მეოცე საუკუნის მიწურულს, როდესაც დაინგრა საბჭოთა კავშირი, რომლის მრეწველობა და მთლიანად ეკონომიკა განვითარდნენ ავტორიტარული რეჟიმის პირობებში, მაგრამ საბოლოო ჯამში არაეფექტურნი აღმოჩდნენ, დადგა საკითხო საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლის თაობაზე. ამასთან დაკავშირებით განსაკუთრებული სიმწვავით დაიწყო მსჯელობა, რომელი რეჟიმია უფრო ხელსაყრელი საბაზრო ეკონომიკის განვითარებისთვის, ავტორიტარული თუ დემოკრატიული, მითუმეტეს, რომ თითქმის ყველა განვითარებული ინდუსტრიული ქვეყანა სწორედ დემოკრატიული რეჟიმის პირობებში არსებობს, ამასთან კაპიტალისტურმა ეკონომიკამ გლობალიზაციის ტენდენცია შეიძინა, რაც თითქმის შეუძლებელია დახურულ საზოგადოებაში, როგორიცაა, როგორც წესი, ავტორიტარული რეჟიმის მქონე სახელმწიფოები.
ახასიათებენ რა თანამედროვე განვითარებულ ინდუსტრიულ ქვეყნებს, ბევრი მკვლევარი მიიჩნევს, რომ დემოკრატიის განვითარება აქ დიდწილად გაპირობებულია სწორედ ეკონომიკის განვითარებით და საბაზრო ეკონომიკის მაღალი დონით ანუ დემოკრატიამ კი არ შეუწყო ხელი ეფექტურ საბაზრო ეკონომიკას, არამედ პირიქით, საბაზრო ეკონომიკაა დემოკრატიის აუცილებელი პირობა. ამგვარად, საბაზრო ეკონომიკის განვითარება უნდა მოხდეს ავტორიტარულ რეჟიმში, ე.ი. ჯერ უნდა განვითარდეს ეკონომიკური რეფორმა და შემდეგ, პოლიტიკური.
ამ დამოკიდებულების მომხრეებს ზოგჯერ მოჰყავთ აღმოსავლეთ აზიის „ოთხი დრაკონის“ - კორეის, ტაივანის, ჰონგ-კონგის და სინგაპურის მაგალითები. ყველა მათგანი კაპიტალისტური განვითარების მაგალითებია და თანაც, ხშირ შემთხვევაში, მათი ეკონომიკური სისტემა გაცილებით უფრო ეფექტიანია, ვიდრე დასავლეთის ტიპის ეკონომიკები. თითოეული მათგანი არადემოკრატიული რეჟიმის დროს ჩამოყალიბდა განვითარებულ სახელმწიფოდ. რაც შეეხება იაპონიას, მართალია, II მსოფლიო ომის შემდეგ ის დემოკრატიული იყო, მაგრამ მაშინ, როდესაც პირველად ჩამოყალიბდა წარმატებული კაპიტალიზმი, სწორედ არადემოკრატიული იყო (1868-1912 წწ). იგივე შეიძლება ითქვას, ეკონომიკური რეფორმების წარმატების შესახებ ესპანეთსა და ჩილეში, რაც ასევე ავტორიტარული რეჟიმის დროს განხორციელდა. არანაკლებ საგულისხმოა თანამედროვე ჩინეთის მაგალითი, რომელიც ავტორიტარული კომუნისტური რეჟიმის პირობებში ავითარებს საკმაოდ ეფექტიან საბაზრო ეკონომიკას, და უნდა ითქვას, რომ მიუხედავად იმისა, რომ დემოკრატიაზე ლაპარაკი აქ არ შეიძლება, მისი რეჟიმი ეკონომიკური წარმატების კვალდაკვალ საგრძნობლად შერბილდა.
ძლიერი და ქმედითი ეკონომიკური რეფორმების გატარებისთვის აუცილებელია ლეგიტიმური ხელისუფლება, რომელიც არ იქნება დიდად დამოკიდებული მიმდინარე მოვლენებზე, როდესაც ხშირია სოციალური სტრესები და საზოგადოდ სოციალური მდგომარეობა მეტად არამყარია. იმ პირობებში კი, როდესაც დაბალია ხელისუფლების ლეგიტიმურობა და მოდერნიზაცია ხორციელდება ღარიბ საზოგადოებაში, სადაც ფაქტიურად არ არსებობს საშუალო კლასი, ნაკლებად სავარაუდოა ეკონომიკური რეფორმის შესაძლებლობა, რომელიც აუცილებლობით მოითხოვს დასაყრდენს მოსახლეობაში. ამ საზოგადოებებში მეტად პრობლემატურია შეგნებული კოლექტიური მოქმედებების ორგანიზება, რაც აუცილებელია ეკონომიკური რეფორმის წარმატებისთვის. ძნელი თუ არა შეუძლებელი ხდება გრძლევადიანი ინტერესები და სახელმწიფო ხარჯები ძირითადად მოკლევადიან ინტერესებს ხმარდება, ვინაიდან ასე მოითხოვს მძიმე სოციალური მდგომარეობა და საზოგადოებრივი მოთხოვნილებები, მით უფრო, რომ ავტორიზმიდან ახლახან გამოსულ ადამიანებს ჯერ კიდევ მყარად აქვთ შენარჩუნებული შეგნება, რომ მათი სოციალური მდგომარეობა მთლიანად ხელისუფლებაზეა დამოკიდებული.
ასეთი დამოკიდებულების ეკონომიკური შედეგი არის შემოსავლების არაეფექტიანი განაწილება, ხარჯების კიდევ უფრო ზრდა და შესაბამისად, დაზოგვისა და ინვესტირების შემცირება, რაც იწვევს ბიუჯეტის დეფიციტის ზრდას.
ყოველივე ზემოთქმული ადასტურებს იმას, რომ სახელმწიფო უნდა იყოს დამოუკიდებელი სხვადასხვა პარტიკულარისტული ზეწოლისაგან, რათა გაატაროს ქმედითი ეკონომიკური პოლიტიკა, ის უნდა იყოს უნივერსალური აგენტი, რომელიც თავის თავზე აიღებს რეფორმების განხორციელებას და ბოლომდე მიიყვანს მათ მიუხედავად ამომრჩევლების უკმაყოფილებისა. ის, რომ რეფორმა ხშირად უკმაყოფილებას იწვევს, ნათელია და ეჭვგარეშეა ისიც, რომ დამოკიდებულება ამომრჩეველზე ამ რეფორმების განვითარებას ემუქრება. მაგრამ სწორედ ავტორიტარული რეჟიმის დროს არის ხელისუფლება უნივერსალური აგენტი იმ აზრით, რომ ის სრულებით არ არის დამოკიდებული თავის ამომრჩეველზე და ამდენად თავისუფალია თავის მოქმედებაში, მას სულ არ სჭირდება ხალხის მხარდაჭერა და მის პოლიტიკას, არაპოპულარულსაც კი მომავალი სრულიად განაღდებული აქვს. ამ შემთხვევაში ახალი პოლიტიკა შეიძლება წარმატებული აღმოჩნდეს ან არა, მაგრამ სწორი ანუ წარმატებული პოლიტიკის შემთხვევაში ხელისუფლება, რომელიც, როგორც აღინიშნა, იზოლირებულია ქვეყნის შიგნით, სრულებითაც არ უნდა იყოს იზოლირებული ქვეყნის გარეთ, იმიტომ რომ მან აუცილებლობით უნდა გაითვალისწინოს სხვადასხვა საერთაშორისო ინსტიტუტების სურვილები და რეკომენმდაციები, ვინაიდან თანამედროვე ეკონომიკის წარმატება დიდწილად დამოკიდებულია მის ჩართულობაზე სართაშორისო ბაზრებსა და მიმოქცევაში. ეს არის პარადოქსი, რომელიც ავტორიტარული რეჟიმის ძირითად პრობლემას წარმოადგენს.
ასე ასაბუთებენ თავის შეხედულებას ის მკვლევარები, ვინც მიიჩნევს, რომ მხოლოდ ავტორიტარული რეჟიმის პირობებშია შესაძლებელი საბაზრო ეკონომიკის განვითარება, რომელიც თავის მხრივ დემოკრატიული პოლიტიკური რეჟიმის საწინდარს წარმოადგენს. მათი დასაბუთება, როგორც დავინახეთ, არ არის მოკლებული ლოგიკურობასა და სისტემატურობას. მაგრამ არანაკლებ შთამბეჭდავად გამოიყურება საწინააღმდეგო მხარის არგუმენტაციაც, რომელიც დემოკრატიის უპირატესობებს უსვამს ხაზს. დემოკრატიულ რეჟიმებთან შედარებით, ავტორიტარულ რეჟიმებში, როგორც ცნობილია ინფორმაცია შეზღუდულია, იმიტომ რომ დახურულ საზოგადოებაში ინფორმირებულობის საწინააღმდეგო მოტივები მოქმედებენ. ამიტომ ასეთ საზოგადოებებში ინფორმაცია ნაკლებად მისაწვდომია. ეს პრობლემა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ხდება მაშინ, როდესაც განვითარების სტრატეგიის ფოკუსი ინვესტირების სტრატეგიიდან ინვესტირების პროდუქტიულობაზე გადაინაცვლებს. რაც შეეხება იმას, რომ ავტორიტარულ რეჟიმებში უფრო ადვილად გასატარებელია ეკონომიკური რეფორმები ხელისუფლების დამოუკიდებლობის გამო ამომრჩევლებისგან, ესეც საკამათო ხდება, იმიტომ რომ ასეთი რეჟიმები მეტად მოუქნელნი და მგრძნობიარენი არიან ნებისმიერი ცვლილებისადმი, ნებისმიერი კრიზისი აქ იწვევს შეუქცევად პროცესებს, რომელიც დამხობით ემუქრება სისტემას. ამიტომ თუ ეკონომიკური რეფორმის წარმატების შემთხვევაში ხელისუფლების ლეგიტიმურობა ძლიერდება, სამაგიეროდ მარცხის შემთხვევაში ეს ლეგიტიმურობა, რომელიც თითქმის მთლიანად ეკონომიკური პოლიტიკის წარმატებას ეფუძნება, სავალალოდ შეიძლება დამთავრდეს ხელისუფლებისთვის. რაც შეეხება ეკონომიკური პოლიტიკის წარმატებას, ის დიდწილად სწორედ ინფორმირებულობაზეა დამოკიდებული და გარეგან კავშირებზე, ამიტომ აქ ეს წარმატება არც თუ ეჭვგარეშეა.
დემოკრატიული რეჟიმების შემთხვევაში დელეგიტიმაციის შედეგად აქ კრახი და ხელისუფლების დამხობა ნაკლებად სავარაუდოა, ვინაიდან დემოკრატია ხასიათდება შინაგანი ლეგიტიმურობით. გარდა ამისა, არჩევნების სისტემა იძლევა საშუალებას აირჩეს ახალი, უფრო ლეგიტიმური და სასურველი მთავრობა, ანუ ხელისუფლება მშვიდობიანად და კონსტიტუციის გზით შეიცვალოს. ასე მაგალითად, ლათინური ამერიკის ქვეყნებში ეკონომიკურ კრიზისებზე პოლიტიკური რეაქცია იყო ის, რომ საზოგადოებამ ხმა მისცა იმ პარტიებს, რომლებიც მმართველობაში არ მონაწილეობდნენ და არა ის, რომ დემოკრატიის ლეგიტიმურობა უარყო და მხარი დაუჭირა დიქტატურას.
საზოგადოდ, პოლიტიკური პლურალიზმი, რომლითაც ხასიათდება დემოკრატია, ეკონომიკური თუ სხვა გადაწყვეტილებების მიღებისას მეტ საშუალებას იძლევა დიდწილად მისი ინფორმირებულობის ღვაწლითაც. უფრო მეტიც, დემოკრატიული ინსტიტუტები ამცირებენ ეკონომიკური რეფორმების ტრანსაქციულ ხარჯებს და ზღუდავენ საზოგადოებრივი რესურსების ძარცვას. თავისუფალი პრესა და პოლიტიკური ოპოზიცია ასრულებს „წინასწარი გაფრთხილების სისტემის“ მნიშვნელოვან როლს, რომლის მეშვეობითაც შესაძლებელი ხდება პოლიტიკური შეცდომების კორექტირება. დემოკრატიული პოლიტიკური ბაზრით შექმნილი კონკურენცია იძლევა დაჯილდოებისა და დასჯის ხელმისაწვდომ მექანიზმს, რომლის ფარგლებშიც პოლიტიკოსებს მეტი პასუხისმგებლობა აქვთ თავიანთ შეცდომებზე და დაინტერესებულნი არიან ამ შეცდომებისაგან თავის დაცვაში. ელექტორატის მხარდაჭერისა და მასში რეპუტაციის დამკვიდრებაზე დამოკიდებულება ზღუდავს მხოლოდ პირადი ინტერესებიდან მოქმედებას. როდესაც ლიდერები დამოკიდებულნი არიან ეკონომიკური რეფორმების წარმატებზე, ეს მოქალაქეებთან კოოპერირების უფრო მეტ შესაძლებლობებს იძლევა და მათ მოქმედებებს საზოგადოების წინაშე მეტ პასუხისმგებლობებს ანიჭებს.
ერთი მხრივ, უმრავლესობის მმართველობა, და მეორე მხრივ, ოპოზიციური პარტიები, პროფესიული კავშირები და პოლიტიკური პარტიები პოლიტიკოსების მიკერძოებულობის გავლენას ზღუდავს. ერთნიც და მეორენიც იძულებულები არიან მიიღონ ალტერნატიული გადაწყვეტილებები, წავიდნენ ურთიერთდათმობაზე, გააშუალონ თავიანთი მოთხოვნები, პარტიკულარისტული თუ სახელმწიფოებრივი. ხელისუფლების ლეგიტიმურობა არ არის ისე ძლიერ დამოკიდებული მის ეკონომიკურ ქცევებზე და ამიტომ ხდება ძალაუფლებისა და პასუხისმგებლობათა განაწილება-გაფანტვა, რის გამოც დემოკრატიული რეჟიმები უფრო მდგრადია ეკონომიკური კრიზისების დროს. ამიტომაც, ამ რეჟიმების პოლიტიკური სტიმულები, ინფორმაცია და ლეგიტიმურობა იძლევა შესაძლებლობებს, მიღწეულ იქნას უფრო მეტი ეკონომიკური წარმატება, ვიდრე ავტორიტარული მმართველობის დროს.
რასაკვირველია, თავად დემოკრატიულ რეჟიმებს შორისაც არსებობს განსხვავებები და მათი ინსტიტუციონალური მოწყობა და პოლიტიკური ინსტიტუტების ბუნება დიდ როლს თამაშობს რეფორმების ხასიათის განსაზღვრასა და განხორციელებაში. ცენტრალიზმი და ფედერალიზმი, კონსტიტუციონალიზმი თუ უმრავლესობის მმართველობა და საარჩევნო სისტემის სხვადასხვა ტიპები და ინსტერესების წარდგენის მექანიზმები - ცალ-ცალკე ყველა ფლობს განსაკუთრებულ გავლენას ეკონომიკური პოლიტიკის კეთებაზე. ინსტიტუტებს, რომლებიც ახდენენ ძალაუფლების ნაკლებ კონცენტრაციას, შეუძლიათ მოახდინონ მთავრობების პარალიზება და შეზღუდონ რეფორმების განხორციელება. მეორე მხრივ, საპრეზიდენტო სისტემა და სხვა ინსტიტუციონალური თავისებურებები, რომლებიც აძლიერებს მთავრობის ძალაუფლებას, ახდენენ ნაწილობრივ გადაწყვეტილებების მიმღებთა იზოლაციას, აძნელებენ ინფორმაციის გაცვლას, იწვევენ პოლიტიკური სტიმულების ეროზიას და პოლიტიკური აქტორების პოლარიზაციას. მართალია, ასეთი ინსტიტუტები ხელს უწყობს ეკონომიკური გადაწყვეტილებების მიღებას, მაგრამ შესაძლოა ეს გადაწყვეტილებები არასწორი აღმოჩნდეს. უფრო მეტიც, თუკი სოციალური კონსენსუსი მიღწეული არაა, შეუძლებელია ეკონომიკური რეფორმების წარმატებით განხორციელება. თუკი პოლიტიკოსები თანახმანი არიან, რომ არ არსებობს წარმოდგენილი პოლიტიკის ალტერნატივა, თუკი ინტერესთა ჯგუფებს და მეწარმეთა გაერთიანებებს შეუძლიათ ხელი შეუწყონ კორპორატიული შეთანხმებების მიღებას და მოქალაქეებს კი სჯერათ, რომ რეფორმები საჭიროა და ამ რეფორმებს მთავრობა კომპეტენტურად და სამართლიანად განახორციელებს, მაშინ რეფომებისათვის გზა ხსნილია.
