდან დედამიწის სხვადასხვა მხარეში. ალბათ, ამიტომ არის შესაძლებელი სხვადასხვა ხალხთა ეთნიკური სახელების პარალელების მოძიება კავკასიურ ეთნიკურ სახელებში. კარგია, როცა ეთნოგრაფიული პარალელები მეცნიერების სხვა დისციპლინებითაც დასტურდება (მაგალითად: ისტორიით, ლინგვისტიკით, არქეოლოგიით და სხვა). ამ მხრივ საინტერესოა კავკასიურ-ევროპული ეთნოგრაფიული შეხვედრები, რომელთა შესახებ შედარებით მეტი ცნობები მოიპოება.

ერთ-ერთი ძველი გერმანული ტომის სახელი გოთი (Gothi, [40, გვ. 187]) ჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰუარუაჰიათუა→ჰოროჰითო→ჰოროთოჰი→ჰორთჰი→გორთი→გოთი). ამავე კომპლექსისგან მიღებულია აგრეთვე ეთნიკური სახელები გუთი, უდი, ქართი, კახათი, კოლხიდა და ღმერთის მნიშვნელობის სახელები ოდოია, ღვთაი, დალი და Gotter (კაცღმერთი, გერმანულად).

გოთების გერმანული სახელი Goten ჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰმაჰუარუაჰიათუა→მჰოროჰეთო→მჰროთჰე→ჰროთჰემ→გოთემ→Gotten). ამავე კომპლექსისგან მიღებულია აგრეთვე: ეთნიკური სახელები გუთნი, უდნი, ნართი, ქართნი; ღმერთის მნიშვნელობის სახელები ღმართი, ღორმოთი, ღორონთი, ღვთაება და, Gottin (ქალღმერთი, გერმანულად) და ღმერთის სახელი Odhin (სკანდინავიურად [16, გვ. 359]).

გოთები, ისტორიული ცნობების მიხედვით, ბალტიის ზღვის სამხრეთ სანაპიროზე ცხოვრობდნენ, საიდანაც III საუკუნის პირველ ნახევარში შავი ზღვისპირა ჩრდილოეთ სექტორში გადასახლდნენ და სკვითურ-სარმატულ ხალხებს შეერივნენ, რომლებთანაც ურთიერთობისას მაღალ განვითარებას მიაღწიეს იმის შესახებ, თუ როდის და საიდან მოხვდნენ ისინი ბალტიის ზღვის სამხრეთ რეგიონში, არაფერია ნათქვამი.

გოთური ენის ერთ-ერთ დამახასიათებელ ნიშანს მისი ხმოვანი ო და უ ბგერების უმლაუტი წარმოადგენს. ამ ნიშნით მას უდიური და სვანური ენები ენათესავებიან. ქართული ისტორიული ცნობების მიხედვით [25, გვ. 26-27] სვანები ქართლის მეფემ საურმაგმა (III საუკ. ძვ. წ.ა.), კავკასიონის ცენტრალურ სექტორიდან (უდიების განსახლების რეგიონიდან) დასავლეთ სექტორში გადაასახლა, ამიტომ შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ძველ სვანებს და უდიებს საერთო თუ არა, მონათესავე ენები მაინც ჰქონდათ. ეს არ არის გასაკვირი იმიტომ, რომ შედგენილი სახელი ვაჟი უდნი სუაჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსით გამოისახება, რომლისგან სახელი თარგამოსი და მასთან დაკავშირებული კავკასიური ეთნიკური სახელების დიდი სპექტრი (იხ. ცხრილი №5.1), მათ შორის სვანათი-ც, მიიღება. საყურადღებოა აგრეთვე ისიც, რომ გოთური ტომების სახელები Greutungi, Tervingi და Thaifali [41, გვ. 442] ჰმაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები, რომლისგანაც სახელები ღმერთი, მერეთი, იმერი(თ)ა, მეგრელი(თა), ინგილო(თა), უდინეთი, მთიელი, ქართველნი და გერმანია(თა) მიღება. მოყვანილი მასალა იძლევა იმის საფუძველს, რომ გოთები კავკასიის რეგიონიდან განსახლებულ ხალხად მივიჩნიოთ.

შუა საუკუნეებში და უფრო ადრეც რუსეთის ევროპული ნაწილის ჩრდილოეთ სექტორში югра, егра და угра ეთნიკურ სახელწოდებების ხალხები ცხოვრობდა [42, გვ. 359]. მათი მონათესავე ხალხები დღეს სახელით угоы არის ცნობილი, რომლთა შესახებ ნათქვამია:

«Угры, обобщающее этническое имя, присвоенное родственным по языку народам - зауральским манси и хантам, дунайским венграм (мадьярам). В «Повести временных лет» (12 в.) предки венгров названы «уграми», а предки хантов и манси - «югрой». Позднее имя «югра» закрепилась преимушественно за хантами. В лингвистической классификации угорьская ветвь языков генетически восходит к древнейшей уральской языковой семье. В составе этой семьи угорская ветвь, вероятно, обособилась уже в отдаленные времена (4-3-е тыс. л. до н.э.); причём, протоугры первоначально сосредоточились на грани южнее таиги и лесостепи Западной Сибири, от Среднего Урала до Прииртышья. Отсюда предки манси и особенно хантов расселились далее на Север, а предки венгров в 8-9 в.в., двигаясь на запад, достигли Дуная» [43, გვ. 466].

სახელით югра ჩვენი დაინტერესება ერთ-ერთ ძველ რუსულ მატიანეში - «Повесть временных лет» აღწერილმა პეჩორელ югра-ს ნაამბობმა განაპირობა, რომელიც მის ისტორიულ ქვეყანაში ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქრობასთან დაკავშირებულ ერთ ინციდენტს შეეხებოდა [44, გვ. 369]. ეს ინციდენტი, ქართული მატიანეს მიხედვით [25, გვ. 17-27], ისტორიულ ქართლში მოხდა.

ეთნონიმი югра ჰუარუაჰეა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰუბრუაჰია→ჰურაჰი→ჰიჰურა→იჰურა→იუჰრა→югра). ამავე კომპლექსისგან არის ეთნიკური სახელები აგრე, გური, угры, угорь, егра, კოლხი, კახი და ტოპონიმები აია, არია, გურია, კარი, Galia და სხვა მიღებული. ქართველების ზოგადი ეთნიკური სახელი არის გური, ეთნიკური სახელები югра, угры, და угорь კი მის ბაზაზეა შექმნილი. მათგან განსხვავებით ეთნიკური სახელი угра ან и ბგერაზე არის შეკვეცილი, ან ზოგად ჰუარუა ძირისგან არის ნაწარმოები და მას ქართული ეთნიკური სახელები გურ, გურა და აგრუა შეესაბამება.

ეთნონიმი ханты ჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰმაჰუარუაჰიათუა→მაჰარაჰითა→ჰარამათაჰი→ჰარმთჰი→ханты) და ეტიმოლოგიით მაღალ ღვთაება მზე უზენაეს ნათელს ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან არის ეთნიკური სახელები ქართნი, უდინ, ნართი, anti (აღმოსავლეთ ევროპაში მოსახლე უძველესი ხალხის სახელი) და ნორმანდი მიღებული.

მოყვანილი ეთნიკური სახელების ურთიერთშედარების საფუძველზე შეგვიძლია ვთქვათ, რომ სახელები югра და სახელების ханты-სა და ქართნი-ს მაწარმოებელ ჰმაჰუარუაჰეათუა კომპლექსის ჰმა და თუა ენობრივ ელემენტებზე შეკვეცის შედეგად დარჩენილ ჰუარუაჰია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები, ან პირიქით, სახელების югра-ს და გური-ს მაწარმოებელ ჰუარუაჰია კომპლექსს აქვს ჰმა და თუა ენობრივი ელემენტები დამატებული და წარმოქმნილ ჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის სახელები ханты და ქართნი მიღებული. თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ ეთნიკური სახელის югра-ს შესაბამისი ხალხების თვითდასახელება ханты//anti ეტიმოლოგიურად ეთნონიმ ქართნი-ს შეესატყვისება, югра - გური-ს, ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქრობასთან დაკავშირებული ინციდენტი კი ქართი-ს ტერიტორიაზე მოხდა მაშინ, ეთნიკური სახელის югра შესაბამისი ხალხი სახელი გური იქნებოდა.

სკანდინავიის ძველი მოსახლეობა რამდენიმე სახელით არის ცნობილი, რომელთა შორის ძირითადს ნორმანი (მიღებულია ნორმანდი-ს დ ბგერაზე შეკვეცით) წარმოადგენს. მას ეტიმოლოგიით სახელები anti, ханты, Finland, ნართი და ქართნი შეესაბამება. ეთნონიმ norman-ს მაწარმოებელ ჰმაჰუარუაჰია კომპლექხიხგან სკანდინავიელთა ერთ-ერთი ეთნიკური სახელი ვარანგი და ნორვეგიის მნიშვნელობის სახელი Norvai არის ნაწარმოები. ამავე კომპლექსისგან არის სკანდინავიური წარმომავლობის სამხედრო მოსამსახურის ბერძნული და რუსული სახელები βαραγγο და варяг - მიღებული შესაბამისად. მისგანვეა აგრეთვე ზღვის რუსული სახელი море, ზღვის ხალხი-ს მნიშვნელობის ეთნიკური სახელი ამორე და ეთნონიმი მარგალი ნაწარმოები.

ეთნონიმ варяг სინონიმებს სახელები варяж და варяз წარმოადგენენ, რომლებიც შუაჰმაჰუარუაჰია და სუაჰმაჰუარუაჰია კომპლექსებისგან არის ნაწარმოები შესაბამისად. ამ კომპლექსებისგან მიღებული ეთნიკური სახელები ჩვენ ზემოთ მოვიყვანეთ და კიდევ ერთხელ გავიმეორებთ. შუაჰმაჰუარუაჰია კომპლექსისგან სახელები მუშუანი, მუშკი, გრუჟინ, შავარგალოჲ და როუშიან მიიღება; სუაჰმაჰუარუაჰია კომპლექსისგან კი - მუსუანი, მოსხი, გრუზინ, სამარგალჲ, россиан, მასკალი და მოსკოვი.

სკანდინავიელი მეზღვაურები ვიკინგები-ს სახელოთ იყო ცნობილი, რომლებიც შუა საუკუნეებში და უფრო ადრეც მეკობრეობას ეწეოდნენ. ეთნონიმი ვიკინგ ჰმაჰიარია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰმაჰიარია//ჰმაჰიარუაჰია→რუაჰმაჰიაჰია→რუმჰიჰი→რუმგიკი→უმგიკი→უიკიმგ→ვიკინგ). ამავე კომპლექსისგან არის ზღვის გერმანული სახელი Meer, ტოპონიმი America, ეთნონიმი Yankee და კავკასიური ეთნიკური სახელები მეგრი, იმერ, იბერ, ივერ და კიმერ მიღებულო. ეთნონიმები ამორე და ვიკინგ ერთი და იგივე ფუნქციონალური მნიშვნელობის სახელებია, რომელთა შორის amore მატრიარქალურია, ვიკინგ კი - პატრიარქალური.

ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთში, მდინარეების დონი-სა და დუნაი-ს შორის ძველი წელთაღრიცხვის VII-II საუკუნეებში სკვითები ცხოვრობდნენ, რომლებიც ძველბერძნულ წყაროებში სახელით Σκύθαι მოიხსენებიან. ეს სახელი სუაჰიარიათია კომპლექსისგან ნაწარმოები პატრიარქალური კატეგირიის სიტყვა არის. ამავე კომპლექსისგან ნაწარმოებია აგრეთვე ეთნიკური სახელები русский და ქართველი.

სკვითების თვითდასახელება сколоты სუაჰუარუათუაჰია კომპლექსისგან ნაწარმოები მატრიარქალური კატეგორიის სიტყვა არის. ამავე კომპლექსისგან ნაწარმოებია აგრეთვე ეთნიკური სახელი руцкой (რუსი, ბელორუსიულად [45, გვ. 226]) და ტოპონიმი საქართველო.

სკვითების მონათესავე ხალხად სარმატები მოისაზრებიან, რომელთა ქვეყნის სახელი სარმატია//სავრომატია სუაჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები და ეტიმოლოგიით მამა სკოლოტია-ს ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან ნაწარმოებია აგრეთვე სახელები თარგამოსი, სვანათი, გრუძიან, Rubiand (რუსეთი, გერმანულად) და руссатин.

რუსი ფილოლოგის ვ. მილლერის მოსაზრებით: «... нельзя допустить, что имя Σκύθαι, которое греки давали и европейским, и азиатским скифам, было изобретено греками. Оно должно было быть действительным народным, туземным названием и притом широко распространенным» [5, გვ. 7].

ვფიქრობთ, სამართლიანია ვ. მილლერის ეს მოსაზრება. ეთნიკური სახელების сколоты-სა და Σκύθαι-ს წარმომავლობა, ჩვენი აზრით, ტოპონიმებისაგან ქართი და ქაირთი მომდინარეობენ. ამ მოსაზრებას კარგად ეხმიანება ის ფაქტი, რომ სკვითების პირველსაცხოვრისად ჰეროდოტე მდინარე არაქსის ჩრდილოეთ და ჩრდილო-აღმოსავლეთ რეგიონს ასახელებს [46, გვ. 201], რომელიც გეოგრაფიულად მდინარე მტკვრის ხეობას წარმოადგენს და მისი ისტორიული სახელი ქართი იყო

«В заметке, скромно названной «Экскурсом», В. Ф. Миллер формальному освещению вопроса о перечисленных терминах поднес ярко горящий факел, и не его вина, если частью по состоянию разработки кавказоведения и еще более в силу научной ориентации эпохи в своих сомнениях об иранизме морфологического явления он обращался к урало-алтайскому и «особенно» к угро-финскому, но ни словом не было упомянуто широкое распространение той же формы в коренных кавказских языках. Речь о форме множественного числа с показателем множественности t в разновидностях окончаний при одной огласовке «а» -ta -da→ -θa. В работе о племенном составе населения Кавказа мною выясняются фактическое богатство разновидностей этого яфетического показателя множественности, от яфетидов передавшегося и не яфетическим, за пределами Кавквза, а тем более в пределах самого Кавказа от коренных кавказских племен, яфетических, пришлым иранцам - курдам и осетинам» [5, გვ. 6]).

