სახელმძღვანელო განსაზღვრავს აუცილებელ ქმედებებს, რომლებიც პასუხისმგებელმა უწყებებმა უნდა გაატარონ შშმ პირთა არსებითი მონაწილეობისთვის გადაწყვეტილების მიღების ყველა დონეზე; ამასთან, დეტალურად აღწერს საერთაშორისო და ადგილობრივ სტანდარტებს¹, მათი გამოყენების პრაქტიკულ გზებსა და შესაძლებლობებს. დოკუმენტში შემოთავაზებული რეკომენდაციები ითვალისწინებს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჭიროებებს, განსხვავებულობასა და სხვა ფაქტორთა გავლენებს.

მსგავსი სახელმძღვანელო საქართველოში პირველად გამოიცემა. მისი შემუშავების პროცესში გათვალისწინებულია შშმ პირების (ბავშვების ჩათვლით), მათი კანონიერი წარმომადგენლების, შშმ აქტივისტების, შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციებისა და ამ საკითხებზე მომუშავე ორგანიზაციების ჩართულობა. ამასთან, საკონსულტაციო პროცესმა მოიცვა საქართველოს პარლამენტი, სახელმწიფო უწყებები, ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოები და საერთაშორისო ორგანიზაციები.²

სახელმძღვანელოში წარმოდგენილი რეკომენდაციები იძლევა, ერთი მხრივ, ინკლუზიური პოლიტიკისა და პროგრამების განხორციელების შესაძლებლობას, ხოლო მეორე მხრივ, პრაქტიკულ გზებს შშმ პირთა არსებითი მონაწილეობისათვის.

სახელმძღვანელოს მიზნები

ანგარიშვალდებულების გაზრდა

პასუხისმგებელ უწყებათა/პირთა როლისა და ვალდებულებების განსაზღვრა შშმ პირთა არსებითი მონაწილეობის უზრუნველსაყოფად.

მრავალფეროვნების დანახვა

შშმ პირთა სხვადასხვა ჯგუფის საჭიროებების ხაზგასმა და გზების ჩვენება მათი ჩართულობის უზრუნველსაყოფად.

ცნობიერების ამაღლება

პასუხისმგებელ პირთა შესაძლებლობების გაძლიერება ცნობიერების ამაღლებით, რათა ხარისხიანი და ინკლუზიური პროგრამები განხორციელდეს შშმ პირთა არსებითი მონაწილეობით.

______________

1. სახელმძღვანელოში გაანალიზებულია ყველა არსებული საერთაშორისო და ეროვნული სტანდარტი შშმ პირთა მონაწილეობის შესახებ, შესაბამისი ხელშეკრულებებისა თუ ანგარიშების სახით.

2. სახელმძღვანელოს მომზადების პროცესში ჩატარდა ფოკუსჯგუფის შეხვედრები და ინტერვიუები შშმ პირებთან, მათ წარმომადგენლობით ორგანიზაციებსა და მშობლებთან. მომზადების შემდეგ, დოკუმენტი გავუზიარეთ როგორც მათ, ისე სახელმწიფო ორგანოებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობების წარმომადგენლებს. მოწოდებული ინფორმაცია გამოყენებული იქნა სახელმძღვანელოს შექმნისას.

სახელმძღვანელო განკუთვნილია ყველა ორგანიზაციისა და დაწესებულებისთვის, რომელთა ფუნქციაა საჯარო პოლიტიკისა თუ პროგრამების შემუშავება, კოორდინაცია და განხორციელება, ასევე, სერვისების მიწოდება ცენტრალურ ან ადგილობრივ დონეზე. კერძოდ, ეს უწყებებია:

სახელმძღვანელოს გამოყენება რეკომენდებულია ისეთ საკითხებთან მიმართებით, როგორიცაა პროგრამირება, ბიუჯეტირება¹, კანონშემოქმედებითი საქმიანობა, საჯარო სერვისების მიწოდება და სხვა. ნაშრომი დააინტერესებს კერძო და არასამთავრობო სექტორის წარმომადგენლებსაც, რომლებსაც სურთ, გააუმჯობესონ ინკლუზიური გარემო და ხელი შეუწყონ შშმ პირთა არსებით მონაწილეობას.

______________

1. ბიუჯეტირების პროცესში შშმ პირთა ჩართულობაზე დამატებით იხ: მ. კუკავა, „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებზე ორიენტირებული ადგილობრივი ბიუჯეტირების გზამკვლევი“, UNDP, 2022. მისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/3l8a79q

შშმ პირები მსოფლიო მოსახლეობის 15%25-ს შეადგენენ.¹

ყოველი 5 ქალიდან 1, სავარაუდოდ, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირი ხდება ცხოვრების განმავლობაში.

მოსახლეობის 46%25-ს 60 წლიდან ზემოთ აქვს გარკვეული ფორმის შესაძლებლობის შეზღუდვა.

ყოველი 10 ბავშვიდან 1-ს შეზღუდული აქვს შესაძლებლობა.² ისინი ყველაზე ხშირად ხდებიან უთანასწორობისა და დისკრიმინაციული პრაქტიკის მსხვერპლნი. არაპროპორციულად დიდია კრიზისებისა და კონფლიქტების ზემოქმედება მათ უფლებრივ მდგომარეობაზე. ამის ნათელი დასტურია ახალი კორონავირუსის პანდემია და მისი გავლენა.³

შშმ პირთა მონაწილეობის უფლება მნიშვნელოვანია მათი გამოცდილებების, ხედვებისა და მოსაზრებების სახელმწიფო პოლიტიკაში ინტეგრირებისთვის. ყველა ადამიანის აქტიური და ინფორმირებული მონაწილეობა მათთან დაკავშირებულ საჯარო გადაწყვეტილებათა მიღებაში შეესაბამება ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებულ მიდგომას და უზრუნველყოფს კარგ მმართველობას, სოციალურ ანგარიშვალდებულებასთან ერთად.⁴

შშმ პირთა არსებითი მონაწილეობა გადაწყვეტილების მიღების პროცესში გულისხმობს არა მხოლოდ კონსულტაციას მათთან და სათანადო ინფორმაციის შეგროვებას, არამედ პარტნიორობასაც და მათი რესურსების გამოყენებას გადაწყვეტილებების მიღება-განხორციელებაში.