ეკონომიკური რეფორმების წარმატებისთვის არ არის საკმარისი პოლიტიკური სისტემის სათანადო მოწყობა, აუცილებელია აგრეთვე სახელმწიფო აპარატის ეფექტური ფუნქციონირება. მნიშვნელოვანია აგრეთვე ის პირობები, რომელშიც ხდება ეკონომიკური რეფორმების განხორციელება. ეს პირობები მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ და დიდწილად განაპირობებენ რეფორმების წარმატებას. სახელმწიფოს სიძლიერე, თავისთავად, რეფორმატორებისათვის უნდა იყოს უმთავრესი პრიორიტეტი. საბაზრო რეფორმების პარადოქსი მდგომარეობს იმაში, რომ ისინი საჭიროებენ ძლიერ სახელმწიფოს.
დემოკრატიისგან განსხვავებით, ავტორიტარიზმისა და ტოტალიტარიზმის დროს ძირითადი მმართველობა სახელმწიფო ბიუროკრატიის ხელშია, რომელიც სრულებითაც არ არის პროფესიონალიზმით შერჩეული ან დანიშნული, მეტიც, როგორც წესი მას ამოძრავებს იდეოლოგიის სამსახური და თავისი პარტიკულარისტული ინტერესები, მისი მოქმედებაც ამ იდეოლოგიური დირექტივების მიხედვით ხორციელდება, რაც შორსაა სახელმწიფოს სიძლიერეზე ზრუნვისაგან. ხელისუფლება აქ მხოლოდ თავის სიძლიერესა და საკუთარი იდეოლოგიის დაცვაზეა მიმართული.
რეჟიმის ცვლილებისას ახალი დემოკრატიული მთავრობა ყოველთვის არ საჭიროებს ბიუროკრატიის ძირეულ გარდაქმნას, მას შეუძლია, უბრალოდ, მისი დეცენტრალიზაცია და გაფართოება სოციალური კეთილდღეობის, საზოგადოებრივი მომსახურების წარმოების, სამართლის ადმინისტრირებისა და გადასახადების აკრეფის სფეროში. ამის კარგ მაგალითს წარმოადგენს თუნდაც ის დემოკრატიული რეჟიმი, რომელიც დამყარდა საფრანგეთში მეფის ძალაუფლების დამხობის შემდეგ. ბიუროკრატიული აპარატი აქ თითქმის არც შეცვლილა. კარგ მაგალითს წარმოადგენს აგრეთვე ესპანეთის შემთხვევა. მისი სახელმწიფო ბიუროკრატია უკანასკნელ წლებში, ფრანკოს რეჟიმის დროს გახდა მოდერნიზებული და უფრო პროფესიული. არსებობს საწინაარმდეგო მაგალითებიც, მაგალითად, საბერძნეთში სახელმწიფო ბიუროკრატია მეტად პოლიტიზირებული იყო, რის შედეგადაც კონსერვატული და სოციალისტური მთავრობების დროს გაიზარდა პოლიტიკური სირთულეები ეკონომიკური რეფორმების განხორციელებისას. ამის მსგავსად, პოსტკომუნისტურ უნგრეთსა და პოლონეთში სახელმწიფო ადმინისტრაცია უფრო ნაკლებად იყო პოლიტიზირებული და ამდენად უფრო პროფესიული, რის შედეგადაც იქ ეკონომიკის მართვა უფრო ეფექტური აღმოჩნდა, ვიდრე ბულგარეთსა და რუმინეთში, სადაც ვითარება სხვაგვარი იყო. საზოგადოდ, როდესაც ეკონომიკა ლიბერალიზებულია, სახელმწიფო ბიუროკრატია უფრო პროფესიონალური ხდება. ორივე ეს პირობა კი ზრდის შესაძლებლობას დემოკრატიული მთავრობისთვის, გაატაროს ეკონომიკური რეფორმები.
ეკონომიკური რეფორმების წარმატების ალბათობა დიდწილად დამოკიდებულია იმ იდეებსა და ღირებულებებზე, რომელიც არსებობს დემოკრატიულ საზოგადოებებში. ეს პირველ რიგში ეხება ისეთ იდეას, როგორიცაა, მაგალითად, თანასწორობის იდეა - როდესაც მოქალაქეებს სჯერათ, რომ რეფორმების დანახარჯები თანაბრად ნაწილდება. ამ შემთხვევაში ეკონომიკურ რეფორმებს უფრო მეტი წარმატება ელით. განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძლება მოიპოვონ ისეთმა ფაქტორებმა, როგორიცაა ურთიერთნდობა მოქალაქეებსა და ხელისუფლებას შორის და კონსენსუსი საზოგადოებაში. რეფორმებისათვის აუცილებელი კონსენსუსის მისაღწევად დემოკრატიული მთავრობები ცდილობენ მოიპოვონ მოქალაქეების ნდობა, რადგან მათი წარმატება დამოკიდებულია რეჟიმის ფართომასშტაბიან ლეგიტიმურობაზე. მაგრამ, როდესაც პოლიტიკოსები არიან ცნობილი კორუფციის მაღალი დონით, მათ არ შეუძლიათ მოიპოვონ მხარდაჭერა ხალხისაგან. თუკი პოლიტიკოსები თავიანთ მანდატებს ეფექტიანად გამოიყენებენ და იმუშავებენ საზოგადოებაში კონსენსუსის მიღწევაზე, მათი წარუმატებლობის რისკი მინიმუმამდე შემცირდება. ამგვარად, ეკონომიკური რეფორმების წარმატება თუ წარუმატებლობა დიდწილად დამოკიდებულია პოლიტიკურ რეფორმებზეც, საწიროა პოლიტიკური და ეკონომიკური რეფორმების ერთგვარი შეთანადება, რაც სახელმწიფოს მხრიდან დიდ სიფრთხილეს მოითხოვს და ახალი სოციალური პოლიტიკის შემუშავებას. იგულისხმება, რომ ამავე დროს პოლიტიკოსების მორალური ქცევა სრულიად ლეგიტიმურია.
ასე რომ, წარმატებული ეკონომიკური რეფორმები წინააღმდეგობაში არ მოდის დემოკრატიულ მმართველობასთან. თუმცა, იმ პოლიტიკური თუ ისტორიული წინაპირობების შექმნა, რომელიც საჭიროა ეკონომიკური რეფორმების მობილიზაციისათვის, ხანდახან არ არის ადვილი და მოითხოვს დროს, და რაც მთავარია, პოლიტიკური და ეკონომიკური ცოდნის მარაგის დაგროვებას.
საბოლოოდ შეიძლება ითქვას, რომ ეკონომიკური რეფორმა მდგრადი იქნება, დროთა განმავლობაში ეფექტს გამოიღებს და ფუნდამენტურად შეცვლის ძველი ეკონომიკის სტრუქტურას, თუკი მთავრობა, რომელიც ამ რეფორმებს ახორციელებს, საზოგადოების მხრიდან აღიქმება ლეგიტიმურად, კონსულტაციებს მართავს ძირითად სოციალურ და ინტერესთა ჯგუფებთან, რთავს მათ პოლიტიკის შექმნის პროცესში და ცდილობს აუხსნას საზოგადოებას ამ რეფორმების აუცილებლობა და საჭიროება. დემოკრატიებს ყველა ამ ასპექტში უპირატესობები გააჩნიათ.
რ.დალი საბაზრო კაპიტალიზმისა და დემოკრატიის ურთიერთმიმართების შესახებ
რატომაა სასარგებლო საბაზრო კაპიტალიზმი დემოკრატიისათვის?
დემოკრატია და საბაზრო კაპიტალიზმი ორი ადამიანივითაა, რომლებიც დაქორწინდნენ, აქვთ ხშირი კონფლიქტი და მხოლოდ იმიტომ იტანენ რთმანეთის, რომ არცერთ პარტნიორს არ უნდა განცალკევებულად ყოფნა.
მიზეზები, რომლებიც ერთმანეთისათვის შეთავსებადს ხდის დემოკრატიას და საბაზრო ეკონომიკას:
- პოლიარქიური დემოკრატია შესაძლებელია მხოლოდ იმ ქვეყნებში, სადაც არის თუნდაც საფუძვლები ჩაყრილი საბაზრო ეკონომიკისათვის, ხოლო იქ, სადაც საბაზრო ეკონომიკა არ დომინირებს, დემოკრატიის ადგილი არ არის. ამგვარი კავშირი არსებობს იმის გამო, რომ საბაზრო კაპიტალიზმის ძირითადი თვისებები მისაღებია და სასარგებლო დემოკრატიული ინსტიტუტებისათვის. ამის საწინააღმდეგოდ, არასაბაზრო ორიენტაციის ეკონომიკა ვნებს დემოკრატიას.
ამ დასკვნის გასახსნელად შეიძლება ავღნიშნოთ, რომ გძელვადიან პერიოდში საბაზრო ეკონომიკას მივყავართ ეკონომიკურ ზრდასთან, რაც ხელს უწყობს დემოკრატიას, რადგან ის არა მარტო ამცირებს სიღარიბეს და ზრდის ცხოვრების დონეს, არამედ, შედარებით ამცირებს სოციალური და პოლიტიკური კონფლიქტების ალბათობას.
- საბაზრო კაპიტალიზმი დემოკრატიისათვის სასარგებლოა იმის გამოც, რომ იგი ქმნის განსაკუთრებულ სოციალურ და პოლიტიკურ პირობებს. ის ქმნის საკუთრების მფლობელებს, რომლებიც ეძიებენ ავტონომიას, თავისუფლებას, განათლებას, კანონის დაცვას და მმართველობაში მონაწილეობას. ანუ ეს არის საშუალო ფენა, კლასი, რომელიც ქვეყანაში განსაზღვრავს დემოკრატიზაციის დონესაც, რადგან სწორედ მისგან მოდის ძირითადად დემოკრატიული იდეების განხორციელებისა და ინსტიტუტების შექმნის სურვილი და ინიციატივა.
მართალია, არასაბაზრო ეკონომიკაშიც შეიძლება იყოს ეკონომიური ზრდა და არანაკლები, ვიდრე საბაზროში, მაგრამ ამ სისტემის სტრუქტურა და ინსტიტუციონალური მოწყობა სხვაგვარია, არ არის დაფუძნებული კერძო საკუთრებაზე და ყველაფერს აკონტროლებს მთავრობა, რის შედეგადაც ძლიერდება კორუფცია. ძალაუფლება საერთოდ იწვევს კორუფციას, ხოლო აბსოლუტური ძალაუფლება იწვევს აბსოლუტურ კორუფციას. ეს ბუნებრივიცაა, შენ გაქვს შესაძლებლობა, გამოიყენო მთელი ეკონომიკური რესურსები და ამით შეინარჩუნო შენივე ძალაუფლება.
აქედან, მართალია, დემოკრატია არსებობს მხოლოდ საბაზრო ეკონომიკის ქვეყნებში, მაგრამ საბაზრო ეკონომიკა შესაძლოა არსებობდეს არადემოკრატიულ ქვეყნებშიაც. ამ ქვეყნებში ავტორიტარული ლიდერები ხელს უწყობენ თავიანთი პოლიტიკით წარმატებული საბაზრო ეკონომიკას, ახორციელებენ ექსპორტის სუბსიდირებას, ეკონომიკურ ზრდას და სტიმულს აძლევენ განათლებული საშუალო ფენის განვითარებას, მაგრამ ამასთან უნებლიედ იმკიან საკუთრივ თავიანთი განადგურების შედეგებს. ანუ თუმცა საბაზრო კაპიტალიზმი და ეკონომიკური ზრდა დემოკრატიისათვის სასარგებლოა გრძელვადიან პერიოდში, მაგრამ საკმაოდ უსარგებლოა არადემოკრატიული რეჟიმებისათვის.
მაგრამ არსებობს დიდი წინააღმდეგობები დემოკრატიასა და საბაზრო კაპიტალიზმს შორის, რომლებიც თითოეულ მათგანს ზღუდავს და გარკვეულად მოდიფიცირებას უკეთებს.
მაგალითად, საბაზრო ეკონომიკას მოაქვს ზოგიერთებისათვის მოგება, მაგრამ სამაგიეროდ, მძიმე მდგომარეობაში აყენებს ასევე საზოგადოების დიდ ნაწილს.
იმის გამო, რომ საბაზრო სისტემის თვითრეგულირებადობის აქსიომა წარსულს ჩაბარდა, საბაზრო კაპიტალიზმმა მოითხოვა მრავალი საბაზრო-კაპიტალისტური ინსტიტუტის მართვა და ამ პროცესში სახელმწიფოს ჩართვა. მაგალითად, მონოპოლიების მართვა, ეკონომიკურ სუბიექტთა საკუთრება, საკუთრების უფლებათა დაცვა. ეს და სხვა მრავალი საბაზრო საკითხი კანონების მეშვეობით წყდება. ასე რომ, სულაც არ არის თვითრეგულირებადი.
ამასთან, სახელმწიფოს ჩარევის გარეშე საბაზრო ეკონომიკა სერიოზულ ზიანს აყენებს ზოგიერთ ადამიანს, რადგან ყველა ეკონომიკური სუბიექტი საკუთარი ინტერესიდან გამომდინარე მოქმედებს და არასოდეს ფიქრობს სხვათა კეთილდღეობაზე. ლოგიკა ასეთია, თუ ეს მე არ გავაკეთე, სხვა გააკეთებს, ანუ ფულს სხვა მიიღებს და მერე მე დამჩაგრავს, ასე რომ, სხვაზე ფიქრს და მათთვის ანგარიშის გაწევას აზრი არ აქვს.
ასე რომ, ქვეყანაში დემოკრატიული პოლიტიკური ინსტიტუტების არსებობა მნიშვნელოვნად ახდენს გავლენას საბაზრო კაპიტალიზმის ფუნქციონირებაზე და საბაზრო კაპიტალიზმის არსებობა კი უდიდეს გავლენას ახდენს დემოკრატიულ-პოლიტიკური ინსტიტუტების ფუნქციონირებაზე. ასე რომ, მიზეზი ორივე მხრივ უნდა ვეძებოთ:პოლიტიკიდან ეკონომიკისაკენ და ეკონომიკიდან პოლიტისაკენ.
იმის გამო, რომ საბაზრო კაპიტალიზმი თავისთავად წარმოშობს უთანასწორობას, ის ზღუდავს პოლიარქიური დემოკრატიის პოტენციალს პოლიტიკური რესურსების განაწილებაში უსამართლობის გაძლიერების გზით.