ვფიქრობთ, საკმარისია მოყვანილი კავკასიურ-ევროპული ეთნოგრაფიული შეხვედრები საჩვენებლად. ანალოგიურ მდგომარეობასთან გვაქვს საქმე კავკასიისა და სხვა კონტინენტების ეთნიკური სახელების ურთიერთობებშიც ამ ფაქტს ხშირად იმოწმებდა ნიკო მარი იაფეტურ ენებთან დაკავშირებით, რომელთა უძველეს კერად მას კავკა- სია მიაჩნდა:

«Старый мир, когда смело оглянется на себя в лингвистичвское зеркало прошлого, увидит, что жизнь им начата с яфетического осознания мира, и яфетиды, точно боги, дали имена Африке, Европе и Азии. ... за каждым яфетическим названием стран идут яфетические названия народов и богов, а за яфетическими названиями народов и богов - яфетические названия не только предметов культа, но и вообше предметов быта» [33, გვ. 6].

კავკასიელი ხალხის ევროპის კონტინენტზე განსახლება ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთის გავლით მოხდებოდა. ამაზე მდინარეების სახელები მტკვარი, ღარალანი, დონი, დნეპრ-ი და დუნაი მიგვანიშნებენ, რომელთა შესაბამისი ობიექტები აღნიშნული ხალხის განსახლების მარშრუტზე მდებარეობდა. ეს სახელები ჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები. მისგანვეა არსებითი სახელი ღმართი (ღვთაება, ღორმოთი, ღორონთი) და ტოპონიმი ქართნი მიღებული. მათში პირველადი მტკვარი იქნებოდა, რომლის სიყვარულით კავკასიიდან აყრილმა ხალხმა შემხვდურ მდინარეებს მისი შესაბა- მისი ეტიმოლოგიური მნიშვნელობის სახელები დაარქვა.

შესაძლებელია კავკასიიდან ჩრდილო-აღმოხავლეთის მიმართულებით განსახლებაზე მიგვანიშნებს მდინარე Волга-ს ერთ-ერთი ძველი სახელი Rha, რომელიც ჰუარუა ძირისგან არის ნაწარმოები. ამავე ძირისგან არის მდინარე მტკვარის საერთაშორისო სახელი Kura და ბერძნული პანთეონის უდიდესი ქალღმერთის სახელი Hρα [ჰრა//ჰარა] მიღებული. ჰარა, ჩვენი აზრით, მდინარე მტკვარის უძველესი ღვთაების სახელი იყო, რაზეც ქართველი ხალხის საყვარელი სიმღერა ჰარალე მიგვანიშნებს, რომელიც ჰარა ღვარა-სა და ჰარა მშობელი-ს მნიშვნელობის სახელია, ტოპონიმი მტკვარი კი - დელა ჰარა-ს და ღვთაება-ს მნიშვნელობის სახელია.

მსოფლიოს ყველა ხალხის ერთწარმომავლობაზე მიუთითებს ნიკო მარის შემდეგი გამონათქვამი:

«Нет более истории и доистории, нет раздельной истории Запада и Востока, нет и удушливой атмосферы изолированности групповой семитов, хамитов, славян, арийцев или индогерманцев, хотя-бы - германцев, собственно германов и готов, оказавшихся в ближайшем родстве первые со сванами, вторые с мегрелами и чанами или лазами, и среди групп нет особой, без увязки с окружением истории одиночек, раскинутых повсеместно, так - самих греков, особенно армян и евреев, предметов давно назревшей серьезнейшей проблемы о категории их националности» [27, გვ. 10].

ერთ-ერთი ციმბირიელი საქლხის ეთნიკური სახელი сибариты, ენის ელემენტური თეორიის მიხედვით, сибирита ფორმით ჩაიწერება, რომლის -та სუფიქსზე შეკვეცით ტოპონიმი Сибирь მიიღება, т ბგერის თავკიდურა პოზიციაში გადატანითა და тс→ц აფრიკატიზაციით კი - სახელი Цибирь წარმოიქმება. ტოპონიმი Сибирь, მისი ქართული სინონიმის ციმბირი-ს გათვალისწინებით, სახელში Цибирь განხორციელებული ц→с გადაბგერებით უნდა იყოს მიღებული.

ც ბგერის ს ბგერით ჩანაცვლება ინგლისური ენისთვისა არის დამახასიათებელი. ბერძნულში, რომელსაც ც ბგერა საერთოდ არ გააჩნია, მას ძირითადად κ ბგერა, ან τσ კომპლექსი ენაცვლება. ეს უკანასკნელი ც ბგერის დეაფრიკატიზაციის ტოლფასია, რომლის გათვალისწინებით ქალაქ სოხუმის ძველი ბერძნული სახელი Διοσκουριας (წარმოქმნილია Διοσκουροι-ს ბაზაზე, რომელიც ზევსი-ს ტყუპი ვაჟიშვილების მნიშვნელობის სიტყვა არის) შესაძლებელია მისი ძველი ქართული სახელის ცხუმი-ს მოდიფიცირებით არის მიღებული. ტოპონიმი ცხუმი, ამ შემთხვევაში, ცხუმეთი-ს შეკვეცილი ფორმა იქნება, რომელიც სუაჰმაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები და ეტიმოლოგიით მამა Διοσκουροι-ს და მამა საქაირთველო-ს ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან ზევსის ერთ-ერთი სახელი Ζενοσ ([16, გვ. ]. იგი ძენოსეთი-ს შეკვეცილ ფორმა უნდა იყოს); ტოპონიმები სვანეთი, მესხეთი და საქართველნე და სიტყვა დიოსკურიანი მიიღება, რომლის მხოლობითი ფორმა დიოსკურია წარმოადგენს.

აღნიშნულის მიხედვით ტოპონიმი დიოსკურია ავტოქტონური სახელი უნდა ყოფილიყო, რაზეც ძველი ბერძენი მწერლებიც მიგვანიშნებენ. მისი ნომინალური მნიშვნელობა არის დიდი ვაჟიშვილი მავალი (წარმოდგენილია დია სკუა რია კომპოზიტის სახით). ძნელია ახლა იმის თქმა ვინ იგულისხმება მასში.

ტოპონიმ ცხუმი-ს ნომინალური მნიშვნელობის დადგენის მიზნით მასში რ ბგერა აღვადგინოთ და წარმოქმნილი სიტყვა cxumi-საგან, მეტათეზისით, მისი მაწარმოებელი სახელი მოვიძიოთ. ასეთი სახელი ცხუირამ//ცხვირამ იქნება, რომელიც დიდ ცხვირს ნიშნავს ქართულად. ქალაქ სოხუმის რეგიონის ერთ-ერთი მთავარი ატრიბუტი ზღვის სიღრმეში შეჭრილი შუქურას ტერიტორია არის, რომელსაც როგორც დიდი ცხვირი, ასევე კონცხი, ყურე, ყური და ყუა (სარცხვინელი) შეიძლება რქმეოდა სახელად.

ტოპონიმ ცხუმი-ს შემადგენეღო ბგერების მიხედვით აღდგენილ ცუახუაჰმაჰია კომპლექსისგან მისი სინონიმი ცხომი (ცუახუაჰმაჰიაა→ცოხომოჰი→ცხომი), არსებითი სახელი კონცხი (ცუახუაჰმაჰია→ცოხომოჰი→ჰომცხი→კონცხი) და სიტყვა ცხონი მიიღება, რომელიც სულხან-საბა ორბელიანის განმარტებით მაცხოვარი-ს მნიშვნელობის სახელი არის. შესაძლებელია კომპოზიტში დიდი ვაჟიშვილი მამალი მაცხოვარი იგულისხმება, რომლის შესაბამის ტოპონიმის ცხრომი რ ბგერაზე შეკვეცით არის ტოპონიმი ცხომი მიღებული.

7.5 § 5.5 ეთნოგრაფია და მითოლოგია

▲ზევით დაბრუნება

მითოლოგიური ღმერთების სახელები ისე მჭიდროდ არის ეთნიკურ სახელებთან დაკავშირებული, რომ ღმერთები ჩვენ პერსონიფიცირებულ ეთნოსებად მიგვაჩნია, მათი ბიოგრაფიული ცნობები კი - შესაბამისი ეთნოსების ისტორიებად. ყველა ხალხის მითოლოგია, ისევე როგორც მათი სამეტყველო ენა, ერთი საერთო ძირისგან მომდინარეობს, რომელიც სამეტყველო ენის წარმოშობის გეოგრაფიულ არეალში უნდა იყოს ჩამოყალიბებული და მასთან ერთად გავრცელებული. განსახლებულ ხალხს, თავიანთ ახალ საცხოვრისზე, არა მარტო სამეტყველო ენა და მითოლოგია, არამედ სხვა მატერიალური და კულტურული ფასეულობებიც გადაჰქონდა, რომლებიც, მის შთამომავლობას, იქ უფრო მაღალ რანგში აჰყავდა და იქედან განსახლებული ახალი თაობა, ამ ახალ ფასეულებებს, შემდეგ ახალ საცხოვრისზე ავრცელებდა.

კითხვას: რომელია პირველადი, ეთნონიმი თუ მისი შესაბამისი ღმერთის სახელი?, ძნელია დამაჯერებლად უპასუხო. პირველი სრულყოფილი სიტყვა, რომელიც ადამიანმა ჩამოაყალიბა მზის სახელი ჰუა იქნებოდა, მზე კი ადამიანების ყველაზე დიდი ღვთაება არის. სახელი ჰუა მისი შემქმნელი ხალხის სახელიც გახდებოდა, მეზობელი ტომის ხალხი შეარქმევდა მათ ამ სახელს. ამის შემდეგ ღვთაებებისა და ეთნოსების სახელების ჩამოყალიბება ერთდროულად, ურთიერთ შეთნხმებულად მოხდებოდა, ხან პირველი მათგანი წარმოიქმნებოდა მეორისაგან და ხან მეორე პირველისაგან. ამ კონტექსტში პირველადი ღვთის სახელი უნდა იყოს, მეორადი კი - ეთნოსის.

ბერძნული მითოლოგიის ზოგიერთი მთავარი ღმერთის წარმომავლობას ბევრი მკვლევარი მცირე აზიას უკავშირებს, მცირე აზიის პანთეონიდან გადატანილად მიიჩნევს მათ ბერძნულ პანთეონში. ეს ფაქტი მცირე აზიიდან ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე ხალხის მიგრაციასაც უნდა ასახავდეს. აღნიშნული ღმერთები და მათი სახელები, ჩვენი გამოკვლევების მიხედვით, კავკასიის რეგიონშია ჩამოყალიბებული და იქედან გავრცელებული, რის შესახებაც ქვემოთ მოგახსენებთ.

ბერძნულ მითოლოგიაში ჩინობრივი მდგომარეობით და პოპულარობით ორი დიდი ღმერთი ზევს-ი (იგი Zenos, Ζευς, Dios და Dia სახელებითაც არის ცნობილი) და ჰერა (ძველბერძნულ ლიტერატურულ წყაროებში მას Hρα.[ჰრა] ეწოდება) გამოირჩევა.

სახელი Hρα [ჰრა] მატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელ ზოგად ჰუარუა ძირისგან არის ნაწარმოები და ეტიმოლოგიით ღვთაება მზეს ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან სახელები hōr (მზე, ახალსპარსულად [45, გვ. 353 ]), houl (მზე, კიმერიულად. იქვე) და hora (დრო, დროის ღვთაება ბერძნულ მითოლოგიაში [16, გვ. 626]) არის მიღებული. მისგანვე არის მდინარე მტკვარის ერთ-ერთი უძველესი სახელი კურა, მდინარე მტკვარის სათავეებში არსებული ერთ-ერთი უძველესი ქართველური პროვინციიის სახელი კოლა, ქალაქ თბილისის ისტორიული სახელი კალა და მეგრელების ერთ-ერთი ძველი სახელი აგრუა ნაწარმოები აღსანიშნავია ისიც, რომ ჰარა აფხაზურად ნიშნავს ჩვენ.

სახელი Hρα[ჰრა] ბერძნულ მითოლოგიაში ჰერა-დ არის წაკითხული, რაც ჩვენ არასწორად მიგვაჩნია; მისგან სახელი ჰარა შეიძლება იქნას აღდგენილი. ჰარა ქართული პანთეონის ერთ-ერთი უდიდესი ღვთაების სახელი იქნებოდა, რომელსაც დღესაც დიდი სიყვარულით მოიხსენიებს ქართველი ხალხი სიმღერით ჰარალე (ჰარალა, როგორც წინა პარაგრაფში აღვნიშნეთ, ჰარა მშობელს ნიშნავს). ტოპონიმი მტკვარი ეტიმოლოგიით დედა კურა-ს და დედა ჰარა-ს მნიშვნელობის სახელია, ამიტომ, პერსონა ჰარა ჩვენ მდინარე მტკვარის ღვთაებად მიგვაჩნია, სახელი ჰარა კი - ქართველური ქვეყნების და პროვინციების სახელების ეპონიმად (მაგალითად: ჰარაჰია→კარი; ჰარათია→ქართი და სხვა).

