„სოციალური მოქმედების“ კატეგორია სციოლოგიაში თეორიული რეფლექსიის პერმანენტული ობიექტია. სოციალური მოქმედების თეორიათა მკვლევარები (A. Dawe, 1979: 363) სამართლიანად მიუთითებენ, რომ სოციალური მოქმედების იდეა ცენტრალური იყო სოციოლოგიური აზროვნებისათვის როგორც ფუნდამენტური ანალიტიკური „ზრუნვის“ საგანი. სოციოლოგია წარმოადგენს სოციალური მოქმედების - მისი ბუნების, წყაროების და შედეგების - შესახებ თეორეტიზირების ფართო ასპარეზს. ამგვარი თეორეტიზირება განმსაზღვრელი იყო სოციოლოგიური აზრის მთელი ისტორიისათვის რასაც ის ელემენტარული დაკვირვებაც ცხარყოფს რომ სოციოლოგია მარადიულად ეხება ინდივიდსა და საზოგადოებას შორის ურთიერთობის პრობლემას, რასაც სხვანაირად სოციალურ მოქმედებასა და სოციალურ სისტემას შორის ურთიერთობის პრობლემა შეიძლება ეწოდოს.

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, დაისმის კითხვა: თუ სოციოლოგიის მთელი ისტორია სოციალურ მოქმედებაზე რეფლექსიაა, მაშინ რა ქმნის „სოციალური მოქმედების თეორიის“ სპეციფიკას? საქმე ისაა, რომ ამგვარო თეორია იქმნება მაშინ, როდესაც სოციალური მოქმედების კატეგორია თეორიული სისტემის საფუძველია, ანუ იქმნება საკუთვრივ სოციალური მოქმედების თეორიული მოდელები. ამ შემთხვევაში აღნიშნული კატეგორია გამოიყენება არა როგორც სხვა თვალსაზრისთა დასაბუთების ან დაფუძნების საშუალება, არამედ იგი თავად არის სისტემური კვლევის მიზანი.

ყოველდღიურ ცხოვრებაში ადამიანები ურთიერთობას ამყარებენ ერთმანეთთან და ცდილობენ გაიგონ როგორც საკუთარი, ისე სხვათა მოქმედების მნიშვნელობა. ამ ტრივიალური და პროზაული ვითარების მიღმა არსებობს ცხარე და ხანგრძლივი ფილოსოფიური და სოციოლოგიური დისკუსიები, რომლებიც ადამიანის მოქმედების განსხვავებულ ინტერპრეტაციებს ახდენს. ძალზე ზოგადი თვალსაზრისით, ინდივიდის მოქმედებაზე თეორიული ინტერპრეტაციები შეიძლება ორ - ფილოსოფიური და სოციოლოგიურ - ჯგუფად დავყოთ (I. J. Cohen, 2000: 95-6). ფილოსოფიური რეფლექსია მოქმედების ჯერარსული (მეტაფიზიკური) საფუძვლების გაგებაზე ორიენტირდება. ეს ძირითადად ნიშნავს მოქმედების ეთიკურობას, ანუ მოქმედებაში ეთიკური პრინციპების რეალიზების შესაძლებლობების კვლევას. თავის მხრივ, აღნიშნული ორიენტაციის ფარგლებშიც დაიძებნება განსხვავებული (ურთიერთსაპირისპიროც კი) მიდგომები. ერთ გენერალურ, დომინანტურ ხაზს ქმნის უტილიტალური თეორიულ-ფილოსოფიური პოზიცია რომლის ცენტრალურ იდეას წარმოადგენს ადამიანის მოთხოვნილებების დაკმაყოფილება. ამ პოზიციის თანახმად, ინდივიდების („აქტიორების“) მოქმედება მოტივირებულია იმით, რომ უზრუნველყოფილ იქნეს მათი სოციალური კეთილდღეობა, რაც სურვილების მაქსიმალურ დაკმაყოფილებასა და წარმატებების გაზრდაში, შესაბამისად, დანაკარგების მინიმუმამდე დაყვანასა და დიკომფორტის შემცირებაში გამოიხატება. უტილიტარული პოზიციას საფუძველი ადრეულ ახალ დროში ჩაეყარა (ლოკი, ჰობსი, იუმი), თუმცა ძირითადად, დაკავშირებულია ბენტამისა და ჯ. ს. მილის სახელებთან.

მეორე გენერალური ფილოსოფიური რეფლექსია ანტიუტილიტალური სულიაკვეთების მატარებელია. ეს სულისკვეთება ყველაზე რელიეფურად კანტისა და რომანტიკოსი ფილოსოფოსების ნააზრევში აისახა. ანტიუტილიტარიზმი აღიარებს ეთიკური ღირებულებების (პრინციპების) ავტონომიურობას და უარყოფს მათი ინდივიდთა მოთხოვნილებებზე (სურვილებზე) დაყვანას, რედუქციის შესაძლებლობას. პირიქით, მოითხოვს, რომ ინდივიდის მოქმედების მორალურიბა „გაიზომოს“ ინტერსუბიექტური და ინვარიანტული კრიტერიუმების საფუძველზე.

მოქმედების სოციოლოგიური ინტერპრეტაცია, ანუ, როგორც მას სხვანაირად უწოდებენ, „მოქმედების სოციალური თეორია“, აქცენტს სვამს მოქმედებაზე როგორც ემპირიულ ფენომენზე. იგი ძირითადი ყურადღების მიღმა ტოვებს მოქმედების ჯერარსულ-მეტაფიზიკურ საფუძვლებს და ფილოსოფიურ კვლევას ანაცვლებს მოქმედების ემპირიული ბუნების და კანონზმომიერების კვლევით. მაგალითად, უტილიტალური ფილოსოფიური პოზიცია ემპირიის, ე.ი. სოციოლოგის „ენაზე“ ითარგმნა „რაციონალური არჩევანის თეორიის“ სახით, რომელიც ფოკუსირდება სოციალური ორგანიზაციის შესწავლაზე, ხოლო ანტიუტილიტალური სულისკვეთების სოციოლოგიური ტრანსფორმაცია გამოიხატა შემდეგ კითხვებში: არის თუ არა სოციალური მოქმედება ინდივიდთა („აქტორთა“) თავისუფალი სურვილების გამოხატულება თუ დეტერმინირებულია სოციალიზაციის პროცესით? არის თუ არა მოქმედება მოტოვირებული ინდივიდთა კერძო ინტერესებით, თუ იგი საზოგადოებრივი ვალდებულებების პროდუქტია?

მოქმედების სოციალური თეორია იწყებს მოქმედების ელემენტარული თვისებების ანალიზით და ცდილობს შექმნას მოქმედების სოციალური მოდელები, ანუ მონახოს ანალიზისათვის ჰომოგენური სოციალური განზომილებები. ეს საჭიროა იმისათვის, რათა მოქმედების უამრავი ემპირიული ინტერპრეტაციის ლაბირინთებში ანალიზისათვის ტიპიური ორიენტაციები დაიძებნოს და ჩამოყალიბდეს სოციალურ მოქმედების თეორიის მეტ-ნაკლებად სტაბილური სტრუქტურა.

სოციალური მოქმედების თეორიათა კლასიფიკაცია შეიძლება განხორციელდეს ორ საფუძველზე:

ერთ შემთხვევაში სოციალური მოქმედების თეორიები მოიაზრება სოციოლოგიისათვის მნიშვნელოვანი - მოღვაწეობა/სტრუქტურა (Agency/Structure) - დუალიზმის ფარგლებში. აღნიშნულ დიხოტომიას ზოგჯერ (P.Sztomka, 1994: xi) „მოქმედებასა და ინსტიტუტს“, „აქტორსა და ორგანიზაციას“ შორის დაპირისპირებული ურთიერთობის სახელითაც მოიხსენიებენ. მე-20 საუკუნის სამოცდაათიან წლებში სოციოლოგიის სფერო, ძირითადად განაწილდა ე. წ. „მაკროთეორიებსა“ და „მიკროთეორიებს“ შორის. მაკროერთეულები აქცენტს სვამს საზოგადოების მკაცრად ორგანიზაციულ, ინსტიტუციურ და სტრუქტურულ ასპექტებზე (კომფლიქტის თეორია, სტრუქტურალისტური მარქსიზმი, ნეო-ვებერიანული ინსტიტუციური ორიენტაცია და სხვ.). მიკროთეორიები, პირიქით, აქცენტს სვამს ინდივიდუალურ მოქმედებაზე, მნიშვნელობაზე, სიმბოლოებზე (მაგ., გაცვლის და რაციონალური არჩევანის თეორია, ეთნომეთოდოლოგია, ფენომენოლოგია). მაკრო და მიკრო თეორიებს შორის დაპირისპირებამ სათავე დაუდო სოციალური ანალიზის ტიპებსა და დისკურსებს შორის კონფლიქტს (A. Dawe, 1979: 366), როგორიცაა ორგანიცისტული მექანისტური მიდგომები, მეთოდოლოგიური კოლექტივიზმი და ინდივიდუალიზმი, ჰოლიზმი და ატომიზმი, კონსერვატორული და ემანსიპატორული მიდგომები და ა.შ.¹

აღნიშნული დუალიზმის ფარგლებში, სოციალური მოქმედების თეორიები, იყოფა იმის მიხედვით, თუ რაზე ახდენენ ისინი ორიენტაციას: ა) აგენტზე (აქტორზე) და მის საქმიანობაზე. ბ) აგენტისათვის გარემდებარე (დისტანცირებულ) სოციალურ სტრუქტურებზე და გ) აგენტსა და სტრუქტურას შორის კომპრომისზე. აგენტსა და მის საქმიანობაზე ორიენტირებული თეორიები, რომლებიც „მეთოდოლოგიური ინდივიდუალიზმის“ პოზიციაზე დგას (ვებერის თეორია, რაციონალური არჩევანის თეორია, სიმბოლური ინტერაქციონალიზმიდა სხვ.), აღიარებს, რომ სოციალური სტრუქტურები (ინსტიტუტები, ორგანიზაციები) არ წარმოადგენს მადეტერმინირებულ ფაქტორებს, მთავარი ისაა, თუ როგორ მოქმედებენ ინდივიდები და როგორ აგებენ ისინი მათ გარშემო სოციალურ სამყაროს. ამის საპირისპიროდ, სოციალურ სტრუქტურაზე ორიენტირებული თეორიები (ძირითადად ფუნქიონალისტური, მაგ., პარსონსის თეორია) ამტკიცებს, რომ სოციალური სტრუქტურა განსაზღვრავს ადამიანის მოქმედებას და მის თავისებურებებს, სტრუქტურა ზღუდავს აქტორის მოქმედების ავტონომიურობას და მას განსაზღვრულ კალაპოტს უძებნის. რაც შეეხება კომპრომისულ თეორიებს, (მათ, პირველ რიგში, მიეკუთვნება ე. გიდენსის სტრუქტურაციის თეორია), ისინი აღიარებენ მოქმედების და სტრუქტურის ურთიერთდამოკიდებულებას, როდესაც სტრუქტურა, ერთი მხრივ, შესაძლებელს ხდის მოქმედების განხორციელებას, ხოლო, მეორე მხრივ, თავად წარმოადგენს მოქმედების შედეგს.

სოციალური მოქმედებების დუალისტურ ინტერპრეტაციებს შორის დაპირისპირებას ზოგიერთი მკვლევარი (A. Dawe, 1979: 366-8) იმდენად ფუნდამენტურ მნიშვნელობას ანიჭებს, რომ მას განიხილავს, როგორც ორ - სოციალური სისტემის და სოციალური მოქმედების - სოციოლოგიას შორის ოპოზიციას. სოციალური სისტემის სოციოლოგიაში აქტორები განიხილებიან, როგორც სოციალური სისტემის ინტერესებს და მიზანს დამორჩილებულნი. მათი პიროვნული იდენტიფიკაცია, ქცევა და ურთიერთობები დეტერმინირებულია სოციალური სისტემის მოთხოვნებით. ინდივიდები სოციალიზდებიან საზოგადოების ცენტრალურ ღირებულებათა და ნორმათა სისტემაში, ასრულებენ ამ სისტემის შესაბამის სოციალურ როლებს შრომის განაწილებაში და იკავებენ სოციალური სისტემის ფუნქციონალური საჭიროებებიდან გამომდინარე სოციალურ პოზიციას. ამდენად, ინდივიდი ტოტალურად მანიპულირებადი აქტორია - tabulae rasae, რომელზედაც აღბეჭდილია ღირებულებები და ქცევითი სტიმულები სუპერ-ადამიანური², თვითკმარი და თვითგანსაზღვრადი სოციალური სისტემის მიერ, რომელიც ყოველთვის ინარჩუნებს ონტოლოგიურ და მეთოდოლოგიურ პრიორიტეტს მისი წევრების მიმართ. ამ საზღვრებში, აქტორი სოციალური სისტემის, როგორც მანქანის, „მექანიკური“ ნაწილია, ხოლო სოციალური მოქმდება მთლიანად წარმოადგენს სოციალური სისტემის პროდუქტს და ნაწარმოებს. რაც შეეხება ოპოზიციის მეორე კიდურა წევრს - სოციალური მოქმედების სოციოლოგიას, იგი სოციალურ სისტემას განიხილავს, როგორც სოციალური მოქმედებისგან და ინტერაქციისგან წარმოებულს. აღნიშნული თვალსაზრისის თანახმად, სოციალური სამყარო იქმნება მისი წევრების მიერ, რომლებიც აღიწერებიან როგორც აქტიური, მიზანმიმართული, თვით და სოციოშემოქმედი არსებები. ამდენად, სოციალური მოქმედების „ენას“ წარმოადგენს სუბიექტური მნიშვნელობის ენა, რამდენადაც სოციალური აქტორი განსაზღვრავს მისსავე ცხოვრებას, მიზნებს და სიტუაციებს. ამ ენაზე წარმართავს სუბიექტი თავის მოქმედებას მიზანთა სარელიზაციოდ. ერთვება სოციალურ ურთიერთობებში და ითვისებს სოციალურ როლებს, როგორც ამ ურთიერთობების შედეგს. შესაბამისად, სოციალური სისტემა და ინსტიტუტები სოციალური ინტერაქციის პროდუქტია და მეორადია (წარმოებულია) სოციალურ მოქმედებასთან მიმართებაში.

ზემოთქმულის გარდა, ზოგიერთი თანამედროვე მკვლევარი (I. J. Cohen, 2000: 74) მიუთითებს სოციალური მოქმედების თეორიათა კლასიფიკაციის მეორე საფუძველზე. ამ შემთხვევაში, სოციალური მოქმედების თეორიები, დალაგდება ორ განზომილებაში: გასაზღვრული თეორიები ფოკუსირდება იმაზე, რომ მოქმედება უნდა გაიგებოდეს მასში მონაწილე აქტორის ან აქტორთა სუბიექტური (ეგზისტენციური ან ფენომენოლოგიური) მნიშვნელობების (საზრისების) მიხედვით. ხოლო თეორიათა გარკვეული ჯგუფი გაგებისათვის მისაწვდომი ქცევის მოდელს განსაზღვრავს იმის მიხედვით, თუ როგორ წარმოიქმნება და სრულდება (პერფორმირდება) მოქმედება. პირველი განზომილების თეორიებს სოციალური მოქმედების სუბიექტურ თეორიებს უწოდებენ; ხოლო მეორე განზომილების თეორიებს, - პერფორმატორულს (performative). ამ უკანასკნელს სხვანაირად პრაქსისის თეორიების (teories of praxis) სახელით აღნიშნავენ. აღწერილი ორი განზომილება, ანუ სოციალური მოქმედების მოდელების ორი ძირითადი წყარო, I. J. Cohen-ის აზრით (2000; 75), ქმნის მეტ-ნაკლებად სტაბილურ ჩარჩოს მე-20 საუკუნის კლასიკური თეორიული მიდგომებისათვის. კერძოდ, სუბიექტური თეორიების წარმომადგენლებად განიხილება მაქს ვებერი და ტალკოტ პარსონსი. რაც შეეხება პერფორმატორული (ანუ, პრაქსისის) თეორიებს, მათი წარმომადგენლები არიან: ჯონ დიუი და ჯორჯ ჰერბერტ მიდი, ჰაროლდ გარფუნკელი და ენტონი გიდენსი.

მე-20 საუკუნის კლასიკური თეორიების გარდა აღნიშნული ორი განზომილების ფონზე, მკვლევარების აზრით, არსებობს თითოეული მათგანის სხვადასხვა ვარიაცია. თუმცა, წმინდა ანალიტიკური თვალსაზრისით, მიიჩნევენ, რომ ესა თუ ის ვარიაცია აღნიშნული ორი განზომილებიდან ერთისაკენ იხრება. მეტიც: სოციალური მოქმედების თანამედროვე თეორიებს, რომელთაც ახალი იდეების დაფუძნების პრეტენზია აქვს, საბოლოო ჯამში, კლასიკური თეორიების რესურსებით ნასაზრდოებად თვლიან.

სოციალური თეორიების კლასიფიკაციის აღნიშნულმა ორმა კრიტერიუმმა, შესაძლოა, გადაკვეთოს (თუმცა, არასოდეს შეიძლება გადაფაროს) ერთმანეთი. საქმე ისაა, რომ აგენტის მოღვაწეობაზე ორიენტირებული თეორიები, ერთი მხრივ, შესაძლოა, მოქმედების სუბიექტურ საზრისზეც სვამდეს აქცენტს (მაგ., ვებერის თეორია) ხოლო, მეორე მხრივ, პრაქსისის თეორიასაც წარმოადგენეს (მაგ., სიმბოლური ინტერაქციონალიზმი). პირიქით, სოციალურ სტრუქტურაზე ორიენტირებული თეორიები, შესაძლოა, ამავე დროს, მოქმედების პერფორმაციის გაგებაზე იყოს მიმართული (ასეთია, მაგ., გიდენსის თეორია)³

_____________________

1. როგორც თნამედროვე მკვლევარები P.Sztomka 1994: xii; J. Allexandet, 1988; 77) აღნიშნავენ, უახლესი სოციოლოგიური აზროვნება ამჟღავნებს მისწრაფებას, რომ გადაილახოს დუალიზმი - მოღვაწეობა/სტრუქტურა და განხორციელდეს სინთეზური ძალისხმევა, რათა საზოგადოების ანალიტიკური კომპლექსურიბა უნიფიცირებული სურათის ფარგლებში მოექცეს, ამის გამოხატულებას წარმოადგენს ბერგერისა და ლუკმანის თვალსაზრისი რეალობის სოციალური კონსტრუირების შესახებ, პიერ ბურდიეს თეორია პრაქტიკის ლოგიკის შესახებ, ენტონი გიდენსის სტრუქტურის თეორია, M. Atcher-ის მორფოგენეზის თეორია და სხვ.

2. ტერმინი „სუპერ-ადამიანური“ წარმოადგენს კალკს ინგლისური ცნებისა “supra-human”, ეს ცენაბა, რომლის ვარიაციას წარმოადგენს “supra-individual” (ამ ტერმინს არაერთხელ გამოვიყენებთ). შინაარსობლივი თვალსაზრისით, აღნიშნავს იმას, რაც სოციალურია, მაგრამ ინდივიდუალური არ არის, რაც, პირიქით, განსაზღვრავს ინდივიდს, უდგენს მას გარკვეულ სოციალურ დანაწესებს.

3. წარმოადგენილ სახელმძღვანელოში განხილული იქნება კლასიფიკაციის ორივე კრიტერიუმის მიხედვით დიფერენცირებული თეორიები.

სოციალური მოქმედების გარკვეული თეორიები ერთმანეთისაგან განასხვავებს მოქმედების და ქცევის მცნებებს. ამ განსხვავების დასაფიქსირებლად აგრეთვე მიუთითებენ, რომ მოქმედება ქცევაა, ოღონდ არა ნებისმიერი, არამედ, მხოლოდ განსაზღვრული ხასიათის ქცევა. ყველა შემთხვევაში საჭიროა პასუხი გაეცეს კითხვას: რა კრიტერიუმის საფუძველზე ხედება ამგვარი განსხვავების გატარება? შესაძლებელია, გამოვყოთ რამდენიმე თვასაზრისი, რომლებიც ამის ნათელყოფას ახდენს.

პირველი ყველაზე სერიოზული მცდელობა ამ თვალსაზრისით, ეკუთვნის მაქს ვებერს. იგი ქცევასა და მოქმედებას შორის წყალგამყოფად მიიჩნევს საზრისის ფლობის ფაქტორს. ადამიანის მოქმედების სპეციფიკას ვებერი (1990: 602-3) უკავშირებს სწორედ სუბიექტური საზისის (მნიშვნელობის) ქონას. ამისაგან განსხვავებულია ქცევა, რომელიც უსაზრისო - ავტომატურ ან ირაციონალურ - რეაქციებს წარმოადგენს. ტალკოტ პარსონსმა კიდევ უფრო გამოადიფერენცირა მოქმეების კომპონენტები, დაუკავშირა რა იგი მიზანს (საგანთა მომავალ მდგომარეობას), ემპირიულ სიტუაციას და ამ სიტუაციაში აქტორის ნორმატიულ ორიენტაციას.¹

საინტერესო თვალსაზრისს ავითარებს ამ თვალსაზრისით თანამედროვე ინგლისელი სოციოლოგი Jon Elster-ი (1983). თუმცა, ეს თვალსაზრისი, ძირითადად, ვებერის და პარსონსის თეორიებით არის „ნასაზრდოები“. კერძოდ, განსხვავების მთავარ კრიტერიუმად გამოიყენება Jon Elster, 1983: 69-70) „ინტენციონალობის“ კატეგორია და მოითხოვება, ერთმანეთისგან განვასხვავოთ ინტენციონალური და არაინტენციონალური ქცევა, როდესაც მოქმედება განიხილება როგორც ინტენციონალური ქცევა.² რა არის ამ განსხვავების არსი? ინტენციონალური ქცევა, რომელიც სრულდება იმისათვის, რათა მიღწეულ იქნეს განსაზღვრული მიზანი. ასეთი ქცევა აუცილებელად უკავშირდაბა მომავალს. მოქმედების ინტენციონალურ ახსნას მიმართავენ მაშინ, როდესაც შესაძლებელია მითითება მომავალ მდგომარეობაზე, რისი მიღწევაც სასურველია. ასეთი მოქმედება იმართება მიზნის საფუძველზე, რომელიც არ არსებობს როგორც ფაქტი, ჯერჯერობით არარეალურია და არსებობს მხოლოდ წარმოსახვის და წარმოდგენის დონეზე.

ინტენციონალური ქცევის ახსნის ზოგადი სქემა მოიცავს არა მხოლოდ მიზნებს ან სურვილებს, არამედ რწმენასაც (beliefs). ინტენციის მქონე აგენტი ირჩევს მოქმედებას, რომელიც, მისი რწმენით, წარმოადგენს საშუალებას მიზნისა მისაღწევად. ეს არის რწმენა ფაქტიური ვითარების გარკვეული მიმართულებით განვითარების, მიზანსა და საშუალებებს შორის კაუზალური მიმართებების და ა. შ. შესახებ. ამდენად, შეიძლება ითქვას, რომ ინტენციონალური ახსნა აუცილებლად შეიცავს ტრიადულ მიმართებას მოქმედებას, სურვილსა და რწმენას შორის.

Jon Elster-ი (1983: 71) მიუთითებს ინტენციონალური ქცევის კიდევ ერთ სპეციფიკაზე: როდესაც გვსურს ავხსნათ ქცევის მოდელი მისი გრძელვადიანი პოზიტიური შედეგების საფუძველზე, ვითვალისწინებთ რა აგრეთვე მის მოკლევადიან ნეგატიურ შედეგებს, ჩვენ იმპლიციტურად ვვარაუდობთ ცნობიერი გადაწყვეტილების მიმღები (decision - maker) აგენტის არსებობას. ცნობიერება შეიძლება განისაზღვროს, როგორც რეპრეზენტაციის მედიუმი, როგორც უნარი, განავითაროს პირდაპირი თუ არაპირდაპირი სტრატეგიები და იპოვოს გამოსავალი თვისებრივად ახალი სიტუაციებიდან. შესაბამისად, „არაცნობიერი ინტენციის“ ცნება „მრგვალი კავადრატის“ „გაგებას“ უახლოვდება. ცხადია, ეს არ ნიშნავს, რომ არაცნობიერს არავითარი დატვირთვა არა აქვს. პირიქით, მისი მნიშვნელობა უეჭველი გახდება, თუ არაცნობიერს განვსაზღვრავთ როგორც მექანიზმნს, რომელმაც სიამოვნებათა ლაბირინთებში უნდა გაგვარკვიოს. მაგრამ აბსურდია, არაცნობიერი წარმოვიდგინოთ როგორც უნარი, რომელიც უშუალოდ ხელმძღვანელობს გადაწყვეტილების მიღების პროცესს და მიზან-საშუალებათა მიხედვით მოქმედებას.