შშმ პირთა ჯგუფი არ არის ჰომოგენური, ისინი განსხვავდებიან გამოცდილების, მათ წინაშე არსებული ბარიერების, სქესის, ასაკისა და იდენტობის მიხედვით.⁵ მათი მონაწილეობა გადაწყვეტილების მიღების ყველა პროცესში მოითხოვს ინკლუზიისა და განსხვავებულობის ფართო სპექტრით დანახვას. მაგალითად, განსხვავებული მიდგომებია საჭირო შშმ ქალების ან სხვა ნაკლებად წარმოდგენილი ჯგუფების მონაწილეობისთვის (მაგ: ფსიქოსოციალური საჭიროების მქონე ადამიანები, ეთნიკურ უმცირესობათა წარმომადგენლები და ა.შ.).

შშმ პირთა არსებითი მონაწილეობა დადებით გავლენას ახდენს სახელმწიფო პროგრამების, სერვისებისა და ღონისძიებების განხორციელებაზე. მაგალითისთვის, იხილეთ ცხრილი ქვემოთ:

________________

1. მსოფლიო ბანკი და ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია, „მსოფლიო ანგარიში შეზღუდული შესაძლებლობის შესახებ“ (2011). ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/3E79anv

2. UN DESA, ასაკი და შეზღუდული შესაძლებლობა. ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/2FVRDUo გაეროს ბავშვთა ფონდი, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვები და ახალგაზრდები (2013). ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://uni.cf/3TEEdgj

3. ახალი კორონავირუსის პანდემიის გავლენა შშმ პირთა უფლებებზე, გაერო. ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/3Evz7yv

4. გაეროს შშმ პირთა უფლებების კომიტეტის ზოგადი კომენტარი N7: შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების, მათ შორის, ბავშვების მონაწილეობა კონვენციის იმპლემენტაციასა და მონიტორინგში, წარმომადგენელი ორგანიზაციების მეშვეობით (2018), პარაგრაფი 2.

5. ფუნქციონირების, შესაძლებლობის შეზღუდვისა და ჯანმრთელობის საერთაშორისო კლასიფიკაცია შეზღუდულ შესაძლებლობას განსაზღვრავს როგორც შიდა, ისე გარე ფაქტორთა ურთიერთქმედების შედეგს და ყურადღებას ამახვილებს სამ კომპონენტზე: 1) სხეულის ფუნქციები და სტრუქტურა; 2) მონაწილეობის შესაძლებლობები (ინდივიდუალურ და სოციალურ დონეზე); 3) პერსონალური და გარემო ფაქტორები. ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/3hLc89y

შშმ პირთა მონაწილეობა აღიარებულია შემდეგი საერთაშორისო ინსტრუმენტებით: ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია, საერთაშორისო პაქტი სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ და გაეროს კონვენცია შშმ პირთა უფლებების შესახებ. ამ დოკუმენტების თანახმად, საჯარო გადაწყვეტილების მიღება მოითხოვს ყველა იმ პირის აქტიურ და ინფორმირებულ ჩართულობას, რომლებსაც უკავშირდება ან რომლებზეც გავლენას ახდენს იგი.

ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის¹ 21-ე მუხლის მიხედვით, „ყველას აქვს უფლება, მონაწილეობდეს თავისი ქვეყნის მართვა-გამგეობაში, უშუალოდ ან მის მიერ თავისუფლად არჩეულ წარმომადგენელთა მეშვეობით.“ ასევე ყველას აქვს უფლება, დასაქმდეს საჯარო სამსახურში და არჩევნების გზით გამოხატოს საკუთარი ნება. ამავე მუხლის თანახმად, არჩევნებში მონაწილეობის უფლება უნდა ეყრდნობოდეს საყოველთაოობისა და თანასწორობის პრინციპებს.

საერთაშორისო პაქტი სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ² 25-ე მუხლის ფარგლებში განამტკიცებს იმავე პრინციპს: თითოეულ მოქალაქეს დისკრიმინაციისა და შეზღუდვების გარეშე უნდა ჰქონდეს გადაწყვეტილების მიღების პროცესებში მონაწილეობის უფლება/შესაძლებლობა. გარდა ამისა, პაქტი ხაზს უსვამს მონაწილეობის შესაძლებლობებსაც და სახელმწიფოს ვალდებულებად ასახელებს მათ უზრუნველყოფას.

შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ გაეროს კონვენციის³ მე-4 მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, „კანონმდებლობისა და წინამდებარე კონვენციის განხორციელების სტრატეგიის შემუშავებასა და განხორციელებაში, ასევე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებთან დაკავშირებულ სხვა საკითხებზე გადაწყვეტილების მიღების პროცესში, მონაწილე სახელმწიფოები მჭიდროდ უნდა თანამშრომლობდნენ და აქტიურად რთავდნენ შშმ პირებს, მათ შორის შშმ ბავშვებს, წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების საშუალებით.“

აღსანიშნავია სხვა საერთაშორისო ინსტრუმენტებიც:

რასობრივი დისკრიმინაციის აღმოფხვრის შესახებ საერთაშორისო კონვენციის⁴ მე-5 მუხლი ხაზს უსვამს პოლიტიკური უფლებებით სარგებლობის მნიშვნელობას; ქალთა მიმართ დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ კონვენციის⁵ მე-7 მუხლის მიხედვით, მონაწილე სახელმწიფოები მიმართავენ ყველა შესაბამის ზომას ქვეყნის პოლიტიკურ და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ქალთა დისკრიმინაციის აღმოსაფხვრელად და მონაწილეობის ხელშესაწყობად; ბავშვის უფლებათა კონვენციის⁶ მე-12 მუხლის მიხედვით, სახელმწიფოები უზრუნველყოფენ ბავშვის უფლებას, თავისუფლად გამოხატოს საკუთარი შეხედულებები და მისი მოსაზრება ისმინებოდეს უშუალოდ, ან წარმომადგენლისა თუ სპეციალური ორგანოს მეშვეობით.

შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტის ზოგადი კომენტარი N7⁷ - განსაზღვრავს შშმ პირთა, მათ შორის, ბავშვთა მონაწილეობას კონვენციის იმპლემენტაციასა და მონიტორინგში, წარმომადგენელი ორგანიზაციების მეშვეობით. დოკუმენტი დამატებით განმარტავს და უფრო დეტალურად მიუთითებს სახელმწიფოთა ვალდებულებებს შშმ პირთა ორგანიზაციების მონაწილეობასთან მიმართებით:⁸

სახელმწიფოებმა უნდა შეიმუშაონ შესაბამისი სამართლებრივი და მარეგულირებელი პროცედურები შშმ პირთა სრულყოფილი და თანასწორი ჩართულობისთვის ისეთ პროცესებში, როგორიცაა გადაწყვეტილების მიღება, ასევე, კანონმდებლობის, პოლიტიკისა თუ სამოქმედო გეგმების შემუშავება და სხვა;

მონაწილე სახელმწიფოებმა უნდა ჩამოაყალიბონ კონსულტაციის ფორმალური მექანიზმები. ამისთვის შეიძლება გამოიყენონ გამოკითხვები, შეხვედრები და სხვა მეთოდები; ასევე, გამოყონ სათანადო დრო, ადრეულ ეტაპზევე ჩართონ შშმ პირთა ორგანიზაციები და დროულად და ფართოდ გაავრცელონ შესაბამისი ინფორმაცია თითოეულ პროცესამდე;

შშმ პირთა მოსაზრებებს, რომლებიც გამოთქმულია წარმომადგენელი ორგანიზაციების მეშვეობით, სათანადო მნიშვნელობა უნდა მიენიჭოს. მონაწილე სახელმწიფოთა ძალისხმევით, ეს მოსაზრებები არ უნდა მიიღონ მხოლოდ ფორმალურად, ან კონსულტაციისადმი სიმბოლური მიდგომით;

მონაწილე სახელმწიფოებმა უნდა უზრუნველყონ, რომ საჯარო გადაწყვეტილების მიღებასა და კონსულტაციასთან დაკავშირებული ყველა პროცედურა თუ აქტივობა მისაწვდომი იყოს თითოეული შშმ პირისთვის (სენსორული თუ მობილობის შეზღუდვისა და ფსიქოსოციალური საჭიროების მქონე პირების ჩათვლით). ამის მიღწევა შესაძლებელია შესაბამისი, მისაწვდომი ფორმატების განვითარებით;

მონაწილე სახელმწიფოებმა უნდა მიიღონ შესაბამისი კანონმდებლობა და რეგულაციები, ასევე, შეიმუშაონ პროგრამები, რომელთა მეშვეობითაც ეფექტიანად უზრუნველყოფენ შშმ ბავშვთა მონაწილეობას და გამოავლენენ მათ ნებასა თუ პრიორიტეტებს.

მდგრადი განვითარების მიზნები (SDG)⁹ 2030 წლის დღის წესრიგის საფუძველია. მისი უნივერსალურობა და ინკლუზიურობა მოიცავს ყველა ქვეყანას, ამიტომ, დოკუმენტი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს დღის წესრიგის ეფექტიან და პრაქტიკულ განხორციელებაში. მდგრადი განვითარების 17 მიზანი, თავის მხრივ, შედგება 169 ამოცანისგან, რომელთა საზომია 231 გლობალური ინდიკატორი. მდგრადი განვითარების პრინციპი - „არავინ დარჩეს განვითარების პროცესებს მიღმა“ - ნიშნავს, რომ ვერცერთი მიზანი ვერ ჩაითვლება მიღწეულად, თუ მისი შედეგებით ყველა არ ისარგებლებს. შესაბამისად, მონაწილეობა და ჩართულობა ამ მიზნების განხორციელების ფუძემდებლური პრინციპებია.

მდგრადი განვითარების მიზნების მთელი რიგი ძირითადი საკითხების გადაწყვეტა (მმართველობა, კოორდინაცია, ბიუჯეტირება, კანონმდებლობა, ანგარიშვალდებულება, შესაძლებლობათა გაძლიერება და საერთაშორისო თანამშრომლობა) შესაძლებელია მხოლოდ შშმ პირთა მონაწილეობით.¹⁰ ეროვნულ დონეზე მათი განხორციელებისთვის, საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციასთან შეიქმნა საკოორდინაციო მექანიზმი (მდგრადი განვითარების მიზნების საბჭო)¹¹ და შემუშავდა მდგრადი განვითარების მიზნების ეროვნული დოკუმენტი.¹²

შეზღუდულ შესაძლებლობასთან დაკავშირებული საკითხები პირდაპირ მოხსენიებულია ქვემოთ ჩამოთვლილ მიზნებში¹³, თუმცა აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ მდგრადი განვითარების ყველა მიზანი ინკლუზიური და უნივერსალურია. ქვემოთ მოცემულ ცხრილში საილუსტრაციოდ გამოტანილია მხოლოდ რამდენიმე ძირითადი მაგალითი.