ზევსი-ს ძველბერძნული სახელი Ζευς სუაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (სუაჰეარიბთია→სუაჰირითი→სუასირითი→თსიარუისი→ძიარუისი→ძეუისი→ძევისი→ძევის→ძეჳს→Ζευς) და ეტიმოლოგიით ვაჟი ჰერეთი-ს და ვაჟი ღვთად-ს (ღვთის მნიშვნელობის ქართული პატრიარქალური სახელი იქნებოდა) მნიშვნელობის სიტყვა არის. ამავე კომპლექსისგან ნაწარმოებია აგრეთვე კოლხიდას მითოლოგიური მეფის სახელი Αιετες და მაცხოვრის სახელი ჰრისტა (ქრისტა, Христос), ქართული სიტყვა ღჳთაჲსა და ტოპონიმები Διοσκουριας და საქაირთველო.

ზევსი-ს მეორე სახელი Zenos, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, სუაჰმაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (სუაჰმაჰიარიათია→სუმაჰირეთაჰია→სუმასირეთაჰია→თსიარემიაუას→ძერემეოს→ძერმეოს→ძემოსა→Zenos) ამავე კომპლექსისგან ტოპონიმები სუანეთი, მასხეთი მცხეთა და არმაზეთი (არმაზი-ს სამფლობელოს ნიშნავს) მიიღება. Zenos-ის პროტოტიპს, ჩვენი აზრით, არმაზი წარმოადგენს.

სახელ Zenos-ის მაწარმოებელი სუაჰმაჰიარეათია კომპლექსი ყველაზე დიდი და სრულყოფილია პატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელ კომპლექსებს შორის, ამიტომ მისგან ნაწარმოები სახელების უზენაესობა სრულიად ლოგიკურია. ლოგიკურია აგრეთვე ჰარა ღვთაებას უმაღლესობა იმიტომ, რომ რიგით იგი პირველი ღვთაება იყო არა მარტო მატრიარქალურ, არამედ პატრიარქალურ ღვთაებებს შორისაც. რომელი უფრო დიდი ღვთაება იქნებოდა ჰარა თუ Zenos სადაო საკითხია, მაგრამ ერთი რამ ცხადია, ჰარა Zenos-ის წინაპარი იყო, Zenos კი - ჰარა-ს უმაღლესი რანგის შთამომავალია. ვფიქრობთ, ჰარა-სა და Zenos-ის ურთიერთობებია ჰერა-სა და ზევს-ს შორის პირველობისათვის გაჩაღებულ მოქიშპეობაში ასახული. ამ მოქიშპეობას, შესაძლებელია, მდინარეების მტკვარისა და ალაზანის ურთიერთდაპირისპირების სახით აქვს საფუძველი ჩაყრილი.

ზევს-ის დანარჩენი ორი სახელი Dios და Dia სახელ ჰარა-სა და მისი ეპითეტებისგან წარმოქმნილ კომპლექსებისგან უნდა იყოს ნაწარმოები. სახელი Dia, ამ შემთხვევაში, ჰუარუათია კომპლექსისგან იქნება ნაწარმოები (ჰუარუათია→ჰარათი→თიჰარა→თიჰრა→თია→Dia) და მას ეტიმოლოგიით ტოპონიმი ქართი და ღმერთის მნიშვნელობის ქართული სახელი ღვთაჲ შეესატყვისება. ამავე კომპლექსისგან არის ღმერთის მნიშვნელობის ბერძნული სახელი θeο მიღებული, რაც ღვთაჲ-სა და θeο-ს ერთწარმომავლობაზე მიუთითებს.

სახელი Dios სუაჰუარუათია კომპლექსისგან უნდა იყოს ნაწარმოები. ამავე კომპლექსისგან არის ტოპონიმები საქართველო, გრუძია და ლაძიკა მიღებული.

Zevs-ის კავკასიურ წარმომავლობაზე მისი ერთ-ერთი ზედწოდება ჰელაზგელი მიუთითებს, რომლის ძირეული სახელი ჰელაძგ დასავლეთის ლაძს ნიშნავს.

ზევსამდელი პერიოდის ბერძნული მითოლოგიის უზენაესი ღმერთების სახელები ურანოსი და კრონოსი სუაჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან უნდა იყოს ნაწარმოები და თ ბგერაზე შეკვეცილი. მათი შესაბამისი სრული სახელები ურანოთსი და კრონოთსი ანუ ურანოცი და კრონოცი იქნებოდა. ურანოცი-ს შესატყვისი მნიშვნელობის ქართული სახელი მამაცი (მამა ციური) უნდა იყოს. ძენოს-ის მიერ თავისი მამის კრონოსის მოკვლა, ჩვენი აზრით, მატრიარქატიდან პატრიარქატზე გადასვლას უნდა ასახავდეს.

ბერძნული მითოლოგიის პოპულარული ღმერთებია აგრეთვე rea (Rhea) და ათენა (Athena).

სახელი Rhea ჰუარუაჰია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები და ეტიმოლოგიით ჰარა უზენაესს ნიშნავს ამავე კომპლექსისგან მიღებულია აგრეთვე: ქართული ტოპონიმები აია, გურია, კარი და კახი; ქართული ეთნონიმები გური, კოლი, კოლხი და კახი და ქართულ სიმღერებში დაფიქსირებული ღვთაებების სახელები hari, ჰარალე, რაეო, რიჰო და ლალე.

სახელი Athena ჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები და ეტიმოლოგიით მაღალ ჰარა უზენაეს ნათელს ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან მიღებულია აგრეთვე: კავკასიური ტოპონიმები მტკვარი, ქართნი, ალბანია(თა), მარგალი(თა), იმართა და მარგვეთა; კავკასიური ეთნიკური სახელები ქართნი, ნართი და უდნი და ღვთის მნიშვნელობის ქართველური სახელები ღმართი, ღვთაება, ღორონთი და ღორმოთი.

გვინდა ბერძნული მითოლოგიის პოპულარული ღმერთების აიეტი-ს, მედეია-სა და ჰერაკლე-ს წარმომავლობის საკითხსაც შევეხოთ. ეს სახელები პატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელ ზოგად ჰიარია ძირის ბაზაზე არის აგებული, რომელიც უზენაეს მზეს ნიშნავს. ამ ძირისგან მიღებულია აგრეთვე პირველი პატრიარქი ღმერთის სახელი გიორგი და ტოპონიმი გიორგია.

სახელი აიეტი ჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები და ეტიმოლოგიით გიორგი მნათობს ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან მიღებულია აგრეთვე ზედსართავი სახელი თეთრი, არსებითი სახელი ეთერი და ტოპონიმები თერგი, ჰერეთი და დიაუეხი (იგი ერთ-ერთი უძველესი ქართველური ქვეყნის სახელი იყო).

სახელი მედეია ჰმაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები, რომელიც მაღალ გიორგი მნათობს და მამა გიორგი მნათობს ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან ნაწარმოებია აგრეთვე: არსებითი სახელი ღმერთი და მისი მნიშვნელობის სახელები დინგირ (შუმერულად), ნეტერ (ეგვიპტურად) და ტინია (ეტრუსკულად); ტოპონიმები ქარითნი, ტიბერია, დაიაენი (დიაუეხი-ს სინონიმია), თეთნულდი, ლენტეხი და თიანეთი და ეთნონიმები ქართველნი, მთიული და ტიბარენი.

სახელი ჰერაკლე კუაჰიარია კომპლექსისგან უნდა იყოს ნაწარმოები, რომელიც ბიჭ გიორგის ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან ნაწარმოებია აგრეთვე არსებითი სახელი კვირე და ერთ-ერთი პოპულარული წარმართული ქართული ღმერთის სახელი კვირია.

აიეტი-სა და მედეია-ს კავკასიური წარმომავლობა არგონავტიკაში არის აღწერილი, ჰერაკლე-ს პროტოტიპს კი კვირია უნდა წარმოადგენდეს.

პირველი პატრიარქალური ღმერთის სახელი, როგორც ეს ჩვენ არაერთხელ აღვნიშნეთ, გიორგი იყო, რომლის მაწარმოებელ ჰიარია ძირის ბაზაზე არის უმაღლესი რანგის პატრიარქალური ღმერთების სახელები Zenos და ქრისტიან მიღებული. ვფიქრობთ, გიორგი ღმერთი და Zenos ღმერთი არის იაჰვე ღმერთისა და ქრისტიან ღმერთის სახით ბიბლიაში წარმოდგენილი.

სახელი იაჰვე ჰიარია ძირისგან არის ნაწარმოები (ჰიარია→ჰიარუაჰია→ჰიარუჰე→ჰიაუჰე→ჰიაჰუე→ჰიაჰვე→იაჰვე) და ეტიმოლოგიური მნიშვნელ»ობით სახელს გიორგი შეესატყვისება. იაჰვე ღმერთი პირველ პატრიარქ ღმერთად არის ბიბლიაში მიჩნეული, რომლის ორეულს giorgi ღმერთი წარმოადგენს. სახელი ქრისტე სახელ ქრისტიან-იდან უნდა მომდინარეობდეს, რისი გათვალისწინებით ქრისტე ღმერთი უზენაესი პატრიარქალური ღმერთი იქნება.

სახელი ქრისტე შესაძლებელია სუაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (სუაჰიარიათია→საჰირითი→ჰირისათი→ჰრისთაი→ჰრისთე→ქრისტე), და ეტიმოლოგიით ვაჟ უზენაეს მზე მნათობს და ვაჟ გიორგი მნათობს ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან მიღებულია აგრეთვე: აიეტი-ს შესატყვისი ბერძნული სახელი Aietes; ქართლი-ს ეპონიმი ქა(ი)რთლოს; ტოპონიმები საქაერთველო, ეგრიცა, ქუთაისი, ხევსურეთი და სიცილია. მისგანვე ზედსართავი სახელის თეთრი გაბერძნულებული ფორმა თეთრიოს მიიღება, რომელიც თეთრი კაცის მნიშვნელობის სახელს წარმოადგენს.

აღნიშნულთან დაკავშირებით გვინდა X საუკუნის ქართველი მწერლის იოანე ზოსიმე-ს „ქებაი და დიდებაჲ ქართულისა ენისაჲ“-დან ამოღებული ციტატა მოვიყვანოთ:

„და ესე ენაჲ შემკული და კურთხეული სახელითა უფლისაჲთა, ..“ [47, გვ. 267].

მასში საუბარია ქართული ენის, უფრო ზუსტად - ქართული ქვეყნის, სახელის შესახებ, რომელიც, ავტორის თქმით, უფლის სახელს წარმოადგენს. მოყვანილი ციტატის მიხედვით მისმა ავტორმა იცოდა, რომ ტოპონიმი საქაირთველო ეტიმოლოგიური მნიშვნელობით უფლის სახელს ქრისტე შეესატყვისებოდა.

სახელი იესო სუაჰიარია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (სუაჰიარია//სუაჰიარუაჰია→სოჰიროჰე→ჰიჰეროსო→ჰიჰერსო→იესო) და ეტიმოლოგიით, როგორც ვაჟ უზენაეს მზეს, ასევე ვაჟ გიორგის ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან მიღებულია აგრეთვე ეთნონიმი ხევსური. მისგანვეა სახელი გიორგი-ს გაბერძნულებული ფორმა გეორგიოს ნაწარმოები, რომელიც გიორგი ვაჟი-ს მნიშვნელობის სახელს წარმოადგენს.

იმ შემთხვევაში, თუ სახელი ქრისტე სახელ ქრისტიან-ის ნ ბგერაზე შეკვეცით არის მიღებული, მაცხოვრის სახელი იესო ქრისტე გიორგი ღმერთი-ს გაბერძნულებული ფორმის გეორგიოს ღმერთიოს-ის მნიშვნელობის იქნება. წინააღმდეგ შემთხვევაში სახელი იესო ქრისტე თეთრი გიორგი-ს გაბერძნულებული ფორმის გეორგიოს თეთრიოს-ის მნიშვნელობის იქნებოდა.

აღნიშნულთან დაკავშირებით საინტერესოდ მიგვაჩნია ქართლის ძველი დედაქალაქის - მცხეთა-ს ახალი დედაქალაქით - ტფილისით მონაცვლეობის ფაქტი. ტოპონიმი მცხეთა ეტიმოლოგიით მამა ღმერთი-ს მნიშვნელობის სახელია, ტოპონიმი ტფილისი კი - ჭაბუკი ქრისტე-ს მნიშვნელობის სახელი. ქართლის მეფემ ვახტანგ გორგასალმა ქართლის სატახტო ქალაქის მცხეთადან თფილისში გადატანით ქრისტიანული სარწმუნოებისადმი ურყევი რწმენა გამოხატა.

8 6. ენის ელემენტური თეორიის გამოვლინება ჩინურ და იაპონურ ლექსიკაში

▲ზევით დაბრუნება

ჩინურ იეროგლიფებში დაფიქსირებული ენობრივი ელემენტების მნიშვნელობები ჩვენ §2.5-ში მოვიყვანეთ და გამოვთქვით მოსაზრება იმის შესახებ, რომ ამ იეროგლიფების მომხმარებელ ენებს ჩინურს, იაპონურს, კორეულს და ვიეტნამურს, განსაკუთრებულად დიდი როლი შეუძლიათ ითამაშონ ენის ელემენტური თეორიის მატერიალური ბაზის განმტკიცების საქმეში კერძოდ, ენობრივი ელემენტების ჭეშმარიტი მნიშვნელობების მოძიებისა და მათგან სიტყვების ფორმირების საკითხებში. ამ ამოცანის გადაჭრის მიზნით აღნიშნული ენები ენის ელემენტური თეორიის თვალსაზრისით უნდა იქნან განხილულნი, რაც დიდ სამსახურს გაუწევს არა მარტო ენის ელემენტური თეორიის განმტკიცებას, არამედ თვით ამ ენების კვლევის პროცესში წამოჭრილი პრობლემების დადებითად გადაწყვეტასაც.