საბაზრო კაპიტალიზმი დიდად ასტიმულირებს დემოკრატიის განვითარებას პოლიარქიული დემოკრატიის დონემდე, მაგრამ პოლიტიკური თანასწორობისათვის მის მიერ უნებურად შექმნილი პირობების გათვალისწინებით, იგი ვეღარ ახერხებს დემოკრატიის აყვანას პოლიარქიულობის დონეზე ზემოთ.
რატომ ვნებს კაპიტალიზმი დემოკრატიას?
1. დემოკრატია და საბაზრო კაპიტალიზმი მუდმივ კონფლიქტში არიან და ამ კონფლიქტში ერთმანეთს გარკვეულად ზღუდავენ და მოდიფიცერებას უკეთებენ
ისტორიამ აჩვენა, რომ სამუშაო ძალის, მიწის, კაპიტალის და ფულის თვითრეგულირებადი ბაზრები, მართალია, ეფექტიანად მუშაობს და საზოგადოების წევრებისთვის სასარგებლოა, მაგრამ მისი გარკვეული ნაწილისათვის საზიანოა. სწორედ თავისუფალი ბაზრისგან დაზარალებულთა მხრიდან წარმოიშვა შეხედულება, რომ საჭიროა მისი რეგულირება. თუმცა, ამ შეხედულებას თავიდანვე ჰყავდა ოპონენტები, რომლებიც მიდიოდნენ რა კომპრომისზე, აცხადებდნენ, რომ თუკი მოხდება ბაზრის რეგულირება, ეს აუცილებლად უნდა იყოს დროებითი მოვლენა და არა მუდმივი. ასე ხდებოდა არა მარტო ინგლისში, არამედ დასავლეთ ევროპის სხვა ქვეყნაბშიც. იქ, სადაც მთავრობაზე ზემოქმედება შეუძლია საზოგადოებას, შეუძლებელია თავისუფალი ბაზრის არსებობა, ანუ საბაზრო კაპიტალიზმი მთავრობის ინტერვენციების და რეგულირების გარეშე დემოკრატიულ ქვეყანაში შეუძლებელია. ამისათვის ორი მიზეზი არსებობს:
პირველი არის ის, რომ საბაზრო კაპიტალიზმის ძირითადი ინსტიტუტები თავისთავად მოითხოვენ მთავრობის მხრიდან ინტერვენციებსა და რეგულირებას. კონკურენციული ბაზარი, ეკონომიკური ერთეულების საკუთრება, კონტრაქტების ძალაში შესვლა და განხორციელება, მონოპოლიების შეზღუდვა და აკრძალვა, საკუთრების უფლებების დაცვა - საბაზრო კაპიტალიზმის ეს და სხვა მრავალი ასპექტი მთლიანად დაფუძნებულია კანონებზე, პოლიტიკაზე, წესრიგზე და სხვა მოქმედებებზე, რომელთაც მთავრობა ახორციელებს. ასე რომ, საბაზრო ეკონომიკა არ შეიძლება იყოს, და ვერც იქნება თვითრეგულირებადი.
მეორე, მთავრობის ინტერვენციის გარეშე საბაზრო ეკონომიკა თანდათანობით აზარალებს ზოგიერთ ადამიანს. და ისინი, ვინც ზარალდება, ან გრძნობს, რომ სამომავლოდ დაზარალდება, მოითხოვენ მთავრობისაგან ეკონომიკაში ჩარევას. პირადი ინტერესით მოტივირებული ეკონომიკური აქტორები ვერ ითვალისწინებენ სხვათა ინტერესებს საკუთარ ქცევაში, რადგან თუკი საწინააღმდეგოდ მოიქცევიან, შეიძლება მათაც იგივე ბედი გაიზიარონ და უფრო მეტიც, შეიძლება დაზარალებულებს უბრალოდ ადგილი გაუცვალონ.
ამ პირობებში უამრავი კითხვა წამოიჭრება: შესაძლებელია კი ამ ზარალის შემცირება, ან სრულიად აღმოფხვრა? თუკი შესაძლებელია, როგორი იქნება ამ შემთხვევაში დანახარჯები-სარგებლიანობის თანაფარდობა? როდესაც ზოგი ზარალდება, ხოლო ზოგი სარგებლობას იღებს, როგორც საერთოდ ხდება ხოლმე, მაშინ საიდან უნდა განვსაზღვროთ რა არის მისაღები? რომელია საუკეთესო გადაწყვეტილება? და თუ საუკეთესო არა, ყველაზე მისაღები გადაწყვეტილება? როგორ უნდა იქნას მიღებული ეს გადაწყვეტილებები და ვის მიერ? როგორ და რა საშუალებებით უნდა შევიდეს ძალაში ეს გადაწყვეტილებები?
ცხადია, რომ ეს არ არის მხოლოდ ეკონომიკური კითხვები. ისინი მორალური და პოლიტიკური კითხვებიცაა. დემოკრატიულ ქვეყანაში, ეძებენ რა ამ კითხვებზე პასუხებს, მოქალაქეები მიმართავენ მთავრობას და პოლიტიკოსებს. საუკეთესო კანდიდატი საბაზრო ეკონომიკის საზოგადოებისათვის მტკივნეული შედეგების შესაცვლელად ეკონომიკაში ჩარევისა არის სახელმწიფოს მთავრობა. ხოლო ის, მიაღწევენ თუ არა საზოგადოების წევრები მთავრობის მხრიდან ინტერვენციებს, დამოკიდებულია ბევრ ფაქტორზე.
ქვეყანაში, რომელიც ცნობილია, როგორც საბაზრო კაპიტალიზმის ქვეყანა, ყველა დონის მთავრობა მრავალგვარად ერევა ეკონომიკაში, მაგალითად:
- ხანდაზმულობისთვის დახმარება;
- ფისკალური პოლიტიკა ინფლაციისა და ეკონომიკური დაცემის თავიდან ასაცილებლად;
- დაცულობა: საჭმელი, წამლები, ავიახაზება, რკინიგზა, მეტრო, ქუჩები;
- საზოგადოებრივი ჯანდაცვა, ინფექციებზე კონტროლი, ვაქცინაცია სკოლებში;
- ობლიგაციების, აქციების და სხვა ფასიანი ქაღალდების გაყიდვა;
- საბაზრო კონკურენციის დაცვა, მონოპოლიების და სხვა სავაჭრო შეზღუდვების აკრძალვა;
- საიმპორტო კვოტებისა და ტარიფების შემოღება და შემცირება;
- პროფესიონალთა - ექიმების, იურისტების, ბუღალტრების და სხვათა ლიცენზირება;
- ეროვნული პარკების, რეკრეაციული ზონების დაფუძნება და შენარჩუნება;
- ფირმების რეგულირება გარემოს დაბინძურებაზე კონტროლის დაწესების გზით;
- თამბაქოს ნაწარმის გაყიდვის რეგულირება მისი გაყიდვის შემცირებით სხვადასხვა დაავადებათა თავიდან აცილების მიზნით;
და ასე შემდეგ დაუსრულებლად.
დასკვნა - დემოკრატიულ ქვეყანაში არ შეიძლება არსებობდეს თვითრეგულირებადი საბაზრო კაპიტალიზმი, სადაც სახელმწიფო არ ახორციელებს საბაზრო ჩავარდნების კორექტირებას.
და თუკი ქვეყანაში დემოკრატიული პოლიტიკური ინსტიტუტების არსებობა გავლენას ახდენს საბაზრო კაპიტალიზმის ფუნქციონირებაზე, საბაზრო კაპიტალიზმის არსებობა ქვეყანაში დიდ გავლენას ახდენს დემოკრატიული პოლიტიკური ინსტიტუტების ფუნქციონირებაზე. ასე რომ მიზეზობრივი ისარი მიმართულია პოლიტიკიდან ეკონომიკისაკენ, ხოლო ეკონომიკიდან პოლიტიკისაკენ.
2. რადგანაც საბაზრო კაპიტალიზმი უცილობლად იწვევს უთანასწორობას, ის ამცირებს დემოკრატიის პოტენციალს პოლიარქიული დემოკრატიის შექმნისა, რადგანაც ხელს უწყობს პოლიტიკური რესურსების განაწილების უთანაბრობას.
უთანასწორობის გამო, ზოგიერთი მოქალაქე უფრო მეტ გავლენას მოიპოვებს მთავრობაზე, გადაწყვეტილებებზე და მოქმედებებზე, ვიდრე სხვა. ასე რომ, საზოგადოების წევრები არ არიან პოლიტიკურად თანასწორნი, რითაც დემოკრატიის მორალური საფუძველი - საზოგადოების წევრთა პოლიტიკური თანასწორობის შესახებ, ირღვევა.
3. საბაზრო კაპიტალიზმი ხელს უწყობს დემოკრატიის განვითარებას, თუკი მიღწეულია დემოკრატიული პოლიარქიის დონე. მაგრამ მისი საწინააღმდეგო პირობის გამო, რაშიც პოლიტიკური უთანასწორობა იგულისხმება, საბაზრო კაპიტალიზმი არ არის დემოკრატიის განვითარებისათვის სასურველი, ვიდრე არ მიიღწევა დემოკრატიული პოლიარქიის დონე.
საბაზრო კაპიტალიზმი არის ავტორიტარული რეჟიმის ძლიერი დამანგრეველი ძალა. როდესაც იგი ახდენს საზოგადოების ტრანსფორმაციას მიწისმფლობელთა და გლეხთაგან დაქირავებულებსა და დამქირავებლებად; გაუნათლებელი სოფლელი მოსახლეობიდან განათლებულ ურბანიზებულ, გადარჩენისუნარიან საზოგადოებად; მცირე ელიტის მიერ მონოპოლიზებული რესურსების საზოგადოებიდან რესურსების უფრო ფართოდ განაწილებულ საზოგადოებად; სისტემიდან, სადაც ბევრს შეუძლია ცოტა გააკეთოს იმისათვის, რომ გადარჩეს და საკუთარი ინტერესები დაიცვას, სისტემაში, სადაც ბევრს შეუძლია ეფექტიანად შეათანაწყოს მის საკუთრებაში არსებული რესურსები და მოახდინოს მთავრობაზე ზეგავლენა - თუკი საბაზრო კაპიტალიზმს შეუძლია ასეთი ცვლილებების მოხდენა და ასეთი პროცესები ვრცელდება მთელს განვითარებად სამყაროში, ის ასრულებს საზოგადოებისა და პოლიტიკის ტრანსფორმაციის ბორბლის ფუნქციას.
როდესაც ნაკლებად მოდერნიზებულ ქვეყანაში ავტორიტარული მმართველები ანვითარებენ საბაზრო ეკონომიკას, ისინი (გრძელვადიან პერიოდის) მუშაობენ საკუთარი მმართველობის ნგრევაზე, თუმცა ამას ვერ გრძნობენ.
მაგრამ თუკი საზოგადოება და პოლიტიკა არის საბაზრო კაპიტალიზმის მიერ ტრანსფორმირებული, შეხედულებები ფუნდამენტურად იცვლება. ახლა უკვე რესურსების უთანასწორობას, რომელსაც საბაზრო კაპიტალიზმი იწვევს, მოაქვს სერიოზული პოლიტიკური უთანასწორობა საზოგადოების წევრებს შორის. ასე რომ, როგორ შეიძლება პოლიარქიული დემოკრატიისა და საბაზრო კაპიტალიზმის დაწყვილება ისე, რომ დემოკრატიულმა პოლიარქიულობამ სამომავლოდ ზარალი არ განიცადოს, ძნელი სათქმელია. დამოკიდებულება ქვეყნის პოლიტიკურ სისტემასა და მის არადემოკრატიულ ეკონომიკურ სისტემას შორის მეოცე საუკუნეში, მიგვითითა დემოკრატიის მიზნების და პრაქტიკის საშინელი გამოწვევისაკენ, რომელიც ოცდამეერთე საუკუნეშიც გაგრძელდება.
კაპიტალიზმისა და თანამედროვე ლიბერალური დემოკრატიის ღირებულებები საკმაოდ მჭიდრო ურთიერთმიმართებაშია და კარგად ეხმიანება ერთმანეთს; რაც მთავარია, ორივე მათგანი, კაპიტალიზმიც და ლიბერალური დემოკრატიაც ცალკე აღებულიც კი, ლიბერალური ღირებულებებიდან მოდის, მათ ემყარება და განვითარებისას სწორედ მათ ითვალისწინებს. შესაძლოა, სწორედ ამის გამოა, რომ თანამედროვე განვითარებულ დემოკრატიულ ქვეყნებში კაპიტალიზმის და დემოკრატიის განვითარება თითქმის პარალელურად მოხდა. ამით აიხსნება მათი, როგორც ცნებების და სისტემების იდენტიფიცირება და დებულებამ „დემოკრატია მოითხოვს კაპიტალისტურ საბაზრო ეკონომიკას“ აქსიომატური შინაარსი შეიძინა.
მეორე ღირებულება თანასწორობის გარდა, რომელიც მეტად მნიშვნელოვანია და, შეიძლება ითქვას, ფუნდამენტური, არის ინდივიდის თავისუფლება, რაც ამავე დროს უფლებაცაა. კაპიტალიზმის განვითარების მანძილზე, პრაქტიკულად, ადამიანის ყველა თავისუფლების (როგორც ეკონომიკურ, ისე სხვა ასპექტებში) განუხრელი დაცვა ძირითადი ამოცანაა. ამ ღირებულებას ემყარებოდა და ემყარება ლიბერალური კლასიკური ეკონომიკური თეორიის მამამთავართა და მიმდევართა შეხედულებებიც იმის თაობაზე, რომ სახელმწიფო არ უნდა ჩაერიოს კაპიტალისტურ საბაზრო ურთიერთობებში, ვინაიდან ის გარეშე ძალაა (გარეშე ძალად აქ იგულისხმება ყველაფერი, რაც არ არის დაკავშირებული მომხმარებელთა და მწარმოებლის უშუალო ურთიერთობებთან) და მისი მონაწილეობა ეკონომიკაში თრგუნავს უპირველეს უფლებას, ინდივიდის მოქმედების თავისუფლებას (იგულისმება, რომ ინდივიდი არ არღვევს კანონებს და არ ლახავს სხვა ადამიანთა თავისუფლებასა და ღირსებას). პოლიტიკური და ეკონომიკური სისტემების ასეთი განვითარება, როდესაც დემოკრატიას თან ახლავს თავისუფალი საბაზრო ეკონომიკა დასავლეთის ქვეყნებში ბუნებრივად მოხდა საზოგადოებისა და მისი ღირებულებების ჩამოყალიბების კვალობაზე. ის არ იყო გარედან თავს მოხვეული, ადამიანის ან ადამიანთა ჯგუფის მიერ შემოთავაზებული და საზოგადოების ისტორიული განვითარების შედეგია.
ამისგან განსხვავებით, პოსტკომუნისტურ ქვეყნებში დემოკრატიული გარდაქმნები თავიდანვე გარეშე ძალის ჩარევით დაიწყო, ხელოვნურად, რამაც ფაქტობრივად პოსტკომუნისტური ქვეყნების მთელი საზოგადოების შოკირება და, გარკვეული პერიოდის განმავლობაში ერთგვარი პარალიზებაც კი გამოიწვია. პოსტკომუნისტური ქვეყნების დემოკრატიული გარდაქმნების „ბოლო“ ჯერ-ჯერობით ბუნდოვანია. თუ თავიდან მიიჩნევდნენ, რომ 5-7 წელიწადში მოხდება დემოკრატიაზე და საბაზრო ეკონომიკაზე სრული გადასვლა, რაც პარალელურად აუცილებლობით საზოგადოების კეთილდღეობასაც მოიტანს, ამჟამად აღარავის ეპარება ეჭვი იმაში, რომ ე.წ. გარდამავალი ეტაპი გაცილებით ხანგრძლივი პროცესია. გარდაქმნიდან უკვე ერთი ათეული წელი გავიდა და არათუ ე.წ. კონსოლიდირებული (ჩამოყალიბებული) დემოკრატია, არამედ საარჩევნო დემოკრატიაც კი, შესაძლოა, არ არსებობს, რომ აღარაფერი ვთქვით, იმგვარი საბაზრო ეკონომიკის ჩამოყალიბებაზე, როგორსაც „მოითხოვს დემოკრატია“.