მოქმედებასა და ქცევას შორის აღნიშნულ განსხვავებას ეხმაურება „The complete A-Z Soctology Handbook”-ში მოცემული დეფინიცია (T Lawson and J. Garrod, 1996: 18), რომელიც მოქმედებას განიხილავს, როგორც ქცევის სპეციფიკურ სახეს. ქცევა, ზოგადად, უკავშირდება ისეთ მოვლენებს, რომლებშიც ინდივიდები არიან ჩართულნი და რომლებიც შეიძლება იყოს, ან არც იყოს, განზრახული და დადგენილი. ამდენად, ქცევას შეიძლება ჰქონდეს სხვადასხვა წყარო - ემოციებით და ინსტიქტებით დაწყებული, რაციონალური აზროვნებით დამთავრებული. არ არის აუცილებელი, რომ ქცევა ყველა შემთხვევაში შეიცავდეს ცნობიერად დაგეგმილ მიზანს. ქცევის ის შემთხვევა, რომელიც დაკავშირებულია ცნობიერად დაგეგმილ მიზანთან და ინტენციონალობასთან, არის სწორედ მოქმედება. შესაბამისად, მოქმედება განისაზღვრება (T. Lawson and J. Garrod, 1996: 2) როგორც მიზანდასახული ქცევა. ინსტინქტური ქცევის საპირისპიროდ, როდესაც მოქმედება გაუაზრებელია (unthought) და ავტომატურად ხორციელდება.

ქცევასა და მოქმედებას შორის განსხვავების ნათელყოფის შემდეგ, დადგება საკითხი მოქმედებასა და სოციალურ მოქმედებას შორის მიმართების შესახებ. უფრო ზუსტად რომ ითქვას, საკითხი დადგება მოქმედების სოციალურობის კრიტერიუმის შესახებ. საქმე ისაა, რომ ყველა სოციალური მოქმედება, ზოგადად, მოქმედების გვარში ერთიანდება, მაგრამ არა პირიქით - მოქმედების მხოლოდ სპეციფიკური სახე ჩაითვლება სოციალურად. რას წარმოადგენს ეს სპეციფიკა? „The complete A-Z Soctology Handbook” ის განმარტების (T. Lawson and J. Garrod, 1996: 252) თანახმად, სოციალური მოქმედების არსებობას განაპირობებს სხვათა არსებობა, იგი თავის თავში მოიცავს სხვათა ქცევის გაგებას და ინტერპრეტაციას. ამრიგად, სოციალური მოქმედება, პირდაპირ თუ არაპირდაპირ, შეიცავს ინტერაქციას. პირდაპირი (უშუალო) ფორმის მაგალითად შეიძლება დავასახელოთ საუბარი სხვასთან. არაპირდაპირი სოციალური მოქმედების მაგალითია იგივე სიტყვების წერილის სახით დაწერა, რათა იგი შემდეგ სხვამ წაიკითხოს. ამგვარად, აღნიშნული განმარტება მოქმედების სოციალურობის კრიტერიუმად მიიჩნევს „სხვაზე ორიენტაციას“, თანაც, გაგებასა და ინტერპრეტაციაზე დაფუძნებულს. აღნიშნული თვალსაზრისი სათავეს ისევ მაქს ვებერის ნააზრევიდან იღებს. ვებერი საგანგებოდ აანალიზებს აღნიშნულ პრობლემას და დაასკვნის, რომ მოქმედება მხოლოდ მაშინ ხდება სოციალური, როდესაც იგი, სუბიექტური მნიშვნელობიდან გამომდინარე, შეეფარდება სხვა ადამიანის (ადამიანების) ქცევას (აღნიშნული თვალსაზრისი დეტალურად იქნება განხილული მე-2 თავში).

1. სოციალური მოქმედების კატეგორია ცენტრალური იყო სოციალური აზროვნებისათვის და ყოველთვის წარმოადგენდა ფუნდამენტური ანალიტიკური რეფლექსიის საგანს. სოციოლოგია მარადიულად ეხება ინდივიდს და საზოგადობას შორის ურთიერთობის პრობლემას, რაც სხვა არაფერია, თუ არა სოციალურ მოქმედებასა და სოციალურ სისტემას შორის ურთიერთობის პრობლემა.

2. სოციალური მოქმედების თეორია იქმნება მაშინ, როდესაც სოციალური მოქმედების ცნება თეორიული სისტემის საფუძველს წარმოადგენს, ანუ იქმნება საკუთარი სოციალური მოქმედების თეორიული მოდელები. ამ შემთხვევაში აღნიშნილი ცნება გამოიყენება არა როგორც სხვა თვალსაზრისთა დასაბუთების ან დაფუძნების საშუალება, არამედ იგი თავად არის სისტემური კვლევის მიზანი.

3. მოქმედების სოციოლოგიური ინტერპრეტაცია აქცენტს სვამს მოქმედებაზე როგორც ემპირიულ ფენომენზე. იგი ძირითადი ყურადღების მიღმა ტოვებს მოქმედების ჯერარსულ - მეტაფიზიკურ საფუძვლებს და ფილოსოფიურ კვლევას ანაცვლებს მოქმედების ემპირიული მოთხოვნების შესაბამისად.

4. სოციალური მოქმედების თეორიათა კლასიფიკაცია შეიძლება განხორციელდეს ორ საფუძველზე: ერთ შემთხვევაში სოციალური მოქმედების თეორიები მოიაზრება მოღვაწეობა/სტრუქტურა დუალიზმის ფარგლებში. ამ საფუძველზე სოციალური მოქმედების თეორიები იყოფა იმის მიხედვით, თუ რაზე ახდენენ ისინი ორიენტაციას: ა) აგენტზე (აქტორზე) და მის საქმიანობაზე ბ) აგენტისთვის გარემდებარე სოციალურ სტრუქტურაზე და გ) აგენტსა და სტრუქტურას შორის კომპრომისზე. კლასიფიკაციის მეორე საფუძველზე სოციალური მოქმედების თეორიები დაიყოფა იმის მიხედვით, მოქმედება გაიგება მასში მონაწილე აქტორის ან აქტორა სუბიექტური მნიშვნელობებიდან გამომდინარე, თუ იმის მიხედვით, როგორ წარმოიქმნება და სრულდება მოქმედება. პირველი განზომილების თეორიებს სოციალური მოქმედების სუბიექტურ თეორიებს უწოდებენ; ხოლო მეორე განზომილების თეორიებს - პერფორმატორულს. ამ უკანასკნელს სხვანაირად პრაქსისის თეორიების სახელით აღნიშნავენ.

5. სოციალური მოქმედების გარკველი თეორიები ერთმანეთისაგან განასხვავებს მოქმედების და ქცევის ცნებებს, ან მიუთითებს, რომ მოქმედება არა ნებისმიერი, არამედ მხოლოდ განსაზღვრული ხასითის ქცევაა. ვებერი ქცევასა და მოქმედებას შორის წყამგამყოფად მიიჩნევს საზრისის ფლობის ფაქტორს. ადამიანის მოქმედების სპეციფიკას ვებერი უკავშირებს სუბიექტური საზრისის ქონას. ამისაგან განსხვავებულია ქცევა, რომელიც უსაზრისო - ავტომატურ ან ირაციონალურ - რეაქციებს წარმოადგენს. პარსონსმა კიდევ უფრო გამოადიფერენცირა მოქმედების კომპონენტები, დაუკავშირა რა იგი მიზანს, ემპირიულ სიტუაციას და ამ სიტუაციაში აქტიორის ნორმატიულ ორიენტაციას. სხვა შემთხვევაში (J.Elster) განსხვავების მთავარ კრიტერიუმად გამოიყენება „ინტრნციონალობის“ კატეგორია და მოითხოვება ერთმანეთისაგან განვასხვავოთ ინტენციონალური და არაინტენციონალური ქცევები, როდესაც მოქმედება განიხილება როგორც ინტენციონალური ქცევა. ეს უკანასკნელი სრულდება იმისათვის, რათა მიღწეულ იქნეს განსაზღვრული მიზანი. ასეთი ქცევა აუცილებლად უკავშირდება მომავალს. მოქმედების ინტენციონალურ ახსნას მიმართავენ მაშინ, როდესაც შესაძლებელია მითითება მომავალ მდგომარეობაზე, რისი მიღწევაც სასურველია.

6. საჭიროა ერთმანეთისაგან განვასხვავოთ მოქმედება და სოციალური მოქმედება. ამ შემთხვევაში საკითხი ეხება მოქმედების სოციალურიბის კრიტერიუმს. ის, რასაც სოციალური მოქმედება წარმოადგენს, არის ორიენტაცია სხვათა არსებობაზე, რომელიც თავის თავში მოიცავს სხვათა ქცევის გაგებას და ინტერპრეტაციას. სოციალური მოქმედება, პირდაპირ თუ არაპირდაპირ, შეიცავს ინტერაქციას.

___________________

1. ვებერის და პარსონსის მოქმედების თეორიები დეტალურად II - III თავებში იქნება განხილული.

2. ინგლისური სიტყვის - “Interntional” - ადეკვატურ თარგმანს ქართულად წარმოადგენს „განზრახვა“ („განზრახულობა“). შინაარსობრივად ეს თარგმანი სავსებით შეესაბამება დედანს, თუმცა, მაინც მიზანშეწონილად მიგვაჩნია, „ინტენციონალობის“ ცნების გამოყენება. მთავარ მოტივაციას ამ შემთხვევაში მხოლოდ ამ ტერმინის ტექნიკური მოხმარების უპირატესობა წარმოადგენს.

1. Alexander, J.C. 1988: The New Theoretical Movement, in: Handbook of Sociology. ed. Neil J. Smelser, Newbury Park: Sagc, pp. 77-102.

2. Cohen, I.J. 2000: Theories of Action and Praxis, in Bryan S. Turacr (ed.), The Blackwell Companion to Social Theory (second edition). Oxford: Blackwell Pudlishers, pp. 73-111.

3. Dawe, A. 1979: Theorias of Action, in T. Bottomore and R. Nisbet (eds.): A. History of Sociologocal Analysis. London: Heineman Education Books, pp. 362-418.

4. Elester, J. 1983: Explaining Technical Change, Cambridge: Cambridge University Press.

5. Lawson, T. & Garrod, J. 1996: The Complete A-Z Sociology Handbook, Hodder & Stoughton.

6. Sztompka, P. 1994: Introduction, in P. Sztompka (ed), Agency and Structure. Reorienting Social Theory. Gordon and Breach, pp. ix-xvi.

როგორც თანამედროვე მკვლევარები აღნიშნავენ (I.J. Cohen, 2000: 75), მაქს ვებერის სოციალური მოქმედბის თეორია იყო აშკარა გარღვევა მე-20 საუკუნის აზროვნებაში ემპირიული ანალიზის მიმართულებით. მოქმედების ფილოსოფიური კვლევის ბატონობის პირობებში, როდესაც ცენტრალური ყურადღება ეთმობოდა მოქმედების „ობიექტურად მნიშვნელად“, მეტაფიზიკურ საზრისებს და კვლევის ძირითად მეთოდოლოგიას წარმოადგენდა სპეციფიკური აზროვნება ან ინტუიცია, ვებერი იყო ერთ-ერთი პირველი, ვინც დაჟინებით მოითხოვდა, რომ სოციალური მეცნიერებების წარმომადგენლებს პატივი ეცათ აქტორთა (მოქმედების სუბიექტთა) ხელშეუვალი უფლებისათვის, განსაზღვრონ საკუთარი მოქმედების მნიშვნელობა (საზრისი). ვებერი (1990:602) სწორედ ამ პოზიციიდან განსაზღვრავს ადამიანის მოქმედებას, რომელიც მოქმედებას წარმოადგენს მხოლოდ იმდენად, რამდენადაც აქტორი ან აქტორები მას უკავშირებენ სუბიექტურ საზრისს (meaning).¹

აქტორის მიმართ ეს პატივისცემა პირველად იჩენს თავს ვილჰელმ დილთან ის ნაწერებში, როდესაც იგი იკვლევს კულტურული ობიექტების სუბიექტურ მნიშვნელობებს. ვებერიც ამ კალაპოტში მოძრაობს, ოღონდ სუბიექტურ მნიშვნელობებს (საზრისებს) ეძებს ქცევების ემპირიულ გამოვლინებებში. ვებერი ადამიანური გარემოს თითქმის ყველა ასპექტს განსაზღვრავს აქტორის ეგზისტენციალურ-ემპირიულ თვალსაზრისიდან გამომდინარე: თუ ეკონომისტები უსიციცხლო ფულად ერთეულებს და არტეფაქსებს განიხილავენ როგორც მატერიალურ ობიექტებს, ვებერი ლაპარაკობს იმ სუბიექტურ მნიშვნელობაზე, რასაც აქტორები ამ ობიექტის პრაქტიკულ გამოყენებას მიაწერენ; თუ ფილოსოფოსები დაბადებასა და სიკვდილზე მსჯელობენ, როგორც ადამიანური არსებობის უნივარსელურ (ტოტალურ) კონსტანტებზე, ვებერისათვის მნიშვნელოვანია ის, რომ ინდივიდები ცხოვრების ამ ბიოლოგიური ფაქტების განსხვავებულ ახსნას იძლევიან და, შესაბამისად, მათ მოქმედებაში გამოხატული რეაქციებიც მრავალგვარია.

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, გასაგები უნდა იყოს ვებერის (1990a: 603-9) თვალსაზრისი იმის შესახებ, რომ აქტორის მოქმედების გაგებას უზრუნველყოფს მოქმედებაში ნაგულისხმევი სუბიექტური მნიშვნელობის წვდომა. თავის მხრივ, მნიშვნელობა შეიძლება ატარებდეს რაციონალურ ხასიათს, ანდა ემოციურ კავშირებს გამოხატავდეს. გაგება მაქსიამლურ სიცხადეს აღწევს მაშინ, როდესაც მოქმედება რაციონალური მნიშვნელობის მატარებელია. ამას ვებერი გაგების ლოგიკურ და მათემატიკურ სიცხადესაც უწოდებს. მაგალითად როდესაც ვინმე არგუმენტაციის პროცესში იყენებს ფორმულას 2X2=4, ან პითაგორას თეორემას, ანდა ლოგიკურ დასკვნებს, ჩვენს სავსებით ცხადად ვგებულობთ მათ მნიშვნელობას. გაგების სიცხადე რამდენადმე იკლებს, თუმცა, სავსებით მისაღწევია იმ შემთხვევაში, თუ მოქმედება არ არის რაციონალური მნიშვნელობის მქონე. ამ შემთხვევაში გაგებას უზრუნველყოფს თანაგანცდა, მგრძნობელობა ანდა წარმოსახვის ძალა. ამას ვებერი გაგების ემოციურ და მხატვრულად რეცეპტულ სიცხადეს უწოდებს. თანაგანცდის შესაძლებლობების შემცირებასთან ერთად (მაგალითად როდესაც საქმე გვაქვს რელიგიურობის ან მოწყალების გამომხატველ უმაღლეს აქტებთან, რომლებიც ბევრისთვის ღირებულებას წარმოადგენს), მცირდება მოქმედების ადეკვატური გაგების შესაძლებლობაც. როდესაც მოქმედების არარაციონალური შინაარსი აფექტებში გადაიზრდება (შიში, რისხვა, შური, ეჭვიანობა, სიყვარული, ერთგულება და სხვ.), ამ შემთხვევაში, მართალია, გაგების მთავარ ინსტრუმენტს ისევ თანაგანცდა წარმოადგენს, მაგრამ, ვებერის თანახმად, ასეთი მოქმედებები, ტიპოლოგიურ მეცნიერულ კვლევას უმჯობესია (მიზანშეწონილია) იდეალური ტიპების პოზიციიდან დაექვემდებაროს.

ასე შემოდის ვებერის სოციალური მოქმედების თეორიაში იდეალური ტიპის ცნება. რა დატვირთვა აქვს მას მოქმედების გაგებასთან დაკავშირებით? საქმე ისაა, რომ ემპირიული მოქმედების სუბიექტურ მნიშვნელობებზე აქცენტირება აჩენს ვებერის წინაშე სერიოზულ პრობლემას: ფაქტია, რომ არცთუ ისე იშვიათად ინდივიდები (აქტორები) ახორციელებენ ისეთ მოქმედებას, რომელთა მნიშვნელობები ბუნდოვნად ან საერთოდ არ ესმით. რამდენადაც ვებერი ამოდის აქტორის მოქმედების ჰერმენევტიკული ინტერესიდან, მის წინაშე დგება უსაზრისო (მნიშვნელობის უქონელი) მოქმედების ინტერპრეტაციის პრობლემა - ისინიც ხომ ადამიანურ მოქმედებებს წარმოადგენს? და რადგან ასეა, მაშინ როგორ „შევიტანოთ“ მათში გაგების (ჰერმენევტიკული) მომენტი? ვებერი (Weber, 1921: 21-22) საკმაოდ ნათლად აცნობიერებს ამ პრობლემას და სწორედ მის გადასაჭრელად ახდენს იდეალური ტიპის კონსტრუირებას. იდეალური ტიპი (რომელსაც სხვანაირად „წმინდა“ ან „აბსტრაქტულ“ ტიპსაც უწოდებენ), წარმოადგენს თეორიულ კონსტრუქციას, აბსტრაქტულ ცნებას, რომელიც აგებულია (შექმნილია) რეალურ ცხოვრებაში დაკვირვებადი ქცევბისა და ურთიერთობების განსაზღვრული მახასიათებლებისაგან. ეს მახასიათებლები აღწერს მოქმედების რაციონალურ შინაარსს და აბსტრაქციას ახდენს არარაციონალური/ირაციონალური მოტივებისაგან². ასე იქმნება მოქმედების თეორიული, რაციონალური მოდელები, როგორც იდეალური კონსტრუქციები, რომლებიც ერთგვარად „ედება“, ფარავს რეალობას, ხოლო რეალური მოქმედებები ბოლომდე ვერასოდეს ამოწირავს მათ.

მაგრამ, აქ თავს იჩენს ერთი კითხვა: ვებერი ხომ კატეგორიულად უარყოფს მოქმედების რაღაც ობიექტურად ჭეშმარიტი, უნიფიცირებული მნიშვნელობების არსებობას? იგი ხომ უარყოფს იმის შესაძლებლობას, რომ აღმოჩენილ იქნეს ადამიანური მოქმედების უნივერასალური კანონები? ხომ არ არის იდეალრი ტიპი სწორედ ასეთი უნივერსალური კანონი, უნიფიცირებული საზრისი, რომელსაც უნდა შეესაბამებოდეს რეალური მოქმედება? თუ ასეა, მაშინ ვებერიას თეორია მოქმედების „სუბიექტური მნიშვნელობის“ შესახებ ინგრევა. ვებერი თავად აცნობიერებს ამას და სურს დაგვარწმუნოს, რომ „იდეალური“ არავითარ შემთხვევასი არ ნიშნავს „ნორმატიულად სასურველს“. იდეალურ ტიპებს, ვებერის მიხედვით, აქვს მხოლოდ შემეცნებითი ღირებულება, ანუ გამოიყენება კერძო (ემპირიული) შემთხვევების ინტერპრეტაციისათვის, როგორც შესადარებელი კონსტრუქციები. ეს სწორედ ის კერძო შემთხვევებია, როდესაც მოქმედება მოკლებულია რაციონალურ მნიშვნელობას (საზრისს) და აუხსნელი რჩება. ასეთ დროს, იდეალური ტიპები გვეხმარება მოქმედების შემეცნებაში (ახსნაში), კერძოდ, მათთან შედარების საფუძველზე შესაძლებელია განისაზღვროს რაციონალური მოქმედებისაგან გადახრის (დევიაციის) ზომა. მაგალითად, ცალკეული ბიუროკრატიული ორგანიზაციები, შესაძლოა, არ შეიცავდეს ბიუროკრატიის იდეალრი ტიპისათვის დამახასიათებელ ყველა ელემენტს, მაგრამ იდეალური ტიპი გვეხმარება გამოვავლინოთ არსებული გადახრები. სხვა მაგალითი (М. ВЕБЕРБ, 1990a: 605): თუ გვსურს, ავხსნათ „საბირჟო პანიკა“, თავდაპირველად, მიზანშეწონილია, ბირჟაზე ინდივიდის ქცევის იდეალური ტიპის საფუძველზე დავადგინოთ, როგორი იქნებოდა აღნიშნული ემპირიული მოვლენა ირაციონალური აფექტების გამოვლენის გარეშე და შემდეგ შემოვიტანოთ ეს ირაციონალური კომპონენტები, როგორც „დაბრკოლებები“, „გადახრები“. კიდევ ერთი მაგალითი: როდესაც ვიკვლევთ რაიმე პოლიტიკურ ან სამხედრო აქციას, მიზანშეწონილია, ჯერ შევიმუშაოთ ასეთი აქციების იდეალური კონსტრუქცია, რომელიც გვეტყვის, როგორი იქნებოდა აქციის მონაწილეთა ქცევა, თუ მათ ეცოდინებოდათ ყველა თანმხლები გარემოება, მოსალოდნელი განზრახვები და მიზანმიმართულად იქნებოდა არჩეული მოქმედების საშუალებები. ამის შემდეგ შეგვიძლია ასეთ ჰიპოთეტურ კონსტრუქციას შევადაროთ რეალური მოქმედებები და დავადგინოთ ირაციონალური ფაქტორებით გამოწვეული გადახრის ზომა. როგორც ვხედავთ, ბუნდოვანი ან არარაციონალური/ირაციონალური მნიშვნელობის მქონე მოქმედებები (რომელთაც ვებერი „მარგინალური მნიშვნელობის მქონე ქცევებსაც“ უწოდებს) სწორედ იდეალურ ტიპთან მიმართებაში იძენს ინტერპრეტაციას ე.ი. რაციონალური გაგების შესაძლებლობას. საბოლოო ჯამში, ვებერის თეორიაში ნათელი ხდება, რომ იდეალური ტიპი ისეთი თეორიული - ჰიპოთეტური კონსტრუქციაა, რომელიც მიზან-რაციონალური მოქმედებებისადან იგება (უფრო დაწვრილებით მიზან-რაციონალური მოქმედების სპეციფიკა მოგვიანებით იქნება გარჩეული).

ზემოთქმულის მიუხედავად, ვებერის თეორიის კრიტიკოსები (I. J. Cohen, 2000: 76) მაინც თვლიან, რომ იდეალურ ტიპებს ვებერმა მსხვერპლად შესწირა მოქმედების მისი განსაზღვრება, როგორც სუბიექტური მნიშვნელობის მქონე არსისა. საქმე ისაა, რომ გარკვეული ქცევების (როგორიცაა, მაგალითად ჩვევები და ტრადიციები, რომლებიც არარეფლექსური მოტივებითაა გაჯერებული) კვალიფიკაციით, როგორც „მარგინალური მნიშვნელობის მქონე ქცევებისა“, აგრეთვე იმპულსური აქტების, ემოციების და ა. შ. „საკომპენსაციოდ“ იდეალური ტიპების შემოტანით, ვებერი აკნინებს მათ სოციალოგიურ რელევანტურობას, აღარიბებს ქცევის განზომილებათა მრავალფეროვნებას. იგი, ფაქტობრივად, აწესებს „ემბარგოს“ ემოციაზე, საერთოდ, არაცნობიერ მოტივაციებზე. ასეთი შეზღუდვა საკმაოდ სუსტია იმისათვის, რომ გზა გადაუღობოს თვითაღიარების და თვითნებობის გრძნობებს (მაგ. ქარიზმატული ლიდერების მიერ აღტაცების და ფანატიზმის გამოწვევას). თუმცა, მეორე მხრივ, ვებერის თეორია არ ცნობს ქცევის იმ შედეგებს, რომლებიც იქმნება ამგვარი გრძნობების (გაშმაგება, შფოთვა, სირცხვილი, შური და ა.შ.) სუბლიმაციის ან ჩახშობის გზით და მოითხოვს მათ ტრანსფორმაციას იდეალური ტიპის „ენაზე“.

ვებერი დამატებით აღნიშნავს იმასაც, რომ რაციონალური ან ემოციური (არარაციონალური) მნიშვნელობის მატარებელი მოქმედების გაგება შესაძლებელია განხორციელდეს როგორც უშუალოდ, ისე მოტივაციურად (ახსნითად). მაგალითად, ჩვენ უშუალოდ ვგებულობთ ადამიანის მოქმედებას, რომელიც შეშას ჩეხავს, ანდა მონადირის მოქმედებას, რომელიც ცხოველს იარაღს უმიზნებს, მაგრამ, ამავე დროს, შეგვიძლია გავიგოთ აღნიშნული მოქმედების მოტივებიც - ე.ი. ავხსნათ მოქმედება - იმ შემთხვევაში, თუ ჩვენთვის ცნობილია, რატომ იქცევა აქტორი ასე. მაგალითად, შეშის მჭრელის მოტივაცია შეიძლება იყოს საოჯახო საჭიროებები, ფულადი ანაზღაურება, გართობა და სხვა. მაშასადამე, უშუალო გაგება უზრუნველყოფს მოქმედების სუბიექტურ წვდომას, ხოლო ახსნითი გაგება - საზრისისეული კავშირების წვდომას. მარტივად რომ ვთქვათ, ერთ შემთხვევაში გაგება მოიცავს იმას, თუ რას აკეთებს აქტორი; ხოლო მეორე შემთხვევაში იმას, თუ რატომ იქცევა იგი ასე;

__________________

1. ტერმინი „meaning“ შეიძლება ითარგმნოს როგორც „საზრისი“, ან „მნიშვნელობა“. რუსულ თარგმანში იხმარება როგორც „смысл“. წარმოადგენილ ტექსტში მოვიხმაროთ თარგმანის ორივე ვარიანტი.