იეროგლიფების წარმოქმნის წინა პერიოდის უდამწერლობო ჩინური ენა, ვფიქრობთ, თავისი განვითარების ერთ-ერთ მაღალ საფეხურზე იმყოფებოდა და მოზღვავებული სიტყვების დაფიქსირებას საჭიროებდა, რაც იეროგლიფების საშუალებით იქნა განხორციელებული იეროგლიფი ერთი, ორი და ზოგჯერ უფრო მეტი ენობრივი ელემენტის შემცველ, გარკვეული სემანტიკის მქონე მორფემას წარმოადგენს იგი, ფაქტიურად, ჩინური სიტყვების შემადგენეღო ფონეტიკურად მსგავსი ფრაგმენტების ხაზობრივი გამოსახულებაა, რომლის სემანტიკა მისი შემცველი სიტყვების მნიშვნელობებით არის განსაზღვრული იეროგლიფი, უფრო ზუსტად, იეროგლიფის შესაბამისი ფონეტიკური გამოსახულება, ენის ელემენტური თეორიის თვალსაზრისით, მისი შემადგენელი ფონემების მიხედვით აღდგენილი ენობრივი ელემენტის ან ენობრივი ელემენტების მიერ შექმნილი კომპლექსის სახით უნდა იქნას ჩაწერილი. საკითხისადმი ასეთი მიდგომა საშუალებას იძლევა მოვიძიოთ ენობრივი ელემენტების შესაბამისი იეროგლიფები და მათი მნიშვნელობებით გავამდიდროთ ენობრივი ელემენტების სემანტიკა.

ენობრივი ელემენტის ფონემურ და იეროგლიფურ გამოსახულებებს შორის უპირატესობას ჩვენ პირველს ვანიჭებთ იმიტომ, რომ სიტყვის ფორმირებისას იგი, იეროგლიფისაგან განსხვავებით, მოქნილია (სხვადასხვა ფორმით შეიძლება მისი ჩაწერა). ალბათ ამიტომ არის ზოგიერთ ენობრივ ელემენტს რომ რამოდენიმე იეროგლიფი შეესაბამება.

იეროგლიფები რომ ფონეტიკური თვალსაზრისით დახვეწილი ენის არსებობის პირობებშია შექმნილი ამას მათგან შედგენილი სიტყვების ფონემური შემადგენლობა ადასტურებს, რომელიც ამ ნაშრომის § 3.2-ში აღწერილი მორფოლოგიური გარდაქმნით უნდა იყოს მიღებული. ამ მოსაზრების ნათელსაყოფად ქვემოთ მოყვანილია ჩინური და იაპონური სიტყვების ეტიმოლოგიური ანალიზი.

ჩინეთის ჩინური და უცხოური სახელები ზოგი მატრიარქალურ კატეგორიას მიეკუთვნება (China, ჯუნხუა [48, გვ. 124] და huá), ზოგი კი - პატრიარქალურს (Китай, China, (ფრანგულად) და ჩინეთი).

ტოპონიმები China და ჯუნხუა შუაჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (შუაჰმაჰუარუაჰიათუა→შამაჰარაჰითა→თშჰარმჰი→თშაიმ→ჩაიმ→ჩიმა→China; შუაჰმაჰუარუაჰიათუა→შუმაჰურუჰითუ→თშჰუმარუჰი→ჯუმარუხი→ჯუმაუხი→ჯუმხუაი→ჯუნხუა) და ეტიმოლოგიით ქალ მაღალ ღვთაება მზე უზენაეს ნათელს ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან მიღებულია აგრეთვე შედგენილი სახელი შუა ღმართი (ქალღვთაება); ტოპონიმები შვანათი და შავრომატი და ეთნონიმები ჯორჯიან და ჩაჩანი. რაც შეეხება ტოპონიმს huá, იგი ან სახელ ჯუნჰუა-ს შემადგენელი ფრაგმენტია huá-ს შესაბამისი იეროგლიფით გამოხატული, ან დამოუკიდებელ ჰუარუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰუარუა→ჰურა→ჰუა→huá). ამ შემთხვევაში მისი ეტიმოლოგიური მნიშვნელობა ღვთაება მზე იქნება, ნომინალური მნიშვნელობა კი - დედაღვთაება, რომლებსაც ეტიმოლოგიით შუმერული მითოლოგიის პირველი ადამიანის შემქმნელი ღმერთის სახელი არურუ და ტოპონიმები გურა და აგრუა შეესანტყვისებიან.

ტოპონიმები ჩინეთი და Chine შუაჰმაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (შუაჰმაჰიარიათია→შამაჰირითი→შამათირითი→თიშამრითი→თშიამრითი→ჩიამითი→ჩიმეთი→ჩინეთი; შუაჰმაჰიარიათია→შამაჰირითი→თიშამჰირი→თშიამჰირ→ჩიამი→ჩიმე—>Chine) და ეტიმოლოგიით ქალ მაღალ უზენაეს მზე მნათობს ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან მიღებულია აგრეთვე შედგენილი სახელი შუა ღმერთი (ქალღმერთი); ტოპონიმები შვანეთი და ჩეჩნეთი და ეთნონიმი ჯიორიჯიან. რაც შეეხება ტოპონიმს Китай, იგი ჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰიარიათია→ჰირითია→ჰირთიაჭჰითია→ჰითაი→Китай) და ეტიმოლოგიით უზენაეს მზე მნათობს ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან არის კოლხეთის მითიური მეფის სახელი აიეტი და ტოპონიმები ქარითლი და კა(ი)ხეთი მიღებული.

ტოპონიმის იაპონია სინონიმებს სახელები nihon (იაპონურად), nichi (იაპონურად) და ribĕn (ჩინურად) წარმოადგენდნენ. მათგან nihon მატრიარქალური კატეგორიის სირტყვა არის. იგი ჰმაჰუარუაჰია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰმაჰუარუაჰია→მაჰურუჰიძმამურუჰი→მამუჰი→მიჰუამ→მიჰომ→nihon) და ეტიმოლოგიით მაღალ ღვთაება მზე უზენაეს ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან ნაწარმოებია აგრეთვე ღვთისმშობლის სახელი მარიამ; ეთნონიმები მარგალი, ჰონნი, hunni და ტოპონიმები Alania, Albania და Мари.

ტოპონიმები ribĕn და იაპონია ჰმაჰიარია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰმაჰიარია→მაჰირი→მამირი→რიმაიმ→რიმემ→ribĕn; ჰმაჰიარია→ჰმაჰიარუაჰია→მმიაროჰია→ჰიამრომია→იამომია→იაპონია) და ეტიმოლოგიით მაღალ უზენაეს მზეს ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან ნაწარმოებია აგრეთვე ქართული მითოლოგიური გმირის სახელი ამირანი; ეთნონიმები მეგრი, ინგილო, Georgian და ტოპონიმი გერმანია.

ტოპონიმ nichi (ნიტი), ჰმაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰმაჰიარიათია→მაჰირითი→მაითი→მიათი→მიტი→nichi).· ამავე კომპლექსისგან, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, ნაწარმოებია აგრეთვე არსებითი სახელი ღმერთი და ეთნონიმი ქართველთ.

ღმერთის ჩინური სახელებია shángdi, tiänzhû და shén [49, გვ. 27]. მათგან პირველი ორი შუაჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები, რომლისგან ქაღვთაებას მნიშვნელობის სახელი შუა ღვთაება მიიღება, მესამე კი - შუაჰმაჰიარია კომპლექსისგან, რომლისგან ქალი ღვთისმშობელი-ს მნიშვნელობის სახელი sua მარიამი მიიღება.

ჩინურ მითოლოგიაში ადამიანთა მოდგმის შემქმნელ ღმერთად ნიუ-ვა მოისაზრება, წარღვნის დამმარცხებელ ღმერთად კი - იუი [16, გვ. 541]. სახელი ნიუ-ვა ჰმაჰუარუაჰია კომპლუქსისგან არის ნაწარმოები და ეტიმოლოგიური მნიშვნელობით სახელს მარიამ შეესატყვისება, სახელი იუი კი - ჰიარია კომპლუქსისგან და სახელს giorgia შეესატყვისება.

ღმერთის ამჟამინდელი იაპონური სახელი არის kami, რომელსაც ადრე mikato ეწოდებოდა [12, გვ. 685]. mikato ჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან ნაწარმოები მატრიარქალური კატეგორიის სახელია. ამავე კომპლექსისგან სახელი ღვთაება და მისი შესატყვისი ზანური და მეგრული სახელები ღორმოთი და ღორონთი არის მიიღებული შესაბამისად. სახელი kami სახელ mikato-ს შეკვეცილი ფორმა უნდა იყოს (mikato→mika→kami).

გმირულის მნიშვნელობის იაპონური სიტყვა ei [50, გვ. 140] ჰიარია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰიარია→ჰერი→ჰეი→ეი→ei). ამავე კომპლექსისგან ნაწარმოებია აგრეთვე გმირის მნიშვნელობის რუსული სახელი герой, წარღვნის დამმარცხებელი ჩინური ღმერთის სახელი იუი, ურჩხულის განმგმირავი საერთაშორისო გმირის სახელი გიორგი და საქართველოს ერთ-ერთი ძველი სახელი გიორგია. ამასთან დაკავშირებით ჩვენ ვფიქრობთ, რომ მატრიარქატი ძველ მითებში წარღვნასთან და ურჩხულთან არის გაიგივებული, პატრიარქატი კი ისტორიულ საქართველოშია შემოღებული.

ქვემოთ მოყვანილია ჩინური და იაპონური ენების სემანტიკურად შესატყვისი სახეღუბის ეტიმოლ»ოგიური ანალიზი.

სახელი ერთი ჩინურად არის yï, იაპონურად კი - ichi და itsu. მათგან yï ჰიარია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰიარია→ჰიარი→იაი→yï) და ეტიმოლოგიით უზენაეს მზეს ნიშნავს, ichi (იტი) კი - ჰიარიათია კომპლექსისგან (ჰიარიათია→ჰირითი→ჰირთი→ითი—>იტი→ichi) და ეტიმოლოგიით უზენაეს მზე მნათობს ნიშნავს. მათი შესატყვისი ქართული სახელი ერთი-ც ჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები.

სახელი itsu სუაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (სუაჰიარიათია→სუჰირითი→ჰირითისუ→ჰირთსუ→ითსუ→itsu) და ეტიმოლოგიით ვაჟ უზენაეს მზე მნათობს ნიშნავს. ამ ფაქტის გათვალისწინებით შესაძლებელია სახელი ichi იტი კი არა იჩი არის, რომელიც შუაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (შუაჰიარიათია→შაჰირითი→შაირთი→რითშია→რითში→რიჩი→იჩი) და ეტიმოლოგიით ქალ უზენაეს მზე მნათობს ნიშნავს.

სახელი პირველი ჩინურად არის di-yï, იაპონურად კი - daiichi. ორივე მათგანი პიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰიარიათია→ჰიარითი→თიჰიარი→თიიაი→di-yï; ჰიარიათია→ჰიარითი→თიარითი→თიაითი→დიაიტი→დაიიტი→ daiichi). მათი შესატყვისი ქართული და რუსული სახელები პირველი და первый ჰპაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები და თ ბგერაზე შეკვეცილი. ამავე კომპლექსისგან არის სახელი პატრიარქი-ც მიღებული.

სახელი მნათობი ჩინურად არის tiäntï, იაპონურად კი - tentai. ორივე მათგანი ჰმაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები, რომლისგან ქართული არსებითი სახელები ღმერთი და ნათელი მიიღება. მათი შესატყვისი ქართული სახელი მნათობი ჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები, რომლისგან, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, ღმერთის მნიშვნელობის ქართველური მატრიარქალური სახელები ღვთაება, ღორმოთი და ღორონთი მიიღება.

სახელი სინათლე ჩინურად არის guäng, იაპონურად კი - hikari. ორივე მათგანი ერთი და იგივე იეროგლიფითაა გამოხატული, რომელიც მზის გულიდან გამორტყოცნილი სხივების გამოსახულებას წააგავს. მათგან სახელი guäng გუაჰმაჰუარუა კომპლექსისგან უნდა იყოს ნაწარმოები (გუაჰმაჰუარუა→გუმაჰარა→გუმაგარა→გუაამგ→guäng), რომელიც გულს მაღალი მზისას ნიშნავს, hikari კი - კუაჰიარია კომპლექსისგან, რომელიც კურკას უზენაესი მზისას ნიშნავს. მათი შესატყვისი ქართული სახელი სინათლე სუაჰმაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები და ეტიმოლოგიით, როგორც ვაჟ მაღალ უზენაეს მზე მნათობს, ასევე ვაჟ ღმერთს ნიშნავს.

სახელი წინაპარი ჩინურად არის zûxiän, იაპონურად კი - senzô. ორივე მათგანი სუაჰმაჰუარუაჰიათუა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (სუაჰმაჰუარუაჰიათუა→სუმაჰურაჰითუ→თუსუჰუჰირამა→თსჰუჰირამ→თსჰუსირამ→თზუსიამ→ძუსიამ→zûxiän; სუაჰმაჰუარუაჰიათუა→სომაჰორაჰითო→ჰირამათოსოჰო→ჰიამთოსჰო→სიამთოსჰო→სემთოზო→სემთზოო→სემძოო→senzô) და ეტიმოლოგიით ვაჟ მაღალ ღეთაება მზე უზენაეს ნათელს ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან სიტყვა წინაპარა და კავკასიელი ხალხის ეთნარქის სახელი თარგამოსი მიიღება. იმის გათვალისწინებით, რომ თარგამოსი კავკასიელი ხალხის მამამთავარი, ანუ წინაპარი იყო, წინაპარი-ს მნიშვნელობის ქართული სიტყვა თავდაპირველად წინაპარა იქნებოდა, შემდეგ ექნება მას სახელობითი ბრუნვის ნიშანი ი შეძენილი.