მიზნები

ჩანართი: საერთაშორისო პრაქტიკა

შშმ პირთა არსებითი მონაწილეობა გამოწვევად რჩება მსოფლიოს არაერთ ქვეყანაში. პრაქტიკის ანალიზი ცხადყოფს, რომ განსხვავებულია მიდგომები არსებულ გამოწვევების აღმოსაფხვრელად. რამდენიმე ქვეყანა სავალდებულო კვოტირების მექანიზმს იყენებს შშმ პირთა მონაწილეობის ხელშესაწყობად.¹⁴

ხორვატიასა და სლოვაკეთში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს საარჩევნო მასალებისა და უბნების მისაწვდომობას. ხორვატიაში ინფორმაციის კომისარი ზედამხედველობს სპეციალური კანონის განხორციელებას, რომელიც შეეხება ვებგვერდებისა და პროგრამების მისაწვდომობას.¹⁵

ნორვეგიაში ყველა მოქალაქეს აქვს არჩევნებში მონაწილეობის უფლება. კონსტიტუცია უშვებს ერთადერთ გამონაკლისს: „კანონით შეიძლება დაწესდეს გამონაკლისი წესები იმ პირთა ხმის მიცემის უფლებასთან მიმართებით, რომლებსაც არჩევნების დღეს აშკარად გაუუარესდებათ ფსიქიკური ჯანმრთელობა ანდა დაუქვეითდებათ ცნობიერება“. ყველა სხვა შემთხვევაში, ფსიქიკური ანდა ფიზიკური შესაძლებლობის შეზღუდვის მქონე პირებს აქვთ არჩევნებში მონაწილეობის უფლება; ამ უფლების განსახორციელებლად, შესაძლოა, საჭიროების მიხედვით, დაენიშნოთ სპეციალური ასისტენტიც. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები პოლიტიკური პარტიების აქტიური წევრები არიან და აქტიურად მონაწილეობენ საპარლამენტო საქმიანობაში. აღსანიშნავია, რომ ნორვეგია საკმაოდ კარგად ორგანიზებულ საჯარო განხილვებს ატარებს ყოველ ინიციატივასა თუ ცვლილებაზე, სადაც ჩართულნი არიან შშმ პირებიც. საინტერესოა არსებული დაფინანსების მექანიზმი, რომლის მიხედვითაც, შშმ პირთა ორგანიზაციებს შეუძლიათ დაფინანსების მიღება სხვადასხვა ინიციატივის განსახორციელებლად, ასევე, მგზავრობის დაფინანსება გაეროს შშმ პირთა უფლებების დაცვის კომიტეტის განხილვებსა და შეხვედრებში მონაწილეობისათვის. დაფინანსების არსებული მექანიზმი განაპირობებს ორგანიზაციების სიძლიერეს.¹⁶

საფრანგეთში, გადაწყვეტილების მიღების პროცესში შშმ პირთა მონაწილეობის ხელშესაწყობად, შექმნილია ეროვნული საკონსულტაციო საბჭო, რომელიც საკონსულტაციო ფუნქციას ასრულებს და შშმ პირებს რთავს სახელმწიფო პოლიტიკის განხორციელების პროცესში. საინტერესოა ისიც, რომ სოციალური საკითხებისა და საოჯახო კოდექსის მიხედვით, საფრანგეთის მთავრობას ევალება, ყოველ სამ წელიწადში ერთხელ ჩაატაროს ეროვნული კონფერენცია შშმ პირთა საკითხებზე. ამ მხრივ, საფრანგეთის მაგალითი ძალიან საინტერესოა, რადგან საკანონმდებლო დონეზე განსაზღვრავს ანგარიშვალდებულების, გამჭვირვალობისა და შშმ პირთა ჩართულობის კონკრეტულ მექანიზმს.¹⁷

_______________

1. ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია (მიღებულია 1948 წლის 10 დეკემბერს); ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/3qeuH79

2. საერთაშორისო პაქტი სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ (მიღებულია 1966 წლის 16 დეკემბერს) ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/3RIwLQI

3. კონვენცია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ (მიღებულია 2006 წლის 13 დეკემბერს) ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/2CqO7wZ

4. საერთაშორისო კონვენცია რასობრივი დისკრიმინაციის აღმოფხვრის შესახებ (მიღებულია 1965 წლის 21 დეკემბერს) ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/3eslMfU

5. კონვენცია ქალთა მიმართ დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ (მიღებულია 1979 წლის 18 დეკემბერს) ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/3CZoKm3

6. ბავშვის უფლებათა კონვენცია (მიღებულია 1989 წლის 20 ნოემბერს) ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit. ly/3KPnOTo

7. გაეროს შშმ პირთა უფლებების კომიტეტის ზოგადი კომენტარი N7: შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების, მათ შორის, ბავშვების მონაწილეობა კონვენციის იმპლემენტაციასა და მონიტორინგში, წარმომადგენელი ორგანიზაციების მეშვეობით (მიღებულია 2018 წლის 9 ნოემბერს) ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/2Bbn8oX

8. ზოგადი კომენტარის ქართული თარგმანი ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/3JEo6xG

9. დეტალური ინფორმაცია მდგრადი განვითარების მიზნებზე ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit. ly/3quTMLo

10. დეტალური ინფორმაცია ინკლუზიური მდგრადი განვითარების მიზნების შესახებ ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/3EyGUfw

11. დეტალური ინფორმაცია მდგრადი განვითარების მიზნების საბჭოს შესახებ ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://sdg.gov.ge/text-page/33

12. მდგრადი განვითარების მიზნების ეროვნული დოკუმენტი (2015) ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit. ly/3WrltSY

13. დეტალური ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/2Yt737z

14. ასეთი მექანიზმები გვხვდება უგანდაში, საპარლამენტო კვოტირების სახით, და ტუნისში - ადგილობრივი თვითმმართველობის დონეზე.