2. ვებერის თეორიის ფარგლებში ტერმინები „არარაციონალური“ და „ირაციონალური“ სპეციფიკურ განმარტებას მოითხოვს, რამდენადაც მათ მოქმედების საზრისთან არაერთგვაროვანი მიმართება აქვთ. ამაზე ქვემოთ იქნება საუბარი. ახლა მხოლოდ ის არის საინტერესო, რომ იდეალურ ტიპებს შემეცნებითი ღირებულება აქვს ნებისმიერი იმ მოქმედების მიმართ, რომელიც რაციონალური არ არის (ანუ, ორივე - არარაციონალური/ირაციონალური - მოქმედების მიმართ).

ადამიანის მოქმედების განსაზღვრის შემდგომ, ვებერი ([1921] 1968: 7, 9-13 [22-4]; 1990a: 603) განსაზღვრავს საკუთრივ სოციალურ მოქმედებას. ამ განსაზღვრებაში აქცენტი დასმულია ისეთ ქცევაზე. უფრო ზუსტად: სოციალურ მოქმედებასთან საქმე გვაქვს მაშინ, როდესაც აქტორის მოქმედება, მასში ნაგულისხმევი სუბიექტური მნიშვნელობიდან გამომდინარე შეეფარდება სხვა აქტორთა ქცევებს და ორიენტირდება მათზე. სოციალური მოქმედება შეიძლება ორიენტირებული იყოს ერთი ან რამდენიმე ინდივიდის, ან ინდივიდთა განუსაზღვრელი სიმრავლის - ფართო მოსახლეობის, ან ორგანიზებული ჯგუფების - ქცევაზე. „სხვები“ შეიძლება იყვნენ თანამედროვეები, წინა, ან მომავალი თაობის წარმომადგენლები. სოციალური მოქმედება შეიძლება იყოს შურისძიება წარსულ წყენაზე, ამჟამად არსებული, ან მომავალში მოსალოდნელი საშიშროებისაგან თავდაცვა და ა. შ. აქტორი შეიძლება პირადად იცნობდეს სხვას (სხვებს), ვისზეც ორიენტირდება, ანდა სხვები შეიძლება იყვნენ უცნობები.

სოციალური მოქმედების კვლევას ვებერი ფუნდამენტურ მნიშვნელობას ანიჭებს. იგი (1990a: 602. 627) არაორაზროვნედ მიუთითებს, რომ სოციოლოგია არის მეცნიერება, რომელიც მოწოდებულია გამოიკვლიოს, გაიგოს სოციალური მოქმედება და, ამასთან, კაუზალურად ახსნას მისი პროცესი და ზემოქმედება. მართალია, სოციოლოგია მხოლოდ სოციალური მოქმედების შესწავლით არ არის დაკავებული, მაგრამ იგი წარმოადგენს სოციოლოგიის ცენტრალურ პრობლემას, მაკონსტიტუირებულ პარადიგმას.

ვებერი (1990a: 625- 27) აყალიბებს, თუ შეიძლება ითქვას, „საზღვრით სიტუაციებს“ როდესაც მოქმედებათა გარკვეული ტიპები არ ჩაითვლება სოციალურად, კერძოდ:

ა) გარეგან მოქმედებას, რომელიც ორიენტირებულია ნივთობრივი ობიექტის ქცევაზე, არ შეიძლება ეწოდოს სოციალური. სოციალურია მხოლოდ აქტორის ორიენტაცია სხვა აქტორზე (აქტორებზე) და არა მატერიალურ ნივთზე (ნივთებზე).

ბ) ცალკეული ინდივიდის შინაგანი მოქმედება, თუ იგი მხოლოდ თვითორიენტაციას, ანუ საკუთარ თვათან მიმართებას გულისხმობს, არ ჩაითვლება სოციალურად. ასეთია მაგალითად, რელიგიური ხასიათის ქცევები, თუ ისინი არ გადიან ჭვრეტის ან მარტოობაში წაკითხული ლოცვების ფარგლებს გარეთ.

გ) სოციალური არ არის არც ორი ადამიანის მოქმედებების ისეთი ურთიერთმიმართება (ურთიერთქმედება, ან, უფრო ზუსტად, ურთიერთშეხება), რომელიც მნიშვნელობის მქონე, ანუ გასაზრისიანებულ ორიენტაციას არ წარმოადგენს. მაგალითად, ორი ველოსიპედისტის მექანიკური (შემთხვევითი) შეჯახება არ სცილდება ბუნებრივი მოვლენის ფარგლებს და არ ჩაითვლება სოციალურად. იგი სოციალურ მოქმედებად „გადაიქცევა“ მაშინ, როდესაც ერთ-ერთი აქტორი შეეცდება თავიდან აიცილოს შეჯახება და მისგან გამომდინარე უარყოფითი შედეგები.

დ) სოციალური მოქმედება არ არის იდენტური მრავალი ადამიანის ერთგვაროვანი ქცევის. მაგალითად, როდესაც ადამიანები წვიმის დროს ქუშაში ქოლგებს შლიან, ეს ერთგვაროვანი მოქმედებაა, რომელიც მოტივირებული არაა სხვათა ქცევაზე ორიენტაციით, არამედ გარე გამღიზიანებლისაგან - წვიმისაგან თავდაცვით.

ე) სოციალური მოქმედება არ არის იდენტური არც ისეთი მოქმედებისა, რომელიც სრულდება ადამიანთა ჯგუფების, მასისი ზეგავლენის ქვეშ. ვებერი ასეთ მოქმედებას მასობრიობით განპირობებულს უწოდებს. მასამ, შესაძლებელია, ინდივიდზე გავლენა იქონიოს როგორც უშუალოდ, ისე გაშუალებულად (მაგ. მასობრივი საინფორმაციო საშუალებების მეშვეობით). ყურადღება უნდა მივაქციოთ, რომ ვებერი აქცენტს სვამს, მასის მხრიდან ისეთ ზეგავლენაზე, როდესაც „კოლექტივისტური სული“ (ლებონი) უპირობოდ აიძულებს ინდივიდს მოიქცეს ისე და ჰქონდეს ისეთი რეაქციები, რომლებიც მასის გარეთ, მარტო მყოფს არ ექნებოდა. ასეთ მიმართებას ვებერი არ უწოდებს მნიშვნელობის (საზრისის) მქონე კავშირს აქტორსა და ადამიანთა ჯგუფს შორის. მისი აზრით, ეს უფრო სხვათა ქცევაზე ავტომატური რეაქციებია, განპირობებული მხოლოდ მასაში არსებობის ფაქტით. შესაბამისად, ასეთი მიმართება სოციალური მოქმედება ვერ იქნება (თუმცა, ვებერს კარგად ესმის, რომ, ზუსტი საზღვრის მოძებნა გასაზრისიანებულ და ავტომატურ რეაქციებს შორის რთულია).

ვ) ბოლო შემთხვევიდან გამომდინარე, ვებერი აღნიშნავს იმასაც, რომ მიბაძვას, როგორც სპეციალურ მოქმედებას, მაშინ ექნება სოციალური ხასიათი, თუ იგი არ იქნება რეაქტიული ხასიათის, არ იქნება არც მხოლოდ სუბიექტური საზრისის (რაციონალური ან ემოციური) მქონე, არამედ მოცემული საზრისის შესაბამისად ორიენტირებული იქნება სხვათა ქცევაზე. თუ მაგალითად, ინდივიდი, დაკვირვების საფუძველზე, გაეცნო საზოგადოებაში მოქმედების გარკვეულ ობიექტურ შესაძლებლობებს და მოახდინა მათზე ორიენტაცია, ეს იქნება კლაუზურად განპირობებუილი, ცნობიერი მოქმედება, მაგრამ არა - სოციალური, ვინაიდან ორიენტაცია არ ხდება სხვა აქტორებზე. თუმცა, ამ შემთხვევაშიც ცალსახა განსხვავებების დადგენა რთულია.

ვებერის სოციალური მოქმედების თეორია მოიცავს ძალზე მნიშვნელოვან საკითხს, როგორიცაა, სოციალური მოქმედების კლასიფიკაცია. კლასიფიკაციის კრიტერიუმად ვებერი (1990a: 628-30) იყენებს მოქმედების სუბიექტური მნიშვნელობის რაციონალობის ხარისხს. ამ თვალსაზრისით, მოქმედებათა სკალა ასეთია: მიზან-რაცინალური, ღირებულებით-რაციონალური, აფექტური და ტრადიციული მოქმედებები.

აღნიშნულ სკალაზე რაციონალური სოციალური მოქმედების ორი ტიპია მოცემული. აქედან პირველი - მიზან-რაციონალური - მოქმედების იდეალურ ტიპს წარმოადგენს, რამდენადაც იგი წმინდა რაციონალური მოტივებით არის განპირობებული. ვებერი მას განსაზღვრავს, როგორც მიზანზე ორიენტირებულ მოქმედებას, როდესაც წინასწარგანსაზღვრული მიზნის მისაღწევად გამოყენებულია გარე სამყაროს ნივთების და სხვა ადამიანთა ქცევის მოლოდინები. ამ შემთხვევაში მოქმედების მიზანზე ორიენტაცია გულისხმობს მოქმედების პრაქტიკულ შედეგებზე ორიენტაციას, ვინაიდან განხორციელებული მიზანი პრაქტიკულად ხელშესახებ დამატებით შედეგებში უნდა გამოიხატოს. სხვანაირად რომ ითქვას, მიზან-რაციონალურად მოქმედი ინდივიდი ყოველთვის ორიენტირებულია იმაზე, თუ რა შედეგები მოყვება მიზნის განხორციელებას. ვებერი აღნიშნავს, რომ სოციალურ რეალობაში მიზან-რაციონალური მოქმედება წმინდა სახით არ არსებობს. წმინდა მიზან-რაციონალური მოქმედება უფრო თეორიეული კონსტრუქციაა, რომელსაც შემეცნებითი და მეთოდოლოგიური ღირებულება აქვს. კერძოდ, (როგორც ადრე აღინიშნა), იგი გამოიყენება იმ ცალკეულ მოქმედებათა ინტერპრეტაციისათვის, როდესაც მოქმედება მოკლებულია რაციონალურ მნიშვნელობას, ბუნდოვანი და უსაზრისოა. ამ შემთხვევაში მიზანრაციონაური მოქმედება გამოიყენება წმინდა ანაიტიკური მიზნებსათვის, როგორიცაა შედარების საშუალება და მის საფუძველზე განისაზღვრება კერძო მოქმედების გადახრის, დევიაციის ზომა (ხარისხი). მაშასადამე, მიზან-რაციონალური მოქმედება, როგორც იდეალური ტიპი, ადგენს როგორი იქნება ესა თუ ის ქცევა ირაციონალური აფექტების გამოვლენის გარეშე. აქედან გამომდინარე, ემპირიული მოქმედების ირაციონალური კომპონენტები განიხილება ხელისშემშლელი, დამაბრკოლებელი ფაქტორების სახით. ამდენად წმინდა მიზან-რაციონალური მოქმედების სუბიექტი არა რეალურად, არამედ ჰიპოთეტურად მოქმედი პირია. თუმცა, ეს არ ნიშნავს, რომ რეალობაში მიზან-რაციონალური მოქმედების კორელანტი არ არსებობს. ემპირიულ ქცევებს შორის ბევრია ისეთი, რომელიც წმინდა მიზან-რაციონალურ მიმართებასთან მიახლოებული მნიშვნელობის მატარებელია. კერძოდ (როგორც უკვე აღინიშნა), მიზან-რაციონალურად მოქმედებს ის ინდივიდი, რომელიც ორიენტირდება მიზანზე, მისი მიღწევის საშუალებებზე და მოქმედებს მეორეხარისხოვან (დამატებით) შედეგებზე.

რაციონალური მოქმედების მეორე ტიპი - ღირებულებით - რაციონალური - ვებერის მიერ განისაზღვრება, როგორც თვითკმარი (აბსოლტური) ღირებულების (რელიგიური, ეთიკური, ესთეტიკური, და სხვა) რწმენაე დაფუძნებული მოქმედება. სხვა სიტყვებით თუ გამოვხატავთ. ღირებულებით-რაციონალური მოქმედება შეესაბამება ისეთ ქცევას, რომლის მეშვეობითაც აქტორი რაციონალურად გეგმავს თვითკმარი ღირებულების რეალიზაციას. მიუხედავად ამისა, ღირებულებით-რაციონალური მოქმედება შეფარდებითად, რაციონალურია, რამდენადაც იგი მხედველობაში არ იღებს (ანგარიშს არ უწევს) მოქმედების მეორეხარისხოვან (დამატებით) შედეგებს. ინდივიდი ორიენტირებულია ღირებულებაზე, როგორც მოქმედების მიზანზე და მისი რეალიზაციის საშუალებებზე იმის მიუხედავად, თუ რა შედეგები მოყვება ამას. ეს წარმოადგენს ძირითად განსხვავებას ღირებულებით-რაციონალურ და მიზან-რაციონალურ მოქმედებებს შორის. ვებერი მიუთითებს, რომ მიზან-რაციონალური მოქმედების პოზიციიდან ღირებულებით-რაციონალური მოქმედება გამოიყურება როგორც ირაციონალური და მისი არარაციონალობის ხარისხი მატულობს იმასთან ერთად, რაც უფრო ააბსოლუტურებს ინდივიდი ღირებულებას, ანუ, რაც უფრო უგულვებელყოფს ქცევის მოსალოდნელ შედეგებს. ღირებულებით-რაციონალრად მოქმედი ინდივიდი ერთგულად მიჰყვება მოვალეობას. სამართლიანობის, ღირსების, მშვენოერების, რელიგიური მცნებების და სხვა ღირებულებების მიმართ მის რწმენას (დაჯერებულობას), ემორჩილება მათ და იღწვის მათი რეალიზაციისათვის. ასეთი ქმედებები, როგორიცაა მაგალითად, დასაფლავების რიტუალში მონაწილეობა, მიცვალებულის ოჯახის წევრების პატივსაცემად, ან ვეგეტერიანული დიეტის დაცვა ცხოველთა სიცოცხლის პატივსაცემად და სხვა უამრავი, წარმოადგენს თვითკმარი ღირებულებების რეალიზაციას, მეორეხარისხოვან შედეგებზა აქცენტების გარეშე. როგორც ზოგიერთი მკვლევარი (I. J. Cohen, 2000: 80) შენიშნავს ღირებულებით-რაციონალური, მოქმედება ანტიუტილიტარისტულია - ინდივიდი მოქმედებს ღირებულებების და არა პრაქტიკული საჭიროებების (მოთხოვნილებების) შესაბამისად.

სკალაზე მოცემული დანარჩენი ორი აფექტური და ტრადიციული -მოქმედება, მკაცრი აზრით, არც წარმოადგენს სოციალურ მოქმედებებს, რამდენადაც ისინი, ვებერის თანახმად, იმყოფება გასაზრისიანებული, ცნობიერად ორიენტირებული მოქმედებების ზღვარზე და ხშირად ზღვარს მიღმაც. აფექტურ მოქმედებას ვებერი განსაზღვრავს როგორც ემოციონალურ ანუ ინდივიდის ემოციური მდგომარეობით და აფექტით განპირობებულ მოქმედებას. რაც შეეხება ტრადიციულ მოქმედებას, იგი ხანგრძლივ ჩვევაზე დაფუძნებული ქცევაა. ხანგრძლივ ჩვევაზე დაფუძნებული მოქმედებები წმინდა რეაქტიული მიბაძვის მსგავსია, ანუ ავრომატურ რეაქციებს წარმოადგენს გარკვეულ გაღიზიანებებზე. ამის ანალოგიურად, აფექტებზე დამყარებული ქცევებიც ხშირად ავტომატურ რაექციებში გადაიზრდება, ანუ ცნობიერების კონტროლს არ ექვემდებარება. თუმცა, „საზღვარზე“ ყოფნა არ ნიშნავს მხოლოდ საზღვარს „იქით“, ანუ ავტომატურ რეაქციებში გადასვლის რისკს, არამედ საზღვარს „აქეთ“ ე.ი. ცნობიერად ორიენტირებულ ქცევებშიც შეიძლება გამოიხატოს. მაგალითად, როდესაც აფექტებით განპირობებული მოქმედება თავის გამოხატულებას ცნიბიერ ემოციურ წესრიგში პოულობს, ამ შემთხვევაში საქმე გვაქვს სუბლიმაციასთან. შესაბამისად, ასეთი მოქმედება ემსგავსება ღირებულებით-რაციონალურს.

სოციალური მოქმედების ტიპების დახასიათების შემდეგ, საჭიროა დამატებით შევეხოთ მათ მიმართებას რაციონალობასთან. ეს თემა ბევრ კითხვას და პრობლემას ბადებს და ერთ-ერთი ცენტრალური სადისკუსიო საკითხს წარმოადგენს ვებერის სოციალური მოქმედების თეორიაში.

როგორც ჩატარებული ანალიზი ცხადყოფს, ადამიანური მოქმედება ზოგადად და, კერძოდ, სოციალური მოქმედება ვებერის მიერ განიხილება მხოლოდ სუბიექტურ საზრისთან (მნიშვნელობასთან) კავშირში. საზრისის მქონე (გასაზრისიანებული) მოქმედება ყველა შემთხვევაში არ ნიშნავს ამავე დროს გაცნობიერებულ, ანუ რაციონალურ მოქმედებას - ვებერი მიუთითებს მოქმედების ასეთ საზრისზეც (მნიშვნელობაზე), რომელიც რაციონალური არ არის (ასეთია, როგორც ზემოთ აღინიშნა, ტრადიციული და აფექტური მოქმედებები). მაგრამ სწორედ აქ ჩნდება კითხვა: რაციონალური (ცნობიერი) საზრისის უქონელი მოქმედება უნდა ჩაითალოს თუ არა ირაციონალურ მოქმედებად? შესაძლებელია ეს კითხვა სხვა ფორმითაც გაოითქვას: თუ არსებობს მოქმედებების რაციონალურისგან განსხვავებული ან დაპირისპირებული საზრისი, მაშინ რაღას უნდა ნიშნავდეს, ვებერის მიხედვით, საზრისის უქონელი, უფრო ზუსტად, უსაზრისო მოქმედებები? საქმე ის არის, რომ თავად ვებერის შრომებში, არც თუ იშვიათად, იმპლიციტური დატვირთვით, ანუ ერთმნიშვნელოვანი დაზუსტების გარეშე, მოიხმარება საკვანძი ცნებები, რაც განსხვავებული ინტერპრეტაციების შესაძლებლობას აჩენს. მაგალითად, როდესაც ვებერი აღნიშნავს, რომ აფექტური და ტრადიციული მოქმედებები, გარკვეულ შემთხვევაში, გადის „გასაზრისიანებული ქცევების“ ფარგლებს გარეთ და იმართება ავტომატურად, ამ შემთხვევაში, ცხადია, რომ აფექტური/ტრადიციული მოქმედება არარაციონალურია, მაგრამ, საკითხავია, არის თუ არა იგი ამავე დროს უსაზრისო? სხვანაირად: ვებერის თანახმად, აფექტური/ტრადიციული მოქმედება არარაციონალური საზისის მქონეა და თუ ასეა, მაშინ რას ნიშნავს მისი „გასვლა“ გასაზრისიანებული მოქმედების ფარგლებს გარეთ ანუ, რა განსხვავებაა არარაციონალურ აფექტურ/ტრადიციულ მოქმედებებსა და საზრისის უქონელ (უსაზრისო) აფექტურ/ტრადიციულ მოქმედებებს შორის?

აქვე ჩნდება კითხვა აფექტური და ტრადიციული ტიპის მოქმედებების სოციალურობასთან დაკავშირებით: ვებერის თანახმად, ისინი სოციალურობის ზღვარზე იმყოფება და ზღვარს გარეთ, ე.ი. სოციალურობის გარეთაც გადის მაშინ, როდესაც ხდება უსაზრისო. მაშასადამე „სოციალური“ გამორიცხავს „უსაზრისოს“, თუმცა, მეორე მხრივ, არ ემთხვევა „რაციონალურს“, მაგრამ, რას უნდა ნიშნავდეს ისეთი „სოციალური“, რომელიც „არარაციონალურია“, და, არავითარ შემთხვევაში - „უსაზრისო“?

აღნიშნული კითხვაზე პასუხის გასაცემად, როგორც არაერთი თანამედროვე მკვლევარი მიუთითებს, საჭიროა ერთმანეთისგან განვასხვავოთ სამი ცნება: „რაციონალობა“, „არარაციონალობა“ და „ირაციონალობა“. ამერიკელი მეცნიერი Alan Sica (1988: 5-6) აღნიშნულ ცნებებს შორის ასეთ კონცეპტუალურ განსხვავებებს იძლევა:

რაციონალობა:

ა) უნარი იმისა, რომ გადაწყვეტილება და მოქმედება განხორციელდეს მიზეზ-შედეგობრივი ურთიერთობების ფარგლებში, მკაფიოდ განსაზღვრული მიზნების მისაღწევად; ან,

ბ) მზაობა ამისა, რომ უარი ითქვას კერძო ხასიათის იდიოსინკრეტულ სიამოვნებებზე ან ღირებულ განცდებზე (valued experiences), რათა გაიზარდოს მყარი მიზნების ეფექტურიბა მაშინ, როდესაც სიამოვნება კომფლიქტშია ეფექტურობასთან, ანუ როდესაც ჰედონისტური აღრიცხვა ეწინააღმდეგება ბიუროკრატიულს.

ირაციონაობა:

ა) მოქმედების ან რწმენის (belief) ნაკადი, რომელიც არ ემორჩილება ადეკვატურ რაციონალურ ახსნას დამკვირვებლის პოზიციიდან; ირაციონალური იმპულსი ვერ გაიგება ან გამოიყენება კაუზალური ანალიზის მიერ; მიზნების (თუ საერთოდ გაცნობიერებულია მიზნის ცნება) მისაღწევად არ გამოიყენება მოქმედების რაციონალური მოდელის მეშვეობით პოსტფაქტუმ განსაზღვრული არაადეკვატური საშუალებები; ან ბ) ქცევის ან მრწამსის ფორმა, რომელიც სუბიექტის მოქმედებას წარმართავს სასიამოვნო, არასასიამოვნო თუ ამბივალენტური შედეგების მისაღებად, სუბიექტის მხრიდან აბსოლუტური კონტროლის ან ცნობიერი განზრახვის გარეშე.

არარაციონალობა:

ქცევა, რომელიც სრულდება რაციონალური პროცედურებისაგან დამოუკიდებლად; მიუხედავად იმისა, რომ რაციონალური გზა შეიძლება სტრატეგიის სახით განისაზღვროს, იგი შემდეგ უარიყოფა არარაციონალური მიზნების ან საშუალებების ინტერესებიდან გამომდინარე.

როგორც მკვლევარი აღნიშნავს (A. Sica, 1988:6), შესაძლებელია დაიძებნოს „ნაწილობრივი პარალელები“ ამ ტიპოლოგიზაციასა და ვებერის სოციალური მოქმედების ტიპოლოგიას შორის. თუმცა, განსხვავებებიც აშკარაა (მაგალითად, ვებერთან რაციონალობის კატეგორია გაცილებით ფართოა, რამდენადაც იგი მოიცავს ღირებულებით-რაციონალურ მოქმედებასაც).

მოცემულ შემთხვევაში, აღნიშნული კონცეპტუალური გამიჯვნები უფრო იმიტომ გვჭირდება, რომ ჯერ ერთი, ნათლად გავაცნობიეროთ ის საზღვრები, რომელსაც ვებერი ატარებს მოქმედების რაციონალობისგან განსხვავებულ შინაარსსა და უსაზრისო მოქმედებას შორის, და მეორე, დაზუსტდეს მოქმედების სოციალურობის პირობები.

ამდენად, ზემოთქმული განსხვავებების გათვალისწინებით შეიძლება ითქვას, რომ უსაზრისო (ანუ საზისის უქონელი) მოქმედება ვებერის თეორიის ფაგლებში არა უბრალოდ არარაციონალურია, არამედ პირველ რიგში - ირაციონალურიც; ნებისმიერი ირაციონალური, ე.ი. უსაზრისო მოქმედება არარაციონალურია, მაგრამ არა პირიქით - არარაციონალური მოქმედება შეიძლება საზრისი მქონე იყოს. ასეთია სწორედ ტადიციული და აფექტური მოქმედებები. თუმცა, არარაციონალური საზრისის მქონე მოქმედება „რისკის“ შემცველია - მან შეიძლება დაკარგოს საზრისი და იქცეს ირაციონალურად (ე.ი. უსაზრისოდ). ასე ემართება ტრადიციულ და აფექტურ მოქმედებებს მაშინ, როდესაც ისინი, ვებერის სიტყვებით რომ ვთქვათ, გადის „გასაზრისიანებული მოქმედების ფარგლებს გარეთ“ და იქცევა ავტომატურ რეაქციებად გარე გამღიზიანებელზე, შესაბამისად ასეთი ქცევები წყვეტს არსებობას, როგორც სოციალური ხდომილებები და გადადის ბიოლოგიური ან ფიზიოლოგიური მოვლენების სფეროში. სწორედ ამიტომ უწოდებს ვებერი აფექტებზე და ჩვეულებებზე დამყარებულ მოქმედებას „საზღვარზე მყოფს“. მაშასადამე, სოციალური მოქმედება გამორიცხავს ავტომატურ ქცევას (რომელიც ირაციონალურია და უსაზრისო), თუმცა, მოიცავს არარაციონალური საზრისის მქონე მოქმედებებს (თუმცა A. Sica კიდევ უფრო შორს მიდის და ცდილობს რაციონალობის ფაქტორის გავლენა „აღმოაჩინოს“ სოციალურ მოქმედებაში).