ბოქსი - ჯერ დემოკრატია პოლიტიკაში და შემდეგ საბაზრო ეკონომიკა ან კაპიტალიზმი - ასეთი პრეცენდენტი მხოლოდ ერთია - პოსტ-სოციალისტური ქვეყნები. - ბოქსი
დაიწყო რა სოციალისტური სისტემის ტრანსფორმაცია, პოსტკომუნისტურ ქვეყნებში ეს პროცესი უპირველეს ყოვლისა დემოკრატიის ინსტიტუტების მშენებლობაში გამოიხატა (რაც ნიშნავს დემოკრატიზაციას ხელოვნურად, ზემოდან). ამის შემდეგ დაიწყო საზოგადოებისა და ეკონომიკის შეთანაწყობის პროცესი ამ დემოკრატიულ ინსტიტუტებთან. ვინაიდან ამ პროცესს არავითარი საფუძველი არ გააჩნდა, მისი მიმდინარეობაც ჩვეული სახით წარიმართა, როგორც ამას ადგილი ჰქონდა სოციალიზმის დროს, ინერციით, როდესაც ყველა დასახული მიზნისკენ მიისწრაფვოდა იმისგან დამოუკიდებლად, არსებობდა თუ არა მისი რაიმე წანამძღვარი. მაგრამ ამჯერად ამ მიზანმა მიმართულება შეიცვალა, ნაცვლად კომუნიზმისა ამ ქვეყნებმა დემოკრატიის აშენება გამოაცხადეს თავის მიზნად. თუმცა, კომუნიზმის გამოსაცხადებლად, საბჭოთა კავშირში გარკვეული საფუძვლები მომზადებული იყო და, ბოლოს და ბოლოს, ამაზე იდეოლოგიურად მუშაობა მთელი 70 წლის მანძილზე მიდიოდა. რაც შეეხება დემოკრატიას, აქ ესეც არ მომხდარა. უბრალოდ, ის შემოიღეს კარგი ცხოვრების მიღების იმედით. კარგი ცხოვრება მარტო დემოკრატიასთან კი არა, საბაზრო ეკონომიკასთანაც ასოცირდებოდა, ამიტომ პოსტკომუნისტური ქვეყნების მეორე მიზანი საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლა გახდა. მაგრამ საბოლოოდ ირკვევა, რომ პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში ჯერ-ჯერობით ვერც დემოკრატია დამყარდა და ვერც საბაზრო ეკონომიკამ მოიკიდა ფეხი.
ეკონომიკური სისტემა არ არის საზოგადოებრივი მოწყობის ის სფერო, რომელიც შეიძლება შეიცვალოს მთავრობის თვითნებური ჩარევით. პირიქით, ეს მეტისმეტად რთული სტრუქტურაა, რომელიც მოიცავს მრავალ სამართლებრივ და ფინანსურ ინსტიტუტს, ფორმალურ და არაფორმალურ წესს, საერთო ღირებულებებს და ტრადიციებზე დაფუძნებულ ქცევის ტიპებს. ეს ყველაფერი ემყარება ქვეყნის პოლიტიკურ და სოციალურ ინსტიტუტებს. 1989 წლის გადატრიალებამ, რომელიც ეყრდნობოდა მეტწილად ძველი გეგმიანი მეურნეობის ინსტიტუციონალური და ორგანიზაციული საფუძვლების ნგრევას, ზემოთხსენებული პოლიტიკური და სოციალური ინსტიტუტები უფუნქციო გახადა და შემცვლელის ძიებისას კრახი განიცადა. კრახში იგულისხმება ამ შემცვლელის სწრაფად მოძებნის ილუზიის გაქრობა, რომელიც დიდი ხნის განმავლობაში ყველა „რევოლუციონერს“ რეალურად ესახებოდა.
ავსტრიული სკოლის ეკონომისტების (ჰაიეკი, მიზესი) უმთავრესი თეზისი მდგომარეობს იმაში, ინსტიტუციონალური ინფრასტრუქტურა, რომელიც შეესაბამება საბაზრო ეკონომიკას, ყალიბდება ხანგრძლივი ევოლუციური პროცესის შედეგად, რის თაობაზეც ადრე უკვე იყო ნათქვამი. სამართლებრივი ინსტიტუტების გადმოღება შეიძლება ადვილი მოგვეჩვენოს და ბევრს სწორედ ასეც ეგონა, მაგრამ მათი ეფექტიანად ამუშავება მოითხოვს სხვა ქვეყნების გამოცდილების ცნობიერად გაზიარებას და მათთან შეგუება, ადაპტაცია ხანგრძლივი პროცესია, რის შედეგადაც ხდება ამ ინსტიტუტებთან მუშაობის ქცევებშიც გათავისება. ინსტიტუციონალური მშენებლობა, რომელიც გრძელვადიანი ამოცანაა და სტაბილიზაცია, ეკონომიკური რეფორმები და სხვა უფრო მოკლევადიანი საკითხები არ შეიძლება განვიხილოთ განცალკევებულად. მაგალითად, ეკონომიკური სისტემის რეაქცია ფულად-საკრედიტო და ფისკალურ ღონისძიებებზე დამოკიდებულია ამ ქვეყნის ფინანსურ და საბანკო სტრუქტურებზე. მენეჯერების და მუშაკთა მიდგომები დეცენტრალიზებულ საბაზრო ეკონომიკასთან კოორდინირების პრობლემებისადმი ასევეა დამოკიდებული იმ ინსტიტუციონალურ გარემოზე, რომელშიც ისინი მოქმედებენ.
ქვეყნის ეკონომიკური, პოლიტიკური და სოციალური სტრუქტურები არ შეიძლება განხილულ იქნას, როგორც განსაზღვრული მიზნების მიღწევის ინსტრუმენტები. მაშინაც კი, როდესაც დამტკიცებულია არსებული სტრუქტურების არაეფექტიანობა, არ შეიძლება მათი სწრაფად „გადაყრა“ და სხვებით შეცვლა. ინსტიტუტები აუცილებლად ჯდებიან მოცემულ სოციალურ-ეკონომიკურ სისტემაში დაშვებული და არდაშვებული მოქმედების გარკვეულ საზღვრებში. ასეთი საზღვრების აღიარებას მივყავართ საზოგადოებრივი ქცევის განსაზღვრული სტანდარტების აღიარებამდე, რომლებიც თავისთავად გამომდინარეობს უფრო ზოგადი მორალური ღირებულებებიდან და სოციალური ტრადიციებიდან. სხვა სიტყვებით, სტრუქტურებს აქვთ არა მხოლოდ ინსტრუმენტული მნიშვნელობა, არამედ საკუთარი შინაარსი, რომელიც ასახავს მოცემულ სისტემაში მცხოვრები, მომუშავე ადამიანების მორალს და ქმნის საფუძველს ინდივიდების იმ მიზნების მხარდაჭერისათვის, რომლებიც სცდება პირადი ინტერესის ჩარჩოებს.
კავშირები შინაგან ღირებულებებს, განწყობებსა და ინსტიტუციონალურ სტრუქტურებს შორის ძალიან მნიშვნელოვანია, რადგანაც ისინი აყალიბებენ საზღვრებს, რომლებშიც ინსტიტუციონალური სტრუქტურა კონკრეტული ინდივიდის კერძო ან ჯგუფური ინტერესებიდან გამომდინარე, დაექვემდებარება მანიპულირებას. ეს ნიშნავს, აგრეთვე, რომ სისტემის სასურველი ცვლილებები შესაძლოა შეფასებული იქნას არსებული ღირებულებებით და განწყობებით, ვინაიდან ამ ღირებულებების ცვლილება ძალიან ნელა მიმდინარეობს. ინსტიტუციონალურ სტრუქტურაში მისი ისტრუმენტული ასპექტების და შინაგანი ღირებულებების დაშორიშორება ნაწილობრივ გვეხმარება ავხსნათ დეზორგანიზაციისა და აპათიის გრძნობები, რომლებიც ესოდენ გავრცელებულია პოსტსაბჭოთა ქვეყნების მოსახლეობაში.
ამგვარად, სისტემის შესაძლებლობა, განიცადოს ცვლილებები თანმიმდევრული, ევოლუციური გზით, დიდწილად დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენად შეუძლია საზოგადოებრივ ღირებულებათა და მორალურ ღირებულებათა საბაზისო სტრუქტურას ახალ პრობლემებთან და გამოწვევებთან ადაპტირება. ზოგიერთი სისტემა სრულიად მოკლებულია უნარს შეეთავსოს იმ კონსტრუქციულ სისტემებს, რომლებიც, შესაძლოა, მისთვის გრძელვადიან პერსპექტივაში სასიცოცხლოდ აუცილებელიც კი იყოს. მაგრამ ძველი სისტემის თუნდაც კრახი არ ნიშნავს, რომ შეიძლება ახლის ადვილად შექმნა. იმისთვის, რომ ახალმა სისტემამ დააკმაყოფილოს ლეგიტიმურობის, წესრიგისა და კეთილდღეობის ძირითადი მოთხოვნები, საჭიროა დრო და ეფექტიანი პოლიტიკური ხელმძღვანელობა.
„ლეგიტიმურობა“ ასაბუთებს მთავრობის ძალაუფლებას მის მოქალაქეებთან მიმართებაში და ამყარებს კავშირს საზოგადოების ძირითად ინტერესებსა და მოსახლეობის „მორალურ წარმოდგენებს“ შორის;
„წესრიგი“ ნიშნავს კანონებს, სოციალურ წესრიგს, ნორმებს და პროცედურებს, რომლებიც უზრუნველყოფენ მოქმედების და ქცევის სოციალურად მისაღები ფორმებისათვის სტიმულებს, ხოლო მიუღებლობისათვის - დასჯას;
„კეთილდღეობა“ გულისხმობს, რომ საზოგადოებრივ ინსტიტუტებთან მიმართებაში ლოიალობა შეუძლებელი ხდება, თუკი სოციალური სარგებლობის და დანახარჯების განაწილება მოსახლეობის ძალიან დიდ ნაწილს უსამართლოდ მიაჩნია.
პოსტსაბჭოური ქვეყნების რეფორმების თავისებურება იმაში მდგომარეობს, რომ ერთი ტიპის პოლიტიკური ეკონომიის შეცვლა მეორეთი დაიწყო ეკონომიკური ღონისძიებებისა და პოლიტიკური ინსტიტუტების ერთდროული პარალელური ცვლილებით და რომ ტრანსფორმაციას დაექვემდებარა ცენტრალიზებული გეგმიანი ეკონომიკა ავტორიტარული ხელისუფლებით. თანაც, ბუნებრივია, რომ ამ ქვეყნებს არ ჰქონდათ გამოცდილება ამ ტრანსფორმაციის პროცესების წარმართვისათვის. ღია, დემოკრატიული მთავრობებისგან, როგორც წესი, მოითხოვება ელექტორატის ინტერესების უზრუნველყოფა და რეფორმების ისეთი ტემპით წარმართვა, რომ რჩებოდეს დრო მისაღები გადაწყვეტილებების განსახილველად და გასაზიარებლად. ეს არის საერთო პრინციპი, მაგრამ რეფორმირების პროცესში მყოფი ქვეყნებისათვის მას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს, რადგან დისკუსიები უნდა იმართებოდეს არა რაიმე უმნიშვნელო, არამედ საზოგადოების სამომავლო სტრუქტურის და პოლიტიკური და ეთიკური ღირებულებების ცვლილების პრინციპულ საკითხებზე. აუცილებელი მოთხოვნა დემოკრატიული სახელმწიფოსადმი არის განხორციელებული პოლიტიკის ახსნა და ხალხისაგან ამ პოლიტიკის გატარებაში მხარდაჭერის მონახვა. აქ, პირველყოვლისა, იგულისხმება ის, რომ სიტუაცია მთავრობისაგან მოითხოვს პოლიტიკის ამოცანების ნათლად გამოხატვას და იმის ჩვენებას, რომ ეს პოლიტიკა მხარდაჭერილია ხალხის მიერ. თუმცა, რასაკვირველია, ძალიან იშვიათია გრძელვადიანი კომპლექსური პროგრამა, რომელიც შეძლებდა გარდაქმნის მთლიანი პროცესის წარმოდგენას და ახსნას და მოახდენდა ხალხის მობილიზაციას მხარდაჭერის უზრუნველსაყოფად. ამიტომაც იყო, რომ ე.წ. „შოკურ თერაპიას“ იმედების გაცრუება მოჰყვა თვით აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებშიც კი, რომ აღარაფერი ვთქვათ ყოფილ საბჭოთა რესპუბლიკებზე, სადაც ის „მოკლე ჩართვით“ განხორციელდა.
მეტად დამახასიათებელი იყო ილუზია, რომ „მხოლოდ კონკურენცია ავითარებს ინიციატივას, რაც უზრუნველყოფს მეწარმეობრივ უნარს და ტექნიკურ პროგრესს“. ეს ილუზია რეალობასთან მიახლოებისას გაქრა; მართალია, საბაზრო ურთიერთობები და საბაზრო ეკონომიკა ნებისმიერი ეკონომიკური სისტემისათვისაა დამახასიათებელი რაღაც სახით ან როგორც ხშირად ამბობენ, მათ იმანენტურ თვისებას წარმოადგენს, მაგრამ ეს სულაც არ ნიშნავს იმას, რომ შეზღუდული საბაზრო ურთიერთობები მაშინვე გაშლიან ფრთებს, როგორც კი ეს შეზღუდვები მოიხსნება. მართალია, ამ შეზღუდვების მოხსნით და „თამაშის წესების“ ცვლილებით აუცილებლად მივიღებთ სხვა შედეგს, იმისგან განსხვავებულს, რაც, ვთქვათ, საბჭოთა ეკონომიკურ სისტემაში გვქონდა, მაგრამ ამაში არავითარ შემთხვევაში არ უნდა იგულისხმებოდეს, რომ ე.წ. „შოკური თეორია“, „დიდი ნახტომი“ და ა.შ. ერთადერთ და სასურველ შედეგს მოიტანს, რომ ეს შედეგი განვითარებული საბაზრო ეკონომიკის და დემოკრატიული პოლიტიკური სისტემის ერთობლიობა იქნება.
თავის დროზე „შოკური თერაპიის“ მომხრეებმა ამ პრობლემების იგნორირება მოახდინეს; სცენარი აღმოსავლეთი ევროპის თითქმის ყველა და ზოგიერთ პოსტსაბჭოთა ქვეყანაში ერთნაირად წარიმართა - იმის შიშით, რომ „ძველი გვარდია“ არ დაბრუნებულიყო, რეფორმატორებმა უარყვეს კონსენსუსი და, როგორც აღინიშნა, ეს ცვლილებები კვლავ ძველებურად, ავტორიტარული სისტემისთვის დამახასიათებელი ფორმით მოხდა. ამდენად, ამგვარი ერთმნიშვნელოვნებითა და რაიმე ალტერნატივების უარყოფით, მოცემული მიდგომა საოცრად და პარადოქსულად ავტორიტარული აღმოჩნდა, ხოლო თავის პოლიტიკურ წანამძღვრებში ის მეტისმეტი აჩქარებითა და გულუბრყვილობით ხასიათდება.