სახელი მზე ჩინურად არის tàiyáng და ri, იაპონურად კი - nichi და hi. მათგან რწჭუვ და nichi ჰმაჰიარიათია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები (ჰმაჰიარიათია→მაჰირითია→თაირიჰიამ→თაიიაამჰ→tàiyáng; nichi -ს ეტიმოლოგია ჩვენ ზემოთ მოვიყვანეთ) და მაღალ უზენაეს მზე მნათობს ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან არის სახელი ღმერთი მიღებული. სახელები ri და hi პატრიარქალური სიტყვების მაწარმოებელ ზოგად ჰიპრიპ ძირისგან არის მიღებული (ჰიარია→ჰირი→ჰრი→რი→ri; პიარია→ჰირ→ჰრი→ჰი→hi) და ეტიმოლოგიით უზენაეს მზეს ნიშნავს.

ვფიქრობთ, საკმარისია საჩვენებლად მოყვანილი ჩინური და იაპონური სიტყვების ელემენტური აგებულების ამსახველი მაგალითები. აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ ერთი და იგივე მნიშვნელობის ზოგიერთი ჩინური, იაპონური და ქართული სიტყვა ერთი და იგივე ძირისგან არის მიღებული. ანალოგიურად არის ქართული ენა სხვა ენებთანაც დაკავშირებული, რის შესახებ ნიკო მარმა შემდეგი განცხადება გააკეთა:

«Ведь палеонтология вскрыла такие бесспорные связи грузинского языка не только с соседящими, но с весьма отдаленно расположенными языками, притом во все не яфетической системы» [6, გვ. 63].

ანლოგიური მოსაზრება აქვს მოსე ჯანაშვილსაც გამოთქმული:

„მე კი თუ მკითხავთ, ქართული ყველა ჯგუფების მონათესავეა, ანუ, უკეთ რომ ვთქვათ, იმდენადვე მონათესავეა არიულისა, რამდენადაც სემიტურისა, თურანულისა. გვწამს, ქართული იმ დროის ენაა, როდესაც ერნი და ენანი ჯერ არ დაშორებოდნენ ერთმნეთს, ერთმანეთისა საკმაოდ ეყურებოდათ და ესმოდათ“ [34, გვ. ით].

ალბათ ამიტომაა ქართველი რომ ყველა ხალხში თავის თავს ეძებს, სხვები კი, თუ ინტუიცია არ მღალატობს, კავკასიაში თავიანთი შორეული წინაპრების ისტორიულ სამშობლოს ეძებენ.

არამართებულად მიგვაჩნია ჩვენ ლინგვისტიკაში დამკვიდრებული ენათა ოჯახობრივი დაყოფის პრინციპი. ჩვენთვის ცნობილი ენები მეტ-ნაკლებად მატრიარქალური ან პატრიარქალურია და სტრუქტურულად ენათა ორ კლასს წარმოქმნიან: პირველი კლასის ენების შესაბამისი სიტყვები ძირითადად ხმოვნებზე ბოლოვდებიან (მაგალითად, ქართულის), მეორისა კი - თანხმოვნებზე (მაგალითად, რუსულის).

9 VII. THE ELEMENT THEORY OF LANGUAGE

▲ზევით დაბრუნება

The ancient Greek philosopher Demokritus likened a word to a thing and said, that as a thing consisted of simple bodies, so a word consisted of syllables. In the opinion of the German linguist Wilhelm Humboldt: the word from paleolanguage contained only roots, they had not affixes. We consider Demokritus' syllables and Humboldt's roots to be simple words or language elements.

According to the theory of the well-known linguist N. J. Marr, all the languages existing in the world are made of four elements sal, ber, ion, rosh. This theory is known as the Fore element analysis, which failed, because its elements are not real language elements and do not carry out their functions. The One-Element Analysis of Turkish scholars turned out to be unsuccessful as well. According to their theory, all languages originated the basis of the element aγ. They chose the sun as the material base of its element, but they were not able to create a linguistic theory.

Unlike the above-mentioned scholars, we likened a word by its structure to a chemical substance and adapted on a word the general laws txoical of chemical substances.

In our opinion, as a simple chemical substance contains one chemical element, so a simple word contains one language element. As well as a compound chemical substance contains one main chemical element and one or more active chemical elements, so a compound word contains one main language element and one or more active language elements - affixes.

In chemistry, it is easy to find the main element of the substance by removing active chemical elements from it. In linguistics, it is also possible to find the basic language element of the word by removing its active language elements, i.e. by deaffixation the word. To carry out this operation it is necessary to know the common affixes of words. There is no knowledge about them in linguistics. However, we still attempt to find the common affixes by means of likening a word to a chemical substance.

Chemical substances usually consist of the same active chemical elements, known to chemists and they easily separate them from it. The names of an encyclopedias frequently contain the complexes made up of the consonant s, sh, r, l, n, ө or d and vowels a and i (these letters and their complexes, as well as, the words understudy, the language elements and the names, received by using language elements, are given in Latin letters). These complexes and their subtracting (on the vowels) forms are often used in different languages as the affixes (e.g. in the case of the letter s the affixes characteristic of the Georgian language are sa-, si-, -isi, -isa, -is, -s, -si, -sia). We took upon them as common affixes, and found the basic element of the word by removing them from it. Before we began deaffixation, we had substituted the letters o and e of the words under study by their equivalents ua and ia complexes.

After the affixes removed from the words, many remaining letter-complexes turned out to consist of thee letters. Their first letter was a consonant, the second was one either a labial or i, the third one was a. With the help of some assumptions and transformations the predominate part of the other remaining complexes we brought to structure of the Three-Letter Complex. Then we presented them as a row of hua, hva, hba, hfa, hma, hpa, hia and then expressed it as a complex hua. Take into account assumptions we viewed the hua complex as a mathematical function with two variable arguments h and u. The meanings of hua form the variable h and u, were received the periodic system of word roots, presented in

Table N1 (a more detailed description of this system is given in chapter II of the present work).

The Periodic System of Word Roots

Table N1

Later, we studied the properties of the elements in Table N1 and selected simple roots of words (language elements), which form the system, presented in Table N2. The elements of this system are simple words and they have their own semantic. It is possible to find these meanings by a special analysis of all living and dead languages. We have found their approximate meanings and the rules to form by it the words.

The System of Language Elements

Table N2

The words of all language, existing in the world, formed of the elements of the system, presented in Table N2. The elements of the lower line create the words corresponding to the matriarchy category and the elements of the upper line - the words corresponding to the patriarchy category. The elements of the column are gives an age category to the words from newborn (new) hva to the elderly (old) hpa. The formation of words from the elements of the Table N2 implemented according to the grammar rules of the Paleolanguage (many of those rules used in the grammars of the modern languages).

The morphological the words we divided into two category - matriarchal and patriarchal. The matriarchy words received from the common matriarchal root huarua, meaning the deity sun and the unified matriarchal roots huaruahia and huaruahiaөua, meanings the deity sun supreme and the deity sun supreme light accordingly. Patriarchal words formed from the common patriarchal root hiaria, meaning the supreme sun and of the unified root hiariaөia, meaning the supreme sun luminary. The above-mentioned words are giving the age category by adding the element of the column of Table N2, and the gender category by adding to theirs complexes the element shua (feminine gender), or the element sua (masculine gender). The rules of word formation described in details in chapter III of this work.

Thus, let us see the examples of the etymology of the names of some Germanic languages.

The name god is made of the complex huaruaөua (huaruaөua→horoөo→horө→hoө→goө→god) meaning the deity sun light. From the same complex received also: the names of god Uөu and Өor; the synonym of god γuөa (in Georgia); the toponyms Urartu, Araөa (the oldest city-state situated on north-west from the river Euphrates) and Qarө (the name of Tbilisi in Abchazia); the ethnic name Qorөu (Georgia, in Megrelian) and the English words dog, drag, gad, good, hard, hat, hood, hot, hurt, hut.

The name Gotter (god, in Germany) is made of the complex huaruaөuahia (huaruaөuahia→horoөohe→horөhe→horөөe→hoөөer→Gotter) meaning the deity sun light high. From the same complex received also: the names of god Өule and Dali (in Georgian); the synonyms of god Druid and γuөay (in Georgian); the toponyms Hatti, Haldia, Halitu and the Germany words ade, Adel, Ader, Alter, artig, Gatter, Grotte, Dulder, Hader, hurtig.

The name Gottin (goddess, in Germany) is made of the complex huaruaөuahiahma (huaruaөuahiahma→horoөohima→hroөhima→hoөөima→gottina→Gottin) meaning the deity sun light high supreme. From the same complex received also: the name of god Idun; the names meaning of god γuөaeba (in Georgian), γormoөi (in Lasian) and γoronөi (in Megrelian); the toponyms Hollandia and Digoron (in Osetian); the ethnic names Goten (Gothi, in Germany), Udin (the name of people leaving in Georgia and Azerbaijan), Qarөni (Georgian people), Chanti, Anti and the German words galant, Garten, Gattin, golden, Grande, halten, handel, table, tagen, tangle.

The toponym Albion is made of the complex huaruahmahia (huaruahmahia→harumahi→harumami→harmiuam→harmiom→halbion→Albion) meaning the deity sun supreme high. From the same complex received also: the names Hani (ancestor, in Georgian) and Ahne (ancestor, in Germany); the toponyms Alania, Albania, Aleman, Angle and Armina; the ethnical names Honni, Hunni and the English words alone, arena, globe, flame, hobby, humble, hungry, manage, range, realm.

The toponim England is made of the complex hmahiariaөia (hmahiariaөia→hmahiaruahiaөuahia→maheraheөahe→mameraheөage→hemegeramaөa→hemgramө→emgramө→England) meaning the supreme high sun luminary. From the same complex received also: the names meaning of god γmerөi (in Georgian), dingir (in Shumerian) and neter (in Egxotian); the name of god Medeia; the Giants names Imir (in Scandinavian mythology) and Amirani (in Georgian mythology); the nouns motherr and gmiri (hero, in Georgian); the toponyms Mereөi (the ancient name of province Imereөi in georgia), Meoti, Media, Miөani and Brittan; the Georgian ethnic names Megri, Imeri and the English words gender, genial, gentle, indeed, inherit, imitate, invite, merry, miner, motherly.

The toponim Germany is made of the complex hiariahmaөia (hiariahmaөia→hiariahmahiaөua→heremahiaөa→heremamiaөa→hermaniaөa→hermania→Germany) meaning the high sun supreme luminary. From the same complex received also: the nouns Heimat (Herri mat, the mother of Herr) and γermeө (god, in Suanetian); the toponimes Greenland, Irelandia, Gremi and Hengian (the names of capital and village in Hereti); the ethnic names Herni and Ingilo (the names of Georgian peoples leaving in Hereti), Georgien (Georgian, in Germany) and the German words gemein, Genie, Grind, Grimm, Hemd, Herme, Heroine, Herrin, Hirn, Rind.

10 8. ЭЛЕМЕНТНАЯ ТЕОРИЯ ЯЗЫКА

▲ზევით დაბრუნება

По мнению древнегреческого философа Демокрита, как вещь состоит из простых тел, так и слово состоит из слогов. Развивая мнение Демокрита, Вильгельм Гумбольдт предположил, что слова доисторического праязыка состояли из одних корней, т.е. не содержали аффиксов. Слоги у Демокрита и корни у Гумбольдта мы называем простыми словами, или языковыми элементами.

Серьезной попыткой подтверждения мнения Демокрита можно считать Четырёхэлементный анализ Н. Я. Марра, по которому все языки мира созданы из четырёх элементов сал, бер, ион, рош. Это Новое учение о языке Марра не оправдало себя, так как его элементы, по всей вероятности, являются корнями слов найденных сравнительным методом, которые не являются языковыми элементами и поэтому не могут выполнять их функции.

Не оправдал себя и Одноэлементный анализ, предложенный турецкими учёными, по которому все языки мира построены на базе одного элемента αγ, означающего по-турецки «светлый». За материальный прообраз этого элемента они приняли солнце и продвинуться дальше в создании теории языка не смогли.

В отличие от указанных авторов слово, по своей структуре, мы уподобили химическому веществу и общие законы, характеризующие химические вещества, приспособили к словам.

По нашему усмотрению как простое химическое вещество состоит из одного химического элемента, так и простое слово состоит из одного языкового элемента. Как сложное вещество содержит один главный химический элемент и один или более активных химических элементов, так и сложное (составное) слово содержит один главный языковой элемент и один или более активных языковых элементов (аффиксов).

Извлечение главного химического элемента вещества осуществляется при помощи анализа вещества, т.е. путём удаления из него активных химических элементов. Аналогично, извлечение главного языкового элемента слова может быть достигнуто путём удаления из него активных языко-вых элементов, иначе говоря, путём деаффиксации слова. Выполнение этого действия возможно при наличии общих аффиксов, пригодных для всех языков мира. Сведений о них в лингвистике не имеется, поэтому мы попытались найти их по принципу уподобления слов химическим веществам.

В химических веществах фигурируют, в основном, одни и те же активные химические элементы, которые известны химикам, и при извлечении главного химического элемента их легко удаляют из анализируемого вещества. Если возьмём имена (например из энциклопедий) и фонетически их проанализируем, увидим, что в них часто фигурируют комплексы, содержащие одну согласную из с, ш, з, р, л, н, ө, д фонем и гласные а и и. Эти комплексы и их сокращенные (на гласные буквы) виды во многих языках используются в качестве аффиксов (например, в грузинском языке в случае буквы с применяются аффиксы са-, си-, -иса, -ис, -с, -си, -сиа), поэтому мы их сочли общими аффиксами и начали удалять из слов, т.е. приступили к деаффиксации слов. Причём, до начала деаффиксации е и о буквы слов мы заменили их соответствующими комплексами иа и уа.