15. გაეროს ადამიანის უფლებათა უმაღლესი კომისრის წლიური ანგარიში „კარგი პრაქტიკის მაგალითები და გამოწვევები საჯარო ცხოვრებაში მონაწილეობის უფლების განხორციელების კუთხით“ (2022), ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/3g6VdxM

16. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხებზე გაეროს სპეციალური მომხსენებლის ანგარიში ნორვეგიაში ვიზიტის შესახებ (2020), ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/3EaFoOK

17. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხებზე გაეროს სპეციალური მომხსენებლის ანგარიში საფრანგეთში ვიზიტის შესახებ (2019), ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/3geX83n

საქართველოს კონსტიტუციის¹ მე-11 მუხლის მიხედვით, „ყველა ადამიანი სამართლის წინაშე თანასწორია. აკრძალულია დისკრიმინაცია რასის, კანის ფერის, სქესის, წარმოშობის, ეთნიკური კუთვნილების, ენის, რელიგიის, პოლიტიკური ან სხვა შეხედულებების, სოციალური კუთვნილების, ქონებრივი ან წოდებრივი მდგომარეობის, საცხოვრებელი ადგილის ან სხვა ნიშნის მიხედვით.“ ამავე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, სახელმწიფო ქმნის განსაკუთრებულ პირობებს შშმ პირთა უფლებებისა და ინტერესების რეალიზებისათვის.

საქართველოს კანონი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ² „განსაზღვრავს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის დისკრიმინაციის გარეშე და სხვებთან თანაბარ პირობებში დამოუკიდებელი ცხოვრებისა და ცხოვრების ყველა სფეროში მათი სრულყოფილი მონაწილეობის მისაწვდომობის ძირითად პრინციპებსა და მექანიზმებს“. ამავე კანონის მიხედვით, სახელმწიფო უზრუნველყოფს შშმ პირთა შესაძლებლობას, მონაწილეობდნენ ქვეყნის სოციალურ, კულტურულ, სპორტულ, ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში, სხვათა თანაბარი პირობებით.

საქართველოს კანონი დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ³ მიზნად ისახავს „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრას და ნებისმიერი ფიზიკური და იურიდიული პირისათვის საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი უფლებებით თანასწორად სარგებლობის უზრუნველყოფას“, ნებისმიერი ნიშნის, მათ შორის, შეზღუდული შესაძლებლობის მიუხედავად. ამასთან, კანონში უარი გონივრულ მისადაგებაზე გათვალისწინებულია დისკრიმინაციის ფორმად.

ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის⁴ 85-ე მუხლის მიხედვით, „მუნიციპალიტეტის ორგანოები და იქ დასაქმებული თანამდებობის პირები ვალდებული არიან, ადგილობრივი თვითმმართველობის განხორციელებაში მოქალაქეთა მონაწილეობის უზრუნველსაყოფად, შექმნან ორგანიზაციული და მატერიალურ-ტექნიკური პირობები მოქალაქეთა მიღების, მოქალაქეებთან შეხვედრების, მუნიციპალიტეტის ორგანოების საქმიანობაში, მათ შორის, კოლეგიური საჯარო დაწესებულების სხდომებში მოქალაქეთა მონაწილეობისა და გადაწყვეტილებათა მიღების პროცესის გამჭვირვალობისათვის.“

________________

1. საქართველოს კონსტიტუცია, მუხლი 11 (მიღებულია 1995 წელს), ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit. ly/3RATuOK

2. საქართველოს კანონი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ (მიღებულია 2020 წელს) ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/3B27sSV

3. საქართველოს კანონი დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ (მიღებულია 2014 წელს) ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/3L0kPYl

4. ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი (მიღებულია 2014 წელს) ხელმისაწვდომია ბმულზე: https:// bit.ly/3Gfo1yL

სახელმძღვანელოს მიზნებისთვის, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონეა პირი „მყარი ფიზიკური, ფსიქიკური, ინტელექტუალური ან სენსორული დარღვევით, რომლის სხვადასხვა დაბრკოლებასთან ურთიერთქმედებამ შესაძლოა ხელი შეუშალოს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ამ პირის სრულ და ეფექტიან მონაწილეობას სხვებთან თანაბარ პირობებში“.²

ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებული მიდგომა შშმ პირებს განიხილავს უფლებების ცენტრში, იმ ბარიერებისა და რისკების გათვალისწინებით, რომლებსაც აწყდებიან. ეს მოითხოვს შშმ პირთა შესაძლებლობის, წვლილისა და მიღწევების აღიარებას გადაწყვეტილების მიმღებ პირთა მხრიდან, ასევე, მათ წინაშე არსებული ბარიერების დანახვასა და აღმოფხვრას არსებითი მონაწილეობის ხელშესაწყობად.³

შშმ პირები მრავალფეროვანი ჯგუფია (მაგ: ქალები, ბავშვები, ეთნიკური უმცირესობები), განსხვავებული იდენტობებითა და, შესაბამისად, საჭიროებებით. ამ ფაქტორთა ინტერსექციურობის გამო, შშმ პირები ხშირად აწყდებიან მრავალი ნიშნით

დისკრიმინაციას.⁴ იმისათვის, რომ აღნიშნული პირები არ დარჩნენ განვითარების პროცესებს მიღმა, მნიშვნელოვანია მათი განსხვავებების დანახვა და აღიარება, ასევე, მიზანმიმართული მოქმედება შშმ პირთა ჩასართავად გადაწყვეტილების მიღების პროცესში.

_______________

1. განმარტებები აღებულია საქართველოს კანონიდან შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციიდან.

2. საქართველოს კანონი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ (2020), მუხლი 2.

3. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტი, ზოგადი კომენტარი N6 (2018) თანასწორობისა და დისკრიმინაციის დაუშვებლობის შესახებ, პარაგრაფი 39.

4. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტი, ზოგადი კომენტარი N6 (2018) თანასწორობისა და დისკრიმინაციის დაუშვებლობის შესახებ, პარაგრაფი 19.

შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების მმართველ პოზიციებზე უმრავლესობა შშმ პირები არიან. ზოგადად, მათი ფუნქციაა შშმ პირთა ადვოკატირება, ასევე, დახმარება სასწავლო აქტივობებში, ტრენინგებსა თუ ტექნიკურ საკითხებში, და ადამიანის უფლებათა პოპულარიზაცია. შშმ პირთა ორგანიზაციების დამსახურებაა საერთაშორისო და ეროვნული კანონმდებლობის განვითარება, ცნობიერების ამაღლება, სახელმწიფო უწყებათა ანგარიშვალდებულების გაზრდა და სხვა.¹ ეს ორგანიზაციები არსებითად განსხვავდებიან სერვისის მიმწოდებელი² და შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე ორგანიზაციებისგან.

შშმ პირთა ორგანიზაციები:³

მუშაობენ ადგილობრივ, ეროვნულ, რეგიონულ ანდა საერთაშორისო დონეზე;

შესაძლოა, წარმოადგენდნენ შშმ პირთა ერთ ან მეტ ჯგუფს, ან გახსნილნი იყვნენ ყველა შშმ პირის წევრობისთვის;

შესაძლოა, მოქმედებდნენ როგორც ცალკეული ორგანიზაციები, კოალიციები, ან ქოლგა ორგანიზაციები, რომლებიც მიზნად ისახავენ შშმ პირთა ერთობლივ და კოორდინირებულ წარმომადგენლობას, როგორც სახელმწიფო უწყებებთან, ისე საერთაშორისო და კერძო ინსტიტუტებთან;

ასახავენ შშმ პირთა თემის მრავალფეროვნებას (მაგ: სქესის, გენდერის, რასის, ასაკის, მიგრანტის/ლტოლვილის სტატუსისა და სხვა მახასიათებლების მიხედვით).

_______________

1. მნიშვნელობიდან გამომდინარე, სახელმწიფომ უნდა განავითაროს კანონიერი მექანიზმები შშმ პირთა ორგანიზაციების დასაცავად ზეწოლისგან. მათი გაძლიერების მიზნით, უნდა განისაზღვროს დაფინანსების წესი და ფორმაც.

2. კანონმდებლობაში ნათლად უნდა გაიწეროს შშმ პირთა ორგანიზაციების დეფინიცია და საქმიანობის ფორმები.

3. გაეროს შშმ პირთა უფლებების კომიტეტის ზოგადი კომენტარი N7: შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების, მათ შორის, ბავშვების მონაწილეობა კონვენციის იმპლემენტაციასა და მონიტორინგში, წარმომადგენელი ორგანიზაციების მეშვეობით (2018).

გონივრული მისადაგება − „პრინციპი, რომელიც ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში იმ აუცილებელი და შესაბამისი ცვლილების განხორციელებას გულისხმობს, რაც არ იწვევს არაპროპორციულ ან გადამეტებულ ტვირთს ან ვალდებულებას და უზრუნველყოფს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის უფლებებისა და თავისუფლებების რეალიზებას სხვებთან თანაბარ პირობებში“.

უნივერსალური დიზაინი − „პროდუქტის, გარემოს, სწავლების, პროგრამისა და მომსახურების ისეთი დიზაინი, რომელიც ყველა ადამიანს აძლევს მათზე სპეციალური ადაპტირებისა და სპეციალური დიზაინის გამოყენების გარეშე წვდომის საშუალებას. უნივერსალური დიზაინი არ გამორიცხავს, საჭიროების შემთხვევაში, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე კონკრეტული ჯგუფის მიერ დამხმარე საშუალებების ან/და სხვაგვარი ხელშეწყობის გამოყენებას“.

ჟესტური ენა − „არავერბალური, ვიზუალური ენა, როდესაც ინფორმაციის კოდირება მანუალური და მიმიკური საშუალებებით ხორციელდება“.

მისაწვდომი გარემო - „ფიზიკური, ინსტიტუციური და სოციალური პირობების ერთობლიობა, რომელიც შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირს აძლევს თანაბარ შესაძლებლობას, ისარგებლოს ყველა საზოგადოებრივი სიკეთით, მათ შორის, საზოგადოებრივი თავშეყრის ადგილას კულტურულ, სპორტულ, პოლიტიკურ ან სხვა ღონისძიებაში მონაწილეობის, აგრეთვე ტრანსპორტით, საინფორმაციო და კომუნიკაციის საშუალებებით სარგებლობის შესაძლებლობას, სხვებთან თანაბარ პირობებში.“

მისაწვდომობის განმარტება ასევე მოიცავს წვდომას სერვისებსა და პროგრამებზე, როგორც საჯარო, ისე კერძო სფეროებში.

დამხმარე ტექნოლოგიები, მოწყობილობები და მობილობის დამხმარე საშუალებები - სპეციალურად წარმოებული ან ზოგადად მისაწვდომი გარე პროდუქტები (მოწყობილობები, ინსტრუმენტები, აღჭურვილობა, პროგრამული უზრუნველყოფა), რომლებიც ინარჩუნებს და აუმჯობესებს ინდივიდის მდგომარეობასა და დამოუკიდებლობას, ასევე, ხელს უწყობს მის მონაწილეობას ყოველდღიური ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში (მაგ: ეტლები, პროთეზები, სმენის აპარატები, ვიზუალური საშუალებები, სპეციალიზებული პროგრამული უზრუნველყოფა და აპარატურა).