ბოქსი - „მაშინ, როდესაც 1988 წელს კომუნისტურმა რეჟიმებმა გამანადგურებელი დამარცხება განიცადეს პოლიტიკაშიც და ეკონომიკაშიც და როდესაც ეს აღმოსავლეთ ევროპაში ნიშნავდა დამატებით უცხოური ჰეგემონიის დასრულებას, უცნაურია, რატომ არ მოხდა უფრო დინჯი და გრადუალური მიდგომის გამოყენება - არადა ცხადია, რომ კონსენსუსზე დამყარებული პოლიტიკის არარსებობა იყო კომუნისტური რეჟიმების ყველაზე მეტად დამახასიათებელი თვისება და ეს განასხვავებდა მას დასავლური დემოკრატიებისგან“.
რაიმენტი - „რთული გზა საბაზრო ეკონომიკისაკენ“,- ბოქსი.
შეიძლება ითქვას, რომ შოკურმა თერაპიამ „ძველი გვარდიის“ ნეიტრალიზება კი არ მოახდინა, არამედ მას დამატებითი კოზირებიც კი მისცა ხელში. სახელმწიფო ქონების დაჩქარებული პრივატიზაცია კარგად იქნა გამოყენებული ძველი რეჟიმის წარმომადგენელთა მიერ (ურთიერთშეზრდილი პარტიული, ბიუროკრატიული და სამეურნეო ელიტა) იმისათვის, რომ ჩალის ფასად შეესყიდათ აქტივები და მესაკუთრეები გამხდარიყვნენ. შედეგად, თუკი მათი ბატონობის წყარო იყო პარტიული იერარქია, ახლა ასეთ დონორად გადაიქცა ეკონომიკური ძალაუფლება, რომელიც სპეციალურად მათთვის წარმოიშვა საბაზრო ურთიერთობებზე შეზღუდვების მოხსნის კვალობაზე. ნომენკლატურამ გამოამჟღავნა ნებისმიერ სახელისუფლებო და მმართველობის ფორმასთან ადაპტირების არაჩვეულებრივი უნარი. უფრო მეტიც, ძველი გვარდიის წარმომადგენელთა უმრავლესობას აღარც კი აწყობდა „ისრების უკან გადაწევა“, რადგან თითქმის ყველა რეფორმიდან, რომელიც კი გატარდა, მან არც თუ ისე მცირე სარგებლობა მიიღო; და რაც უფრო მძაფრი და მძიმე იყო შოკი, მით უფრო ადვილი იყო ბაზრის არასრულყოფილებათა გამოყენება, ეკონომიკური და იურიდიული ინფრასტრუქტურის პრობლემების საკუთარი ინტერესებისათვის რეალიზება. მითუმეტეს, რომ ძველმა სისტემამ ამ თვალსაზრისით თავი თითქმის ამოწურა და ახალი სისტემით ახალი შესაძლებლობები და ვარიანტები გაჩნდა „შავი ხვრელების“ გამოყენებისთვის.
ნაკლებად სავარაუდოა, რომ ადამიანები, რომლებიც პასუხისმგებელნი იყვნენ და არიან გეგმიანი მეურნეობის რეფორმირებაზე, ვერ აანალიზებდნენ და ვერ ხვდებოდნენ, რომ არც მათ მიერ კაპიტალიზმის წარმოდგენილი მოდელი და არც შემუშავებული ეკონომიკური პოლიტიკა არ შეესაბამებოდა იმას, რისი პრაქტიკაც დასავლურ დემოკრატიებში არსებობს საბაზრო ეკონომიკის ასპექტში. როგორც ზემოთ არაერთხელ აღვნიშნეთ, იქ მთავარი იყო და არის გრადუალიზმი, ანუ თანმიმდევრულობა და ეტაპობრიობა, ისევე როგორც კონსენსუსი და შოკურ ღონისძიებებს ძალიან იშვიათად მიმართავენ. მითუმეტეს, რომ დემოკრატიული პოლიტიკის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ღირსება და ხელოვნება არის კონფლიქტურ ინტერესებს შორის თანმიმდევრულად ბალანსის მიღწევა, რეფორმის ყველა ეტაპზე მისი შეთანადება არსებულ ვითარებასთან და სოციალურ პოლიტიკასთან.
პოსტსაბჭოთა ქვეყნების რეფორმატორების კიდევ ერთ სამწუხარო ილუზიას წარმოადგენდა ის, რომ მათ ეგონათ, რომ დასავლური საბაზრო ეკონომიკა მხოლოდ საბაზრო ძალებით მართული სისტემაა ანუ ერთხელ შემოღებული თუ აღიარებული, ის თავისთავად ვითარდება და თვითონ ახდენს თავისი თავის კორექტირებას, მისი განვითარება როგორც პროგრესული სწორი, ისე მიდის. რაც შეეხება მთავრობის ჩარევას ეკონომიკაში, ის აღიქმებოდა, როგორც იმთავითვე მავნე ღონისძიება, რომელიც, პირველყოვლისა, ეკონომიკურ ეფექტიანობაზე აისახებოდა. სინამდვილეში კი საბაზრო ეკონომიკისა და დემოკრატიული სისტემის მთავარი უპირატესობა ისაა, რომ მთავრობებსა და ხალხებს ეძლევათ შესაძლებლობა მრავალი ალტერნატიული გზიდან ამოირჩიონ საქმეთა წარმოების მათთვის სასურველი და მისაღები გზა. როგორც ცნობილია, საბაზრო ეკონომიკის ყველა დემოკრატიულ ქვეყანას გააჩნია ინსტიტუტებისა და ღირებულებების საერთო ნაკრები, რომელთა გარეშეც ისინი ვერ დააკმაყოფილებენ თავად მათ სახელმწიფოებს. თუმცა, ჩრდილოეთ ამერიკის, დასავლეთ ევროპის და იაპონიის ეკონომიკურ სისტემებს შორის მრავალი გასხვავებაა გარკვეული თვალსაზრისით.
ამგვარად, რეფორმატორთა სრული დაბნეულობა და მათი მოქმედების არაეფექტურობა გამოიწვია, ერთი მხრივ, საბაზრო ეკონომიკის სწრაფად დამკვიდრების გულუბრყვილო სურვილმა და ილუზიამ და, მეორე მხრივ, იმ მემკვიდრეობამ, რომელიც საზოგადოებრივ-პოლიტიკური სისტემის ღირებულებებსა, ქცევებსა და ტრადიციებში გამოიხატებოდა და რომელთა აღმოფხვრა მოკლევადიანი პერიოდის განმავლობაში შეუძლებელი იყო. თუმცა, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, რეფორმირების პროცესების არაეფექტიანობას ამ ორ ძირითად მიზეზთან ერთად სხვა უამრავი ფაქტორი და მიზეზი განსაზღვრავს.
რეფორმების წარუმატებლობის (განსაკუთრებით პოსტსაბჭოურ სივრცეში) ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მიზეზი ისეთ მოკლე დროში, როგორშიც მის შედეგებს მოელოდნენ, არის არა მხოლოდ ამ მოლოდინის არარეალურობა და ილუზორულობა, არამედ ის, რომ ისინი ორიენტირებულნი იყვნენ (და ეს არ ეხება მხოლოდ ეკონომიკურ რეფორმებს, ასეთივე წარმატებით შეიძლება ვისაუბროთ პოლიტიკური სიტემის ცვლილებაზეც) მხოლოდ მაკრო-დონეზე, და პრაქტიკულად უგულებელყოფდნენ ამ რეფორმების მიკრო-დონის სუბიექტებზე (მწარმოებლებზე, მომწოდებლებზე და საერთოდ ინდივიდებზე) დაყვანის აუცილებლობას. ანუ, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, რეფორმატორები არ აღიარებდნენ რეფორმების შედეგად დასამკვიდრებელი პოლიტიკური თუ ეკონომიკური ინსტიტუტების მიზნების, ხასიათის და თავისებურებათა შესაბამისობის აუცილებლობას საზოგადოების ღირებულებებთან, მოთხოვნებთან და შესაძლებლობებთან. სწორედ ამ შეუსაბამისობამ გამოიწვია საზოგადოებაში ტოტალური სტრუქტურული უმუშევრობა (იმავდროულად ე.წ. დეპროფესიონალიზაცია), შესაბამისად, მისი შემოსავლების კლება („დესაშუალოკლასიზაცია“) და საზოგადოების პოლარიზაცია (შემოსავლების და ძალაუფლების უთანაბრო გადანაწილება), პრაქტიკულად ე.წ. საშუალო ფენის ან კლასის დასაყრდენის გაქრობა.
საბაზრო ურთიერთობების დამკვიდრებაზე ორიენტირებული რეფორმები, რომელთა ზედამხედველობასაც საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტები ახორციელებენ, სულაც არ არის ორიენტირებული სიღატაკის აღმოფხვრაზე, მათი მიზანია ე.წ. ფინანასური სტაბილიზაცია და სტრუქტურული კორექტირებაა, რომელთაგან პირველი ძირითადად მოკლევადიანი მიზნების მიღწევას ემსახურება (თუმცა ამ მიზნების ხასიათის გამო, რაც პრაქტიკულად სულაც არ უშლის ხელს კორუფციას, დროთა განმავლობაში მათი მიღწევაც შეუძლებელი ხდება), ხოლო მეორე კი, შეიძლება ითქვას, რომ ცალმხრივად ხორციელდება, რადგან სტრუქტურულ კორექტირებას მოსდევს ახალი ინსტიტუტების შექმნა, რომლებიც ხშირად არ შეესაბამება საზოგადოების რეალურ მოთხოვნებს და ამდენად, პრაქტიკულად არ მუშაობს.
აქედან გამომდინარე, იმის გამო, რომ მოსახლეობის უმეტესი ნაწილისათვის მათ შორის, საშუალო ფენის (ინტელიგენციის დიდი ნაწილის) ჩათვლით, რომელიც თითქმის შიმშილობს, ნათელია, რომ პოლიტიკური და ორგანიზაციული სადავეების მფლობელთა ხელშია თავმოყრილი მთელი ეკონომიკური ძალაუფლება, მას უჩნდება პროტესტის გრძნობა ახლადჩამოყალიბებული, „ნახევრადდემოკრატიული“ სისტემის მიმართ. მითუმეტეს, რომ დაბალშემოსავლიანი ფენა ვერანაირ თანადგომას მასზე მაღლა მდგომი ფენისაგან, რომელიც ამავდროულად მისი ხელისუფალიცაა, ვერ ხედავს. და ამ ერთი მხრივ, აგრესიული და მეორე მხრივ, ინდიფერენტული დამოკიდებულებების ფონზე ჩნდება სწორედ ის უფსკრული, რომელიც სრულიად აქრობს საბჭოთა პერიოდშიც კი შენარჩუნებულ ნდობის ფაქტორს ადამიანებს შორის და აშორებს მათ თანამშრომლობისა და ერთად მოქმედების სურვილისაგან.
ყოველივე ზემოთქმულის შედეგად, საზოგადოების ერთ ნაწილში (არცთუ მცირერიცხოვანში) ჩნდება უნდობლობა თავისთავად დემოკრატიის მიმართ, სულ უფრო და უფრო მკვიდრდება აზრი, რომ დემოკრატიული გარდაქმნები ვერ უზრუნველყოფს საზოგადოებისათვის ელემენტარულ მატერიალურ პირობებს და ამდენად, ეს გარდაქმნები მიუღებელია, ანუ სხვაგვარად რომ ვთქვათ, დემოკრატიული ინსტიტუტების ჩამოყალიბება სულაც არ ნიშნავს ეფექტიანი ეკონომიკური სისტემის შექმნას, და ეს შეუძლებელია ავტორიტარული სისტემის გარეშე.
შესაძლოა ეს მართლაც ასეა? და თუ ასეა, უნდა შევწიროთ თუ არა ადამიანები დამოკრატიული პოლიტიკური სისტემის ჩამოყალიბებას? დემოკრატიის ეკონომიკური ეფექტიანობა მართლაც გაცილებით დაბალია, ვიდრე სხვა რეჟიმებისა? ნუთუ მართლა დემოკრატია და განვითარება შეუთავსებელი მიზნებია და საზოგადოებამ არჩევანი უნდა გააკეთოს - დემოკრატია თუ განვითარება? რამდენად უნდა შევინარჩუნოთ და განვავითაროთ დემოკრატიული ინსტიტუტები, რათა მოვახერხოთ მათი შესაძლებლობების გამოყენება ეკონომიკური განვითარების მისაღწევად?
ეკონომიკური რეფორმების წარმატებისათვის მნიშვნელოვანია, როგორც ჩანს, ის, თუ როგორი სახით გამოიყენებს ქვეყანა ამ ორი რეჟიმისათვის დამახასიათებელ ნიშნებს და მეთოდებს და როგორ მიაღწევს საბაზრო ეკონომიკის ფორმირებას. მიუხედავად იმისა, რომ არის მაგალითები, რომლებიც ადასტურებენ ავტორიტარული რეჟიმების არსებობის ეფექტიანობას, ფაქტია, რომ გამოკვლევები აჩვენებს თვით პოსტ-კომუნისტურ ქვეყნებში მიღწეულ ეკონომიკურ წარმატებებსაც (პოლონეთი, უნგრეთი), რისი მიღწევაც პრაქტიკულად გამორიცხული იყო 1981 წლამდე. საშინელი ფისკალური კრიზისები, უზარმაზარი საგარეო ვალები და ინფლაცია დაერთო განვითარების დიქტატორულ ღონისძიებებს არგენტინაში, პერუში, ბრაზილიაში, ნიკარაგუაში, ჰაიტიზე, ფილიპინებზე, ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკაში, ბირმაში, ზამბიაში, უგანდაში, ზაირში. რაც შეეხება ავტორიტარული რეჟიმების წარმატებას აღმოსავლეთ აზიაში, ეს ალბათ, მეტწილად განაპირობა მთელმა რიგმა კულტურულმა და ინსტიტუციონალურმა ფაქტორებმა, ამ ქვეყნების ეკონომიკის ექსპორტზე ორიენტირებულმა სტრატეგიამ და მათი რეჟიმების უფრო მეტად კომპეტენტურმა ბუნებამ, ამ შემთხვევაში ავტორიტარიზმი დიდ როლს არ თამაშობდა.
იქამდე, სანამ საბოლოოდ ხაზს გადავუსვამდეთ საბაზრო ეკონომიკის სარგებლობას და დემოკრატიაზე უარს ვიტყოდეთ, ალბათ უპრიანია განვიხილოთ, თუ რამდენად შეესაბამება პოსტ-საბჭოთა ქვეყნებში დამკვიდრებული ეკონომიკური სისტემა ცივილიზებულ საბაზრო ეკონომიკას.
ეკონომიკის დახასიათება მრავალი ნიშნითა და მიდგომით შეიძლება. ჩვენთან ყველაზე გავრცელებულია მისი კლასიფიკაცია საბაზრო და მბრძანებლურ ეკონომიკად როგორც ერთადერთ შესაძლო ალტერნატივად. მაგრამ ეკონომიკა შეიძლება დახასიათდეს სხვა მიდგომების საფუძველზეც. ერთი ასეთი მიდგომა, რომელიც პროდუქტიულად გამოიყენება ბევრი მეცნიერის მიერ პოსტ-საბჭოთა სინამდვილის შესწავლისას, გულისხმობს იმის დადგენას, თუ როგორია ამა თუ იმ ეკონომიკური სისტემის კანონიერად მუშაობის ხარისხი. როგორც რიჩარდ როუზი წერს, პოსტკომუნისტური საზოგადოებებისათვის არსებობს არჩევანი საბაზრო ეკონომიკის ორ სხვადასხვა სახეობას შორის: სამოქალაქო და არასამოქალაქო საბაზრო ეკონომიკას შორის. საბაზრო მექანიზმების განვითარება არის აუცილებელი, მაგრამ არასაკმარისი პირობა სამოქალაქო ეკონომიკისათვის, რომელიც მოითხოვს აგრეთვე ინდივიდებისა და ფირმებისაგან კანონის, კონტრაქტის, გადასახადების პატივისცემას და დამორჩილებას მათდამი. თუკი ასე არ ხდება, შედეგად ვიღებთ არასამოქალაქო საბაზრო ეკონომიკას, სადაც ბაზარი ფუნქციონირებს ყოველგვარი კანონის დაცვის გარეშე, მთავრობა ვერ ახერხებს გადასახადების შეგროვებას და მოქალაქეებსაც ძირითადად არ უნდათ მათი გადახდა.