После удаления аффиксов многие из оставшихся комплексов оказались трехбуквенные, среди которых преобладали такие, в которых первый был согласный, второй - губной или и, третий - а. Путём некоторых грамматических преобразований и разумных допущений преобладающая часть оставшихся комплексов изобразились этой же структурой, а все вместе взятые сначала превратились в ряд hуа, hва, hба, hфа, hма, hпа, hиа (фонема h взята из латинского языка), а затем - в комплекс hуа. С учётом применённых нами допущений корень hуа мы представили как математическую функцию с двумя переменными h и у, разложили по значениям этих переменных и получили периодическую систему корней слов (см. таблицу №1. подробное описание этой системы даётся в главе II настоящей работы).

Периодическая система корней слов

Табл. №1

0x01 graphic

Далее мы изучили свойства элементов этой системы и выбрали из них элементарные корни слов (языковые элементы), которые образуют систему, представленную в таблице №2.

Система языковых элементов

Табл. №2

0x01 graphic

Каждый элемент этой системы является элементарным (простейшим) словом и имеет свои определённые значения, обнаружение которых требует специального лингвистического исследования всех живых и мёртвых языков мира. Нам удалось установить их ориентировочные значения и правила образования из них слов.

Из элементов этой системы составлены обычные слова лексики всех языков мира. Причём, элементы нижней строки образуют слова матриархальной категории, элементы верхней строки - слова патриархальной категории, а элементы столбика, соединяющие эти строки, обозначают возрастные категории, начиная от новорожденного (нового) hва до пожилого (старого) hпа. Создание слова из элементов этой системы происходит по определённым грамматическим правилам гипотетического праязыка, большинство из которых охвачены грамматиками современных языков.

Проводя морфологический анализ слов, нам удалось выявить отличительные признаки матриархальных и патриархальных слов. Слова матриар хальной категории получены из общей основы hуаруа и из более крупных унифицированных основ hуаруаhиа и hуаруаөиа, означающих божество солнце, божество солнце всевышнее и божество солнце светило соответственно. Слова патриархальной категории получены из общей основы hиариа и из более крупной унифицированной основы hиариаөиа означающих всевышнее солнце и всевышнее солнце светило соответственно. Среди них слова содержащие возрастные и половые категории получены из этих же основ путём добавления к ним одного элемента из столбика таблицы №2 (возраст) и языкового элемента шуа (женской род) или суа (мужской род). Подробное описание правил формирования слов из языковых элементов даётся в главе III настоящей книги.

С целью подтверждения работоспособности настоящей теории, покажем этимологии наиболее популярных имен языческих богов древних славян Род, Сварог, Перун, Велес и Макоши. Люди в древности из своих этнических имён производили имена своих богов и наоборот.

Имя Род произведён из комплекса ჰуаруаөуа (hуаруаөуаჰороөо→hроө→роө→Род), означающего божество Солнце светлое. Из этого же комплекса получены: имена богов Uөu (шумерского пантеона), Өor (скандинавского пантеона), Өoө (египетского пантеона), γуөа (грузинского пантеона) и Roda (греческого пантеона), английское слово со значением бога god и русские слова огород, город, год, грот, град, дорого, друг, руда и другие.

Имя Сворог произведён из комплекса суаhуаруа (суаhуаруа→суаhоро→суаhор→свагор→Сварог), означающего мужчина божество Солнце. Из этого же комплекса получены: имена богов Horos и Хорс; этнонимы грус, русс, рус и слав; собственное имя Слава; имя существительное роза и др.

Имя Перун можно восстановить в виде комплекса hпаhуаруануаhиа, означающего пожилое (высшее) божество Солнце умное всевышнее (языковый элемент hпа кроме пожилого к словам придаёт значение высшего, например пик). Он является модифицированной формой имени скифского божества Папай, являющегося, по Геродоту, скифским Зевсом. Места пребывания Перуна высокие небеса, потому и стоял его идол на вершине горы древнего Киева.

Божество Велес, по своей функциональной значимости, является покровителем полей и его имя должно быть связано со словами поле, низменность. С этой точки зрения, происхождение имени Велес можно связать с грузинским словом велис, означающий по-русски поляный.

Имя Макоши произведён из комплекса шуаhмаhуаруаhиа (шуаhмаhуаруаhиа→шомаhороჰи→маhорошоhи→маhоршhи→макорши→Макоши), означающего женщина мама божество Солнце всевышнее. Из этого же комплекса получены имя божества солнца шумерского пантеона Шамаши, мегрельское название солнца Мжа, этническое имя рошшиан, имя существительное жена и др.

Интересна этимология имени солнце, которое произведено из комплекса суаhуаруаhиаhмаөуа (суаhуаруаhиаhмаөуа→соhороhемаөо→сосороремаөо→соррмөсе→сорлмце→солмце→солнце), означающего мужчина божество Солнце всевышний отец светило. Из этого же комплекса получены: имя этнарха народов Кавказа Өаргамоси; имя эпической матери горских народов Кавказа Саөанай; одно из грузинских названий бога мацховари; топонимы Rußiand (Россия по-немецки), Россианөа, Грузианөа, Суанаөи; этнонимы московцы, маскалыөа, руссатиан, грудзиан и грузианөа. По этим материалам полным названием Россий должно быть Россианта (Россиаевих, по-грузински).

Заслуживает также внимание тот факт, что древнегрузинскому названию бога γвөаеба по этимологии соответствует выражение просьбы на русском өай боγ (дай бог), из которого, по-видимому, образованы имя южнославянского бога Дабог и имя бог.

11 9. მომავლის პერსპექტივა ენის ელემენტური თეორიის თვალსაზრისით

▲ზევით დაბრუნება

ადამიანთა მოდგმის არსებობის ხანგრძლივი პერიოდის მანძილზე არა ერთი ცივილიზაცია განადგურდა ბუნებრივი (სტიქიები, ეპიდემიები) და ხელოვნური (ომები) ძალადობებით. მათგან უფრო დიდი წილი ომებზე მოდის, რომელთა გაჩაღება, ძირითადად, დაპირისპირებულ მხარეთა ენობრივი, რელიგიური ან სოციალური გაუცხოების მიზეზით ხორციელდებოდა. აღნიშნულ გაუცხოებათა აღმოფხვრის აუცილებლობა კარგად აქვთ მაღალი რანგის პოლიტიკოსებს, მეცნიერებს და საზოგადო მოღვაწეებს შეგნებული და კაცობრიობის განვითარების პროგრესს მის რეალიზაციაში ხედავენ. ამ საქმეში თავისი მოკრძალებული წვლილი ენის ელემენტურ თეორიასაც შეუძლია შეიტანოს.

1. ბიბლიის მიხედვით თანამედროვე სამეტყველო ენები ერთი ენიდან მომდინარეობენ, რომელიც წინარე ენის და ფუძე ენის სახელებით არის ცნობილი. ამ ფაქტს ენის ელემენტური თეორიაც ადასტურებს.

ბაბილონის გოდოლის მშენებლობის შესახებ არსებულ თქმულებაში ხალხების ურთიერთდაპირისპირების ერთ-ერთ მთავარ მიზეზად მათი ენობრივი გაუცხოება, ანუ სხვადასხვა ენაზე ლაპარაკის დაწყება არის დასახელებული. ეს ფაქტი ეროვნებათაშორისი ურთიერთდაპირისპირებების სახით მოევლინა კაცობრიობას და დიდ პრობლემებს უქმნის მას.

ყველა ხალხს თავისი ენა უყვარს და მას მიიჩნევს წინარე ენის უშუალო მემკვიდრედ; სურს სხვებიც მის ენაზე ლაპარაკობდნენ. ამ სურვილის აშკარა გამოვლენა არის დამპყრობელი ხალხების მიერ დაპყრობილი ხალხების ასიმილირება, დაპყრობილ ქვეყნებში თავიანთი ენისა და ცივილიზაციის გავრცელება. ზოგმა დამპყრობელმა ხალხმა მნიშვნელოვან წარმატებებსაც კი მიაღწია ამ მიმართულებით. როდესაც დამპყრობელი დაპყრობილზე უფრო ცივილიზირებულია, ომის შედეგები ნაკლებად სავალალოა, ზოგჯერ პროგრესულიც კი, ხოლო თუ პირიქითაა - ომმა შეიძლება დიდი ცივილიზაციაც კი იმსხვერპლოს, რისი არაერთი მაგალითია ცნობილი ისტორიიდან.

ენობრივი გაუცხოების წარმოქმნის მთავარ მიზეზებად ჩვენ ხალხთა ისტორიული განსახლება და მატრიარქატიდან პატრიარქატზე გადასვლა მიგვაჩნია.

სამეტყველო ენა დროთა განმავლობაში იხვეწება, ვითარდება და მისი ლექსიკა საგრძნობლად იცვლება, ამიტომ განსახლებული და ადგილზე დარჩენილი ხალხების ენები, ხანგრძლივი დროის გავლის შემდეგ, მნიშვნელოვნად განსხვავდებიან ერთიმეორისაგან. ამგვარი განსხვავება სხვადასხვა მიმართულებით განსახლებულ ხალხების ენებს შორის კიდევ უფრო დიდია იმიტომ, რომ იმ დროისათვის არსებული კომუნიკაციების საშუალებები ვეღარ უზრუნველყოფდნენ მათ შორის კონტაქტების დამყარებას.

ენის ელემენტური თეორიის თვალსაზრისით თავდაპირველი ენები მატრიარქალურნი იყვნენ, შემდეგ მოხდა ბევრი მათგანის პატრიარქალურ ენებად გადაკეთება. ამ ფაქტს თანამედროვე ენების შესაბამისი ლექსიკა ადასტურებს, რომელიც როგორც მატრიარქალურ, ასევე პატრიარქალურ სიტყვებს შეიცავს. მატრიარქატიდან პატრიარქატზე გადასვლა არა მარტო ენის, არამედ რელიგიის შეცვლასაც ნიშნავდა, რაც უმტკივნეულოდ არ ჩაივლიდა. იგი ზოგჯერ ქვეყნის ერთ რეგიონში ხორციელდებოდა, მეორეში კი - არა, რაც ამ რეგიონების მოსახლეობის ენობრივ გაუცხოებას იწვევდა. ასეთი გაუცხოებით წარმოქმნილი ეთნოკონფლიქტები დღესაც ბევრია მსოფლიოში.

მრეწველობის განვითარებამ დღის წესრიგში ხალთა ურთიერთ თანამშრომლობის საკითხი დააყენა, რამაც, თავის მხრივ, ხალხებს შორის არსებული ენობრივი ბარიერების აღმოფხვრა მოითხოვა. ამ მოთხოვნის რეალიზება კაპიტალიზმის დამყარებამ დააჩქარა. მისდამი სოციალიზმის დამოკიდებულება იოსებ სტალინის მოსაზრებების სახით არის დაფიქსირებული:

„შეცდომა იქნებოდა გვეფიქრა, რომ პროლეტარიატის მსოფლიო დიქტატურის პერიოდის პირველი ეტაპი ერებისა და ეროვნული ენების კვდომის დასაწყისი, ერთიანი საერთო ენის ჩამოყალიბების დასაწყისი იქნება. პირიქით, პირველი ეტაპი, რომლის განმავლობაშიც საბოლოოდ მოისპობა ეროვნული ჩაგვრა, - ეს იქნება წინათ ჩაგრული ერებისა და ეროვნული ენების ზრდის და აყვავების ეტაპი, ერთა თანასწორუფლებიანობის დამკვიდრების ეტაპი, ერთა ურთიერთუნდობლობის ლიკვიდაციის ეტაპი, ერთა შორის ინტერნაციონალური კავშირის დამყარებისა და განმტკიცების ეტაპი.

პროლეტარიატის მსოფლიო დიქტატურის პერიოდის მხოლოდ მეორე ეტაპზე, იმის მიხედვით, რაც ჩამოყალიბდება ერთიანი მსოფლიო სოციალისტური მეურნეობა, - ნაცვლად მსოფლიო კაპიტალისტური მეურნეობისა, - მხოლოდ ამ ეტაპზე დაიწყებს ჩამოყალიბებას საერთო ენის მსგავსი რამ, ვინაიდან მხოლოდ ამ ეტაპზე იგრძნობენ ერები იმის აუცილებლობას, რომ თავიანთ ეროვნულ ენებთან ერთად ჰქონდეთ ერთი საერთო საერთოეროვნებათაშორისო ენა, - ურთიერთობის გასაადვილებლად და ეკონომიური, კულტურული და პოლიტიკური თანამშრომლობის გასაადვილებლად. მაშასადამე, ამ ეტაპზე ეროვნული ენები და საერთო საეროვნებათაშორისო ენა პარალელურად იარსებებენ. შესაძლებელია, რომ თავდაპირველად შეიქმნება არა ყველა ერისათვის საერთო ერთი მსოფლიო ეკონომიკური ცენტრი ერთი საერთო ენით, არამედ რამდენიმე ზონალური ეკონომიკური ცენტრი ერთა ცალკეული ჯგუფებისათვის, ცალკე საერთო ენით ერთა თვითეული ჯგუფისათვის, და მხოლოდ შემდეგში ეს ცენტრები გაერთიანდებიან სოციალისტური მეურნეობის ერთ საერთო მსოფლიო ცენტრად ყველა ერისთვის საერთო ერთი ენით.

პროლეტარიატის მსოფლიო დიქტატურის პერიოდის შემდეგ ეტაპზე, როცა მეურნეობის მსოფლიო სოციალისტური სისტემა საკმაოდ განმტკიცდება და სოციალიზმი ხალხთა ყოფაში დამკვიდრდება, როცა ერები პრაქტიკულად დარწმუნდებიან საერთო ენის უპირატესობაში ეროვნული ენების წინაშე, - დაიწყება ეროვნულ განსხვავებათა და ენათა კვდომა, და ისინი ადგილს დაუთმობენ ყველასათვის საერთო მსოფლიო ენას“ [51, გვ. 385-386].