ბარიერები - ფაქტორები, რომლებიც ხელს უშლის მონაწილეობას და ქმნის შეზღუდულ შესაძლებლობას. შშმ პირებს ბარიერები უზღუდავს მისაწვდომობას და ხელს უშლის საზოგადოებრივ და საჯარო ცხოვრებაში მონაწილეობაში. ბარიერები შესაძლოა იყოს დამოკიდებულებითი (აღქმითი), გარემოსთან დაკავშირებული და ინსტიტუციური.

დისკრიმინაცია შეზღუდული შესაძლებლობის ნიშნით − „შეზღუდული შესაძლებლობით განპირობებული ისეთი მოპყრობა ან პირობების შექმნა, რომლებიც პირს, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი უფლებებით სარგებლობისას, არახელსაყრელ მდგომარეობაში აყენებს ანალოგიურ პირობებში მყოფ სხვა პირებთან შედარებით, ან თანაბარ მდგომარეობაში აყენებს არსებითად უთანასწორო პირობებში მყოფ პირებს, გარდა ისეთი შემთხვევისა, როდესაც ამგვარი მოპყრობა ან პირობების შექმნა ემსახურება საზოგადოებრივი წესრიგისა და ზნეობის დასაცავად კანონით განსაზღვრულ მიზანს, აქვს ობიექტური და გონივრული გამართლება და აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში, ხოლო გამოყენებული საშუალებები თანაზომიერია ასეთი მიზნის მისაღწევად“.

შშმ პირთა მეინსტრიმინგი² − პროცესი, რომელიც მოიცავს ნებისმიერი დაგეგმილი ღონისძიების გავლენის შეფასებას შშმ პირებზე. ეს არის გზა ინკლუზიური პროცესების განხორციელებისათვის, ასევე, იმ ბარიერების აღმოსაფხვრელად, რომლებიც ხელს უშლის შშმ პირებს თანაბარ ჩართულობასა და ადამიანის უფლებებით სარგებლობაში.

________________

1. განმარტებები აღებულია საქართველოს კანონიდან შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციიდან.

2. სახელმძღვანელო გაეროს სააგენტოების წარმომადგენლების და განმახორციელებელი პარტნიორებისთვის „შშმ პირთა უფლებების ინტეგრირება გაეროს პროგრამირებაში ეროვნულ დონეზე“, ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/3tuZluD

ტერმინებს, რომლებიც გამოიყენება შშმ პირებისადმი მიმართვისას ან მათზე საუბრისას, შეუძლიათ ამ ადამიანთა გაძლიერება, ან პირიქით, დასუსტება. ქვემოთ მოცემულია რამდენიმე ტერმინი და განმარტება, რომლებზეც უნდა გვქონდეს ინფორმაცია:

მოწყვლადი/მოწყვლადობა - შშმ პირები არ არიან იმთავითვე მოწყვლადნი, მათ მოწყვლადობას ქმნის ბარიერები და არასაკმარისი მხარდაჭერა. უფლებებზე დაფუძნებული ენა მოწყვლადობას იყენებს შესაბამის თემატურ ასპექტთან ერთად. მაგალითად, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე გოგოები მეტად მოწყვლადნი არიან სექსუალური ძალადობის მიმართ, შშმ ბიჭები კი უფრო ხშირად განიცდიან ბულინგს, სხვებთან შედარებით.

ზრუნვა/მხარდაჭერა - მზრუნველი/მხარდამჭერი პირი ფართოდ დამკვიდრებული ტერმინია და ნიშნავს პირს (ყველაზე ხშირად - ოჯახის წევრს), რომელიც ზრუნავს ბავშვზე, ხანდაზმულსა ან შშმ პირზე. როდესაც ვსაუბრობთ ზრდასრულ შშმ პირზე, უფლებებზე დაფუძნებული ენა უპირატესობას ანიჭებს ტერმინს „მხარდაჭერა“ და არ ვიყენებთ „ზრუნვას“.

დამატებითი საყურადღებო გარემოებები²

_______________

1. ტერმინოლოგია გამოყენებულია UNPRPD-ის ერთობლივი პროგრამის შესავალი ტრენინგის საინფორმაციო მასალებიდან: „ყოვლისმომცველი მიდგომები და წინაპირობები ინკლუზიური განვითარებისთვის“.

2. სახელმძღვანელოს მიზნებისთვის, შერჩეულია ყველაზე ხშირად გამოყენებული ტერმინები, თუმცა ჩამონათვალი არ არის ამომწურავი და არ მოიცავს ყველა შესაძლო ტერმინს. ტერმინოლოგია აღებულია სახელმძღვანელოდან „შშმ პირთა მომსახურება იუსტიციის სახლში“, ბარქაია, მარგალიტაძე (2018).

თანამშრომლობა და პარტნიორობა შშმ პირთა ორგანიზაციებთან ზრდის გადაწყვეტილების მიმღებ პირთა და უწყებების ანგარიშვალდებულებას და მათ მიერ განხორციელებული პროგრამების ეფექტიანობას. შშმ პირთა სლოგანის - „არაფერი ჩვენ გარეშე“ - გათვალისწინებით, შესაბამისმა უწყებებმა უნდა ითანამშრომლონ შშმ პირებსა და მათ წარმომადგენელ ორგანიზაციებთან და არ მიიღონ გადაწყვეტილებები მათ ნაცვლად.

როგორც ნებისმიერი სხვა პარტნიორობისას, საერთო ინტერესები, ღირებულებები, მოლოდინები და შესაძლებლობების განვითარება თავიდანვე უნდა შეთანხმდეს. ამასთან, შშმ პირთა ორგანიზაციების დაფინანსების სქემა არ უნდა უქმნიდეს საფრთხეს მათ დამოუკიდებლობას მონიტორინგის ღონისძიებებში მონაწილეობის კუთხით, ან იმ საჯარო ორგანოების ანგარიშვალდებულებას, რომელთა საქმიანობასაც მონიტორინგი უნდა გაეწიოს.