ზემოთ აღწერილი მიმართებები თვალსაჩინოებისათვის სქემატურად ასე შეიძლება წარმოავიდგინოთ:

შენიშვნა: მოცემულ სქემაში წყვეტილი ხაზები, რომლებიც აკავშირებს სოციალურ მოქმედებას ტრადიციულ და აფექტურ მოქმედებასთან, მიუთითებს იმაზე, რომ, როგორც აღინიშნა, გარკვეულ შემთხვევაში, კერძოდ, ტრადიციული და აფექტური მოქმედებების უსაზრისო, ავტომატურ რეაქციებად არსებობისას, ისინი წყვეტენ არსებობას, როგორც სოციალური მოქმედებები).

3. სოციალური ურთიერთობა და მისი ფორმაბი

კონცეპტუალურად საკვანძო მეორე ნაბიჯი, რომელსაც ვებერი დგამს ინდიიდის მოქმედების სოციალური და ემპირიული გაგების მიმართულებით, მდგომარეობს მის მიერ ([1921] 1968: 14-22 [26-8]; 1990a: 630) სოციალური ურთიერთობის განსაზღვრაში: სოციალური ურთიერთობა არებობს მაშინ, როდესაც რამდენიმე აქტორი, მათი მოქმედების მნიშვნელობებიდან (საზრისებიდან) გამომდინარე, ორმხრივად ორიენტირდება ისე, რომ თითოეული მათგანი მხედვეობაში იღებს სხვათა ქცევას. სხვანაირად თუ ვიტყვით, სოციალური ურთიერთობა რამდენიმე აქტორის ქცევათა გასაზრისიანებული (რაციონალური ან ემოციური მნიშვნელობის მქონე) ურთიერთორიენტაციაა.

აქტორთა შორის ურთიერთობას შეიძლება სრულიად განსხვავებული შინაარსი ჰქონდეს: სიყვარული, მტრობა, მეტოქეობა, ეროტიზმი, საბაზრო გაცვლა, ნაციონალური ან პოლიტიკური სოლიდარობა და ა. შ. ვებერი (1990 a: 631) გვაფრთხილებს, რომ სოციალური ურთიერთობის ემპირიულად მრავალფეროვანი შინაარსის შესწავლა აინტერესებს და არა მისი ნორმატიულად „სწორი“, ანდა მეტაფიზიკურად „ჭეშმარიტი“ მნიშვნელობის კვლევა. იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც სოციოლოგია აკონსტრუირებს სოციალური ურთიერთობის იდეალურ ტიპს, მისი ღირებულება მხოლოდ ემპირიულ მოვლენებთან მიმართებაში მდგომარეობს, როგორც მათი რაციონალური გაგების და დევიანტურობის გაზომვის საშუალება (საქმე გვაქვს ანალოგიურ ვითარებასთან, რასაც ვებერი ეხება სოციალურ მოქმედებასთან მიმართებაში). თვით ისეთი სოციალური წარმონაქმნებიც კი, როგორიცაა „სახელმწიფო“, „ეკლესია“, „ქორწინება“, და ა.შ. სოციოლოგიას აინტერესებს, როგორც ემპირიული ურთიერთობების გამოხატულება, როგორც ამ ურთიერთობების პროდუქტი. ამით იგი თავიდან იცილებს ამ ფენომენების - მაგალითად, სახელმწიფოს - სუბსტანციურ, სოციალური დროისა და სივრცისაგან განყენებულ კვლევას. სახელმწოფო სოციოლოგიისათვის არსებობს მხოლოდ როგორც ემპირიული ცვლადი, რომელიც ვარირებს იმის მიხევით, თუ რა მნიშვნელობებს იძენს ინდივიდთა (აქტორთა) შორის ურთიერთობები. ეს განასხვევებს სწორედ სოციალურ თეორიას ფიოსოფიური თეორიისაგან. ეს უკანასკნელი სახელმწიფოს ნორმატიულად სწორი და ობიექტურად ჭეშმარიტი საზრისის კვლევითაა დაკავებული.

სოციალური ურთიერთობების ვებერისეული ინტერპრეტაციის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს ის, რომ ურთიერთობის პროცესში აქტორებს ორმხრივად შეუძლიათ დაეთანხმონ ან არ დაეთანხმონ იმ მნიშვნელობებს, რომლებსაც ისისნი ერთმანეთზე ორიენტირებულ მოქმედებებს უკავშირებენ. სხვანაირად რომ ვთქვათ, სოციალური ურთიერთობა მოქმედებათა ურთიერთორიენტაციაა, რომელიც, ამავე დროს, აუცილებლობით არ გულისხმობს ურთიერთგაგებას, ანუ მნიშვნელობათა, საზრისთა ერთნაირობას (ერთგვაროვნებას). ასეთ ურთიერთობას ვებერი (1990a: 632) „ობიექტურად ცალმხრივს“ უწოდებს. მოვიყვანოთ მაგალითები: სამსახურებრივი ურთიერთობების პირობებში, ვერტიკალური იერარქიის კიბეზე სხვადასხვა სოციალური პოზიციის მქონე ჩინოვნიკებმა, შესაძლოა, ერთმანეთს ვერ გაუგონ საჩუქრის გადაცემასთან დაკავშირებით: ზემდგომის მიერ, მისთვის საჩუქრის შეთავაზება, შეიძლება, ინტერპრეტირდეს, როგორც ქრთამის ან ანგარების გამოხატულება, ხოლო ქვემგდომის მიერ საჩუქრის გადაცემის აქტს, შესაძლოა პიროვნების უანგარო პატივისცემის მოტივაცია განსაზღვრავდეს; ომის დროს, დაპირისპირებულ მხარეთა ორი გენერალი, შესაძლოა, ერთმანეთს ვერ მიუხვდნენ დაზავებისკენ მიმართულ ტაქტიკას და განაგრძონ მძაფრი ბრძოლები. ცხადია, ცალმხრივ სოციალურ ურთიერთობებში აქტორთა მხრიდან არსებობს მოლოდინი იმისა, რომ განწყობა, რომელიც დამახასიათბელია ერთი მხარისათვის, დამახასიათებელი იქნება მისი პარტნიორისთვისაც. იმ შემთხვევაში, თუ არ არსებობს ასეთი სუბიექტური მოლოდინიც კი, მასინ არ არსებობს საზრისთა არანაირი თანაფარდობა და სოციალური ურთიერთობა წყვეტს არსებობას. პირიქით, მაშინ, როდესაც ურთიერთორიენტაციის, პროცესში პარტნიორთა განწყობები და მოლოდინები თანხვდება, ასეთი ურთიერთობა უნდა ინტერპრეტირდეს როგორც „ობიექტურად ორმხრივი“.

სოციალური ურთიერთობის კვლევის გზაზე, ვებერი (1990a: 632-33 [1921] 1968: 22 [12]) თავისებურად ახალ ნაბიჯს დგამს, როდესაც განიხილავს ერთი შეხედვით „უწყინარ“ საკითხს სოციალური ურთიერთობის ხანგრძლივობის შესახებ. ხანგრძლივობის ქვეშ ვებერი გულისხმობს იმ მოქმედებების განმეორებადობის შესაძლებლობას, რომლებიც ინარჩუნებს ურთიერთორიენტაციაში ნაგულისხმევ მნიშვნელობას. ეს მნიშვნელობა, ანუ სოციალური ურთიერთობის საზრისისეული შინაარსი შეიძლება „შენახულ“ იქნეს დიდი ხნის განმავლობაში. ამ შემთხვევასი იგი ფორმულირდება, ანუ აქტორების მიერ გაიგება, როგორც „მაქსიმები“, წესები ან ნორმები. მათ მიმართ აქტორთა მხრიდან არსებობს მოლოდინი, რომ სხვებიც ასეთ მაქსიმებზე და ნორმებზე მოახდენენ თავიანთ ქცევის ორიენტირებას.

ამრიგად, სოციალურ ურთიერთობაში ნაგულისხმევი მნიშვნელობა, თუ იგი დროში ხანიერი აღმოჩნდა, ყალიბდება სუპრა-ინდივიდუალურ (supra-individual) პრინციპებად, რომელთა დაცვასაც ყველაზე მეტად ელიან, და (როგორც ქვემოთ გაირკვევა) რომელთა დაცვაც, გარკვეულ შემთხვევაში, მოითხოვება, ანუ სავალდებულოა. ასეთ სუპრა-ინდივიდუალურ მაქსიმებს წარმოადგენს, მაგალითად, რელიგიური მცნებები, ბიუროკრატიული კოდექსები, (კანონთა კრებულები), ანდა უსაფრთხოების პრაქტიკული წესები. იგივე შეიძლება ითქვას კაპიტალისტურ საწარმობში მოგების მიღების ნორმების შესახებ. ამ ნორმებით ხელმძღვანელობენ მენეჯერები, რომლებიც ახდენენ შრომის დანაწილების, ვაჭრობის პროცედურების, ფინანსების და გასაღების ორგანიზებას. თუმცა, უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ აქტორთა განსხვავებულმა ტიპებმა სუპრა-ინდივიდუალურ მაქსიმებზე, ნორმებზე და წესებზე თავიანთი ქცევის ორიენტაცია შეიძლება განსხვავებული მოტივებით მოახდინონ. მაგალითად, როდესაც ფირმის მენეჯერი მოგების მიღების კრიტერიუმებს იზიარებს როგორც ლეგიტიმურ ნორმებს, იგი შეიძლება ამოდიოდეს საწარმოს ინტერესებიდან, მაშინ როდესაც, მოსამსახურეებმა (დაქირევაბულებმა) აღნიშნული კრიტერიუმების შესაბამისად თავიანთი მუშაობა, შესაძლოა, არა საწარმოს ინტერესებიდან გამომდინარე წარმართონ, არამედ უბრალოდ იმის გამო, რომ წინაარმდეგ შემთხვევაში ხელფასს ვერ აიღებენ, რაც მათი ოჯახების სოციალურ მდგომარეობას დააზარალებს.

მოქმედების ერთგვაროვნება და განმეორებადობა, ანუ მაქსიმებზე, წესებზე და ნორმებზე (როგორც მოქმედების მეტ-ნაკლებად სტაბილურ მნიშვნელობებზე) ორიენტაცია, ვებერის (1990a: 633-36) თანახმად, შეიძლება ჩამოყალიბდეს „ზნე-ჩვეულების“, „ადათის“ ან „ლეგიტიმური წესრიგის“ სახით. მათ შორის განსხვავება ისაა, თუ რა მექანიზმებით უზრუნველყოფს თითოეული მათგანი მოქმედების ერთგვაროვნების დაცვას.

ზნე-ჩვეულების ფარგლებში მოქმედების ერთგვაროვნება აიხსნება მხოლოდ ჩვევებით. ადათი ისეთი ზნე-ჩვეულებაა, რომელიც გაცილებით ხანგრძლივი დროის განმავლოვბაში გამომუშვდება და განპირობებულია საერთო ინტერესებით, რასაც ვებერი „ინტერესთა კონსტელაციას“ უწოდებს. ადათი (მით უფრო, ზნე-ჩვეულებები) არ არის „მნიშვნელადი“. ეს ნიშნავს, რომ ისინი არავისაგან „მოითხოვენ“ მათ დაცვას უფრო ზუსტად: ადათები ისეთ ნორმებს შეიცავს, რომლებიც სრულდება ვალდებულებების (მოვალეობების) შეგრძნების გარეშე^1. მაგალითად, საზოგადოებაში მიღებულია ისაუზმო გარკვეული წესების დაცვით, თუმცა არავინ არ არის ვალდებული ამ წესებს მისდიოს. რაც შეეხება ლეგიტიმურ წესრიგს, იგი მოიცავს ნებისმიერ ურთიერთობას, ორიენტირებულს მაქსიმებზე, რომელთა დაცვა (შესრულება) სავალდებულოა. ეს ნიშნავს, რომ ლეგიტიმური წესრიგი „მნიშვნელადია“ - იგი განიხილება როგორც სანიმუშო, რომელიც მიბაძვის ღირსია. რასაკვირველია, ლეგიტიმური წესრიგის შესულებას სხვადასხვა მოტოვი შეიძლება ახლდეს - შიში, სიფრთხილე, კერძო ინტერესი, ჩვევა და ა.შ. - მაგრამ სხვა მოტივებთან ერთად, აუცილებელია არსებობდეს მისი შესრულების მოვალეობის განცდა.

ზნე-ჩვეულებას, ადათსა და ლეგიტიმურ წესრიგს შორის განსხვავების საილუსტრაციოდ ვებერს მოჰყავს მაგალითები: როდესაც ავეჯის ტრანსპორტირების სააგენტო რეგულარულად სთავაზობს მომხმარებელს თავის მომსახურებას და აწვდის ინფორმაციას გადაზიდვის განრიგის შესახებ, ასეთი რეგულარობა (მოქმედების განმეორებადობა) დაფუძნებლია „ინტერესთა კონსტელაციაზე“. როდესაც წვრილი ვაჭარი თვის ან კვირის განსაზღვრულ დღეებში მოივლის თავის კლიენტებს, ეს ან ხანგრძლივი ჩვევეის შედეგია, ან მისი დაინტერესების გამოვლენა. ყველა ზემოაღნიშნულ შემთხვევაში საქმე გვაქვს ან ზნე-ჩვეულებასთან, ან ადათთან. მათი დარღვევა იწვევს წყვეტას მოქმედების ერთგვაროვნებაში, რასაც ჯგუფუს შიგნით საერთო ინტერესებთან დაპირისპირება მოსდევს. ამის გამო დამრღვევი იმსახურებს სასჯელს, რომელიც მოცემულ შემთხვევაში მხოლოდ მორალური გაკიცხვა შეიძლება იყოს და არა რაიმე ადმინისტრაციული ზომების გატარება. პრინციპულად განსხვავებულ შემთხვევას წარმოადგენს ის, როდესაც სახელმწიფო მოხელე ყოველდღე ცხადდება სამსახურში განსაზღვრულ საათზე. მისი ქცევის რეგულარობა არ არის განპირობებული ან მხოლოდ შესაძლო ჩვევით, ან მხოლოდ შესაძლო ინტერესით (ეს ფაქტები შეიძლება არც არსებობდს). ამ შემთხვევაში მოქმედების ერთგაროვნება გამოწვეულია ჩინოვნიკისათვის სამსახურებრივი რეგლამენტაციის ადმინისტრაციული სისტემის „მნიშვნელადობით“, რომელიც მოითხოვს მისგან გარკვეულ მაქსიმების შესრულებას (ერთ-ერთ მაქსიმას სწორედ სამსახურში გამოცხადების დრო წარმოადგენს). ამ მაქსიმების დარღვევა შელახვდა „მოვალეობის გრძნობას“, როგორც რაციონალურ ღირებულებას, რასაც თავის მხრივ, ადმინისტრაციული სასჯელი მოჰყვებოდა. ადათსა და ლეგიტიმურ წსრიგს შორის აღნიშნული განსხვავების დაფიქსირების საჭიროების მიუხედავად, ვებერი ხაზს უსვამს, რომ სინამდვილეში (რეალურად) საზღვარი მათ შორის ძალზე ლაბილურია: ადათები ხშირად დაგაიზრდება მნიშვნელად სისტემებში.

ლეგიტიმური წესრიგის მნიშვნელობადობა იმასაც ნიშნავს, რომ მისი გამოხატული მაქსიმები ძალაშია (ფუნქციობს) არა მხოლოდ მაშინ, როდესაც მათ ასრულებენ, არამედ მაშინაც, როდესაც მათ არღვევენ. მაგალითად, ქურდი ცდილობს დამალოს თავისი ქცევა, ვინაიდან მისთვის სისხლის სამართლის კანონით გამოხატული მაქსიმა (რომელიც კრძალავს ქურდობას) აგრძელებს მნიშვნელობას. აქტორი მოვალეა ანგარიში გაუწიოს ამ მოთხოვნას და, არღვევს რა მას, ამით მაქსიმას კი არ აუქმებს, არამედ საკუთარ თავს აქცევს დევიანტად ლეგიტიმურ წერიგთან მიმართებაში. თუმცა, ვებერი (1990a: 638) იმასაც მიუთითებს, რომ თუ ლეგიტიმური წესრიგის დარღვევა წესად იქცა, მაშინ მისი მნიშვნელობა თანდათან იზღუდება და, ბოლოს, ქრება კიდეც. ამით ვებერს სურს კიდევ ერთხელ ხაზი გაუსვას იმას, რომ ლეგიტიმური წესრიგის ერთგვარი „ტრანსცენდენტურობა“ თუ „დისტანციურობა“ ინდივიდის (აქტორის) მიმართ სინამდვილეში სავსებით რელატიურია და მას ემპირიული შინაარსი აქვს: თუ პოპერს დავესესხებით, შეიძლება ითქვას, რომ ლეგიტიმური წესრიგიც სუბიექტთა შორის კონვენციის შედეგს წარმოადგენს, და, ამდენად, ყოველთვის მოსალოდნელია, რომ, მათივე ძალისხმევით, შეიცვალოს კიდეც.

ვებერი აღნიშნავს იმასაც, რომ აქტორი თავის მოქმედებაში შეიძლება ორიენტირდეს რამდენიმე, თანაც ურთიერთსაპირისპირო ლეგიტიმურ სისტემაზე. ანუ ურთიერთდაპირისპირებული ვალდებულებების შესრულების მოთხოვნის წინაშე აღმოჩნდეს. ასე ემერთება, მაგალითად, დუელში მონაწილე სუბიექტს: ერთი მხრივ, იგი ორიენტაციას ახდენს „ღირსების კოდექასზე“, ანუ იგი მოვალეა საკუთარი შელახული ღირსება დაიცვას. მეოე მხრივ, იგი ვალდებულია ანგარიში გაუწიოს სისხლის სამართლის კანონმდებლობას, რომელიც კრძალავს დუელს, რამდენადაც იგი ადამიანის სიცოცხლის ხელყოფას გულისხმობს. დუელში მონაწილე სასამართლოს წინაშე წარსდგება, თუ დამალავს თავის საქციელს - ორივე შემთხვევაში მისთვის იურიდიული მაქსიმის მნიშვნელობა ძალაში რჩევა. იურისპოდენცია ამ შემთხვევაში აბსოლუტური ალტერნატივის წინაშე დგას - იგი ამოდის სისხლის სამართლის კანონმდებლობიდან და მხედველობაში არ იღებს „ღირსების კოდექსს“. სოციოლოგიისათვის ამგვარი ალტერნატივა არ არსებობს: მან უნდა აღიაროს ორივე, ურთიერთსაპირისპირო სისტემის ლეგიტიმურობა.

ვებერი (1990a: 639-43) განიხილავს მაქსიმებით გამოხატული წესრიგის ლეგიტიმურობის ე.ი. მისის მნიშვნელადობის უზრუნველყოფის შინაგან და გარეგან ფაქტორებს. შინაგან მაგარანტირებელ ფაქტორებთან დაკავშირებით, იგი მიიჩნევს, რომ ლეგიტიმური წესრიგი შეიძლება უზრუნველყოფილ იქნეს:

ა) წმინდა აფექტურად, რაც გამოხატავს წესრიგის მიმართ ემოციურ ერთგულებას;

ბ) ღირებულებით-რაციონალურად, რაც გამოხატავს წესრიგის შესაბამისობას უმაღლეს (ეთიკურ, ესთეტიკურ ან სხვა რაიმე) ღირებულებასთან;

გ) რელიგიურად, არც დაკავშირებულია იმის რწმენასთან, რომ არსებული წესრიგი ღვთის კეთილი ნების გამოვლენაა.

შინაგანი ფაქტორების გარდა არსებობს წესრიგის მნიშვნელადობის მაგარანტირებელი გარეგანი ფაქტორები (ვებერი მათ ლეგიტიმური წესრიგის ტიპებს უწოდებს):

ა) შეთანხმებულობა, როდესაც წესრიგი უზრუნველყოფილიაგარკვეული საერთო ჩვევევბის საფუძველზრ გაერთიანებული ადამიანთა წრის მიერ. წესრიგიდან გადახვევა მათი მხრიდან იმსახურებს გაკიცხვას (საყვედურს). მთავარი აქ ისაა, რომ ამ შემთხვევაშიდასჯას ახორციელებენ ცალკეული ადამიანები და არა სპეციალურად ორგანიზებული ჯგუფები.

ბ) სამართალი, როდესაც წესრიგის დაცვას უზრუნველყოფენ ადამიანთა სპეციალური ჯგუფები, რომელთა ინსტიტუციურ ფუნქციას წარმოადგენს მაქსიმების შესრულებაზე მონიტორინგი და მათი გატარება (დაცვა) ძალისმიერი მეთოდების გამოყენებით. ასეთი ჯგუფები შეიძლება შეიქმნას გვარის, სექტის, კორპორაციის, რაიმე საზოგადოების და სხვ. ფარგლებში. წესრიგის დარღვევის შემთხვევაში, სპეციალური ჯგუფის მიერ დასჯის ფორმები ძალზე მრავალფეროვანი შეიძლება იყოს. თუმცა, ყველა შემთხვევაში, ეს ფორმები უფრო მკაცრია, ვიდრე უბრალოდ გაკიცხვა, ან საყვედური.

________________________

1. როგორც ჩანს ვებერის მიერ ადატის ინტერპრეტაცია განსხვავდება არა მხოლოდ ამ ფენომენის ყოველდღიური ცნობიერების მიერ წარმოადგენისაგან, არამდ ეთნოლოგიური და ეთნომეთოდოლოგიური კვლევებისაგან. ვებერთან ადათები რედუქცირებულია მხოლოდ მოქმედების ერთგვაროვნების ხანგრძლივობაზე (ე.ი. დროის ფაქტორზე) და ინტერესთა თანაფარდობაზე. მაშასადამე, მათ არა აქვს ფორმალურ-ინსტიტუციური ხასიათი და არ ექვემდებარება ადმინისტრაციულ რეგულირებას.

საჭიროა რამდენადმე დეტალურად შევჩერდეთ ვებერთან რაციონალობის კონცფციაზე და მის მიმართებაზე სოციალური მოქმედების თეორიასთან.¹ მით უფრო, რომ მათ შორის შინაგანი კავშირი არსებობს.

დასავლური მკვლევარები (D.N. Levine, 1981: 9; S. Kalberg, 1981: 1146) სავსებით სწორად მიუთითებენ ვებერის რაციონალობის კონცეფციის „პოლიმორფოლოგიურ“ ხასიათხე, რის გამოც ეს კონცეფცია „დრამატულად“ განსხვავდება ყველა მისი წინამორბედისაგან, იქნება ეს კანტი, ჰგელი, ტიონისი თუ ზიმელი. ეს განსხვავება სამი ასპექტით მჟღავნდება: ჯერ ერთი, (რაც წმინდა თეორიული კვლევის თვალსაზრისით ყველაზე მნიშვნელოვანია), ვებერმა შექმნა სრულიად განსხვავებული კონცეპტუალური აპარატი რაციონალობის პროცესის და ფორმების აღსაწერად; მეორე, ვებერმა დაძლია ევროპოცენტრული თვალსაზრისი, რომ რაციონალობის განვითარება უნიკალურად დასავლური მოვლენაა, შეისწავლა რა რაციონალიზებული კულტურის ფენომენები კლასიკურ ანტიკურობაში, ახლო აღმოსავლეთში, ჩინეთსა და ინდოეთში; და ბოლოს, მანამდე გაბატონებული თვალსაზრისისაგან განსხვავებით, რომელიც რაციონალობას განიხილავდა, როგორც თავისუფლების მთავარ წყაროს თანამედროვე დასავლეთში. ვებერმა რაციონალობა განიხილა, როგორც მუქარა თავისუფლების მიმართ.

საკვლევი პრობლემიდან გამომდინარე, საჭიროა ყურადღების გამახვილება რაციონალობის კონცეპტუალურ ასპექტზე. ვებერი შრომაში „პროტესტანტული ეთიკა და კაპიტალიზმის სული“ (1990b: 186) აღნიშნავს ცნება „რაციონალური“-ს კომპლექსურობას და რაციონალიზაციის პროცესის წინააღმდეგობრივ ბუნებას. ვებერის შრომებში ეს სირთულე კარგად აისახა, რაც რაციონალობის ვებერისეული კონცეფციის ადეკვატურ ინტერპრეტაციას აძნელებს.