დგება შემდეგი კრიტიკული კითხვა: გეგმიანი ეკონომიკიდან საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლა სამოქალაქო თუ არასამოქალაქო ეკონომიკის ჩამოყალიბებას იწვევს.
ბოქსი - არასამოქალაქო ეკონომიკის თავიდან ასაცილებლად სახელმწიფომ ხარჯებისა და გადასახადების განაკვეთების გადამეტებისაგან თავი უნდა შეიკავოს და მისცეს ინდივიდებს სტიმულები იმისათვის, რომ მთავრობის მიერ დაწესებული ვალდებულებები გადასახადებთან და სხვა კანონებთან დაკავშირებით მათთვის მისაღები გახდეს. - ბოქსი
დასავლეთში სამოქალაქო ეკონომიკა არის ნორმა. პოსტ-კომუნისტურ სამყაროში მისი ისეთი ფუძემდებლური ლეგალური კონცეპტები, როგორიცაა კერძო საკუთრება, კონტრაქტები, მოგებისა და წაგების ანგარიში, სააქციო კომპანიები სიახლეა, რომელიც ამასთან მთლიანად უცხოა. მაგალითად, პრივატიზაცია გულისხმობს, როგორც კერძო, ასევე საზოგადოებრივი სექტორის ლეგალურობას და ვიდრე სახელმწიფოს კუთვნილი საწარმოები გაიყიდება, სახელმწიფომ როგორც გაყიდვის წინაპირობა უნდა აღიაროს ცენტრალიზებული კონტროლისაგან დამოუკიდებელი სამოქალაქო ეკონომიკის არსებობა. დღეს თანამედროვე პოსტ-კომუნისტურ საზოგადოებებში არსებობს ერთგვარი ფორმალური ტიპის ეკონომიკა, რომელიც აერთიანებს როგორც სამოქალაქო (ფორმალურ), ასევე არასამოქალაქო, არაფორმალურ (არაოფიციალურ) ელემენტებს და ქმნის ეკონომიკის ისეთ სახეობას, რომელიც არ არსებობს დასავლეთ ევროპაში.
არაფორმალური ეკონომიკური საქმიანობის გავრცელებული ტიპებია:
1. ლეგალური არაფორმალური ეკონომიკა - ეკონომიკური საქმიანობა, რომელიც არ ფიქსირდება ანგარიშგებასა და კონტრაქტებში, მაგრამ რომელიც არ არღვევს არსებულ საკანონმდებლო ნორმებს, და არც სხვა სამეურნეო აგენტების უფლებებს (მაგალითად, ნატურალური მეურნეობა სოფლად);
2. არასამართლებრივი ეკონომიკა - ეკონომიკური საქმიანობა, რომელიც არღვევს სხვა სამეურნეო აგენტების უფლებებს, მაგრამ არ არის რეგლამენტირებული მოქმედი კანონმდებლობით და ამდენად, მდებარეობს არასამართლებრივ ზონაში (მაგალითად, ფინანსური პირამიდები, „გამონაკლისის წესით“ დაშვებული შეღავათები და სუბსიდიები და სხვ);
3. ნახევრად სამართლებრივი ეკონომიკა - ეკონომიკური საქმიანობა, რომელიც თავისი მიზნებით შეესაბამება კანონმდებლობას, მაგრამ პერიოდულად სცდება კანონის საზღვრებს გამოყენებულ საშუალებათა ხასიათის მიხედვით (მაგალითად - გადასახადების თავიდან აცილების სხვადასხვა გზები, ბარტერული გაცვლები, მუშაობა პატენტისა და ლიცენზიის გარეშე, დაქირავება თანამშრომილის გაფორმების გარეშე);
4. არალეგალური კრიმინალური ეკონომიკა -კანონით აკრძალული ეკონომიკური საქმიანობა (მაგალითად - ნარკობიზნესის, იარაღის უკანონო წარმოება და ვაჭრობა, პროსტიტუცია, კონტრაბანდა, რეკეტი).
ამ ოთხი ფორმიდან პირველი ორი სრულიად არ ეწინააღმდეგება კანონს, მაგრამ არ იცავს ლიბერალური საბაზრო ეკონომიკის პრინციპებს (ზოგიერთ პოსტსაბჭოთა ქვეყანაში ასეთი ეკონომიკის წილი განუზომლად უფრო დიდია, ვიდრე ლიბერალური საბაზრო ეკონომიკის ქვეყნებში). მესამე და მეოთხე ფორმები არაკანონიერია, განეკუთვნება ე.წ. ჩრდილოვან ეკონომიკას. მაგრამ აქაც აღსანიშნავია, რომ პოსტ-საბჭოთა სინამდვილეში ხსენებული ეკონომიკების ანუ ჩრდილოვანი ეკონომიკის მესამე ტიპი პრაქტიკულად მოიცავს მთელი ეკონომიკის უდიდეს ნაწილს (შესაძლოა 80-90%25-ს) (I და II ტიპის გამოკლებით) - მაშინ, როდესაც ლიბერალურ საბაზრო ეკონომიკებში ასეთი ტიპის ეკონომიკა ჩვეულებრივ (ე.წ. „ნახევრად სამართლებრივი“) 5-დან 15%25-მდეა. პოსტ-საბჭოთა ქვეყნებში გავრცელებული ჩრდილოვანი ეკონომიკის ძირითადი ელემენტებია:
- საწარმოს დაფარვა (რეგულარული ორგანიზებული სამეურნეო საქმიანობა რეგისტრაციის გარეშე) ან უკანონო მეწარმეობა;
- სამეურნეო ოპერაციების დაფარვა (წინასწარგანზრახული დაფარვა ხელშეკრულებებში და ანგარიშგებაში);
- დაქირავებული სამუშაო ძალის დაფარვა;
- შემოსავლების დაფარვა (გადასახადების არ გადახდა).
ბოქსი
ჩრდილოვანი ეკონომიკის ზრდის „ზოგიერთი“ კლასიკური მიზეზი:
1. ეკონომიკური და სტრუქტურული კრიზისის პირობებში შრომით ბაზარზე ვითარების გართულება, რაც იწვევს მცირე მეწარმეობისა და დამოუკიდებელი დასაქმების უსწრაფეს ზრდას (ბუმს), რაც თავისთავად ხდება ნოყიერი ნიადაგი ჩრდილოვანი ურთიერთობების ზრდისათვის;
2. მასიური მიგრაცია (გარე და შიდა) დეპრესიული რეგიონებიდან და ცხელი წერტილებიდან, მიგრანტთა მასები, როგორც წესი, ყალიბდებიან ჩრდილოვანი ეკონომიკის ანკლავებად;
3. სახელმწიფოს ეკონომიკაში ჩარევის ხასიათი: უნდა ვივარაუდოთ, რომ ჩრდილში წასული ეკონომიკის წილი არის პირდაპირ დამოკიდებული სამ პარამეტრზე: 1. რეგულატორული ჩარევის ხარისხი;
2. გადასახადების დონე; 3. კორუფციის მასშტაბები.
4. საგარეო ბაზრების გახსნა - რაც ზრდის კონკურენტულ ბრძოლას და უბიძგებს დანახარჯთა შემცირებისაკენ ნებისმიერი - ლეგალური თუ არალეგალური საშუალებებით;
5. გადახრა შრომით ურთიერთობებში მეტი არაფორმალურობისა და მოქნილობისაკენ, როგორც რეაქცია მათ ზედმეტად ინსტიტუციონალიზაციაზე და რეგლამენტაციაზე წინა პერიოდებში.
ბოქსი
პოსტსაბჭოთა პერიოდში ეკონომიკის ლიბერალიზაცია, იმის ნაცვლად, რომ საბაზრო ურთიერთობებისთვის შეეწყო ხელი და გამოეწვია ეკონომიკის აღმავლობა, რასაც მოელოდნენ დემოკრატიისა და საბაზრო ეკონომიკის მქადაგებლები, იქცა უძლიერეს დამატებით სტიმულად ჩრდილოვანი სფეროების გაფართოებისათვის, რადგანაც შეამცირა ვერტიკალური კონტროლი სამეურნეო საქმიანობაზე და ამასთან შეინარჩუნა მაღალი ადმინისტრაციული ბარიერები და ტრანსაქციული დანახარჯები ბაზარზე შესვლისათვის, ისევე როგორც მძიმე საგადასახადო ტვირთი სამეურნეო აგენტების არასაკმარისი დაცულობის პირობებში.
ადმინისტრაციული ბარიერები და ტრანსაქციული დანახარჯები რეგისტრაციაზე, ლიცენზირებაზე და სხვ. მეტად მაღალია, რის გამოც სამეურნეო სუბიექტები ცდილობენ გაზარდონ შემოსავალი გადასახადებისგან თავის არიდების გზით.
ფორმალური წესები სისტემატურად ირღვევა სამეურნეო აგენტების მხრიდან, რითაც ხდება მათთვის განსაკუთრებული შეღავათიანი პირობების უზრუნველყოფა ბაზარზე გარკვეული პრივილეგიების მიღების მეშვეობით (პრივილეგიებს იღებენ ჩინოვნიკთა მოქრთამვით).
სამეურნეო აგენტების მოქმედება ხდება ჩრდილოვანი, ისინი ეძებენ არა საბაზრო ნიშებს, არამედ საკონკურენტო უპირატესობებს უკვე დაკავებულ ნიშებში.
შემოსავლების გადანაწილებას პოსტ-საბჭოთა სინამდვილეში რთული ხასიათი აქვს და უფრო ხშირად ის ხორციელდება ირიბად - სახელმწიფო ბიუჯეტში დიფერენცირებული არგადახდების მეშვეობით.
გადასახადების არგადახდა (თავიდან აცილება) იქცა სამეურნეო აგენტების ჩრდილოვანი პოლიტიკის ღერძად და, რაც მთავარია, ამ პოლიტიკაში აშკარა არალეგალურობის გვერდით ჩართულია ჩვეულებრივი, რესპექტაბელური საწარმოებისა და რიგითი მოქალაქეების მასა. გადასახადებისგან თავის არიდება მორალურად გამართლებულად მიაჩნიათ მეწარმეებსაც და მთლიანად საზოგადოებასაც.
ერთ-ერთი მიზეზი, რის გამოც ხდება საქმიანობის „ჩრდილში“ გადატანა არის ფორმალური საშუალებების შეზღუდულობა, რომელთა მეშვეობითაც შეიძლება უზრუნველყოფილი იქნას კონტრაქტების შესრულება თავად სამეურნეო აგენტების მიერ. აღსანიშნავია ისიც, რომ, როგორც წესი, შეუძლებელია მიმართო სასამართლოს ან რაიმე ოფიციალურ ინსტანციას, საქმიანი შეთანხმებების დარღვევისას, რაც უბიძგებს ძალის გამოყენების „დაკანონებისაკენ“ კანონის ძალის არარსებობის პირობებში.
ნიშანდობლივია თავისი პარადოქსალურობით ხელისუფალთა პოზიცია: ისინი აშკარად აღიარებენ (ხშირად გაზვიადებულადაც) ჩრდილოვანი (მათ შორის, კრიმინალური) ეკონომიკის მასშტაბებსა და როლს და ჩქმალავენ სახელმწიფოს როლს ეკონომიკურ საქმიანობაში. ჩრდილოვანი ეკონომიკა იქცევა „კოზირად“ პოლიტიკურ თამაშებში.
როგორც ჩანს, არ შეიძლება დღეს დანამდვილებით იმის მტკიცება, რომ ეკონომიკურმა და პოლიტიკურმა გარდაქმნებმა აუცილებლობით გამოიწვიეს ასეთი ეკონომიკური დაცემა პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში და მათ შორის საქართველოში, რომ ეს დეგრადაცია, რომელსაც ადგილი აქვს ეკონომიკურ და სოციალურ ცხოვრებაში „გარანტირებული“ იყო. მოვლენათა შემდგომი განვითარების პროგნოზირება ყველა მეცნიერს გაუჭირდებოდა, რადგან ამგვარი ტრანსფორმაციის პრეცენდენტი (კომუნისტური, გეგმიანი სისტემიდან დემოკრატიაზე და საბაზრო ეკონომიკაზე პარალელურად გადასვლის) მსოფლიოში არ არსებობდა. ამასთან ზოგიერთი მეცნიერი (როგორც დასავლეთის, ასევე პოსტსაბჭოთა ექსპერტებიც) აღიარებს, რომ ასეთი კრიზისები ბუნებრივი და გარდუვალიც კი იყო. „ურმის გადაბრუნებისა და გზის გამოჩენის“ ანდაზისა არ იყოს, ახლა შეფასება და ანალიზი შედარებით მარტივია და შეცდომებიც უკეთ ჩანს, თუმცა ერთი რამ კი უნდა ითქვას -- გარდაქმნების დაწყებისას გადაწყვეტილებების მიღების მთელი სირთულე იმაში მდგომარეობდა, რომ მოვლენები მეტისმეტი დინამიურობით ვითარდებოდა, გადაწყვეტილებათა გააზრების და ანალიზის დრო ძალიან მცირე იყო, გამოცდილება არ არსებობდა. თუ მხედველობაში მივიღებთ ძველ ტრადიციებს და ახალ ეკონომიკურ და პოლიტიკურ პირობებში საკუთარი ადგილისა და ფუნქციების მოძიების აუცილებლობას, შედეგები, რომელსაც დღეს მთელი საზოგადოება იმკის თითქოსდა ბუნებრივი და ფატალურიც კი ჩანს, ყოველ შემთხვევაში ვითარება სრულიად ობიექტურად გამოიყურება ყოველივე ზომოთქმულის ფონზე.
რამდენადაც რეფორმამდელ და რეფორმისშემდგომ პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში, გარდაქმნები (პოლიტიკური თუ ეკონომიკური) ზემოდან დაიწყო, ეკონომიკური ძალაუფლებაც ამავე მიმართულებით გადანაწილდა. ამდენად ამ თვალსაზრისითაც ჩვენში ყველაფერი შებრუნებული აღმოჩნდა: დასავლური ლიბერალური დემოკრატიებისაგან განსხვავებით, პოლიტიკური ძალაუფლება ეკონომიკურმა სიძლიერემ კი არ მოიტანა, არამედ პირიქით, უცებ „ციდან ჩამოვარდნილმა“ პოლიტიკურმა ძალაუფლებამ თავისთავად, განსაკუთრებული შრომის და ჯაფის გარეშე, მოიყოლა ეკონომიკური ძალაუფლება. პოლიტიკური ძალაუფლების მქონეთათვის ესოდენ უზრუნველად მიღებული პრივილეგიები იმდენად ბუნებრივია, რომ მათთვის სრულიად გაუგებარია იმ ადამიანთა პრობლემები, ვინც რეალურად მუშაობს კაპიტალის დაგროვებაზე და ახალი ღირებულების შექმნაზე.
გატარებულმა ეკონომიკურმა რეფორმებმა უპირველეს ყოვლისა დააზარალა ის ფენები, რომლებიც ისედაც გაღატაკებულნი იყვნენ. ამასთან უღარიბესთა ფენაში მოექცა თითქმის მთელი ინტელიგენცია, რომელიც საბჭოთა პერიოდში ე.წ. საშუალო ფენას წარმოადგენდა, რომ აღარ ვილაპარაკოთ, პენსიონერებსა და სტუდენტებზე ანუ ღარიბებს მიეკუთვნება მოსახლეობის 80-90%25.