შშმ პირთა ორგანიზაციები უნდა განვასხვაოთ შშმ პირთათვის შექმნილი ორგანიზაციებისგან, რომლებიც მათ სხვადასხვა მომსახურებას სთავაზობენ, ანდა მათი სახელით ადვოკატირებენ. მონაწილე სახელმწიფოებმა განსაკუთრებული მნიშვნელობა უნდა მიანიჭონ შშმ პირების მოსაზრებებს, რომლებსაც წარმომადგენელი ორგანიზაციების მეშვეობით გამოხატავენ; ასევე, მხარი დაუჭირონ მსგავსი ორგანიზაციების შესაძლებლობათა გაძლიერებას და უზრუნველყონ, რომ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში პრიორიტეტული სწორედ მათი მოსაზრებები იყოს.¹

სახელმწიფომ ხელი უნდა შეუწყოს შშმ პირთა ორგანიზაციების მონაწილეობას საერთაშორისო დონეზე (მაგ: მდგრადი განვითარების მაღალი დონის პოლიტიკურ ფორუმსა და ადამიანის უფლებათა რეგიონულ თუ უნივერსალურ მექანიზმებში). ამდენად, შშმ პირთა მონაწილეობა წარმომადგენელი ორგანიზაციების მეშვეობით უზრუნველყოფს პროცესის მეტ ეფექტიანობას, ასევე, სახელმწიფო რესურსების თანასწორ გამოყენებას, რაც, თავის მხრივ, უკეთეს შედეგებს მოიტანს.²

შშმ პირებს სხვა პირთა მსგავსად უნდა შეეძლოთ მონაწილეობა გადაწყვეტილების მიღების პროცესში და საჯარო მმართველობის ყველა ეტაპზე. ამის პრაქტიკაში მიღწევა მოითხოვს ორმხრივ მიდგომას:

ინკლუზიური მეინსტრიმინგი, თანმდევი მიზნობრივი ღონისძიებებით, ნიშნავს, რომ ზოგადად, პროგრამების შემუშავება-განხორციელების ყველა ეტაპზე, მონიტორინგის ჩათვლით, ჩართულია ფართო საზოგადოებაც, შშმ პირებთან ერთად. კერძოდ, საჭიროა:

უსაფრთხო სივრცე არის ადგილი ან გარემო, სადაც ადამიანს ან ადამიანთა ჯგუფს შეუძლია, დარწმუნებული იყოს, რომ არ განიცდის დისკრიმინაციას, კრიტიკას, შევიწროებას ან ფიზიკურ ზიანს.

იმისათვის, რომ შშმ პირები ყველა დონეზე არსებითად მონაწილეობდნენ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში, აუცილებელია გარკვეული წინაპირობების დაკმაყოფილება, რომლებიც უფრო ეფექტიანსა და მნიშვნელოვანს გახდის მათ შემდგომ მონაწილეობას. ამასთან, არსებითია, შშმ პირები ჩაერთონ არა მხოლოდ თემატურად (ანუ მათთან დაკავშირებულ საკითხებში), არამედ ყველა ზოგად საკითხსა და პროცესშიც, რომლებიც შეეხება ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენებს.

________________

1. გაეროს შშმ პირთა უფლებების კომიტეტის ზოგადი კომენტარი N7: შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების, მათ შორის, ბავშვების მონაწილეობა კონვენციის იმპლემენტაციასა და მონიტორინგში, წარმომადგენელი ორგანიზაციების მეშვეობით (2018).

2. გაეროს შშმ პირთა უფლებების კომიტეტის ზოგადი კომენტარი N7: შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების, მათ შორის, ბავშვების მონაწილეობა კონვენციის იმპლემენტაციასა და მონიტორინგში, წარმომადგენელი ორგანიზაციების მეშვეობით (2018), პარაგრაფი 32.

3. დეტალური ინფორმაციისთვის, იხილეთ სახელმძღვანელო შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა პოლიტიკური მონაწილეობის ხელშეწყობის შესახებ, OSCE/ODIHR (2019), ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/3Ah4fz6

შშმ პირთა თემის წინაშე არსებული ბარიერების აღმოფხვრა პირველი ნაბიჯია არსებითი მონაწილეობის მისაღწევად. ამისთვის საჭიროა, პასუხისმგებელმა უწყებებმა¹ განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმონ, ერთი მხრივ, უწყებაში დასაქმებული პირების, ხოლო მეორე მხრივ, საზოგადოების ინფორმირებასა და განათლებას, ასევე, წვდომის გაუმჯობესებას როგორც ფიზიკურ გარემოზე, ისე ინფორმაციასა და საკომუნიკაციო საშუალებებზე.

მისაწვდომი გარემო - ფიზიკური, ინსტიტუციური და სოციალური პირობების ერთობლიობა, რომლებიც შშმ პირს აძლევს შესაძლებლობას, სხვათა თანაბარი პირობებით ისარგებლოს ყველა საზოგადოებრივი სიკეთით. მათ შორისაა: საზოგადოებრივი თავშეყრის ადგილას მონაწილეობა კულტურულ, სპორტულ, პოლიტიკურ ან სხვა ღონისძიებებში; ასევე, სარგებლობა ტრანსპორტითა და საინფორმაციო-საკომუნიკაციო საშუალებებით.

________________

1. პასუხისმგებელ უწყებებში მოიაზრება ყველა სახელმწიფო დაწესებულება და ორგანიზაცია, რომლებიც შშმ პირთა უფლებების შესახებ საქართველოს კანონის ფარგლებში მუშაობს შშმ პირთა საკითხებზე.