იოსებ სტალინის მიერ მითითებული ენების შერწყმის სოციალისტური გზა კაპიტალიზმისთვისაც მისაღები უნდა იყოს, თუ მასში სიტყვას სოციალისტური კაპიტალისტური-თ ჩავანაცვლებთ. ეს გზა ევოლუციურია და სამწუხაროდ შორეული მომავლისათვისაა გამიზნული, ხოლო ერთ-ერთი რომელიმე ენის საერთოეროვნებათაშორისო ენად აღიარება, როგორც ეს მოყვანილი ციტატიდან გამომდინარეობს, დისკრიმინაციულია. ვფიქრობთ, გაითვითცნობიერა იოსებ სტალინმა მის მიერ დასახული გზის დისკრიმინაციულობა და თვითონვე გამოასწორა იგი:

„... მე ყოველთვის იმ ლენინურ შეხედულებას ვადექი და ახლაც ვადგივარ, რომ სოციალიზმის მსოფლიო მასშტაბით გამარჯვების პერიოდში, როდესაც სოციალიზმი განმტკიცდება და ყოფაცხოვრებაში დამკვიდრდება, ეროვნული ენები აუცილებლად უნდა შეერთდნენ ერთ საერთო ენად, რომელიც, რასაკვირველია, არ იქნება არც ველიკორუსული, არც გერმანული, არამედ იქნება რაღაც ახალი ენა“ [52, გვ. 5].

გარდა ამისა, თანამედროვე ენების ლექსიკა იმ პერიოდშია შექმნილი, როდესაც უცენზურო სიტყვის მცნება არ არსებობდა - ყველა სიტყვა ერთნაირად მისაღები იყო იმდროინდელი საზოგადოებისათვის. სიტყვების ეტიმოლოგიური მნიშვნელობების დადგენის შემდეგ უხერხული იქნება ბევრი მათგანის კულტურულ საზოგადოებაში კი არა, ახლო მეგობართანაც წარმოთქმა - მეტყველება შეიზღუდება.

აღსანიშნავია აგრეთვე ისიც, რომ არსებული ენების ლექსიკაში ხშირად დაცული არ არის სქესკატეგორიისა და ასაკობრივი კატეგორიის შესაბამისი ენობრივი ელემენტების გამოყენების წესები - სემანტიკური პრინციპით შექმნილი სიტყვები ხშირად ვოკალობის პრინციპით არის გადაკეთებული. ამ ფაქტების გათვალისწინებით თანამედროვე ენები ვერ დააკმაყოფილებენ საერთაშორისო ენისთვის დაკისრებულ მოთხოვნებს.

მცდელობა ერთი საერთაშორისო ენის შექნის შესახებ, რომელიც ესპერანტო-ს სახელით არის ცნობილი, შეიძლება ითქვას, რომ უშედეგოდ დასრულდა, ჯერ ერთი იმიტომ, რომ იგი დისკრიმინაციულია (ლექსიკის 70%25 ლათინური ენების სიტყვებია), და კიდევ იმიტომ, რომ იგი არ არის მეცნიერული თვალსაზრისით აგებული.

არსებული მდგომარეობიდან გამოსვლის ერთადერთ რეალურ გზად ჩვენ ახალი, მეცნიერულად დასაბუთებული, ყველა ერისთვის ერთნაირად მისაღები ენის შექმნა გვესახება, რის კარგ შანსს ენის ელემენტური თეორია იძლევა. ამ მიზნისაკენ მიილტვოდა ნიკო მარიც თავისი იაფეტური თეორიით:

«... яфетическая теория, завершение развития звуковой речи видит в выработке единого языка всего чеповечества ... Ясное дело, что будущий единый всемирный язык будет языком новой системы, особой, доселе не существовавшей, как будущее хозяйство, будущая внеклассовая общественность и будущая внеклассовая култура. Таким языком, естественно, не может быть ни один из самых распространенных живих языков мира» [53, გვ. 395-396].

2. ღმერთის ცნება უხსოვარ დროიდან უნდა იყოს სამეტყველო ენაში დამკვიდრებული, რომელსაც ჩვენი შორეული წინაპრები, ზეადამიანურ არსებად და ბუნებრივი მოვლენების შემომქმედად მიიჩნევდნენ. ისტორიულ პერიოდში ყველა მნიშვნელოვან ბუნებრივ მოვლენას თავისი საკუთარი ღმერთი ჰყავდა მიჩენილი, რომლებსაც უზენაესი ანუ სამყაროს შემომქმედი ღმერთი განაგებდა. კითხვას: იყო თუ არა ღმერთის ინსტიტუტის შემოღება კაცობრიობისათვის საჭირო? - ენის ელემენტური თეორია დადებითად უპასუხებს. უფრო მეტიც, საჭირო კი არა, აუცილებელი იყო; წინააღმდეგ შემთხვევაში გაუჭირდებოდა ადამიანს სამეტყველო ენის შექმნა. ღმერთების მიმართ გამორჩეულ სიყვარულზე, მორჩილებაზე, შიშზე და სიძულვილზე არის სამეტყველო ენების ძირითადი ლექსიკა შექმნილი.

ყველა ხალხის სამეტყველო ენა, ენის ელემენტური თეორიის თვალსაზრისით, ზოგადი ჰუარუა და ჰიასზია ძირების ბაზაზე არის შექმნილი, რომლებიც, ფაქტიურად, მზის მატრიარქალურ და პატრიარქალურ სახელებს წარმოადგენენ შესაბამისად, ამიტომ ყველა სიტყვის სემანტიკა მზესთან არის დაკავშირებული. მაგალითად, ჰუარუა ძირისგან ნაწარმოები მზის სახელებია: hör (მზე, ახალ-სპარსულად. [45, გვ. 353]); houl (მზე, კიმერიულად. იქვე); хōр (მზე, ოსურად. იქვე) და

სხვა, ჰიარია ძირისგან ნაწარმოები მზის სახელები კი - hi (მზე, იაპონურად); ri (მზე, ჩინურად); ელვაი (მზე, ძველსვანურად [16, გვ. 314]) და სხვა.

პირველი მატრიარქალური ღვთის სახელი, ენის ელემენტური თეორიის მიხედვით, ზოგად ჰუარუა ძირისგან იქნებოდა ნაწარმოები. მისგანვეა ნაწარმოები დიდი ღვთაებების სახელები Hρα (ბერძნულ მითოლოგიაში); Ra (ეგვიპტურ მითოლოგიაში); Aruru (შუმერულ მითოლოგიაში) და სხვა. ამ სახელების შესაბამისი ღვთაებები, თავიანთი ფუნქციებით, მნიშვნელოვნად განსხვავდებიან ერთიმეორისაგან ამიტომ, ისინი სხვადასხვა ღვთაებებია და მათი შესაბამისი თაყვანისმცემელი ხალხები სხვადასხვა რელიგიის მატარებლები, ანუ რელიგიურად ურთიერთ გაუცხოებულები იქნებოდენ.

ანალოგიურ მდგომარეობასთან გვაქვს საქმე პირველი პატრიარქალური ღმერთის სახელის მაწარმოებელ ზოგად ჰიარია ძირის შემთხვევაშიც. მისგან ღმერთის ისეთი სახელებია ნაწარმოები როგორებიცაა: Re (ეგვიპტურ მითოლოგიაში); გიორგი (ქართულ მითოლოგიაში); Ilia (იტალიურ მითოლოგიაში) და სხვა. ეს ღმერთებიც განსხვავდებიან ერთიმეორისაგან და მათი შესაბამისი თაყვანისმცემელი ხალხებიც რელიგიურად ურთიერთგაუცხოებულები იქნებოდნენ.

რელიგიური გაუცხოება არაერთხელ გამხდარა ომის მიზეზი. ამის მაგალითები უამრავია, მათ შორის ყოფილი ჯვაროსნული ომები და ბევრი ამჟამინდელი ლოკალური კონფლიქტი. უწინ, ზოგიერთი ქვეყნის მეფე თავის ქვეშევრდომ ხალხს, თავიანთი ღმერთის სახელით, სხვა ქვეყნის წინააღმდეგ ამხედრებდა, თითქოსდა მას თავიანთი ღმერთი გამოეცხადა და იმ ქვეყნის ღმერთის მისდამი დამორჩილება მოთხოვა. ასეთი საომარი ექსპედიცია ჩაატარა ასურეთის მეფემ თიგლათფასალარ I-მა (1115-1077 ძ.წ.ა.) შავიზღვისპირა ქვეყნების დასაპყრობად, „... რომელთაც არ იცოდნენ თუ რა არის მორჩილება, ღვთაება ასურმა გამაგზავნა“ [54, გვ. 365].

ისლამური რელიგიის ღმერთის სახელი Allâh უნიფიცირებულ ჰუარუაჰია ძირისგან არის ნაწარმოები (ჰუარუაჰია→ჰარაჰია→რარაჰია→ლარაჰია→ალირააჰ→al-ilâh→Allâh), რომელიც ღვთაება მზე უზენაესს ნიშნავს. ამ ფაქტს მოყვანილი გარდაქმნის ბოლოსწინა al-ilâh საფეხური ადასტურებს, რომელიც ლიტერატურაში, სახელ Allâh-ის მაწარმოებელ კომპლექსად მოისაზრება [55 გვ. 460]; [56, გვ. 19]. ამავე კომპლექსისგან ნაწარმოები მზის სახელებია hvare (მზე, ზენდიურად. [45, გვ. 353]; heaul (მზე, სერბიულად. იქვე); heuul (მზე, კორინთულად. იქვე) და სხვა. მისგანვე ისეთი მნიშვნელოვანი სახელებია ნაწარმოები, როგორებიცაა: ჰიურია, ჰიური, ური, ჰარალე, ჰარია,არია, აია, ეა, ilâh, ლიახო, რაეო, რერო, გურია, გური, კოლხი, კარი, კახი და სხვა.

ბიბლიური მამა ღმერთის სახელი Yahve ჰიარია ძირისგან არის ნაწარმოები (ჰიარია→ჰიარუაჰია→ჰიარუჰე→ჰიაუჰე→იაჰუეჰ→იაჰვეჰ→Yhweh), რომელიც უზენაეს მზეს ნიშნავს. ამავე ძირისგან ნაწარმოები მზის სახელები ჩვენ ზემოთ მოვიყვანეთ. მისგანვე არის ქართული წარმართული ღმერთის სახელი გიორგი და საქართველოს ერთ-ერთი პოპულარული სახელი გიორგია მიღებული, რომელიც გიორგი ღმერთის წილხვედრ ქვეყანას ნიშნავს.

იაჰვე-სთან დაკავშირებით ებრაელთა ეთნიკური სახელების ეტიმოლოგიას გვინდა შევეხოთ. ებრაელთა თვითდასახელებები Ibrim [57, გვ. 90] და ibrai [58, გვ. 434] ჰმაჰიარია კომპლექსისგან არის ნაწარმოები. მათი შესაბამისი მატრიარქალური სახელები იქნება ქანაანი და ibra, რომელთა ეპონიმები იქნებოდა აბრაამი და იაკობ შესაბამისად. იაკობ-ის ღმერთთან შერკინება და მისთვის ახალი სახელის ისრაელი-ს დარქმევა, რაც ბიბლიაშია აღწერილი, ებრაელი ხალხის მატრიარქატიდან პატრიარქატზე გადასვლას უნდა ასახავდეს.

ებრაელთა ეთნიკური სახელებია აგრეთვე iудеi, израэлит და израильтян [59, გვ. 90].

ეთნონიმი iудеi ჰიარიათა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები. ამავე კომპლექსისგან ნაწარმოებია აგრეთვე ტოპონიმები ჰერეთი, ქაირთლი, იუდეია, დიაუეხი, ადიხე; ეთნონიმი ქარითველი და საკუთარი სახელები აიეტი და დავითი.

ეთნონიმი израэлит სუაჰიარიათა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები. ამავე კომპლექსისგან ნაწარმოებია აგრეთვე ტოპონიმები ეგრისი და საქაირთველო; ეთნონიმები ქაირთლოს და гуырдзиаг (ქართველი, ოსურად. [17, გვ. 330]) და საკუთარი სახელები აიეტეს და ქრისტე.

ეთნონიმი израильтян სუაჰმაჰიარიათა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები. ამავე კომპლექსისგან ნაწარმოებია აგრეთვე ტოპონიმები მასხეთი, სვანეთი, სამეგრელოთა, საქართველნე, პალესტინა, იერუსალიმ; ეთნონიმი ქარითლოსნი და არსებითი სახელი ქრისტიან.

აღსანიშნავია ისიც, რომ ტოპონიმ Израиль-ის სრული სახე Идзраиль იქნებოდა, რომელიც Ziudey→Judey სახითაც გამოისახება.

როგორც ვნახეთ ქართული და ებრაული ეთნიკური სახელები მჭიდროდ არის ერთიმეორესთან დაკავშირებული და მათ შორის ასეთი პარალელები არსებობს: იბარ - ibra; იბერ - ibrai; ქართველი - iудеi; საქაირთველო - израэлит და საქართველნე - израильтян.

აქვე გვინდა ერთ საინტერესო ფაქტზე შევაჩეროთ მკითხველის ყურადღება. სახელი Yahweh ძველებრაულ სახელ YHWH-ში a და ე ხმოვანი ბგერების აღდგენით არის მიღებული [59, გვ. 1287]. სახელი YHWH, ენის ელემენტური თეორიის თანახმად, უნიფიცირებულ ჰუარუაჰია ძირისგან ნაწარმოები მატრიარქალური კატეგირიის სიტყვა არის (ჰუარუაჰია→ჰურუჰი→ჰირუჰუ→ჰირუჰ→ჰიუჰ→იჰუჰ→YHWH) და მასში e ბგერის აღდგენა არამართებულია. ამავე ძირისგან არის სახელი იეღოვა ნაწარმოები (ჰუარუაჰია→ჰორუაჰი→ჰიაჰორუა→იაჰოუა→იაჰოვა→იაღოვა), ამიტომ YHWH და იაღოვა ერთი და იგივე ეტიმოლოგიური მნიშვნელობის სახელები უნდა იყოს. საინტერესოა ისიც, რომ ებრაელთა მატრიარქალური სახელი ibra ჰბაჰუარუაჰია ძირის სახით აღსდგება, რომელიც YHWH ბავშვს, ნიშნავს. YHWH, ჩვენი აზრით, ებრაელთა მატრიარქალური ღმერთის სახელი იქნებოდა, Yahweh კი - პატრიარქალურის.