ამ სიძნელის დასაძლევად D. H. Levine (1978: 10) საჭიროდ მიიჩნევს ვებერის კონცეფციაში გამოკვეთოს განსხვავბა სუბიექტურ და ობიექტურ რაციონალობას შორის. სუბიექტური რაციონალობის ლოკუსს წარმოადგენს აქტორთა მენტალური პროცესები (აქ ავტორი პარალელს ნახულობს კანტის „პრაქტიკულ გონებასთან“, ჰეგელის „თვითცნობიერებასთან“, ტიონისის „რაციონალურ სურვილთან“, ზიმელის „გონების გამოთვლით უნართან“, პარეტოს „სუბიექტურ ლოგიკურობასთან“). ობიექტური რაციონალობის ლოკუსის მოქმედების პროცესები და ინსტიტუციური ნორმების სახით გამოხატული სიმბოლოები (აქ პარალელები იძებნება, იმასთან რასაც ჰეგელი კანონებში და პოლიტიკურ ინსტიტუტებში ხორცშესხმულ გონებას უწოდებს, ტიონისის კონცეფციასთან „Gesellschaft”-ის სტრუქტურის და მისი იურიდიული სააგენტოების შესახებ, ზიმელის მიერ „აპერსონალურ კალკულაციაზე“ დაფუძნებული სოციალური ურთიერთობების კვლევასთან, პარეტოს „ობიექტურ ლოგიკურობასთან“).

D.H. Levine-ის აზრით, მართალია ვებერი სპეციალურად არ განიხილავს ასეთ განსხვავებას, მაგრამ მის შრომებში არსებობს მთელი რიგი პასაჟები, სადაც იგი ახდენს ამგვარ დიფერენციაციას, და რაც ყველაზე საყურადღებოა, სწორედ სოციალურ მოქმედებასთან მიმართებაში. კერძოდ, ვებერის თანახმად ([1922] 1949: 34 [488]), სუბიექტური რაციონალობა ეხება მოქმედებას, რომელიც ცნობიერია და წინასწარგანზრახული (იმ მოქმედების საპირისპიროდ, რომელიც ემორჩილება არაცნობიერ მოტივებს და არაწინასწარგანზრახულია) და/ან ორიენტირებულია საშუალებებზე, რომლებიც სუბიექტის მიერ ჩაითვლება, როგორც კორექტული (სწორი) მოცემული მიზნისათვის. ამისაგან განსხვავებით, ობიექტურად რაციონალურია მოქმედება,რომელიც იყენებს ტექნიკურად კორექტულ (სწორ) საშუალებებს მეცნიერულ ცოდნასთან შესაბამისობაში და/ან ექვემდებარაბა გარეგან სისტემატიზაციას.

მსგავს განსხვავებას სხვაგანაც ვხვდებით: თავისი შრომის - „ეკონომიკა და საზოგადოება“ - პირველი თავის მე-6 და მე-7 პარაგრაფებში ვებერი ერთმანეთისაგან გაარჩევს, ერთი მხრივ, იმ განსხვავებულ გზებს, რომელთა მეშვეობითაც აქტორები ორიენტირდებიან ნორმების და სოციალური წესრიგის დასაცავად და, მეორე მხრივ, იმ საფუძვლებს, რომელთა გამოც ლეგიტიმურობა მიეწერება სოციალურ წესრიგს. ეს უკანასკნელი უნდა განვიხილოთ როგორც ინსტიტუციურ ფორმათა ტიპოლოგია, რომელიც შეიცავს შეხედულებებს და დაკავშირებულია სანქციებთან, რომლებსაც სოციალური წესრიგის წარმომადგენლები მიმართავენ ლეგიტიმური ძალაუფლების გამოსაყენებლად.

ხაზი უნდა გაესვას (კიდევ ერთხელ) იმას, რომ ობიექტური რაციონალობის ქვეშ ვებერი არ გულისხმობს მოქმედების „ობიექტურად სწორ (ვალიდურ)“ მნიშვნელობას, რომელიც ნორმატიული დატვირთვის მქონეა (ისე როგორც ეს ესმის, მაგალითად, იურისპოდენციას, რომლისგანაც ვებერი პრინციპულად განასხვავებს თავის ემპირიულ სოციოლოგიას). ობიექტურ რაციონალობას, დიურკჰაიმის ტერმინოლოგიას თუ გამოვიყენებთ, საქმე აქვს სუპრა ინდივიდუალურ (supra-individual), ანუ ინსტიტუციურ ნორმებთან. რაც შეეხება სუბიექტურ რაციონალობას, იგი ეხება აქტორთა სუბიექტურ განზრახვებს, რამდენადაც ისინი გულისხმობს ამ ნორმებით უზრუნველყოფილი სოციალური წესრიგის მიმართ დამორჩილებას ან მისგან გადახრას.

თუ გავითვალისწინებთ განსხვავებას სუბიექტურ და ობიექტურ რაციონალობას შორის, შესაძლებელია, ამ კლასიფიკაციის საფუძველზე შევაფასოთ, ზოგადად, მოქმედების და, კერძოდ, სოციალური მოქმედების ვებერისეული კონცეფცია, რომელიც ზემოთ იქნა განხილული:

როდესაც ვებერი ერთმანეთისგან განასხვავებს გაგების რაციონალურ (ლოგიკურ და მათემატიკურ) და ემპათიკურ (ემოციურ, მხატვრულად რეცეპტულ) მნიშვნელობებს, ეს სხვა არაფერია, თუ არა მენტალური პროცესების ორი კონტექსტი: ლოგიკურ-მათემატიკური გაგება სუბიექტური რაციონალობის პრედიკატია, ხოლო ემპათიკური გაგება - სუბიექტური არარაციონალობის პრედიკატი.

სხვა მხრივ, სუბიექტური ორიენტაციის ფორმებს წარმოადგენს, აგრეთვე, ვებერის მიერ სოციალური მოქმედების კლასიფიკაცია (მიზან-რაციონალური, ღირებულებით-რაციონალური, ტრადიციული და აფექტური).

მენტალური პროცესების ლოგიკურ-მათემატიკურ და ემპათიურ კონტექსტებსა და სოციალური მოქმედების ფორმებს შორის არსებობს კორელაცია: მიზან-რაციონალური მოქმედებები სუბიექტური რაციონალობის კორელატურია, ხოლო, ტრადიციული და აფექტური მოქმედებაბი - სუბიექტური არარაციონალობის. ეს მიმართებები სქემატურად ასე შეიძლება გამოისახოს (D. H. Levine, 1978: 14):

რაც შეეხება ობიექტურ რაციონალობას, ვებერი განიხილავს ამგვარი რაციონალობის სხვადასხვა ფორმას და ვარიაციას. ამ შემთხვევაში ვებერი იკვლევს რაციონალობის ფენომენს ცხოვრების ისეთ ინსტიტუციურ სფეროებში, როგორიცაა: ეკონომიკური ორგანიზაცია, პოლიტიკური წესრიგი, სამხედრო ორგანიზაცია, იურიდიული სისტემები, სოციალური სტრატიფიკაცია, განათლება, რელიგია, ეთიკა, მეცნიერება, ხელოვნება და ეროტიკული ცხოვრება. ამრიგად რაციონალიზაციის პროცესს შეიძლება დავაკვირდეთ სხვადასხვა სოციოკულტურულ დონეზე და ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში.

შრომებში: „ეკონომიკური საზოგადოება“, „პროტესტანტული ეთიკა და კაპიალიზმის სული“, „მსოფლიო რელიგიების სოციალური ფსიქოლოდია“ - ვებერი გაარჩევს ობიექტური რაციონალობის ოთხ სახეს: კონცეპტუალურს, ინსტრუმენტალურს, სუბსტანციურს, (substantive) და ფორმალურს. რაციონალობის თეორიული ტიპი წარმოადგენს კონცეპტუალურ სქემას, რომელსაც ვებერი იყენებს მოქმედების განსაზღვრული მოდელების ანალიზისათვის. სხვანაირად თუ ვიტყვით, რაციონალობის ეს ტიპები ქმნის მოქმედების ცნობიერ წესებს (რეგულაციებს), იმისათვის, რათა დაძლიონ რეალობის ფრაგმენტულობა. მოკლედ დავახასიათოთ თითოეული მათგანი:

კონცეპტუალური (თეორიული, ინტელექტუალური) რაციონალობის ქვეშ ვებერი ([1946] 1958a: 293 [265-66]), ზოგადად, გულისხმობს ნებისმიერ აბსტრაქტულ კოგნიტურ პროცესს, გამოხატულს მის ყველა ექსპანსიურ, აქტიურ ფორმაში. რაციონალობის ეს ტიპი რეალობაზე ზეწოლას (რეალობის მართვას) ახორციელებს აბსტრაქციული ცნებების გაგების გზით (და არა მოქმედებაზე აქცენტირებით). იგი წარმოადგენს კოგნიტურ კონფრონტაციას ადამიანის რეალურ გამოცდილებასთან ისეთი აზროვნებითი პროცესების მეშვეობით, როგორიცაა ლოგიკური დედუქცია და ინდუქცია, მიზეზობრიობის მიწერა, სომბოლური მნიშვნელობების ფორმაცია და სხვ. ვებერის თანახმად, კონცეპტუალური რაციონალობა აყალიბებს სამყაროს კოჰერენტულ (თანმიმდევრულ), აბსტრაქტულ და მნიშვნელად სურათს. იგი მოიცავს ლოგიკური სისტემატიზაციის და გენერალიზაციის კოგნიტურ პროცესებს და წარმოადგენს რეაქციას ადამიანის სურვილზე, „გამოხატოს და გაიგოს სამყარო“.

თეორიული რაციონალიზაციის პროცესს ვებერი ისტორიის უადრეს საფეხურზე აღმოაჩენს: ათასი ჯურის მისნები და ქურუმები ცდილობდნენ ბუნების და ზებუნებრივი სამყაროს გარაციონალურებას (მათთვის მნიშვნელობის მინიჭებას). ზნეობრივად მხსნელი რელიგიების გაჩენასთან ერთად, მისმა მქადაგებლებმა (პირველ რიგში, თეოლოგებმა) მოახდინეს დოქტრინებში იმპლიციტურად ნაგულისხმევი ღირებულებების კიდევ უფრო რაციონალიზება, რათა უზრუნველყოთ „ტანჯვის მარადიულობის“ გაგებისათვის ხელმისაწვდომი ახსნა. ფილოსოფოსები კიდევ უფრო შორს წავიდნენ კონფეპტუალიზების მიმართულებით და შეეცადნენ თეორიული სქემით აეხსნათ ბუნება და საზოგადოება, მათი საწყისები და კანონზომიერება. ვებერი ([1946] 1958a: 279-81 [251-54]); ([1921] 1968: 505-6 [307-8]), აღნიშნავს, რომ თეორიული რაციონალობის მამოძრავებელი ძალას წარმოადგენს მოაზროვნეთა და „სისტემატიკოსთა“ „მეტაფიზიკური მოთხოვნილება“, აჯობონ რეალობის რუტინას და ყოველდღიური ცხოვრების შემთხვევით მოვლენებს მიანიჭონ კოჰერენტული მნიშვნელობა. ამ მოაზროვნეთა მოტივაციას წარმოადგენს პასუხის ძიება მეტაფიზიკურ კითხვაზე (M. Weber, [1921] 1968: 451 [275]),: თუ სამყაროს მთლიანობაში და, კერძოდ, ცხოვრებას, უნდა ჰქონდეს მნიშვნელობა, რა შეიძლება ეს იყოს და როგორ უნდა გამოიყურებოდეს სამყარო იმისათვის, რომ შეესაბამებოდეს მას?“ ვებერი დარწმუნებულია, რომ ამ ძიებამ ითამაშა განუზომლად დიდი როლი ინტელექტუალთა ძალისხმევაში, გაერღვიათ ყოველდღიური რეალობა და გაეგოთ სამყარო, როგორც „მნიშვნელობის მქონე“ კოსმოსი.

ინსტრუმენტალური (პრაქტიკული) რაციონალობა, ვებერის თანახმად ([1921] 1968: 400 [224]), ადამიანის მოღვაწეობას (activity) განიხილავს წმინდა პრაგმატულ და ეგოისტურ ინტერესებთან მიმართებაში. იგი წარმოადგენს მოცემული პრაქტიკული მიზნის მეთოდურ განხორციელებას, ადეკვატური საშუალებების გამოყენებით. ადეკვატური საშუალებების ქვეშ იგულისხმება ტექნიკური ეფექტური და ოპერატიული ხერხების გამოყენება მიზნის მისაღწევად. ინსტრუმენტალურ რაციონალობას არ აინტერესებს მოქმედების მოდელები, რომლებიც თვითკმარ ღირებულებათა სისტემის პოზიციებიდან, აქტიურ მანიპულირებას ახდენს ყოველდღიური ცხოვრების რუტინაზე; ცხოვრების პრაქტიკულ-რაციონალური გზა არსებულ რეალობას იღებს, როგორც მოცემულობას ახდენს ყველაზე მიზანშეწონილი საშუალებების გამოთვლას იმ წინაარმდეგობების დასაძლევად, რომელსაც აწყდება. ვებერი აღნიშნავს ([1946] 1958a: 293 [266]), რომ ამ შემთხვევაში, პრაგმატული მოქმედება (ყოველდღიურ ინტერესების აზრით) არის განმსაზღვრელი და პრაქტიკული მიზნები მიიღწევა ყველაზე ადეკვატური საშუალებების ფრთხილი აწონვის და ზედმიწევნით ზუსტი გამოთვლის გზით.

მართალია ვებერის ([1946] 1958a: 279 [251]), 284 [256]) თანახმად, რაციონალობის ეს ტიპი ყველაზე სრულყოფილად მჟღავნდება ისეთ სოციალურ ფენაში, როგორიცაა გლეხები, ვეჭრები და ხელოსნები და სწორედ ეს „სამოქალაქო“ (civic) ფენა ამჟღავნებს გამოკვეთილ ტენდენციას, უხელმძღვანელოს ცხოვრებას პრაქტიკული ინტერესებიდან გამომდინარე, მაგრამ, ვებერი იმასაც აღნიშნავს ([1921] 1968: 400 [224]), რომ ინსტრუმენტალური რაციონალობა მაინც უნივერსალურ ფორმას წარმოადგენს და თვით მაგიური და რელიგიური ქცევების ყველაზე ელემენტარულ ფორმას მოიცავს.

სუბსტანციური (თვითმყოფადი) რაციონალობა, ვებერის თანახმად ([1921] 1968: 85 [44]), დაკავშირებულია შეფასებით სტანდარტებთან. რაციონალობის ეს ფორმა აყალიბებს ვალიდურ წესებს და კრიტერიუმებს. ყოველდღიურ ცხოვრებაში ეს წესები ეთიკურ იმპერატივებს მოიცავს (რომლებიც თანხმობაშია ეთიკურ იდეალებთან); ხელოვნებაში - შეფასების ესთეტიკურ კრიტერიუმებს; ეკონომიკის, პოლიტიკის და სმართლის სფეროებში - შესაბამის მაქსიმებს და ა. შ.

ვებერის მიხედვით ([1921] 1968:85-86 [44-45]), სუბსტანციური რაციონალობა იმით ემსგავსება პრაქტიკულ რაციონალობას (შესაბამისად, განსხვავდება თეორიული რაციონალობისაგან), რომ იგი პირდაპირ (უშუალოდ) უქვემდებარებს მოქმედებას განსაზღვრულ ეტლონებს. თუმცა, პრაქტიკური რაციონალობის საპირისპიროდ, ეს პროცესი არ წარმოადგენს უბრალოდ მიზან-საშუალებათა გამოთვლას, რიგითი რუტინული პრობლემების გადასაჭრელად, არამედ - რეალობის მართვას ნამყოს, აწმყოს და პოტენციურ „ღირებულებათა პოსტულატთან“ (past, prezent, or potential „valuepostulate”) მიმართებაში. ღირებულებითი პოსტულატი გულისხმობს არა მხოლოდ ერთ ღირებულებას, (მაგალითად, სიმდიდრის მხარდაჭერას ან მოვალეობის განხორციელებას), არამედ ღირებულებათა მთელ ჯგუფს, რომლებიც განსხვავდება სიღრმით, შინაგანი სიმტკიცით და შინაარსით. ამდენად, რაციონალობის ეს ტიპი წარმოადგენს ინდივიდის იმ უნარის მანიფესტაციას, რომ იმოქმედოს ღირებულებით-რაციონალურად.

ვებერი აღნიშნავს, რომ სუბსტანციური რაციონალობა შეიძლება შემოისაზღვროს, განახორციელოს რა ცხოვრების მხოლოდ განსაზღვრული სფეროს ორგანიზება, სხვა კი მხედველობის გარეშე დატოვოს. ამის ილუსტრაციას წარმოადგენს, მაგალითად, მეგობრობის სფერო, რომელიც ყოველთვის, როცა იმართება ისეთი ღირებულებებით, როგორიცაა ერთგულება, თანაგრძნობა და ურთიერთდახმარება, ქმნის სუბსტანციური რაციონალობის არსს. კომუნიზმნი, ფეოდლიზმი, ჰედონიზმი, ეგალიტარიზმი, კალვინიზმი, სოციალიზმი, ბუდიზმი, ინდუიზმი და რენესანსული თვალსაზრისი ცხოვრებაზე, აგრეთვე, სუბსტანციური რაციონალობის მაგალითებია, რამდენადაც ახდენს მოქმედების ორგანიზებას მათი ღირებულებათი შინაარსის შესაბამისად.

რა სფეროსაც არ უნდა ეხებოდეს, სუბსტანციური რაციონალობა უნდა განვიხილოთ (M. Weber, [1946] 1858a: 294 [266]), როგორც „ვალიდური წესი (კრიტერიუმი), როგორც განსაკუთრებული „სტანდარტი“, რომლის მიხედვითაც შეირჩევა, გაიზომება და შეფასდება („გასამართლდება“) ემპირიულ მოვლენათა ერთობლიობა. ჯგუფები, ორგანიზაციები, ინსტიტუტები, პოლიტიკური ერთობები, კულტურები და ცივილიზაციები იმართება სპეციფიკური ღირებულებითი პოსტულატების მიერ, მაშინაც კი, როდესაც ისინი არ აღიქმებიან მისი მონაწილეების მიერ იგივეობრივად.

ვებერი მიუთითებს შესაძლო ღირებულებითი პოსტულატების დაუსრულებლობაზე (infinity), რის გამოც, ზოგიერთი კრიტიკოსი (S. Kalberg, 1981: 1155) სუბსტანციური რაციონალობის ვებერისებულ კონცეფციას „რადიკალურ პერსპექტივიზმს“ მიაწერს. სუბსტანციური რაცონალობა და მასზე დაფუძნებული რაციონალიზაციის პროცესები ყოველთვის არსებობს ბოლოვადი თვალსაზრისის, ანუ „დირექტივების“ სახით: თითოეული ასეთი თვალსაზრისი გულისხმობს ღირებულებათა იგივეობრივ (identifiable) კონფიგურაციას, რაც განსაზღვრავს შემდგომში რაციონალიზაციის პროცესის პოტენციურ მიმართულებას. ამროგად, რაციონალურ ღირებულებათა დაუსრულებლობა (infinity) არ ნიშნავს მუდმივი სტანდარტების ქსელის არსებობას რაციონალიზაციის პროცესებისათვის. პირიქით, „რადიკალური პერპექტივიზმის“ თანახმად, რაციონალიზაციის პროცესის არსებობა დამოკიდებულია ბოლოვადი ღირებულებების ინდივიდთა მხრიდან სავარაუდო ან განსაზღვრული, ცნობიერი ან არაცნობიერი უპირატესობის მინიჭებაზე და მოქმედების სისტემატიზაციაზე ღირებულებების შესაბამისად.

ცხოვრების ყველა სფეროში არსებობს ღირებულებათა პოსტულატზე დაფუძნებული, სულ ცოტა, ერთი იგივეობრივი თვალსაზრისი. თავის მხრივ, თითოეული სფეროს შიგნით მიმდინარე რაციონალიზაციის პროცესები უკუშეხებაშია იმავე ღირებულებით პოსტულატებთან. ვებერის მიხედვით ([1946] 1858a: 301 [275]), ცხოვრების სფეროები (life-spheres) საკუთარი ღირებულებით პოსტულატებს განიხილავენ, როგორც „რაციონალურს“, ხოლო სხვა სფეროებში მოქმედ პოსტულატებს „ირაციონალურის“ იარლიყს აკრავენ. მაგალითად, ეკონომიკის სფეროში მოქმედი ეფექტურობის და პროდუქტულობის თვალსაზრისის მიხედვით, ყველა მონოპოლიური სტატუსი, ვინაიდან ისინი ზღუდავს თავისუფალი ბაზრის გაფართოებას, წარმოადგენს „ირაციონალურს“. ასე აფასებს კაპიტალიზმის ცხოვრების წესი ფეოდალიზმის ღირებულებებს, რამდენადაც მათში მონოპოლურობა ყველაზე მეტად მჟღანდება. მეორე მხრივ (M. Weber, [1946] 1858a:348-49 [561-62]), 311-40 [544-45] კაპიტალიზმისთვის დამახასიათებელი ანგარიშიანობა და პოლიტიკოსთა ძალაუფლებითი ინტერესები „ირაციონალურად“ ფასდება რელიგიური თვალსაზრისით და პირიქით. სხვა მაგალითი (M. Weber, [1946] 1858a: 281 [253]): თანამედროვე ინტელექტუალისათვის, რომელიც მხოლოდ მეცნიერებას და ემპირიულ ცოდნას ენდობა, რწმენის მიმართ რელიგიური ადამიანის ნდობა ირაციონალურის სფეროს განეკუთვნება¹

ფორმალური რაციონალობა აყალიბებს აბსტრაქტულ პროცედურებს ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში, რათა მინიმუმამდე დაიყვანოს პიროვნული კავშირების და სოციალური შეხედულებების გავლენა და მაქსიმალურად გაზარდოს ქმედებების წინასწარმეტყველების (გათვლის) შესაძლებლობა. რაციონალობის ეს ფორმა მოქმედებებს და ურთიერთობებს აქცევს კალკულირებადი წესრიგის ფარგლებში.

როგორც მკვლევარები მიუთითებენ (S. Kalberg, 1981: 1159), პრაქტიკული, თეორიული და სუბსტანციური რაციონალობის ინტერცივილური და ეპოქის მიმართ ტრანსცენდენტური (epoch-trancending) თავისებურებისაგან განსხვავებით, ფორმალური რაციონალობა იფარგლება მხოლოდ ინდუსტრიალიზაციისათვის დამახასიათებელი ცხივრების სფეროებით და ძალაუფლების სტრუქტურებით. რაციონალობის ეს ტიპი ყველაზე გამოკვეთილად მჟღავნდება ეკონომიკურ, სამართლებრივ და მცნიერების სფეროებში, აგრეთვე, ძალაუფლების ბიუროკრატიულ ფორმაში.

აღსანიშნავია ფორმალური რაციონალობის სპეციფიკური განსხვავება პრაქტიკული რაციონალობისაგან: ორივე ორიენტირდება კალკულირებად მოქმედებაზე, მაგრამ თუ პრაქტიკული რაციონალობა ყოველთვის მიმართულია ტენდენციაზე, რომ, გამომდინარე პრაგმატული კერძო ინტერესებიდან, რუტინული პრობლემები გამოთვალოს და გადაჭრას მოქმედების მიზან-საშუალებათა რაციონალური ეტალონების მეშვეობით, ფორმალური რაციონალობა მიზან-საშუალებათა ამგვარ რაციონალურ გამოთვლას ახდენს უნივერსალურად გამოყენებადი წესების, კანონების თუ ნორმების საფუძველზე. ვებერი ხაზგასმით მიუთითებს ([1921] 1968: 979 [565], 244 [141], 225 [129]), რომ ფორმალური რაციონალობა ახორციელებს ისეთი აბსტრაქტული წესების გამოთვლას, რომელთა შესაბამისად გადაწყვეტილებები მიიღება „პიროვნებების მხედვლობაში მიღების გარეშე“. მოქმედების ორიენტაცია ფორმალურ წესებზე და კანონებზე უარყოფს ნებისმიერ თვითნებობას (arbitrariness): უნივერსალიზმის კალკულირებადი წესრიგის პირობებში გადაწყვეტილების მიღების („კეთების“) პროცესი საერთოდ არ ითვალისწინებს ინდივიდის პერსონალურ თვისებებს. რჩეული პიროვნებები - თვით ქარიზმატულიც კი - ექვემდებარებიან ფორმალური რაციონალობის პროცედურებს. მაგალითად, მემამულის (lord of a manor) პიროვნული მიმზიდველობა და კეთილგანწყობა სრულიად უცხოა ბიუროკრატიის „სულისათვის“.