ამგვარად, მასობრივი პრივატიზაციის შედეგად, შეიქმნა „ბიუროკრატიული კლანური კაპიტალისტური“ სისტემა, სადაც წამყვან როლს ასრულებენ არა კერძო მეწარმეები, რომლებიც თავისუფლად კონკურირებენ ერთმანეთთან, არამედ სახელმწიფო ძალაუფლებასთან შეზრდილი და კრიმინალურ დაჯგუფებებთან დაახლოებული საქმიანი ადამიანები, რომელთაც პრაქტიკულად მონოპოლია აქვთ ყველაზე მომგებიან ბაზარზე, ისინი დისკრიმინაციას უწევენ მათ, ვისაც შესწევს ძალა მათზე უკეთესი ხარისხის პროდუქცია უფრო იაფად აწარმოოს. სახეზეა „ველური“ საბაზრო ურთიერთობები, სადაც შეზღუდულია კონკურენცია, და სადაც არ არსებობს იურიდიული და ეკონომიკური ბერკეტები, რომლებიც უზრუნველყოფენ კერძო საკუთრების დაცვას, პირად პასუხისმგებლობას, არჩევანის თავისუფლებას და მეწარმეობრივი უნარის რეალიზებას. ბაზარი მხოლოდ „თავისიანებისთვისაა“ და ამ ბაზარზე „სხვების“ დაშვება არავის არ მოსდის აზრად.
დღეს ვითარება ასეთია: ჩამოყალიბდა „ბიუროკრატიული კლანური“ კაპიტალიზმი, სადაც არ არის დაცული საკუთრების უფლებები, არ არსებობს ინვესტირებისა და ტექნოლოგიური ინოვაციების სტიმულები. ეს არის სოციალურად არამდგრადი სისტემა, რომელიც იწვევს შემოსავლების მძაფრ პოლარიზაციას, რის გამოც აქტიური მოსახლეობის დიდი ნაწილი შევიწროებულია და არა აქვს ლეგალური ეკონომიკური საქმიანობის შესაძლებლობა, არ გააჩნია უფლება. სულ უფრო იზრდება ჩრდილოვანი ეკონომიკის წილი, რაც ხელს აძლევს კორუფციას და ზრდის ბიუჯეტის დეფიციტს.
მმართველი კლასი ამ პოსტ-საბჭოთა სახელმწიფოებში ჩამოყალიბდა ყოფილი ნომენკლატურის, მსხვილი მეწარმეებისა და გავლენიანი მაფიოზური ჯგუფების კოორდინაციის და შერწყმის შედეგად. ის დღითი დღე ძლიერდება, თვითნებურად ინაწილებს რა ყველაზე მომგებიან სფეროებს მუდმივი შემოსავლის უზრუნველყოფის მიზნით, საკუთარი მოკლევადიანი (რადგან მის გრძელვადიან ინტერესებში სწორედ საზოგადოების ინტერესების დაცვა უნდა შედიოდეს) ინტერესებიდან გამომდინარე, კვლავ აგრძელებს ისეთი ეკონომიკური რეფორმების გატარებას, რომელიც საკმაოდ შორსაა ქვეყნის ეროვნული ინტერესებიდან.
რეფორმების შედეგად მივიღეთ მოსახლეობის ცხოვრების დონის მკვეთრი შემცირება, სოციალური დაძაბულობის გამწვავება და ეკონომიკური პოტენციალის უდიდესი ნაწილის დაკარგვა. ამ პირობებში ხდება აგრეთვე მოსახლეობის სრული გაუცხოება მთავრობის მიმართ. ეს გაუცხოება გამოწვეულია იმ სოციალურ-ეკონომიკური სისტემის შეუსაბამობით საზოგადოების მოთხოვნებთან, ღირებულებებთან, ტრადიციებთან და ინტერესებთან, რომელიც რეფორმების პირველ ეტაპზე განხორციელებულ ღონისძიებებს ახასიათებდა.
ამ გაუცხოებას რამოდენიმე კონკრეტული მიზეზი აქვს. ერთი მიზეზია მმართველი კლასის ჯგუფური ელიტიზმი და მისი მორალის დაბალი დონე, რაც კატასტროფულად სცემს მის პრესტიჟს მოსახლეობის თვალში. მეორე - თავად მმართველ კლასში არსებული განხეთქილებები და ოლიგარქიული კლანური დაჯგუფებების წარმოშობა, რომლებიც ერთმანეთს ებრძვიან და საკუთარი ინტერესების დაცვით კიდევ უფრო აზარალებენ მოსახლეობას. ეს კიდევ უფრო აბნევს მოსახლეობას, რადგან ინფორმაციის სხვადასხვა წყაროები სხვადასხვა მაკომპრომეტირებელ ინფორმაციას აწვდიან მას ყველა ამ ჯგუფის შესახებ. მესამე - რეფორმების განხორციელება იმის გაუთვალისწინებლად, თუ რა გავლენას მოახდენენ ისინი მოსახლეობაზე, ანუ მათი ინტერესების სრული იგნორირება და რეალურად დაუცველი ფენების მოთხოვნების უგულებელყოფა. და მეოთხე - მოსახლეობის პასიურობა, რაც გამოწვეულია მისი გამოუცდელობით, თუმცა ამასთან იმის მოთხოვნილების დეფიციტით, რომ რაიმე ორგანიზებულ პოლიტიკურ მოქმედებებს მიმართოს, რათა თავიდან აიცილოს ხელისუფლების მხრიდან საზოგადოებით მანიპულირება.
იქმნება შთაბეწდილება, რომ ამ გაუცხოების შედეგად კიდევ უფრო მტკიცდება მთავრობის „უფლება“, მთლიანად მოიხსნას პასუხისმგებლობა საზოგადოების წინაშე. რასაკვირველია, იგი ოფიციალურად ამას არ აცხადებს, მაგრამ ყველა მისი ქცევა საზოგადოებისა და დაკისრებული მოვალეობებისადმი ამგვარ დამოკიდებულებაზე მეტყველებს.
აღსანიშნავია, რომ მთავრობები არათუ არ აღიარებენ თავის დანაშაულს, არამედ კიდევ უფრო ამწვავებენ ვითარებას რეფორმათა კურსის უცვლელად გაგრძელებით, რომელიც დიდი ხნის წინათ აირჩიეს ანუ სავალუტო ფონდთან მოლაპარაკებების დაუსრულებელი სერიით და შემდეგ მასზე (და არა საკუთარ თავზე) გარკვეული პასუხისმგებლობის დაკისრებით, რითაც მათი დანაშაული კიდევ უფრო იზრდება.
როგორც უკვე აღვნიშნეთ, კაპიტალიზმზე დამყარებული საბაზრო ეკონომიკის ძირითად მახასიათებლებია: არჩევანის თავისუფლება, კონკურენცია, მოგების მიღების მოტივაცია, კერძო საკუთრება, საკონტრაქტო ურთიერთობების არსებობა და ა.შ. ამ მახასიათებლებიდან ჩვენში სახეზეა მხოლოდ კერძო საკუთრება, რომელიც არ არის დაცული კანონით. რიჩარდ როუზის „ეკონომიკური სისტემების ტიპოლოგიის“ მოვიყენებით, შეიძლება დავასკვნათ, რომ საქართველოში არის საბაზრო, მაგრამ არალეგალური ეკონომიკა, რომელშიც იგულისხმება ეკონომიკური სისტემა, რომელიც მუშაობს არა საკუთრების უფლებებსა და კანონიერ საქმიანობაზე დაყრდნობით, არამედ ძალისმიერი და ზეწოლის მეთოდებით, სადაც სახელმწიფო ვერ ახერხებს ამოიღოს გადასახადები, მოქალაქეები კი იძულებულნი არიან ჩაერთონ კორუფციაში. ეს არის ე.წ. „პარაზიტული“ ეკონომიკური სისტემა, რომელიც ადასტურებს, რომ საბაზრო მექანიზმის არსებობა არ არის საკმარისი პირობა იმ სამოქალაქო ეკონომიკის ჩამოყალიბებისათვის, რომელიც განვითარებულ დემოკრატიებში არსებობს. ამისათვის საჭიროა, რომ ინდივიდები და ფირმები მოქმედებდნენ საკუთრების, კონტრაქტის, საგადასახადო კანონმდებლობის ფარგლებში.
თუ დავუბრუნდებით პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში მიმდინარე ეკონომიკური რეფორმების შედეგებს და შევაფასებთ მათ საზოგადოების ღირებულებრივი სტრუქტურისა და ინსტიტუციონალური და წმინდა ეკონომიკური რეფორმების მიზნების შესაბამისობით, შეიძლება დავასკვნათ:
- დღევანდელი მმართველი ელიტის ერთი მნიშვნელოვანი ნაწილი შეადგინა ფულისა და კავშირების მქონე საბჭოთა ნომენკლატურამ, ხოლო მეორე მხრივ, დღეს ყალიბდება ახალი პოლიტიკური და ფინანსური ნომენკლატურა, რომელიც აუცხოებს მასებს დემოკრატიული გარდაქმნებისა და ეკონომიკური საქმიანობის შესაძლებლობისაგან და საზოგადოებრივი განვითარებისათვის ყველაზე უფრო რეალურად და ეკონომიკურად პერსპექტიულად არაოფიციალურ (ხშირად კი კრიმინალურ) სცენარს ხდის;
- 90-იან წლებში განხორციელდა ერთგვარი ნეგატიური მობილიზაცია - ადამიანებს მიეცათ წინადადება, თვითონ გადაეწყვიტათ თავიანთი პრობლემები. ერთგვარი თავისუფლება ყველაფრისაგან: სახელმწიფოსაგან, საზოგადოებისაგან. ნეგატიური მობილიზაციის მთავარი ამოცანაა უზრუნველყოს რეჟიმის მხარდაჭერა, რომლის სოციალური ბაზაც სულ უფრო ვიწროვდება. სახელმწიფო არ აკონტროლებდა წარმოშობის პროცესში მყოფ ბაზარს, მაგრამ არც უზრუნველყოფდა მის თავისუფლებას. სახელმწიფომ გამოიყენა ნეგატიური მობილიზაცია, რადგან მასებისათვის მიცემულმა უფლებამ ანარქიაზე მას მოაპოვებინა ხალხის ლოიალობა რეჟიმის მიმართ; ამასთან, მან არ დაუჭირა მხარი მოსახლეობის თვითორგანიზების პერსპექტიულ ფორმებს ინსტიტუციონალურ დონეზე. ადამიანთა უსიტყვო მორჩილება სახელმწიფოსადმი გადაიქცა მის წინააღმდეგ ბუნტად, ყოველგვარი სახელმწიფოებრიობისადმი უარყოფით დამოკიდებულებად, მაშინ როცა ჩვეულებრივ, მოდერნიზაციას ხელს უწყობს მასების პოზიტიური მობილიზაცია, რომელიც გადმოიყვანს მოსახლეობას სახელმწიფოს წინაშე მდგარი ამოცანების მხარეს და იწვევს ენთუზიაზმს;
- პოსტსაბჭოთა სისტემაში სახელმწიფო აღიქმება ნეგატიურად, ვინაიდან ქვეყნის მოქალაქეთა უსაფრთხოების სისტემა, მათი სიცოცხლისუნარიანობა, არ არის დამოკიდებული სახელმწიფოზე; ადამიანები თავის სიცოცხლეს, არსებობას უზრუნველყოფენ სახელმწიფოს გარეშე;
- პოსტ-საბჭოთა რეფორმატორები და რევოლუციონერები საკუთარ კონსტრუქტებს აღიქვამდნენ, როგორც რეალობებს. აქედან გამომდინარე, მათ ეკონომიკური განვითარების ორი ვარიანტი: რეგულირებადი სახელმწიფოს მიერ (საბჭოთა) და თავისუფალი საბაზრო (ამერიკული) წარმოუდგინეს საზოგადოებას, როგორც რეალობა და არა როგორც თეორიული აბსტრაქცია. რეალურად კი არსებობს შერეული ეკონომიკები და ამასთან დემოკრატიის ჩამოყალიბება და დამკვიდრება, მისი ვიწრო სოციალური ბაზის პირობებში, აუცილებლობით მოითხოვს, როგორც მინიმუმი, რაციონალურ სახელმწიფოს.
რეალური ვითარება ასე გამოიყურება, რომ პოსტ-საბჭოთა ეკონომიკაში წამყვანი ნაწილი არის არაფორმალური და ის არ შეიძლება მიეკუთვნოს არც ერთს ხსენებული პოლუსებიდან - არც სახელმწიფოს მიერ რეგულირებადს და არც თავისუფალ საბაზროს. მთელი რიგი სპეციგიური თვისებებისა მას განასხვავებს ხსენებული პოლუსებისგან:
- მიზანმიმართულობა არსებობის შენარჩუნებაზე და არა კაპიტალის დაგროვებაზე;
- მიზანმიმართულობა დასაქმებაზე და არა საშუალო მოგების მაქსიმიზაციაზე;
- ის წარმოადგენს „დაუცველი“ შრომის ერთობლიობას;
- მასში გამოიყენება საოჯახო და ადგილობრივი რესურსები და საოჯახო შრომა;
- ის დაფუძნებულია ნათესაობაზე, მეზობლობაზე, ეთნიკურობაზე და სხვა ამგვარი სახის კავშირებზე და ფუნქციონირებს, როგორც არარეგისტრირებული მეწარმეობა;
- მასში ხდება ლეგალური, არალეგალური და კრიმინალური სტრუქტურების ინტეგრირება;
- მასში ინკორპორირებულია ყოფა;
სახელმწიფოს შეუძლია ჩაერიოს ასეთი ტიპის ეკონომიკაში, მაგრამ იგი მას არ მართავს;
მიუხედავად იმისა, რომ ასეთ ეკონომიკაში ხორციელდება ყიდვისა და გაყიდვის ერთობლიობა, ხოლო ფასები, გარკვეული ზომით, განისაზღვრება მოთხოვნითა და მიწოდებით, კონკურენციის საფუძველზე, მაგრამ ეს არ არის თავისუფალი ბაზარი, რადგან აქ, არ არის მკაფიო და ფორმალური მექანიზმი, რომელიც დააკავშირებდა ერთმანეთთან მწარმოებელს, მომხმარებელსა და გამყიდველს, და მეორეც, აქ მოქმედებს ნათესაობისა და სხვა ამგვარი ერთობების ურთიერთდამოკიდებულებები და აგრეთვე ურთიერთობები „კლიენტი-პატრონი“ (მათ შორის სახელმწიფო და კრიმინალური „რეკეტი“).
ასეთი არაფორმალური ეკონომიკა აწყობთ პოსტსაბჭოთა „ნეოლიბერალებს“, რამდენადაც იგი შეესაბამება მათ კერძო ინტერესებს სახელმწიფო საკუთრების გადანაწილებაში, თუმცა ის არავითარ შემთხვევაში არ შეესაბამება რადიკალური ნეოლიბერლიზმის მოდელს.
უნდა ითქვას, რომ დასავლეთშიც არსებობენ ფენები, რომლებიც მისდევენ ცხოვრების ამ არაფორმალურს წესს, მაგრამ ეს მარგინალური ფენებია - ემიგრანტები, უმუშევრები, და სხვ. ის შეესატყვისება ყველაზე უფრო დაბალ სოციალურ დონეს - არსებობის შენარჩუნებასა და ადაპტაციას. ამ ფენების ჩართვა სოციალურ სისტემაში შესაძლებელია, თუ იგი მართლაც მხოლოდ მარგინალურია და საზოგადოებაში უმთავრესი ადგილი უკავია სხვა დონეებსა და ფუნქციებს.