სახელი ღმერთი ჰმაჰიარიათა კომპლექსისგან არის ნაწარმოები და ეტიმოლოგიით მაღალ უზენაეს მზე მნათობს ნიშნავს. ამავე კომპლექსისგან არის მზის იაპონური და ჩინური სახელები nichi და tаàiyáng მიღებული შესაბამისად.

როგორც ვნახეთ ღმერთების სახელები მზის სახელებია და პირიქით, ამიტომ ღმერთი მზე არის. მზე შეიცნო ადამიანთა შორეულმა წინაპარმა ღმერთად და სწორადაც მოიქცა.

რით არ არის მზე ჩვენი ღმერთი? დედამიწის და მასზე არსებული ყველა სულიერი არსების და უსულო საგნის შემცველი ქიმიური ელემენტების შემადგენელი ნაწილაკები ოდესღაც მზის გულის შემადგენელ ნაწილაკებს წარმოადგენდნენ, ამიტომ უყოყმანოდ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ აღნიშნული ობიექტები მზისგან არის შექმნილი და დღესაც მზესთანაა უხილავი ძაფებით დაკავშირებული. ანალოგიურადაა მზესთან მისი ყველა პლანეტა და მათზე არსებული ობიექტები დაკავშირებული, მზემ შექმნა ისინი და მზე უზრუნველჰყოფს მათ არსებობას. რით არ არის მზე მთელი მზის სისტემის ღმერთი? კითხვაზე - ვინ შექმნა მზე? - გიპასუხებთ: ისწავლეთ მასთან ურთიერთობის ენა და მას დაუსვით ეს კითხვა, მან უკეთესად იცის თავისი შემომქმედის ვინაობის შესახებ. ანალოგიური კითხვის დასმა თვითონ შემომქმედი ღმერთის შესახებაც შეიძლება იქნას დასმული.

უკანასკნელ პერიოდში რელიგიურმა დაპირისპირებებმა კულმინაციურ წერტილს მიაღწია ჩვენს პლანეტაზე, რომლთა უკიდურეს გამოვლენას ადამიანი ბომბი წარმოადგენს. თუ დროზე არ იქნა მისი მასაზრდოებელი წყაროები ლიკვიდირებული, ძალიან გაუჭირდება ცივილიზირებულ სამყაროს მასთან შერკინება.

ენის ელემენტური თეორიის მიხედვით ღმერთების სახელები მზის განსხვავებული სახელებია და ამიტომ, ხალხებს შორის არსებული რელიგიური გაუცხოება მოჩვენებითია, მზე არის ყველა ხალხის ჭეშმარიტი ღმერთი.

3. სოციალური გაუცხოება ანუ ცხოვრების დონეთა მკვეთრი განსხვავება არაერთხელ გამხდარა ხალხებს შორის ატეხილი ომების მიზეზი. აგრესიის ობიექტს ამ შემთხვევაში, უფრო ხშირად სოციალურად უზრუნველყოფილი ქვეყნები წარმოადგენდნენ. ეს ფაქტი ხშირად მთის მოსახლეობის მიერ ბარის მოსახლეობის წინააღმდეგ გაჩაღებული ომების სახით ვლინდებოდა, რომლებმაც არაერთი ცივილიზაცია იმსხვერპლეს. სოციალური გრადაციის შედეგად წარმოქმნილი პრობლემები პრიორიტეტულადაა დღეს მსოფლიოში მიჩნეული და მათი აღმოფხვრა საერთაშორისო ძალისხმევით ხორციელდება. ამის კარგი მაგალითია ღატაკი ქვეყნების დახმარების მიზნით შექმნილი საერთაშორისო პროექტები, რომელთა განხორციელება მნიშვნელოვნად უფრო სტაბილურს გახდის საერთაშორისო მდგომარეობას.

აღნიშნული პრობლემების ასპექტში უნდა იქნას ენერგეტიკული და სახელმწიფროებლივი მოწყობის პროლემებიც განხილული.

თანამედროვე ცივილიზაცია ენერგორესურსების დიდი რაოდენობით ხარჯვას მოითხოვს, რისი უზრუნველყოფა დედამიწას დიდხანს არ შეუძლია. ამის გამო საერთაშორისო ენერგეტიკული კრიზისი, უფრო ზუსტად - კატასტროფა არის მოსალოდნელი. შექმნილი მდგომარეობიდან გამოსვლის ერთადერთ პერსპექტიულ გზად ჩვენ მზის ენერგიის ყაირათიანად გამოყენება გვესახება. მზემ შექმნა დედამიწა და მზე უზრუნველყოფს მას ენერგიით - მთავარია ადამიანმა ისწავლოს დედამიწაზე მოსული მზის ენერგიის ეფექტური აკუმულაცია. ამით კაცობრიობას ენერგეტიკის პრობლემა საერთოდ მოეხსნება და დედამიწა გაჩანაგებას გადაურჩება.

ერთ-ერთ ღირსეულ საქმედ, რომელიც თავისი ხანგრძლივი არსებობის პერიოდში გააკეთა კაცობრიობამ, ქვეყნების სახელმწიფოებრივი მოწყობის პრინციპის ჩამოყალიბება მიგვაჩნია, რომლის მიხედვით, ამა თუ იმ ქვეყნის საშინაო და საგარეო პოლიტიკის განხორციელებას მისი შესაბამისი სახელმწიფო აპარატი უზრუნველყოფს. სხვადასხვა ქვეყანამ, ობიექტური თუ სუბიექტური მიზეზების გამო, განვითარების სხვადასხვა დონეს მიაღწია, რაც მათ შორის დაპირისპირების საგნად მოგვევლინა. სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნების მასშტაბები, ისტორიულ ჭრილში, მათი მართვის კომუნიკაციების საშუალებების ოპერატიულობის ზრდასთან ერთად იზრდებოდა. თანამედროვე კომუნიკაციების საშუალებებს დედამიწის მთელი ტერიტორიის მართვა ერთი გარკვეული პუნქტიდან შეუძლიათ უზრუნველყონ, ამიტომ, კაცობრიობის მომავალი ჩვენ არსებული სახელმწიფოების ინტეგრაციაში და მათი ფუნქციების გაეროსათვის გადაცემაში გვესახება.

თუ შეძლებს კაცობრიობა ზემოთ დასმული პრობლემების გადაჭრას, დედამიწა ნამდვილ სამოთხედ გარდაიქმნება.

ანალოგიურად ესახება მომავლის პერსპექტივა ერნსტ მულდაშევსაც:

«Я думаю, уже в ближайшем будущем появится новая единая религия, основанная не на сказочных аллегориях, а на серьезном научном подходе. Границы государств будут стираться, возникнет единный земной язык, ... единое земное правительство» [60, გვ. 442].

პერსპექტიულ სახელმწიფრობრივ წესრიგში დედამიწის ყველა რეგიონი, საკაცობრიო ცივილიზაციაში შეტანილი წვლილის მიხედვით, თავის დამსახურებულ ადგილს დაიკავებს. კავკასიის რეგიონი, ჩვენი გამოკვლევების შედეგების მიხედვით, სამეტყველო ენის შექმნისა და ხალხთა განსახლების ძირითადი კერა იყო, ამიტომ მისი მომავალი, როგორც ყველა ხალხის შორეული წინაპრების ისტორიული სამშობლოსი, ენის საერთაშორისო კვლევის ცენტრად და საერთაშორისო ტურისტულ ცენტრად დამკვიდრებაში გვესახება.

12 გამოყენებული ლიტერატურა

▲ზევით დაბრუნება

1. ა. ჩიქობავა. ზოგადი ენათმეცნიერება II. თბილისი, 1983.

2. Будагов Р. А. Введение в науку о языке. М., 1965.

3. მ. ჩხაიძე. იაფეტოდოლოგიის მარქსისტული საფუძვლების შესახებ. თბილისი, 1937.

4. ა. ჩიქობავა. ენათმეცნიერების შესავალი. თბილისი, 1952.

5. Н. Я. Марр. Избранные работы, т.V. Ленинград, 1935.

6. Н. Я. Марр. Грузинский язык. Сталинир, 1949.

7. Н. Я. Марр. Избранные работы, т.I. Ленинград, 1933.

8. იბერიულ კავკასიური ენათმეცნიერება, ტ.3. თბილისი, 1952.

9. ი.სტალინი. მარქსიზმის შესახებ ენათმეცნიერებაში. თბილისი, 1950.

10. Б. В. Якушин. Гипотезы о происхождении языка. М., 1984.

11. Язык и история, №1. Ленинград, 1936.

12. Мифы народов мира, т.2. М., 1988.

13. თამაზ გამყრელიძე. წერის ანბანური სისტემა და ძველი ქართული დამწერლობა. თბილისი, 1989.

14. Китайско-русский словарь. Под ред. Б. Г. Мудрова. М.,1980.

15. Н. Я. Марр. Абхазоведение и абхахы. Л., 1926.

16. აკაკი გელოვანი. მითოლოგიური ლექსიკონი. თბილისი, 1983.

17. საქართველოსა და ქართველების აღმნიშვნელი ... თბილისი, 1993.

18. ალექსანდრე ონიანი. სვანური ენა. თბილისი, 1998.

19. გიორგი ახვლედიანი. ზოგადი ფონეტიკის საფუძვლები. თბილისი, 1999.

20. ნელი მახარაძე. ბიზანტიური ბერძნულის წარმოთქმის საკითხები. თბილისი, 1978.

21. კოტე ჭრელაშვილი. წოვა-თუშური ენა. თბილისი, 2002.

22. აკაკი ურუშაძე. ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში. თბილისი, 1964.

23. გილგამეში. თბილისი, 1963.

24. სემიუელ ნ. კრამერი. ისტორია იწყება შუმერიდან. თბილისი, 1988.

25. ქართლის ცხოვრება, ტ.I. თბილისი, 1955.

26. ნიკო მარი. რა წილი აქვს ქართულს ენის შექმნის და განვითარების მსოფლიო ისტორიაში. ტფილისი, 1930.

27. Н. Я. Марр. К истории Кавказа по данным языка. Тифлис, 1933.

28. ქართულ - აფხაზური სასაუბრო. თბილისი, 2000.

29. Ш. Д. Инал-Ипа. Вопросы эено-културной истории абхазов. Сухуми, 1976.

30. სალომე ბახია. აფხაზთა ეთნოგენეზის საკითხისათვის. „კლიო“, 2000, №7.

31. თეიმურაზ მიქელაძე. ქსენოფონტის „ანაბაზისი“. თბილისი, 1967.

32. ვახუშტი ბატონიშვილი. საქართველოს გეოგრაფია. თბილისი, 1997.

33. Н. Я. Марр. Термины из абхазо-русских ... Л., 1924.

34. ქეთევან ლომთათიძე. აფხაზთა ვინაობისა და განლაგების ზოგიერთი საკითხის შესახებ. მნათობი, 1956, №12.

35. თინათინ ყაუხჩიშვილი. სტრაბონის გეოგრაფია. თბილისი, 1957.

36. მოსე ჯანაშვილი. საქართველოს გეოგრაფია ვახუშტი ბატონიშვილისა. ტფილისი, 1904.

37. მ. დელბა. აფხაზთა ენისა და ისტორიის შესწავლის საკითხისათვის. სუხუმი, 1951.

38. П. К. Усларь. Этнография Кавказа Отдел второй, Тифлисъ, 1887.

39. Т. В. Гамкрелидзе, Вяч. Вс. Иванов. Индоевропейский язык и индоевропейцы, т.2. Тбилиси, 1984.

40. БСЭ, т.7. М., 1972.

41. Энциклопедическიй словарь, т.17. С.-Петербургъ, 1993.

42. БСЭ, т.49. М., 1957.

43. БСЭ, т.26. М., 1977.

44. Повесть временных лет, ч.1. М.-Л., 1950.

45. А. Г. Преображенский. Энциклопедический словарь русского языка, т. 2. М., 1959.

46. Энциклопедическიй словарь, т.59. С.-Петербургъ, 1900.

47. იოანე ზოსიმე. ქებაБ და დიდებაБ ქართულისა ენისა. კავკასიონი, №1-2, ტფილისი, 1924.

48. ქსე, ტ.11. თბილისი, 1987.

49. З. И. Баранова, А. В. Котов. Русско-китайский словарь. М., 1990.

50. Н. Д. Неверова и др. Краткий японо-русский словарь иероглифов. М., 1985.

51. იოსებ სტალინი. თხუზულებანი, ტ.11. თბილისი, 1950.

52. იოსებ სტალინი. თხუზულებანი, ტ.13. თბილისი, 1952.

53. Н. Я. Марр. Избранные работы, т.2. Ленинград, 1936.

54. საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ.I. თბილისი, 1970.

55. Энциклопедическიй словарь, т.1. С.-Петербургъ, 1891.

56. Ислам. Энциклопедический словарь. М., 1991.

57. Большая Энциклопедიя т.9. С.-Петербургъ, 1896.

58. Еврейская энциклопедия, т. 8. С.-Петербургъ, 1908-1913.

59. Словарь библейского богословия. Изд-ство «Жизнь с богом», Белгия, 1990.

60. Эрнст Мулдашев. От кого мы произошли? М.,2000.