ვებერი ([1921] 1968: 975 [562], 226 [130], 225 [129]; [1946] 1958a: 295 [267]) ფორმალური რაციონალობის გამოკვეთილ ინდიკატორად (ძალაუფლების ყველაზე რაციონალურ ტიპად) ბიუროკრატიულ ძალაუფლებას მიიჩნევს, რამდენადაც ამ დროს დომინანტურს წარმოადგენს მოქმედება, რომელიც ორიენტირებულია ინტელექტუალურად გაანალიზებად ზოგად წესებზე, ისევე როგორც - მათი გახანგრძლივების ყველაზე ადეკვატური საშუალებების შერჩევაზე. ბიუროკრატიის მიზანი სხვა არაფერა, თუ არა პრობლემების გაადაჭრის ყველაზე ზუსტი და ეფექტური საშუალებების გამოთვლა, უნივერსალური და აბსტრაქტული წესებისადმი მატი დამორჩილების მეშვეობით. ვებერი აღწერს რაციონალობის ამ ტიპის მოქმედებას ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში: სამართლის სფეროში ლეგალური ფორმალური რაციონალობა, ვებერის თანახმად ([1921] 1968: 656-57 [396]), არსებობს მაშინ, როდესაც ფორმალურად განსწავლული იურისტები შეიმუშავებენ კანონებს, რომლებიც სახელმწიფოს ყველა მოქალაქეს მიეყენება იმ აზრით, რომ „მხედველობაში მიიღება რაიმე შემთხვევის მხოლოდ არაორაზროვანი ზოგადი ნიშნები (თვისებები), წმინდა პროცესუალური და ლეგალური ფაქტორების გათვალისწინებით“. იურიდიული პროცედურის ეს სახე უპირისპირდება ლეგალურ სუბსტანციურ რაციონალობას, რომლის დროსაც გადაწყვეტილებები მიიღება ბოლოვადი (აბსოლუტური) სამართლიანობის პოსტულატზე დაყრდნობით. მსგავსად ამისა, ეკონომიკურ სფეროში (M. Weber, [1921] 1868a: 85 [44-45]) ფორმალური რაციონალობა ნიშნავს, რომ „ბაზრის კანონების“ ფარგლებში უნივერსალურად სრულდება ყველა ტექნიკურად შესაძლო კალკულაცია, მიუხედავად იმისა, თუ რა ხარისხით არღვევენ ისინი ეთიკურ სუბსტანციურ რაციონალობას.

რაც შეეხება მეცნიერების სფეროს, ვებერის თანახმად, თეორიული რაციონალობის მიერ ფორმულირებული ჰიპოთეზების საპირისპიროდ, მთლიანად ფორმალურ-რაციონალურად უნდა ჩაითვალოს ექსპერიმენტული მეცნიერული პროცედურები. ამ შემთხვევასი, კალკულაცია სრულდება ექსპერიმენტის ზოგადი წესების მიხედვით. ეს კიდევ უფრო რთული გზაა, ვიდრე წესების შემუშავება ძალაუფლების ბიუროკრატიულ ფორმაში, ანდა სამართლის და ეკონომიკის სფეროებში: მკაცრი ემპირიული დაკვირვება, კვანტიფიკაცია და სისტემური გაზომვა აღწევს ამ დროს მეთოდური კონტროლის პიკს, განსაკუთრებით, ლაბორატორიულ პირობებში. აქაც, ისევე როგორც ცხოვრების სხვა სფეროში, ყველა ტექნიკურად შესაძლო მიზან-საშუალებათა რაციონალური გამოთვლა ხორციელდება „პიროვნებათა შეხების გარეშე“.

წესებზე ორიენტირებული წმინდა კალკულაცა (რაც უშუალო უკუგავლენას ახდენს მოქმედებაზე) ხორციელდება რელიგიის სფეროში, თუმცა, მხოლოდ ზოგიერთ განსაკუთრებულ შემთხვევაში. ფორმალური რაციონალობა ამ სფეროში ვებერის მიერ აღიწერება (1946] 1858a: 293-94 [266]), როგორც მოქმედება, რომელიც „იმართება გეგმის მიხედვით“ (Planmassigkeit): ამ შემთხვევაში, დადგენილი პროცედურების შესაბამისად, გამოიყენება ისეთი მეთოდური ხერხები, როგორიცაა ჭვრეტა (contemplation) ან იოგა.

მკვლევარები, ვებერის შრომების ანალიზის საფუძველზე, გარკვეულ კომენტარებს აკეთებენ აღნიშნული ტიპოლოგიზაციის შესახებ. კერძოდ, ისინი (D. N. Levine, 1978: 14) აღნიშნავენ, რომ ა) არსებობს სპეციფიკური ნათესაობა ობიექტური რაციონალობის ამა თუ იმ ფორმასა და სხვადასხვა ინსტიტუციურ სფეროს შორის. მაგალითად, მეცნიერების სფეროში (რომელიც ძირითადად დაკავშირებულია სამყაროს გაგებასთან), სპეციფიკურ სიახლოვეს ამჟღავნებს კონცეპტუალურ რაციონალობასთან ბ) ნიშანდობლივია ის, რომ ობიექტური რაციონალობის ოთხივე ფორმას აქვს თავისი „ორეული“ (დუბლიკატი) სუბიექტური რაციონალობის ფორმებს შორის. კერძოდ, რაციონალური (ლოგიკურ-მათემატიკური) გაგება შეესაბამება კონცეპტუალურ რაციონალობას; მიზან-რაციონალური ორიენტაცია თანხმობაშია ინსტრუმენტალურ რაციონალობასთან; ღირებულებით-რაციონალური ორიენტაციის დუბლიკატია სუბსტანციური რაციონალობა; მიუხედავად იმისა, რომ ვებერი არ იძლევა ტერმინს იმ სუბიექტური ორიენტაციის აღსანიშნავად, რომელიც ფორმალური ორიენტაციის პარალელური იქნება, იგი ხშირად აღწერს აქტორთა მენტალურ ტენდენციას, რომ მარეგულირებელი ნორმების შეთვისებით დაიცვან წსრიგი, რაც ამ ტენდენციას მოტივაციურ მნიშვნელობას ანიჭებს.

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, ობიექტური რაციონალობის ოთხი ფორმიდან სამი (ინსტრუმენტალური, სუბსტანციური და ფორმალური) უშუალო, ხოლო ერთი (კონცეპტუალური) - გაშუალებულ შეხებაშია სოციალური მოქმედებასთან (მოქმედების სოციალურიად სანქცირებულ მიმდინარეობასთან). რაციონალობის ტიპები წარმოადგენს იმ კონცეპტუალურ სქემას, რომელსაც ვებერი იყენებს მოქმედების წესების და მოდელების ანალიზისათვის. მოქმედების ეს ცნობიერი წესები (რეგულაციები) იქმნება იმისათვის, რათა დაიძლიოს რეალობის ფრაგმენტულობა. კერძოდ,

ა) ინსტრუმენტალური რაციონალობა „ზრუნავს“ მოქმედების ნორმების ტექნიკურ ეფექტურობაზე; რაციონალობის ეს ტიპი არსებობს როგორც ადამიანთა უნარების გამოვლინება (მანიფესტაცია) მიზან-რაციონალური მოქმედებისათვის;

ბ) სუბიექტური რაციონალობა მიისწრაფვის მიაღწიოს მოქმედებათა მოტივაციურ ერთიანობას, დაუქვემდებაროს რა მოქმედება განსაზღვრულ „თვითკმარ“ ღირებულებებს;

გ) ფორმალური რაციონალობა ახდენს მოქმედებების დაგეგმვას და მათი მომავალი მსვლელობის გათვლას;

დ) რაც შეეხება კონცეპტუალურ რაციონალობას, იგი წარმოადგენს სიმბოლური სისტემების (ანუ, „კონცეპტების“, რომლებიც გამოხატავენ და იმეცნებენ) და არა სოციალური მოქმედების, პრედიკატს. მიზან-რაციონალური მოქმედებისაგან განსხვავებით, რომელიც უზრუნველყოფს საფუძველს წმინდა ადაპტაციური პრაქტიკული რაციონალობისათვის, თეორიული რაციონალიზაცია რეალობას ხელმძღვანელობს (მართავს) აზროვნების მეშვეობით. თუმცა, ვებერი დარწმუნებულია, რომ ამ ფორმას არა უშუალო, მაგრამ ირიბი შეხება აქვს მოქმედებასთან: რეალობასთან თეორიულ კონფრონტაციას შეუძლია შექმნას მოქმედების ახალი რეგულაციები, არაპირდაპირ შემოიტანოს მოქმედების ეტალონები.³

შინაარსობრივი განსხვავების მიუხედავად, რაციონალობის ოთხივე ტიპისათვის საერთო ის არის, რომ ისინი აღწერს მენტალურ პროცესებს (ანუ, თუ D. N. Levine-ის გამოკვლევას გავითვალისწინებთ, კორელაციას ამყარებენ „სუბიექტურ რაციონალობასთან“) და ისწრაფვიან, მართონ რეალობა. რაციონალობასთან (ობიექტური და სუბიექტური) დაკავშირებული პროცესები სისტემურ კონფრონტაციაშია სოციალური რეალობის კონკრეტული მოვლენების სასრულ ნაკადთან, დაუკავშირებელ და წყვეტად ხდომილობებთან. რეალობის მართვა ნიშნავს სწორედ მის მოწესრიგებას გასაგები და „მნიშვნელადი“ წესებით.

როგორც უკვე აღინიშნა, რაციონალობის ტიპები და მათთან დაკავშირებული მენტალური პროცესები ვებერს უმთავრესად იმდენად აინტერესებს, რამდენადაც ისინი შეიძლება „ითარგმნოს“ სოციალურ მოქმედებათა ეტალონებად. ერთი მხრივ, კავშირი რაციონალობის ტიპებსა და მენტალურ პროცესებს (D. N. Levine-ის სიტყვებით, ობიექტური რაციონალობის „სუბიექტურ დუბლიკატებს“) შორის, ხოლო, მეორე მხრივ, მოქმედებასთან მათი მიმართების ხასიათი სქემატურად ასე შეიძლება გამოიხატოს (S. Kalberg, 1981: 1162):

რამდენადაც ობიექტური რაიონალობის ტიპები და მათთან დაკავშირებული მენტალური პროცესები სხვა არაფერია, თუ არა მოქმედების ცნობიერი რეგულაციები, რომელთა მიზანია რეალობის მართვა, მიმართება, ერთი მხრივ, რაციონალობის ტიპებსა და მენტალურ პროცესებს, ხოლო, მეორე მხრივ, სოციალური მოქმედების ტიპებს შორის, ასეთია:

ა) რაციონალობის პრაქტიკული და ფორმალური ტიპები და მათი თანმდევი მენტალური პროცესები, როგორც წესი, დაკავშირებულია მიზან-რაციონალურ მოქმედებასთან;

ბ) სუბსტანციური რაციონალობა, როგორც წესი, ღირებულებით-რაციონალურ მოქმედებას უკავშირდება;

გ) მიუხედავად იმისა, რომ თეორიული რაციონალობა, მოქმედების ნაცვლად, დაფუძნებულია აბსტრაქტულ კოგნიტურ პროცესებზე, რაციონალური მოქმედება (თვით რაციონალური მოქმედების ეტალონებიც კი) შეიძლება არაპირდაპირ გამომდინარეობდეს თეორიული რაციონალური აზროვნებიდან.

საბოლოო ჯამში, მიმართებათა ქსელი სუბიექტურ და ობიექტურ რაციონალობასა და, სოციალური მოქმედების რაციონალურ და არარაციონალურ ფორმებს შორის სქემატურად ასე გამოიხატება (S. Kalberg, 1981: 1162):

* რაციონალური მოქმედება შეიძლება შეიქმნას არაპირდაპირ

ვებერის სქემის მიხედვით, რაციონალობის სუბსტანციური, ფორმალური და თეორიული ტიპები არ რჩება ამორფული მოქმედების სოციო-კულტურული რეგულაციების მიმართ. პირიქით, სოციოლოგიური და ისტორიული ფაქტორების კონფიგურაციების გათვალისწინებით, ისინი ინსტიტუციონალიზდება როგორც მოქმედების ნორმატიული რეგულაციები „ლეგიტიმურ წესრიგთა“ - ორგანიზაციების, ძალაუფლების ტრადიციული (პატრიარქალური, პატრიმონიალური, ფეოდალური) და რაციონალურ-ლეგალური (ბიუროკრატიული) ფორმების; ეკონომიკური სტრუქტურების, ეთიკური დოქტრინების, კლასების და სტრატების - ფარგლებში. რაც შეეხება პრაქტიკულ რაციონალობას, მისი „პრობლემის-გადამჭრელი“ (problem solving) ხასიათის გამო, იგი ძირითადად შემოიფარგლება რუტინული, ყოველდღიური, პრაგმატული წინააღმდეგობების სფეროთი.

როგორც მკვლევარები მიუთითებენ (R.H. Howe, 1978: 366-85), არსებობს „გამორჩეული სიახლოვე“ გარკვეულ ლეგიტიმურ წესრიგებს და მოქმედების კერძო ტიპებს შორის. როდესაც სუბსტანციური რაციონალობა წინასწარმეტყველების, მღვდლების და თეოლოგების მიერ ფორმირდება ზნეობრივად მხსნელი დოქტრინების სახით და ინსტიტუციონალიზდება ისეთი ორგანიზაციების მეშვეობით, როგორიცაა ეკლესია, სექტა და სხვ. რელიგიური (ღვთისმოშიში) ადამიანები, როგორც წესი, გრძნობენ ვალდებულებას, რომ მისდიონ „ეთიკურ სუბსტანციურ რაციონალობას“ ღირებულებით-რაციონალური მიზნებიდან გამომდინარე. თუმცა, არ არის აუცილებელი, სუბსტანციურ რაციონალობას მისდიოს მხოლოდ ღირებულებით-რაციონალური მოქმედების ფარგლებში. ვებერის თანახმად ([1921] 1968: 26 [13], 85-86 [45]), ბევრი ადამიანი არ ფლობს „რელიგიურ კვალიფიკაციას“, თუმცა, თანმიმდევრულად მიმართავს თავის მოქმედებებს ღირებულებებთან კონსტელაციაში. საქმე ისაა, რომ მათ სჯერათ ამ ღირებულებების არა როგორც აბსოლუტური ეთიკური ნორმების, არამედ როგორც მოქმედების სახელმძღვანელო პრინციპებისა, რომლებსაც უნდა დაემორჩილონ მომენტალური (ამჟამად მოცემული) მოთხოვნების შესაბამისად. ამ შემთხვევაში, ეთიკური სუბსტანციური რაციონალობა ხორციელდება მხოლოდ მიზან-რაციონალური მოტივებით, ინდივიდის კერძო ინტერესებთან მიმართებაში ამ შესაძლებლობის ილუსტრაციას წარმოადგენს, მაგალითად, ბიზნესმენის მიზან-რაციონალური მოტივაცია, რომელიც კალვინისტთა სექტას უბრალოდ იმიტომ უერთდება, რომ მოიპოვოს უმწიკვლო, პატიოსანი ადამიანის რეპუტაცია და უზრუნველყოს სექტის და ერთობის სხვა წევრების გამოყენება საკუთარი მიზნებისათვის. ასეთ შემთხვევაში, მოქმედების სუბსტანციური რაციონალური ეტალონები არ ჩაითვლება ღირებულებით-რაციონალურად. ისინი წარმოადგენს ნამდვილ მიზან-რაციონალურ საშუალებებს წარმატებული ბიზნესის განსახორციელებლად.

ვებერი განიხილავს სხვა კორელაციებს განსაზღვრულ ლეგიტიმურ წესრიგსა და სოციალური მოქმედების ტიპებს შორის: კაპიტალიზმი, მაგალითად, როგორც ლეგიტიმური ეკონომიკური წესრიგი, სხვადასხვა მიზეზის წყალობით განვითარდა. ვებერი (1990b: 70-96) ამტკიცებს, რომ თანამედროვე კაპიალიზმის საფუძვლებს სრულყოფილად ვერ გავიგებთ, თუ არ გავითვალისწინეთ პურიტანთა ღირებულებით-რაციონალური ორიენტაცია ეთიკური სუბსტანციური რაციონალობის მიმართ: მორწმუნის რელიგიური შთაგონება დისციპლინირებული, მეთოდური შრომის მიმართ, ფულის მოგროვება და დაბანდება აღმოჩნდა ეკონომიკური მოღვაწეობის ის სისტემატური კომპონენტი, რომელიც გაცილებით ეფექტური გამოდგა, ვიდრე „ავანტურას აყოლილი კაპიტალისტების“ უტილიტალური ორიენტაციები ეკონომიკური ტრადიციონალიზმის წინააღმდეგ. მეორე მხრივ, თანამედროვე კაპიტალიზმი ხასიათდება საბაზრო ეკონომიკის აბსტრაქტული კანონების ერთგულებით, წმინდა მიზან-რაციონალური მოტივებიდან გამომდინარე:

ამრიგად, ვებერის თანახმად, ლეგიტიმური წესრიგი, რომელიც ახდენს რაციონალობის ამა თუ იმ ტიპის ინსტიტუციონალიზებას, შეიძლება დაუკავშირდეს სოციალური მოქმედების განსხვავებულ ტიპებს.

* * *

დასასრულ, უნდა აღინიშნოს, რომ ვებერი სოციალური მოქმედების თეორიას არაერთი კრიტიკოსი გამოუჩნდა. კრიტიკის ძირითად ობიექტს წარმოადგენს კონცეფცია მოქმედების სუბიექტური მნიშვნელობის (საზრისის) და, აქედან გამომდინარე მოქმედების გაგების შესახებ. პარსონსი (2000: 162-63) მიიჩნევს, რომ ვებერი ვერ გათავისუფლდა ფსიქოლოგიზმის გავლენისაგან, რომ მის მიერ მოქმედების ირაციონალური საზრისის აღიარებას ფსიქოლოგიურ დეტარმინაციამდე მივყავართ. მიუთითებენ (П. Гайдененко, 1990c: 21), რომ ამ შემთხვევაში საქმეს ვერ შველის იდეალური ტიპების, როგორც რაციონალური გაგების ინსტრუმენტების, შემოტანა. მაგალითად, პარსონსი თვლის, რომ ტრადიციული მოქმედების დაყვანა ჩვევის ფსიქოლოგიურ მექანიზმებზე (რასაც ვებერი აკეთებს) გაუმართლებელია, რომ ტრადიციული მოქმედება არ ნიშნავს სრულ „ავტომატიზმს“, არამედ დაკავშირებულია გარკვეულ ნორმატიულ ასპექტებთან. ამასთან, ვებერი დაჟინებით ამტკიცებს, რომ რაციონალურ იდეალურ ტიპებს არა აქვს ნორმატიული მნიშვნელობა. საბოლოო ჯამში, პარსონსი (2000: 211) თვლის, რომ ვებერი დადგა მოქმედების ვოლუნტარისტური თეორიის პოზიციებზე.

I. J. Cohen (2000: 78), პირიქით, ვებერს ადანაშაულებს, რომ მისი ორიენტაცია მოქმედების რაციონალურ გაგებაზე (იდეალური ტიპების პოზიციიდან), წინააღმდეგობაში მოდის ძალაუფლების მისივე საბაზისო განსაზღვრებასთან. ამ განსაზღვრების თანახმად (Weber, [1921] 1968: 53), ძალაუფლება წარმოადგენს ისეთი სოციალური მოქმედების ალბათობას, როდესაც აქტორს შესაძლებლობა ეძლევა განახორციელოს თავისი სურვილები, თუნდაც ამისათვის წინააღმდეგობების გადალახვა მოუწიოს. ვებერთან „სურვილი“ (will) არის ნიცშეს „ძალაუფლების ნების“ გამოძახილი. თუმცა, ვებერმა (ნიცშესაგან განსხვავებით) ეს ტერმინი („სურვილი“) თავის თეორიაში ისე შემოიტანა, რომ მას კონცეპტუალური საფიძველი ვერ მოუძებნა.

_________________

^1. მე-19 საუკუნის ფრანგი ანთროპოლოგებისაგან განსხვავებით, ვებერი ამტკიცებდა, რომ ადამიანებს „რაციონალობა“ არ შეუძენიათ განმანათლებლობის ეპოქაში და, რომ რაციონალური მოქმედება ხელმისაწვდომი იყო ყველა წინა ეპოქისათვის: პრიმიტიული ადამიანის ყოველდღიური მოქმედებებიც კი შეიძლებოდა ყოფილიყო სუბიექტურად მიზან-რაციონალური, მაგალითად, როცა სრულდება სპეციალური რელიგიური რიტუალები ღვთისაგან წყალობის მიღების მიზნით, ვებერის აზრით ([1921] 1968: 429 [258-59]), ის წმინდა „გაცვლითი“ ურთიერთობები, რომლებიც არსებობდა მსხვერპლშეწირვასი და ლოცვებში, იდენტურია იმისა, რასაც თანამედროვე ბიზნესმენი აკეთებს, როდესაც ცდილობს გამოთვალოს ყველაზე ეფექტური საშუალებები მოგების მისაღებად. ამდენად, ვებერი რაციონალობის ტიპებს უნივერსალურად მიიჩნევს, მიუხედავად იმისა, რომ რაციონალობას, ძირეითადად, დასავლურ საზოგადოებებს უკავშირებს და იკვლევს, თუ რატომ არ შეითვისა ჩინურმა, ინდურმა და უძველესმა ახლო აღმოსავლურმა ცივილიზაციებმა რაციონალიზაციის პროცესი (რის გამოც მათ წიაღში „რაციონალური საზოგადოებები“ ვერ ჩამოყალიბდა).

^2. არამხოლოდ სხვადასხვა სფეროებს შორის, არამედ სუბსტენციური რაციონალობის თვალსაზრისები შეიძლება განსხვავდებოდეს ერთი სფეროს შიგნით. მაგალითად (M. Weber, [1946] 1858a: 338 [551-52]) რელიგიური ცხოვრების სფეროში ინდუსების ორგანული სოციალური ეთიკა, როგორც ცხოვრების წესი, გაუგებარია ბუდისტური მისტიკისათვის, რომელმაც აირჩია გაყოლოდა ნირვანის გზას, ჭვრეტით ცხოვრებას და ასკეტიზმს.

^3. მაგალითად ვებერი (1990b: 142-4) ამტკიცებს, რომ აბსტრაქტული რაციონალიზაციის ზეწოლამ გადამწყვეტი როლი ითამაშა დემაგიურობის (de-magification) პროცესებში, რამაც განაპირობა შუასაუკუნეების კათოლიციზმის ტრანსფორმაცია კალვინიზმად. სხვა მაგალითი (M. Weber (1921] 1968 432 [264]), 424 [258]): როდესაც გაჩნდა წარმოდგენა ღმერთებზე, როგორც ფუნქციონალურად ძალმოსილ ისეთ არსებებზე, რომლებიც ბოროტებისაგან იფარავენ ადამიანებს, მარცხის მოლოდინის (დაშვების) კომპენსირება კვლავ აბსტრაქტულმა (ლოგიკურმა) აზროვნებამ იტვირთა: მან დაასკვნა, რომ ღმერთები ეგოისტური არსებებია, რომელთა რისხვა მხოლოდ ხვეწნით და ვედრებით შეიძლება ჩაცხრეს. ამ წმინდად „რაციონალურმა“ დასკვნამ, თავის მხრივ, სხვადასხვაგვარი გავლენა მოახდინა სოციალური მოქმედების პროცესებზე. ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო, რომ ღმერთების დაწყნარების აუცილებლობამ სტიმული მისცა იმას, რომ მომხდარიყო რელიგიურ პრაქტიკოსთა ახალი სტრატის ფორმირება, ჩამოყალიბებულიყო თაყვანისცემის ახალი სუბიექტები - მღვდლები. ვებერი მათ მეტაფიზიკურ სამეფოს თეორიულად რაციონალიზებული კონცეპტების გამოხატულებად მიიჩნევს.

1. ვებერის თანახმად, ადამიანის მოქმედება სოციოლოგიისათვის იმდენად არის მნიშვნელოვანი, რამდენადაც იგი შეიძლება დაექვემდებაროს ემპირიულ ანალიზს. ინდივიდის მოქმედებას ვებერი განსაზღვრავს, როგორც ქცევას, რომელსაც აქტორი ან აქტორები უკავშირებენ სუბიექტურ საზრისს (მნიშვნელობას), შესაბამისად, სოციოლოგიას (როგორც ემპირიულ მეცნიერებას) არ შეიძლება აინტერესებდეს მოქმედების „ობიექტურად მნიშვნელადი“ ან „მეტაფიზიკური“ მნიშვნელობა.

2. მოქმედების გაგებას უზრუნველყოფს მასში ნაგულისხმევი სუბიექტური მნიშვნელობის წვდომა. არსებობს მოქმედების რაციონალური და ემოციური (არარაციონალური/ირაციონალური) მნიშვნელობები. რაციონალური საზრისის წვდომა მოქმედების გაგების ლოგიკურ-მათემატიკურ სიცხადეს აღწევს, ხოლო, ემოციური საზრისის წვდომა - გაგების ემოციურ და მხატვრულად რეცეპტულ სიცხადეს. პირველ შემთხვევაში გაგებას უზრუნველყოფს ინდივიდის ლოგიკური აზროვნების უნარი, ხოლო, მერე შემთხვევაში - თანაგანცდის, მგრძნობელობის უნარი.