ტენდენციები, რომლებსაც ავლენს არაფორმალური ეკონომიკა, შედეგად იწვევენ: 1. სახელმწიფოს ძალაუფლებრივი ფუნქციების ჩანაცვლებას წვრილი მესაკუთრეების გაცვლითი ურთიერთიერთობებით; 2. სოციალური წესრიგის, ინსტიტუციონალიზაციასა და სამართლებრივი რეგულირების უარყოფას; 3. საზოგადოებრივი მდგომარეობის ბუნებრივი მდგომარეობით შენაცვლებას; 4. წვრილი მეწარმეობის მიერ მაღალტექნოლოგიური წარმოების გამოდევნას; 5. ზღვარის წაშლას ლეგალურ, არალეგალურ და კრიმინალურ სფეროებს შორის.
სახელმწიფოს როლი ეკონომიკაში ორი მოდელის სახით შეიძლება წარმოვიდგინოთ: 1. სახელმწიფო არეგულირებს ეკონომიკას; 2. სახელმწიფო უარყოფს ამ როლს. ეს არის იდეალური ტიპები. მაგრამ არის კიდევ ერთი ტიპი: როდესაც სახელმწიფო არ არეგულირებს ეკონომიკას, მაგრამ არც იშორებს ამ ფუნქციას და როგორც ზოგჯერ ამბობენ, „ჩაფლულია“ ეკონომიკაში. სახელმწიფო თავად ხდება არაფორმალური ეკონომიკის ერთ-ერთი აგენტი, რომელიც მოქმედებს ეკონომიკური ელიტებისა და ოლიგარქების მხარდასაჭერად.
სამხრეთ აზიელები და რუსები (რაც სამართლიანია პრაქტიკულად მთელი პოსტ-საბჭოეთა სივრცისთვის) ბოლო წლებში მტკივნეულად აღმოაჩენენ, რომ მათ ქვეყნებში, დასავლეთისაგან განსხვავებით, ეფექტური კაპიტალიზმი არ იქმნება კონკურენტი მესაკუთრეების მიერ: დასავლეთში ყველაფერს არეგულირებს ბაზარი, აქ კი ფულს დებენ იმ საქმეში, სადაც საიდუმლოდ ურჩევთ მათი მეგობარი მთავრობიდან - მახვილგონივრულად წერდა ჟურნალი „ეკონომისტი“.
დანამდვილებით შეიძლება ითქვას, რომ ძირითადი წინააღმდეგობა საბაზრო ეკონომიკის რეფორმების საქმეში უნდა ვეძებოთ არა წინააღმდეგობაში დემოკრატებსა (რეფორმატორებსა) და კომუნისტებს (ანტირეფორმატორებს) შორის, როგორც ეს ბევრს ეგონა 90-იანი წლების პირველ ნახევარში, არამედ ნამდვილ დემოკრატებსა (ნამდვილ რეფორმატორებსა) და დემოკრატიული ფრაზეოლოგიით შენიღბულ „რეფორმატორებს“ - ოლიგარქებს და მათ კლანებს შორის. ამიტომაც, ხალხის დიდი ნაწილი (მასა), რომელიც იყო მონაწილე დემოკრატიული მოძრაობისა, დღეს აღარ წარმოადგენს პოსტ-საბჭოთა რეჟიმების სოციალურ ბაზას და დემოკრატიის დამკვიდრებისა და სამართლებრივი სახელმწიფოს ჩამოყალიბების ამოცანები შეიცვალა საკუთრების გადანაწილებისათვის ბრძოლით.
დემოკრატიული პროცესების უგულვებელყოფამ პოსტ-საბჭოთა ნეოლიბერალების მხრიდან და მარტო იმის გათვალისწინებამ, რომ ყველაზე უფრო აქტიური ფენების მისწრაფება მოგებისაკენ ტოლფასია დასავლური კაპიტალიზმის ეკონომიკური მოტივაციისა მიგვიყვანა არაფორმალურ ეკონომიკასთან და რეფორმების კრიმინალიზაციასთან.
დასავლეთში საყოველთაოდაა აღიარებული როგორც კონსერვატორების, ასევე სოციალ-დემოკრატების მიერ, რომ ფუნქციონირებადი ბაზარი გულისხმობს სამოქალაქო წესრიგს. სწორედ სახელმწიფო და არა ბაზარი აკანონებს და იცავს საკუთრების უფლებებს; სახელმწიფო და არა ბაზარი უზრუნველყოფს კონტრაქტების შესრულებას; სახელმწიფო და არა ბაზარი უზრუნველყოფს საზოგადოებრივ წესრიგს და ქმნის უსაფრთხო გარემოს, რაც ახდენს ინვესტირების სტრიმულირებას. სახელმწიფოს და არა ბაზრის ფუნქციაა ამუშაოს ცენტრალური ბანკი და ბეჭდოს ფული. ეს არ არის რადიკალური იდეები: მათი აღიარება მოხდა, როგორც ამერიკის კონსტიტუციით, ასევე გლადსტონისა და დიზრაელის მიერ; „სამართლებრივი სახელმწიფო“ (Recht Staat) წინ უსწრებდა „მისწრაფებას მოგებისადმი“ ბაზარზე (საბაზრო ეკონომიკაში).
აქედან გამომდინარე, რამდენადაც პარადოქსულიც არ უნდა მოგვეჩვენოს, სახელმწიფოს ქმედება არის უცილობელი პირობა განსახელმწიფოებრიობისათვის, რომელსაც მივყავართ სამოქალაქო ეკონომიკისაკენ. თუ სამოქალაქო საზოგადოების განვითარებას ხელს უწყობს სოციალურ აქტივობაზე სახელმწიფოს კონტროლის მოსპობა, პირიქით, სამოქალაქო ეკონომიკის ჩამოყალიბება დამოკიდებულია სახელმწიფოს გადაწყვეტილებაზე შემოიღოს კანონები, რომლებიც სჭირდება ბაზარს, რათა იფუნქციონიროს.
XX საუკუნის მიწურულს აღმოჩნდა, რომ სუსტი სახელმწიფო მეტად საშიშია საბაზრო განვითარებული ეკონომიკისთვის. უფრო ადრე, „ცივი ომის“ ეპოქაში მიიჩნევდნენ, რომ ყველა ბოროტება პოლიტიკაში მომდინარეობს „ძალიან ძლიერი სახელმწიფოსაგან“ და საფრთხე, რომელიც მომდინარეობდა „ძალიან სუსტი სახელმწიფოსაგან“, არ იმსახურებდა მნიშვნელოვან ყურადღებას არც საბჭოთა და არც არასაბჭოთა ლიბერალებში.
ამგვარად, პოსტ-საბჭოთა ქვეყნის მაგალითზე ხდება სრულიად აშკარა: არშემდგარი სახელმწიფო (ან ძალიან სუსტი სახელმწიფო) ლიბერალურ ღირებულებებს ემუქრება ისევე სერიოზულად, როგორც დესპოტური სახელმწიფო. ლიბერალურ საზოგადოებაში სწორედ ლიბერალური სახელმწიფოა ყველაზე საიმედო გარანტი „ადამიანის უფლებათა დაცვისთვის“. და იქ, სადაც სახელმწიფოს არ ძალუძს ეფექტიანად განახორციელოს თავისი ძალაუფლება, ადამიანის უფლებათა განხორციელება და დაცვა შეუძლებელია.
სამართლებრივი წესრიგისა და სახელმწიფო ძალაუფლების ნათელი მაგალითია კრედიტორის უფლება ვალის დაბრუნებაზე. ევროპელი ან ამერიკელი, რომელიც მოითხოვს თავისი უფლებების განხორციელებას კანონისა და ხელშეკრულებათა შესაბამისად, აუცილებლად მიმართავს დახმარებისათვის სახელმწიფოს.
ადამიანის უფლებათა დაცვა შეუძლებელია სახელმწიფო სახსრების ეფექტური გამოყენების გარეშე. ამ სახსრების მოპოვება კი გადასახადების აკრეფის გარეშე შეუძლებელია. ეს ერთ-ერთი მიზეზია იმისა, რომ ადამიანის უფლებათა დაცვა პოსტ-საბჭოთა ქვეყნებში არ არის უზრუნველყოფილი, რამდენადაც სახელმწიფო არ არის გადახდისუნარიანი. გადასახადის გადამხდელები არ ენდობიან სახელმწიფოს, ვინაიდან სახელმწიფო სამსახურის მორალურ-სამართლებრივი სტრანდარტები უაღრესად დაბალია. კორუფციაში ჩართული მოხელეების მკაცრი მოთხოვნა გადასახადის გადახდისა, რასაკვირველია, სრულიად არასაკმარისია იმისათვის, რომ ადამიანებმა პატიოსნად მოახდინონ შემოსავლების დეკლარირება.
სახელმწიფოს მხოლოდ მაშინ შეუძლია გადასახადების აკრეფის დონის რეალურად ამაღლება, თუ ადამიანები დარწმუნდებიან, რომ სახელმწიფო მათ სამართლიანად (ყველას ერთნაირად) ექცევა და ამავე დროს ის მკაფიოდ აყალიბებს საკუთარ მიზნებს და ითვალისწინებს რა მათ ინტერესებს, პარტნიორულად თანამშრომლობს ძირითად საზოგადოებრივ ჯგუფებთან და ძალებთან საერთო პრობლემების გადაწყვეტის მიზნით.
თუ საკუთრების უფლებები და მათი რეალიზაციის სამართლებრივი მექანიზმი მკაფიოდ არ არის განსაზღვრული, ქონების ფლობა არ წარმოშობს პატრონის გრძნობას, ისევე, როგორც პრივატიზაცია არ წარმოშობს მეწარმეობას. ბაზარს ქმნიან, ასულდგმულებენ და პერმანენტულად არეგულირებენ კანონები და სასამართლო გადაწყვეტილებები. ისევე, როგორც არ შეიძლება იყოს ბაზარი იქ, სადაც ყველაფერი იგეგმება, ასევე არ შეიძლება ის იყოს იქ, სადაც ყველაფერი იყიდება (მაგალითად, მოხელეები, რომლებიც გასცემენ სარეგისტრაციო მოწმობებსა და ლიცენზიებს). ბაზარი გულისხმობს კომპეტენტური და პატიოსანი ბიუროკრატიის არსებობას; კარგად ორგანიზებულ, ფინანსირებულ, ავტორიტეტულ და მაქსიმალურად შესაძლებლად პატიოსან სასამართლო სისტემას.
სრულიად აზრს მოკლებულია საკუთრების უფლების არსებობა სახელმწიფოსგან დამოუკიდებლად. თუ სახელმწიფოს არ შეუძლია შეინახოს პოლიცია და თუნდაც არმია, საკუთრების მფლობელის უფლებებს ძნელად თუ ვინმე დაიცავს მძარცველებისა და ბანდიტებისაგან (ქვეყნის შიგნითაც და გარედანაც).
ლიბერალური ეკონომიკის საფუძველს წარმოადგენს ადამიანთა მზადყოფნა ენდონ ერთმანეთის სიტყვას, ეს არის ფსიქოლოგიური განწყობა, რომელიც სამართლის სფეროს გარეთ ძევს. სახელმწიფოს ერთ-ერთი ფუნქციაა, გააფართოვოს დროითი ჩარჩოები, რომლებშიც ფუნქციონირებენ ეკონომიკის კერძო სუბიექტები, ეკონომიკური ქცევის საყოველთაო და მდგრადი წესების დადგენის მეშვეობით.
პოსტ-საბჭოთა გამოცდილება ადასტურებს, რომ ლიბერალური საბაზრო ეკონომიკა მხოლოდ ლიბერალურ პოლიტიკურ სისტემასთან ერთად თანაარსებობს და მხოლოდ ამ ორ სისტემას (პოლიტიკურს და ეკონომიკურს) ერთობლივად შეუძლია ხელი შეუწყოს შესაბამისი ზნეობრივ-ფსიქოლოგიური საფუძვლების შექმნასაც და ჩამოყალიბებასაც.
არ არის გამორიცხული, რომ მიუხედავად თავისი სისასტიკისა და უსამართლობისა, პოსტ-საბჭოთა ქვეყნებში არსებულ „ველურ კაპიტალიზმს“ მაინც შეიძლებოდა მოეპოვებინა საზოგადოებრივი მხარდაჭერა აყვავებისათვის რომ მიეღწია, მაგრამ, რბილად რომ ვთქვათ, ეს ქვეყნები „ეკონომიკური ბუმისაგან“ საკმაოდ შორის არიან, რაც ხელისუფლების (და სახელმწიფოს) ლეგიტიმურობას სერიოზულ ჩრდილს აყენებს.
იმის გამო, რომ პრაქტიკულად არ არსებობს ხელისუფლების არავითარი პასუხისმგებლობა და ანგარიშვალდებულება ამომრჩეველთა წინაშე, არჩეული ხელისუფლების წარმომადგენლები ეყრდნობიან უფრო მეტად ფარულ სტრუქტურებს - მათი ძალაუფლება არ მომდინარეობს ამომრჩეველთა მასისაგან, რაც ხალხის დიდი ნაწილის ინდიფერენტულობის მიზეზია დღევანდელი „დემოკრატიისადმი“ - თუ სახელმწიფოს არ შეუძლია და არ სურს უზრუნველყოს კანონების დაცვა და შესრულება, რა აზრი აქვს მასზე ზემოქმედებას? ანუ მცდელობას, მიღებული იქნას რაიმე კანონი, რომელიც მაინც არ შესრულდება?
პოსტსაბჭოთა სისტემაში სახელმწიფო თავისუფალია „ხალხზე დამოკიდებულობისაგან“, იგი შეიძლება იყოს დამოკიდებული ცალკეულ ოლიგარქიულ ჯგუფებზე, სავალუტო ფონდზე და სხვა, მაგრამ არა ხალხზე.
უძლურ სახელმწიფოში წესიერი ბიზნესმენი დისკრიმინირებულია, ის თავის დამხმარესა და ხელშემწყობს ვერ ხედავს. აქ არ განხორციელდა ლიბერალური საზოგადოებრივი ხელშეკრულება, რაც გულისხმობს, რომ მოქალაქეები იხდიან გადასახადს, ხოლო სახელმწიფო მოხელენი უზრუნველყოფენ საზოგადოებრივ საქონელს, რომელიც საზოგადოების ყველა წევრისათვისაა განსაზღვრული.
თავისუფალი ეკონომიკის სისტემის შენარჩუნებაში დაინტერესებულნი უნდა იყვნენ არა მხოლოდ მდიდრები, არამედ სხვებიც (საშუალო და დაბალი ფენებიც). თავისუფალი ეკონომიკა, რომელშიც კერძო სიმდიდრე დაცული უნდა იყოს, როგორც გარე, ასევე შიდა მტაცებლებისაგან, გულისხმობს, რომ ლიბერალურ სახელმწიფოს არ შეუძლია ჰქონდეს პრეტენზია მთელი საზოგადოების უფლებამოსილ წარმომადგენლობაზე, თუ ის არ განიხილავს ღატაკთა იზოლაციას, მათ გაუცხოებას დანარჩენი საზოგადოებისაგან, როგორც პირველხარისხოვან მორალურ პრობლემას და არ რეაგირებს ამ პრობლემაზე ენერგიულად, როგორც უმნიშვნელოვანეს პოლიტიკურ გამოწვევაზე.
იმისთვის, რომ დაიცვას საკუთარი თავისუფლება, ავტონომიურმა პიროვნებამ, უნდა დაიცვას ლეგიტიმური პოლიტიკური ხელისუფლება - სახელმწიფო - რომელიც, თავის მხრივ, იცავს და უზრუნველყოფს პიროვნების თავისუფლებას.