3. მოქმედების გაგება შეიძლება განხორციელდეს ორ - უშუალო და მოტივაციურ - დონეზე. უშუალო გაგების დროს მოქმედების საზრისი (რაციონალური ან არარაციონალური) მიიწვდომება პირდაპირ, რომელიც წარმოადგენს იმის წვდომას, თუ რას აკეთებს აქტორი (რა არის მისი მოქმედების შინაარსი). რაც შეეხება მოტივაციურ გაგებას, იგი პასუხობს კითხვაზე - რატომ იქცევა აქტორი ასე, რაც წარმოადგენს მოქმედების საზრისისეული კავშირების წვდომას.

იმ შემთხვევაში, როდესაც მოქმედების საზრისი არ არის რაციონალური, ან, მით უფრო, მოქმედება უსაზრისო ხასიათს ატარებს, ისინი ტიპოლოგიურ მეცნიერულ კვლევას ექვემდებარება მოქმედების იდეალური ტიპების პოზიციიდან. იდეალური ტიპი წარმოადგენს თეორიულ-აბსტრაქტულ კონსტრუქციას, რომელიც აგებულია რეალურ ცხოვრებაში დაკვირვებადი ქცევებისა და ურთიერთობების განსაზღვრული მახასიათებლებისაგან. მას აქვს მხოლოდ შემეცნებითი (და არა მეტაფიზიკრ-ონტოლოგიური) ღირებულება, ანუ გამოიყენება ემპირიული (კერძო) შემთხვევების ინტერპრეტაციისათვის, როგორც შესადარებელი კონსტრუქციები. კერძოდ, იდეალურ ტიპებთან შედარების საფუძველზე შესაძლებელია განისაზღვროს რაციონალური მოქმედებისაგან გადახრის (დევიაციის) ზომა. იდეალური ტიპები მიზან-რაციონალური მოქმედებებისაგან შემდგარ კონსტრუქციას წარმოადგენს. კრიტიკოსები თვლიან, რომ იდეალური ტიპების შემოტანით, ვებერი აკნინებს არარაციონალური/ირაციონალური მოქმედებების სოციოლოგიურ რელევანტურობას, აღარიბებს ქცევის განზომილებათა მრავალფეროვნებას და აწესებს „ემბარგოს“ ემოციაზე. საერთოდ, არაცნობიერ მოტივაციებზე.

4. სოციალურ მოქმედებას ვებერი განსაზღვრავს როგორც აქტორის ქცევას, რომელიც მასში ნაგულისხმევი სუბიექტური მნიშვნელობიდან გამომდინარე, შეეფარდება სხვა აქტორთა ქცევებს და ორიენტირდება მათზე. ამ განსაზღვრებიდან გამომდინარე, სოციალურ მოქმედებად არ ჩაითვლება: ა) გარეგანი მოქმედება, რომელიც ორიენტირებულია ნივთობრივი ობიექტების ქცევაზე; ბ) ინდივიდის შინაგანი მოქმედება, თუ იგი მხოლოდ თვითორიენტაციას, ანუ საკუთარ თავთან მიმართებას გულისხმობს; გ) ორი ადამიანის ურთიერთქმედება, რომელიც მნიშვნელობის მქონე, ანუ გასაზრისიანებლ ორიენტაციას არ წარმოადგენს (მაგ., წმინდა რეაქტიული ურთიერთქმედება); დ) მრავალი ადამიანის ერთგვაროვანი ქცევა, რომელიც მოტივირებულია არა სხვათა ქცევაზე ორიენტაციით, არამედ გარე (არასუბიექტური) გამღიზიანებლისაგან თავდაცვით; ე) ისეთი მოქმედება, რომელიც სრულდება ადამიანთა ჯგუფების, მასის ზეგავლენის ქვეშ („მასობრიობით განპირობებული“ მოქმედება); ვ) მიბაძვითი მოქმედების ის შემთხვევა, რომელიც რეაქტიული ხასიათისაა, ანდა, შესაძლოა, ცნობიერ შინაარს ატარებს, თუმცა, სხვათა ქცევაზე ორიენტაციის გარეშე.

5. ვებერი იძლევა სოციალური მოქმედებების კლასიფიკაციას, რომელიც ოთხი ტიპის მოქმედებას მოიცავს (კლასიფიკაციის კრიტერიუმად გამოყენებულია მოქმედების რაციონალობის ხარისხი): 1. მიზან-რაციონალური მოქმედება, როდესაც ინდივიდი ორიენტირებულია მიზანზე და მის მისაღწევად იყენებს გარე სამყაროს ნივთების და სხვა ადამიანთა ქცევებს (ქცევის მოლოდინებს), როგორც საშუალებებს. ამ დროს აქტორი ყოველთვის ითვალისწინებს იმას, თუ რა დამატებითი შედეგები მოყვება მიზნის განხორციელებას. აღნიშნულ მოქმედებას ვებერი იდეალურ ტიპად მიიჩნევს. იგი წმინდა სახით რეალობაში არ არსებობს, არამედ წარმოადგენს თეორიულ კონსტრუქციას, რომელიც გამოიყენება შემეცნებითი მიზნებისათვის არარაციონალური მოქმედებების მიმართ, რათა განისაზღვროს მათი დევიაციის ხარისხი. რეალობაში არსებობს მხოლოდ იდეალურ ტიპთან მიახლოებული საზრისის მქონე ქცევა; 2. ღირებულებით-რაციონალური მოქმედება, რომელიც დაფუძნებულია თვითკმარი ღირებულებების (რელიგიური, ეთიკური, ესთეტიკური და სხვა) უპირობო რწმენაზე. ამ დროს აქტორი რაციონალურად იღწვის ღირებულების რეალიზაციისათვის. თუმცა, სოციალური მოქმედების ეს ტიპი შეფარდებითად რაციონალურია, რამდენადაც იგი მხედველობაში არ იღებს მოქმედების მეორეხარისხოვან შედეგებს. ღირებულებით-რაციონალური მოქმედება ანტიუტილიტარისტულია - ინდივიდი მოქმედებს ღირებულებების და არა პრაქტიკული საჭიროებების შესაბამისად. 3-4. აფექტური და ტრადიციული მოქმედებები, რომლებიც, მკაცრი აზრით, არც წარმოადგენს სოციალურს, რამდენადაც იმყოფებიან გასაზრისიანებული მოქმედებების ზღვარზე და ხშირად ზღვარს მიღმაც. აფექტური მოქმედება განისაზღვრება როგორც ინდივიდის ემოციური მდგომარეობით განპირობებული, ხოლო ტრადიციული მოქმედება წარმოადგენს ხანგრძლივ ჩვევაზე დაფუძნებულ ქცევას. აფექტური და ტრადიციული მოქმედებები არარაციონალური სუბიექტური საზრისის მქონეა, თუმცა, არააუცილებლად - ირაციონალური მნიშვნელობის მქონეც. ამ უკანასკნელ შემთხვევაში ისინი უსაზრისო მოქმედებებად იქცევა, შესაბამისად, კარგავს „სოციალურობის“ სტატუსს.

6. სოციალურ ურთიერთობას ვებერი განსაზრვრავს, როგორც რამდენიმე აქტორის მოქმედებათა ურთიერთორიენტაციას, ამ მოქმედებებში ნაგულისხმევი სუბიექტური მნიშვნელობებიდან გამომდინარე. სოციალური ურთიერთობა არსებობს მაში, როდესაც მასში მონაწილე თითოეული წევრი მხედველობაში იღებს სხვათა ქცევას. სოციოლოგიას სოციალურ ურთიერთობათა ემპირიულად მრავალფეროვანი შინაარსის შესწავლა უნდა აინტერესებდეს და არა მისი ნორმატიული „სწორი“, ანდა მეტაფიზიკურად „ჭეშმარიტი“ მნიშვნელობის კვლევა.

7. სოციალური ურთიერთობა „ობიექტურად ცალმხრივია“ მაშინ, როდესაც მოქმედებათა ურთიერთორიენტაცია, ამავე დროს, არ წარმოადგენს ურთიერთგაგებას, ანუ არ მიიღწევა საზრისთა ერთგვაროვნება. პირიქით, მაშინ, როცა ურთიერთორიენტაციის პროცესში პარტნიორთა განწყობები და მოლოდინები თანხვდება, ასეთი ურთიერთობა „ობიექტურად ორმხრივს“ წარმოადგენს. „ობიექტურად ცალმხრივი“ ურთიერთობის დროს არსებობს სუბიექტური მოლოდინი იმისა, რომ განწყობა, რომელიც დამახასიათებელია ერთი მხარისათვის, დამახასიათებელი იქნება მისი პარტნიორისთვისაც. სოციალური ურთიერთობა არ შედგება, თუ არ არსებობს ასეთი სუბიექტური მოლოდინიც კი.

8. სოციალური ურთიერთობის შინაარსი, თუ იგი დროში ხანგრძლივი აღმოჩნდა, ყალიბდება სუპა-ინდივიდუალურ ნორმებად, რომელთა დაცვასაც ყველაზე მეტად მოელიან, ხოლო გარკვეულ შემთხვევებში, მოითხოვება კიდეც, ანუ სავალდებულოა. იმ შემთხვევაში, როდესაც სოციალური ურთიერთობა ჩვევაში გადაიზრდება, საქმე გვაქვს ზნე-ჩვეულებასთან. ადათი ისეთი ზნეჩვეულებაა, რომელიც მოქმედებათა გაცილებით ხანგრძლივ განმეორებადობას მოიცავს და, ამასთან, განპირობებულია საერთო ინტერესებით („ინტერესთა კონსტელაცია“). როგორც ზნე-ჩვეულებები, ისე ადათები, ვებერის თანახმად, არ არიან „მნიშვნელადი“ სოციალური ურთიერთობები. ეს ნიშნავს, რომ ისინი არავისაგან „მოითხოვენ“ მატ დაცვას და შეიცავენ ნორმებს, რომლებიც სრულდება ვალდებულების შეგრძნების გარეშე. მათგან განსხვავებით, ლეგიტიმური წესრიგი ისეთ მაქსიმებზე ორიენტირებულ სოციალურ ურთიერთობას წარმოადგენს, რომელთა დაცვა სავალდებულოა. ეს ნიშნავს, რომ ლეგიტიმური წესრიგი „მნიშვნელადია“ - იგი ძალაშია მაშინაც კი, როდესაც მას არღვევენ. ამ ტიპის წესრიგის დაცვაზე მონიტორინგს უზრუნველყოფს ადმინისტრაციული სისტემა, რომელსაც ინდივიდზე ზემოქმედების განსხვავებული ინსტიტუციური ბერკეტები აქვს.

9. ვებერის კონცეფციაში საჭიროა გამოიკვეთოს განსხვავება ობიექტურ და სუბიექტურ რაციონალობას შორის. სუბიექტური რაციონალობა ეხება აქტორთა მენტალურ პროცესებს, რომლებიც ჩართულია მოქმედების გაგებაში. იგი მხედველობაში იღებს განზრახულ (ცნობიერ) მოქმედებებს და ორიენტირებულია საშუალებებზე, რომლებიც სუბიექტის მიერ კორექტულად ჩაითვლება მოცემული მიზნისათვის. რაც შეეხება ობიექტურ რაციონალობას, იგი ორიენტირდება სუპრა-ინდივიდუალურ, ინსტიტუციურ ნორმებზე და მათ შესაბამის მოქმედებებზე, რომლებიც სოციალური ლეგიტიმური წესრიგის წყაროს წარმოადგნს.

10. მენტალურ პროცესებს ორი კონტექსტი აქვს: ლოგიკურ-მათემატიკური გაგება და ემპათიური გაგება. პირველი სუბიექტური რაციონალობის პრედიკატს წარმოადგენს, ხოლო მეორე - სუბიექტური არარაციონალობის. აღნიშნულ კონტექსტებსა და სოციალური მოქმედების ფორმებს შორის არსებობს კორელაცია: მიზან-რაციონალური და ღირებულებით-რაციონალური მოქმედებები სუბიექტური რაციონალობის კორელატურია, ხოლო, ტრადიციული და აფექტური მოქმედებები - სუბიექტური არარაციონალობის.

11. ვებერი განიხილავს ობიექტურ რაციონალობის ოთხ ფორმას:

ა) კონცეპტუალური (თეორიული, ინტელექტუალური) რაციონალობა. მის ქვეშ ვებერი გულისხმობს ნებისმიერ აბსტრაქტულ კოგნიტურ პროცესს, რომელიც რეალობის მართვას ახორციელებს აბსტრაქტული ცნებების აგების გზით (და არა უშუალოდ მოქმედებაზე ზეწოლით). იგი წარმოადგენს კოგნიტურ კონფრონტაციას ადამიანის რეალურ გამოცდილებასთან ისეთი აზროვნებითი პროცესების მეშვეობით, როგორიცაა ლოგიკური დედუქცია და ინდუქცია, მიზეზობრიობის მიწერა, სიმბოლური მნიშვნელობების ფორმაცია და სხვ.

ბ) ინსტრუმენტალური (პრაქტიკული) რაციონალობა. ეს ტიპი ადამიანის მოღვაწეობას (activity) განიხილავს წმინდა პრაგმატულ და ეგოისტურ ინტერესებთან მიმართებაში. იგი წარმოადგენს მოცემული პრაქტიკული მიზნის მეთოდურ განხორციელებას ადეკვატური - ტექნიკურად ეფექტური და ოპერატიული - საშუალებების გამოყენებით. ინსტრუმენტალურ რაციონალობას აინტერესებს მოქმედების მოდელები, განხილული არა თვითკმარ ღირებულებათა სისტემის, არამედ უტილიტარული პოზიციებიდან.

გ) სუბსტანციური (თვითმყოფადი) რაციონალობა. იგი დაკავშირებულია შეფასებით სტანდარტებთან. რაციონალობის ეს ფორმა აყალიბებს ვალიდურ წესებს და კრიტერიუმებს, რომლებიც მოიცავს ეთიკურ იმპერატივებს (იდეალებს), შეფასების ესთეტიკურ კრიტერიუმებს, სამართლებრივ და პოლიტიკურ მაქსიმებს და ა.შ. მათ საფუძველზე შეირჩევა, გაიზომება და შეფასდება ემპირიულ მოვლენათა ერთობლიობა. სუბსტანციური რაციონალობის მიერ მოქმედების დაქვემდებარება განსაზღვრული ეტალონებისადმი არ წარმოადგენს უბრალოდ მიზან-საშუალებათა გამოთვლას რიგითი რუტინული პრობლემების გადასაჭრელად, არამედ - რეალობის მართვას „ღირებულებით პოსტულატთან“ მიმართებაში, რომელიც მოიცავს სიღრმით, შინაგანი სიმტკიცით და შინაარსით განსხვავებულ ღირებულებათა ნაკრებს.

დ) ფორმალური რაციონალობა. ეს ტიპი აყალიბებს აბსტრაქტულ პროცედურებს (წესებს) ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში, რათა მინიმუმამდე დაიყვანოს პიროვნული კავშირების და საზოგადოებრივი თვალსაზრისების გავლენა და მაქსიმალურად გაზარდოს ქმედებების გათვლის შესაძლებლობა. იგი სოციაურ მოქმედებებს და ურთიერთობებს აქცევს კალკულირებადი წესრიგის ფარგლებში. ფორმალურ რაციონალობას არა აქვს „ინტერცივილური“ ხასიათი, იგი იფარგლება მხოლოდ ინდუსტრიალიზაციის ეპოქისათვის დამახასიათებელი ცხოვრების სფეროებით და ძალაუფლების სტრუქტურებით. მართალია, ფორმალური რაციონალობა, პრაქტიკული რაციონალობის მსგავსად, ორიენტირდება კალკულირებად მოქმედებაზე, მაგრამ თუ პრაქტიკული რაციონალობა ყოველთვის ამოდის პრაგმატული კერძო ინტერესებიდან, ფორმალური რაციონალობა მიზან-საშუალებათა რაციონალურ გამოთვლას ახდენს უნივერსალურად გამოყენებადი წესების, კანონების თუ ნორმების საფუძველზე. ასეთი გამოთვლის შესაბამისად გადაწყვეტილებები მიიღება „პიროვნებების მხედველობაში მიღების გარეშე“. მოქმედების ორიენტაცია ფორმალურ წესებზე და კანონებზე უარყოფს ნებისმიერ თვითნებობას, რამდენადაც საერთოდ არ ითვალისწინებს ინდივიდის პერსონალურ თვისებებს. ვებერი ფორმალური რაციონალობის გამოკვეთილ ინდიკატორად ბიუროკრატიულ ძალაუფლებას მიიჩნევს.

12. ობიექტური რაციონალობის ოთხივე ფორმას გააჩნია თავისი კორელატი სუბიექტური რაციონალობის ფარგლებს შორის. კერძოდ, ლოგიკურ-მათემატიკური გაგება შეესაბამება კონცეპტუალურ რაციონალობას; მიზან-რაციონალური ორიენტაცია თანხმობაშია ინსტრუმენტალურ რაციონალობასთან; ღირებულებით-რაციონალური ორიენტაციის დუბლიკატია სუბსტანციური რაციონალობა; მიუხედავად იმისა, რომ ვებერი არ იძლევა ტერმინის იმ სუბიექტური ორიენტაციის აღსანიშნად, რომელიც ფორმალური ორიენტაციის პარალელური იქნება, იგი ხშირად აღწერს აქტორთა მენტალურ ტენდენციას, რომ მარეგულირებელი ნორმების შეთვისებით დაიცვან აბსტრაქტული და უპიროვნო წესრიგი.

13. ზემოთქმულიდან გამომდინარე, ობიექტური რაციონალობის ინსტრუმენტალური, სუბსტანციური და ფორმალური ტიპები უშუალო, ხოლო კონცეპტუალური ტიპი - გაშუალებულ შეხებაშია სოციალურ მოქმედებასთან. კერძოდ,

ა) ინსტრუმენტალური რაციონალობა უზრუნველყოფს მოქმედების ნორმების ტექნიკურ ეფექტურობას. იგი წარმოადგენს მიზან-რაციონალური მოქმედების განსახორციელებლად ადამიანთა უნარების მანიფესტაციას.

ბ) სუბსტანციური რაციონალობა უზრუნველყოფს მოქმედებათა მოტივაციურ ერთიანობას, ცდილობს რა დაუქვემდებარის მოქმედება განსაზღვრულ „თვითკმარ“ ღირებულებებს.

გ) ფორმალური რაციონალობა ახდენს მოქმედებების დაგეგმვას და მათი მომავალი მსვლელობის გათვლას.

დ) კონცეპტუალური რაციონალობა, რომელიც სიმბოლური სისტემების, და არა სოციალური მოქმედების, პრედიკატია, რეალობას მართავს აზროვნების მეშვეობით. ამ ფორმას არა უშუალო, მაგრამ ირიბი შეხება აქვს მოქმედებასთან: რეალობასთან თეორიულ კონფრონტაციას შეუძლია შექმნას მოქმედების ახალი რეგულაციები, არაპირდაპირ შემოიტანოს მოქმედების ეტალონები. მაშასადამე, კონცეპტუალური რაციონალობა უზრუნველყოფს თეორიულ საფუძველს წმინდა ადაპტაციური პრაქტიკული რაციონალობისათვის.

1. Cohen, I.J. 2000:Theories of Action and Praxis, in Bryan S. Turner (ed).. The Blackwell Componion to Social Teori (second edition). Oxford: Blackwell Publishers, pp. 73-111.

2. Howe, R. H. 1978: Max Weber's Eleqtive Affinities: Sociology within the Bounds of Pure Reason. Amercan Journal of Sociology, 84 (september), pp. 366-85.

3. Kalberg, S. 1981: Max weber's types of rationality: cornerstones for the analysis of rationalization processes in history. American Journal of Sociology, 85. pp. 1145-79.

4. Levine, D. 1981: Rationality and Freedom: Weber and Beyond. Sociological Inquiry, 51, pp. 5-25.

5. Sica, A. 1988: Weber, Irrationality and Social Order. Berkeley: University of California Press.

6. Weber Max [1921] 1968: Economy and society: An Outline of Interpretive Sociology, eds. G. Roth and C. Wittich. New York: Bedminster.

7. Weber Max [1922] 1949: The Methodology of the Social Sciences, trans. By Edward A. Shalis and Henry A. Finch New York: Free Press.

8. Weber Max [1946] 1958 a. The Social Psychology of the World Religions, in From Max Weber: Essays in Sociology ( hereafter Esseys), edited and translated by Hans H. Gerth and C. Wright Mills. New York: Oxford University Press, pp. 267-301.

9. Weber, M. [1946] 1958 b: Religious Rejections of the World and their Directions in from Max Weber: Essays in sociology (hereafter Essays), New York: Oxford University Press, pp. 323-58.

10. Вебер. М. 1990 а: Основные Социологические Понятия, в книге: М.Вебер, Избранные Произведения, Москва, „Прогресс“

11. . Вебер. М. 1990 b: Протестантская этика и Дух Капитализма, в книге: М.Вебер, Избранные Произведения. Москва, „Прогресс“.

12. Гайденко, П.П. 1990 с. Социология Макса Вебера. Книге: М.Вебер, Избранные Произведения. Москва, „Прогресс“.

13. Парсонс, Т. 2000: Структура Социального Действия. Москва, Академический Проект.

ტალკოტ პარსონსის (2000a: 74-93; 415-7) მიზანს წარმოადგენდა სოციალურ მეცნიერებათა ერთიანი თეორიული სისტემის შექმნა, რომელიც შეძლებდა მთელი არსებული ემპირიული ცოდნის სისტემატიზაციას. ეს მიზანი უნდა განხორციელებულიყო სოციალური მეცნიერებებისათვის ინვარიანტული ფუნდამენტური ცნებების აღწერით, რომლის საფუძველზე შეიქმნებოდა უნიფიცირებული „კონცეპტალური „კონცეპტუალური სქემა“. ეს სქემა დარჩებოდა უცვლელი და შენარჩუნდებოდა სოციალურ მეცნიერებათა თეორიული სისტემის ცვალებადობის მიუხედავად. აღნიშნულ კონცეპტუალურ სისტემას პარსონსი სხვანაირად „მოქმედების კოორდინატის სისტემას“ („Frame of reference“) უწოდებს ან, უფრო მარტივად, „სოციალური მოქმედების სტრუქტურას“. რატომ სოციალური მოქმედების? პარსონსის აზრით, სოციალური მოქმედება არის ის ამოსავალი პუნქტი, რომელზეც თეორიული რეფლექსია (ანუ სოციალური მოქმედების თეორია) წარმოადგენს სოციალურ მეცნიერებათა ინტეგრაციის საფუძველს.

პარსონსი ახდენს მოქმედების კოორდინატის სისტემის კონცეპტუალური სქემის ანალიტიკურ დეკონსტრუქციას აბსტრაქტულ ელემენტებად და შემდეგ ახდენს ამ ელემენტების რეკონსტრუქციას სინთეზური თეორიული მოდელის სახით, რომელიც მოქმედების სისტემის ერთეულს წარმოადგენს და რომელსაც პარსონსი „ერთეულ აქტს“ („unit act”) უწოდებს. პარსონსის სოციალური მოქმედების თეორიის გასაანალიზებლად აუცილებელია აღიწეროს ამ თეორიული მოდელის სტრუქტურა.

„ერთეული აქტი“ რომელსაც სხვანაირად „მოქმედების აქტი“ ან, უბრალოდ, „აქტი“ ეწოდება, შემდეგ ელემენტებს შეიცავს (T. Парсонсб 2000a: 94-103):

ა) „აგენტს“, „მოღვაწეს“ ან „აქტორს“ („actor”).

ბ) „მიზანს“ („end”), ანუ მოვლენათა მომავალ მდგომარეობას, რომელზეც ორიენტირდება მოქმედება.

გ) „სიტუაციას“, რომელშიც სრულდება აქტი და რომელიც, ცხადია, განსხვავებულია მოვლენათა იმ მდგომარეობისაგან, რომელზეც ორიენტირებულია მოქმედება, ე.ი მიზნისაგან. თავის მხრივ, სიტუაცია ორი ტიპის ელემენტისაგან შედგება: იმათგან, რომელთა გაკონტროლება და შეცვლა აქტორს არ შეუძლია და იმათგან, რომელთა გაკონტროლების შესაძლებლობაც მას აქვს. პირველი ტიპის ელემენტები მოქმედების „პირობებს“ წარმოადგენს, ხოლო მეორე ტიპის ელემენტები - მოქმედების „საშუალებებს“.

დ) მოქმედების „ნორმატიულ ორიენტაციას“, რომელიც განსაზღვრავს მიზნის მისაღწევი ალტერნატიული საშუალებებიდან არჩევანს (ამორჩევას) ანუ სელექციას. პარსონსი, მოქმედების გაგების თვალსაზრისით, გადამწყვეტ მნიშვნელობას ანიჭებს ნორმატიული ორიენტაციის არსებობას, რომელიც საშუალებათა თვითნებური (შემთხვევითი) სელექციისაგან იცავს აქტორს (ამ საკითხს ცოტა მოგვიანებით დავუბრუნდებით).

მოქმედების კოორდინატის სისტემა როგორც კონცეპტუალური სქემა, პარსონსის მიხედვით, რამდენიმე მნიშვნელოვან წინამძღვარს შეიცავს:

პირველი წინამძღვარი ისაა, რომ მოქმედება ყოველთვის პროცესს წარმოადგენს, ანუ დროში მიმდინარეობს. მოქმედების პროცესუალური (დროითი) ხასიათი მნიშნელობას იძენს მოქმედების მიზანთან მიმართებაში - მიზანი ხომ მოვლენათა მომავალი მდგომარეობაა, რომელსაც აქტორმა უნდა მიაღწიოს, ე.ი. მიზანი მოითხოვს აქტორის დროში ძალისხმევას, რათა იგი განხორციელდეს.

მეორე წანამძღვარი გულისხმობს აქტორის მიერ არჩევანის გაკეთების შესაძლებლობას. კერძოდ, როგორც მიზნის, ისე საშუალებების ამორჩევას, რაც უკავშირდება აქტორის ნორმატიულ ორიენტაციას. ეს წინამძღვარი გულისხმობს, აგრეთვე, მიზნის მიღწევის გზაზე, ანდა საშუალებათა ამორჩევისას „შეცდომების“ (error) დაშვების შესაძლებლობას, რასაც წარუმატებლობა მოსდევს.

მესამე წინამძღვარი ისაა, რომ მოქმედების კოორდინატის სისტემა სუბიექტურად რელევანტურია. ეს ნიშნავს, რომ მას საქმე აქვს მოვლენებთან, როგორც ისინი წარმოუდგენია აქტორს, რომლის მოქმედებაც განიხილება. ასეთნაირად განხილული მოვლენები სუბიექტურ ფაქტებს წარმოადგენს (ამისაგან განსხვავებით, ობიექტურ ფაქტს წარმოადგენს მოვლება, როგორც იგი ხდება გარედან დაკვირვების ობიექტი მეცნიერის მიერ).

მეოთხე წინამძღვარი, რომელსაც მოქმედების კოორდინატის სისტემა ითვალისწინებს, ეხება სიტუაციის (რომელშიც მოქმედება მიმდინარეობს) ფიზიკურ და ბიოლოგიურ ასპექტებს. ისინი მოქმედების თეორიას მხოლოდ იმდენად აინტერესებს, რამდენადაც მონაწილეობს მოქმედების სქემაში, ანუ ასრულებს მოქმედების პირობების ან საშუალებების როლს.

დაბოლოს, პარსონსი აღნიშნავს, რომ მოქმედების კონცეპტუალური სქემა შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ორ - კონკრეტულ და ანალიტიკურ - დონეზე. კონკრეტულ დონეზე „ერთეული აქტის“ ქვეშ გაიგება რეალური მოქმედება, ხოლო მისი ელემენტების ქვეშ - კონკრეტული მიზნები, პირობები და საშუალებები. ასეთია, მაგალითად, სტუდენტის მოქმედება, რომლის უშუალო მიზანს წარმოადგენს მოცემულ თემაზე სტატიის დაწერა. ეს მიზანი მისთვის არსებობს, როგორც განსახილველი პრობლემის ზოგადი იდეა, მონახაზი, რომელიც თანდათან, მოქმედების პროცესში უნდა განხორციელდეს. გარდა ამისა, სტუდენტის მოქმედება შეიცავს კონკრეტულ საშუალებებს - ეს ის საგნები ან მოვლენებია, რომლებსაც აქტორი (სტუდენტი) მეტ-ნაკლებად აკონტროლებს, მაგ., წიგნები (რომლებიც მას აქვს, ან რომლებსაც ბიბლიოთეკაში მოიძიებს), ქაღალდი, საწერი მოწყობილობა, საბეჭდი მანქანა და სხვ. რაც შეეხება მოქმედების სიტუაციის პირობებს, ეს ის ასპექტებია, რომელთა გაკონტროლება აქტორს არ ძალუძს, მაგრამ რომლებიც უშუალო კავშირშია მიზანთან. ასეთია, მაგალითად, ფაქტი, რომ სტუდენტი იძულებულია შემოიფარგლოს იმ წიგნებით, რომლებიც მისი კოლეჯის ბიბლიოთეკაშია და სხვ. სტუდენტის მოქმედების წარმოდგენილი კონცეპტუალური სქემა აღწერითი ხასიათისაა. იგი გამოიყენება მხოლოდ მონაცემთა მოწესრიგებისათვის (დალაგებისათვის), მაგრამ ვერ გამოდგება მათი ანალიზისათვის, რაც მოქმედების ახსნის ტოლფასია. ანალიტიკური დონისათვის, ე.ი. ახსნისათვის, აუცილებელია აბსტრაქციის გზით წასვლა. ეს გულისხმობს კონცეპტუალური სქემის გენერალიზაციას ისე, რომ გამოვლინდეს ფუნქციონალური კავშირები იმ მოვლენებს შორის, რომლებიც აღწერის ეტაპზე მოწესრიგდა (დალაგდა). კერძოდ, ანალიტიკური კონცეპტუალური სქემის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფუნქციას წარმოადგენს მოქმედების ნორმატიული და არანორმატიული ელემენტების გამიჯვნა. ეს პრობლემა ყველაზე კარგად მოქმედების მიზანთან მიმართებაში ილუსტრირდება. მიზანი (როგორც განისაზღვრა) არის საგანთა (მოვლენათა) წინასწარ დანახული (განჭვრეტილი) მომავალი მდგომარეობა. მაგრამ ცხადია, რომ მიზნის ე.ი. საგანთა მდგომარეობის ყოველი ასპექტი არ არის დამოკიდებული აქტორის მოქმედებაზე, ანუ არა ყოველი ასპექტი წარმოადგენს ნორმატიულ ელემენტს. თუ დავუბრუნდებით მოყვანილ მაგალითს, კონკრეტული მიზნის (სტუდენტის მიერ სტატიის დაწერა) განხორციელების ბევრი ასპექტი (ვთქვათ ბიბლიოთეკაში საჭირო წიგნების მარაგი) არ არის დამოკიდებული სტუდენტის (აქტორის) მოქმედებაზე, შესაბამისად, არც ნორმატიული მნიშვნელობა მიეწერება. ამ შემთხვევაში, მიზანი, ანალიტიკური თვალსაზრისით, უნდა განისაზღვროს როგორც, ერთი მხრივ, აქტორის მოქმედების შედეგად განხორციელებული საგანთა მომავალი მდგომარეობა და, მეორე მხრივ, როგორც საგანთა მომავალი მდგომარეობა - განყენებული აქტორის მოქმედებისაგან, ანუ განჭვრეტილი საწყისი სიტუაციიდან ამოსვლით, მასში აქტორის მოქმედების ჩარევის გარეშე. აღნიშნული დიფერენციაცია ამავე დროს არის ნორმატიულ და არანორმატიულ ელემენტებს შორის განსხვავება.

მოქმედების თეორიის ორ - კონკრეტულ და ანალიტიკურ - დონეზე გამოყენების გაცნობიერების აუცილებლობის შესახებ პარსონსი არაერთხელ (Т. Парсонсб 2000a: 273) მიუთითებს, თავის მხრივ, ეს ხაზს უსვამს ანალიტიკურ დონეზე მოქმედების ნორმატიული და არანორმატიული ელემენტების გამიჯვნის აუცილებლობას.

ახლა შედარებით დეტალურად განვიხილოთ მოქმედების ნორმატიული ორიენტაციის არსი, ვინაიდან ამ პრობლემის გადაწყვეტა საკვანძო მნიშვნელობისაა როგორც თავად პარსონსის მოქმედების თეორიის გასაგებად, ისე ამ თეორიის მიმართ გამოთქმული კრიტიკული თვალსაზრისების ნათელსაყოფად.

პირველ რიგში, რაც შეეხება „ნორმატიულის“ ცნებას. პარსონსი (2000a: 134-7) ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ იგი არ იყენებს ამ ცნებას ესთეტიკური ან იურიდიული მნიშვნელობით. ეს ცნება მოქმედების სისტემის ის ელემენტია (ნაწილია), რომელიც მიუთითებს აქტორის (ან აქტორების) სპეციფიკურ განცდაზე, თითქოს რაღაცა თვითკმარი მიზანია, მისი სტატუსისაგან დამოუკიდებლად. მაშასადამე, მოქმედების ნორმატიულობა მხოლოდ მიზანთან მიმართებაში შეიძენს საზრისს. მიზანი მოვლენათა მომავალი მდგომარეობაა, რომელიც ამასთანავე სასურველია აქტორისათვის, ანუ მის მიერ განიხილება, როგორც საორიენტაციო მიჯნა. ცხადია, საგანთა მომავალი მდგომარეობა (მიზანი) და მასზე ორიენტაცია სუბიექტურია, ანუ განსხვავდება არსებულ სოციალურ ძალთა ბუნებრივი, თავისთავად მოქმედებისაგან, რომელშიც სუბიექტი აქტიურად არ ერევა. სხვანაირად თუ ვიტყვით, პარსონსის აზრით, სიტუაცია, რომელშიც იდივიდი მოქმედებს, შეიძლება შეიცავდეს მიზანზე ორიენტირებულ სუბიექტურ ქცევებს და სუბიექტისაგან (აქტიორისაგან) დამოუკიდებელ ელემენტებს. ნორმა სწორედ იმ მოქმედებათა ვერბალური აღწერაა, რომლებიც მიზნის მიმართ სუბიექტურად რეველანტურია. ნორმის მაგალითს წარმოადგენს დებულება: „ჯარისკაცი უნდა დაემორჩილოს ოფიცრის ბრძანებებს“. ეს ნორმა აღწერს მოქმედების სასურველ განვითარებას (ცხადია, მათ შორის, ვინც მას აღიარებს). მაშასადამე, არსებობს მოქმედების სისტემის ნორმატიული და არანორმატიული ელემენტები, სხვანაირად - მოქმედების სუბიექტურად რელევანტური და არარელევანტური ელემენტები. პარსონსი ამ ემპირიული და მეთოდოლოგიური განსხვავების უკეთ წარმოსაჩენად ანალოგიას ახდენს ბიოლოგიასთან, რომელიც ერთმანეთისაგან განასხვავებს მემკვიდრეობით და გარემო პირობებით ჩამოყალიბებულ თვისებებს.

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, ცხადი ხდება, რომ ნორმატიული ორიენტაციის გამო, ადამიანის მოქმედება არ არის მხოლოდ სტიმულებზე უბრალო რეაგირება, არამედ ინდივიდები ისწრაფვიან, შეათანხმონ საკუთარი მოქმედებები სტანდარტებთან, რომლებიც პირველ როგში თავად აქტორისათვის ითვლება სასურველად, აგრეთვე, საზოგადოების (კოლექტივის) სხვა წევრებისათვის.

პარსონსი (2000a: 274) მოქმედების ნორმატიულ ორიენტაციას მოქმედების თელეოლოგიურ თვისებას მიაწერს და განიხილავს იმ ჯაჭვში, რასაც „მიზან-საშუალებების“ ურთიერთობა წარმოადგენს. პარსონსის მიხედვით, სოციალური მოქმედება ყოველთვის გააზრებულ უნდა იქნეს მოქმედების ორი განსხვავებული - ნორმატიული და სიტუაციური (conditional) - ტიპის ელემენტებს შორის დაძაბულობის კონსტექსტში. როგორც პროცესში, მოქმედება ფაქტიურად წარმოადგენს სიტუაციური ელემენტების ცვალებადობას ნორმებთან შესაბამისობის მიმართულებით. ამ ორი ელემენტიდან რომელიმეს იგნორირებას მოქმედების თეორია უკიდურესობამდე დაჰყავს, კერძოდ, ნორმატიული ასპექტის ელიმინაციას (გამორიცხავს) რადიკალურ პოზიტივისტურ პოზიციამდე მივყავართ. მეორე მხრივ, სიტუაციური ასპექტის გავლენის ელიმინაციას - იდეალისტურ ემანაციონიზმამდე.

საჭიროა კიდევ რამდენიმე განმარტება „პოზიტივისტურ-იდეალისტურ დუალიზმის“ თაობაზე, რამდენადაც პარსონსის ერთ-ერთ ძირითად ამოცანას წარმოადგენდა მისი დაძლევა. პოზიტივიზმის პრობლემა ისაა (A. Dawe, 1979: 400), რომ იგი უარყოფს სოციალური აქტორების ყველა იმ სუბიექტურ საზრისს (მნიშვნელობას), რომელიც არ ეთანხმება სოციალური სამყაროს შესახებ მის დოგმებს და ჰიპოტეზებს. პოზიტივისტური პარადიგმის თანახმად, სოციალური სამყარო ისეთია, როგორადაც მას პოზიტივიზმი აღწერს და ადამიანის მოქმედება არის მხოლოდ მასთან პასიური ადაპტაციის პროცესი. ამდენად, სოციალური აქტორი არის ობიექტური სიტუაციის ობიექტური პროდუქტი. ადამიანები მოქმედებენ არსებული სიტუაციების ფარგლებში და ეს სიტუაციები არ ასიმილირდება აქტორთა სუბიექტურ განსაზღვრებებთან.

რაც შეეხება იდეალიზმს, მისი პრობლემა ისაა, რომ იგი ვარდება მეორე უკიდურესობაში - ახდენს რა კონცენტრირებას იდეალურ კონცეპტებზე. იდეალიზმის თანახმად, სოციალური სამყარო სხვა არაფერია, თუ არა მნიშვნელობის სამყარო (universe of meaning), რომელშიც ყველა ფენომენი, მოქმედების ჩათვლით, ყოვლისმომცველი ბოლოვადი ღირებულებების ემანაციაა. ამდენად, იდეალიზმი, მეორე უკიდურესობიდან ამოსვლით, მიდის იგივე შედეგამდე სოციალური მოქმედების დახასიათების თვალსაზრისით: მოქმედება არის მხოლოდ პასიური ორიენტაცია წინასწარმოცემულ (pregiven) მნიშვნელობაზე, რომელიც განსაზღვრავს მოქმედების მსვლელობას.

არც პოზიტივიზმი და არც იდეალიზმი არაფერს ამბობს საკუთირვ მოქმედების შესახებ, რამდენადაც მოქმედება, როგორც პარსონსი იტყვის, ყოველთვის ჩართული უნდა იყოს ორ განსხვავებულ წესრიგს - ნორმატიულსა და სიტუაციურს - შორის დაძაბულობის მდგომარეობაში. ამ დაძაბულობის არსი (როგორც ითქვა) ისაა, რომ სიტუაციური წესრიგი მოქმედების პროცესში უნდა დაიძლიოს ან გადაყვანილ იქნას ნორმატიულ წესრიგში.

საბოლოო ჯამში, პარსონსი ასკვნის, რომ სიტუაციის ისეთი ასპექტი, როგორიცაა მოქმედების პირობები, განხილულ უნდა იქნეს ერთ პოლუსზე, მიზნები და ნორმატიული წესები - მეორეზე, ხოლო მოქმედების საშუალებები, როგორც აქტორების ძალისხმევა - აღნიშნულ პოლუსებს შორის დამაკავშირებელი რგოლია.

ასეთია პარსონსის პასუხი პოზიტივისტურ-იდეალისტურ დუალიზმზე. აქტორის ძალისხმევის ანუ სიტუაციურ წესრიგის ნორმატიულის მიმართ დამორჩილების აქცენტირება, პარსონსისავე (2000a: 58) აღიარებით, მის მოქმედების თეორიას, გარკვეული აზრით, „მოქმედების ვოლუნტარისტულ თეორიად“ აქცევს. ადამიანი, პარსონსის (1935: 282) აზრით, „აქტიური, შემოქმედი, შემფასებელი არსებაა“ („active, creative, evaluating creature”), რომელიც მოქმედებს რეალობაში იმისათვის, რათა იგი შესაბამისობაში მოიყვანოს თავის მიზნებთან, იდეალებთან. აქტორი არჩევანის მქონე ინდივიდია, რომელიც დამოუკიდებელი მოღვაწეობით შეარჩევს თავის საკუთარ მიზნებს, საკუთარ ნორმატიულ ორიენტაციებს და მიიღებს გადაწყვეტილებას, თუ როგორ იმოქმედოს. მოქმედების და აქტორის ეს გაგება უდევს საფუძვლად სწორედ პარსონსის მიერ „ერთეული აქტის“ თეორიული მოდელის სტრუქტურის დახასიათებას, რაზეც დასაწყისში იყო საუბარი. როგორც პარსონსის თეორიის მკვლევრები (A.W. Gouldner, 1970: 190-1; 197) აღნიშნავენ, პარსონთან აქტორის ვოლუნტარიზმი მისი ანტიდეტერმინიზმის გამოხატულებაა, რომელიც ხაზს უსვამს სოციალური მოქმედებების ღიაობას და ისტორიულ განვითარებას. აქტორს მოქმედების პროცესში არაწინასწარმეტყველური ელემენტები შეაქვს. ადამიანის ასეთ გაგებას („აქტიური, შემოქმედი, შემფასებელი“) პარსონსი მიმართავს ყველა იმ სოციოლოგიური, პოზიტივისტურ-იდეალისტური ტრადიციის წინააღმდეგ, რომელიც ადამიანს მიიჩნევს „პასიურ, შემგუებელ, რეცეპტულ“ არსებად. პარსონსის პრინციპული მტკიცებით, აქტორები შემოქმედებითად განსაზღვრავენ რეალურ სიტუაციებს, მათ იდეალურ მიზნებთან მიმართებაში, ხოლო ამის პროდუქტი არის სოციალური სისტემა, როგორც სოციალური ინტერაქციის გამჟღავნებული შედეგი.

მოქმედების მიზან-საშუალებათა სტრუქტურას პარსონსი უტილიტარული თეორიებიდან ითვისებს. უტილიტარიზმის თანახმად (T. Парсонс, 2000a: 113), რომელიც პოზიტივისტური სისტემის ქვესისტემას წარმოადგენს, მოქმედება მიზნისა და საშუალებების რაციონალური თანაფარდობაა. მოქმედება რაციონალურია იმ ზომით, რამდენადაც იგი მისდევს ისეთ მიზნებს, რომლებიც მიიღწევა მოცემულ სიტუაციის პირობებში, აქტორის ხელთ არსებული, შედარებით შესაფერისი საშუალებების გამოყენებით. „შედარებით შესაფერისად“ ითვლება ის საშუალებები, რომლებიც ფასდება პოზიტიური ემპირიული მეცნიერებების მიერ დადგენილი კრიტერიუმების მიხედვით. სხვანაირად თუ ვიტყვით, მიზან-საშუალებათა რაციონალობა ეხება მოქმედებას, როდესაც აქტორი ირჩევს მიზანს და ეს ამორჩევა დაფუძნებულია გამოთვლაზე, რომ მის ხელთ არსებული საშუალებები საკმარისია დასახული ამოცანის წარმატებით დასასრულებლად. მაშასადამე, უტილიტარიზმი ძირითადად „ეკონომიკური თეორიაა“ (A. Dawe, 1979: 402-3), რომელიც აქტორებს მიაწერს მხოლოდ ეკონომიკური რაციონალობის ნორმატიულ ორიენტაციას. ეს არის ინსტრუმენტალური რაციონალობა, რამდენადაც თავისი ეგოისტური ზრახვებიდან და კერძო ინტერესებიდან გამომდინარე, ინდივიდები მათი დაკმაყოფილების ოპტიმალურ გზებს ეძებენ და ამისათვის მიზანთა ოპტიმალური ბალანსის გამოთვლას ახდენენ - სხვა შესაძლო კომბინაციებთან მიმართებაში. ამით ამოიწურება უტილიტარიზმისათვის სოციალური სამყარო. არ არსებობს რაიმე, როგორც თვითკმარი საზოგადოებრივი ღირებულება, ყველაფერი ავტომატურად და საბოლოო ანგარიშით ემსახურება კერძო ინტერესების დაცვას. „ნორმა“ შეიძლება იყოს მხოლოდ ის, რაც კარგად ერგება კერძო ინტერესს. ეკონომიკური (ინსტრუმენტალური) რაციონალობა არ არის ორიენტირებული კოოპერაციაზე, არამედ კერძო ინტერესების რეალიზაციაზე, თუნდაც „ძალისა და თაღლითობის“ გამოყენებით. ამრიგად, უტილიტარიზმი ხელახლა ქმნის სოციალური წესრიგის ჰობსიანურ პრობლემას (ამ საკითხს ცოტა მოგვიანებით დავუბრუნდებით).

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, უტილიტარიზმის თანახმად, მიზან-საშუალებათა რაციონალობა მთლიანად განსაზღვრულია აქტორის ინტერესებით. აღნისნულ პუნქტამდე პარსონსი ეთანხმება და იზიარებს უტილიტარიზმის პოზიციას. იგი (T. Parsons, 1937: 251) აღიარებს, რომ თავის ყოველდღიურ მოქმედებებში ინდივიდები „აბანდებენ ძალებს“, ანუ მოქმედებენ საკუთარი ინიციატივით, ირჩევენ მიზნებს და საკუთარ მოქმედებების მობილიზაციას ახდენენ მათ მისაღწევად.

ფუნდამენტური განხეთქილება პარსონსის მოქმედების თეორიასა და უტილიტარიზმის შორის იწყება მაშინ, როდესაც საკითხი დგება იმის შესახებ, თუ როგორ ხდება აქტორთა მიერ მიზნების შერჩევა და რა განაპირობებს აქტორის მობილიზაციას, იმოქმედოს მათ განსახორციელებლად. უტილიტარისტები (მაგ., H. A. Simon, 1983: 7-8) მიზანთა შერჩევის მექანიზმების შესახებ კითხვას „ფრჩხილებში სვამენ“, რაც იმას ნიშნავს, რომ ისინი ამოდიან მიზანთა თვითნებურობის აღიარებიდან. პარსონსი (2000a: 116-117) ხაზგასმით აღნიშნავს: იმის გამო რომ, უტილიტარიზმის მიხედვით, არ არსებობს როგორც მიზნების, ისე საშუალებების ამორჩევის ალტერნატიული კრიტერიუმი, ამ სისტემას მიზანთა თვითნებურობის ნეგატიურ გაგებამდე მივყავართ. „მიზანთა თვითნებურობა“ „ნებას რთავს“ მიზნებს, რომ შეიცვალონ ალალბედზე, შემთხვევით.

მიზანთა შემთხვევითი ვარიაცია წარმოადგენს ერთ მხარეს (ნაწილს) იმისა, რასაც პარსონსი (2000a: 121) „უტილიტარულ დილემას“ უწოდებს. დილემის მეორე ნახევარს შეადგენს იმის აღიარება, რომ თუ მიზანთა თვითნებურობას უარვყოფთ, მაშინ ქრება მათი დამოუკიდებლობაც და ისინი უპირობოდ დეტერმინირდებიან სიტუაციის პირობებით ე.ი. სიტუაციის არასუბიექტური ელემენტებით, რომლებიც აღიწერებიან მემკვიდრეობითობის და მატერიალური გარემოს კატეგორიებში. მაშასადამე, ამ შემთხვევაში აქტორის მოქმედება ბიოლოგიურად და მატერიალურად დეტერმინირებულია. ასეთი აქტორი ინსტიქტებით განსაზღვრულ არსებას ემსგავსება, რომელიც რაიმე მოქმედებას (ქცევას) ასრულებს მემკვიდრეობით მიღებული ხასიათის თვისებების საფუძველზე. თუ შემდეგ მას მოვათავსებთ კონკრეტულ მატერიალურ გარემოში, იგი დაიწყებს მიზანთა „შერჩევას“ ინსტიქტურად - არა საკუთარი აქტიურობის საფუძველზე, არამედ გარემო პირობების ზეწოლის შედეგად.

ორივე შემთხვევაში - მიზნები შემთხვევითად (თვითნებურად) ამოირჩევა თუ სიტუაციის პირობებით იქნება დეტერმინირებული - „უტილიტარული დილემა“ აქტორებს არ უტოვებს იმის შესაძლებლობას, რომ მიზნები თავად, მაგრამ გარკვეული კრიტერიუმების დაცვით შეარჩიონ.

პარსონსი გამოდის „უტილიტარული დილემის“ ორივე ნახევრის წინააღმდეგ. მისი მოქმედების კოორდინატის სისტემის ძირითად ამოცანას წარმოადგენს დაიცვას (როგორც შემთხვევითი ვარიაციებისაგან, ისე ბიოლოგიური და მატერიალური დეტერმინაციისაგან) აქტიორის ეგზისტენციური „კაპიტალდაბანდება“ მისი მოქმედების მიზნებთან მიმართებაში. პარსონსის თეორიის მკვლევარები (I. J. Cohen, 2000; A. Dawe, 1979; K. Menzies, 1977) აღნიშნავენ, რომ პარსონსმა წარმატებით ვერ გაართვა თავი ვერც „უტილიტარულ დილემას“, ვერც „პოზიტივისტურ-იდეალისტურ დუალიზმს“ და წინააღმდეგობების ქსელში გაიხლართა. მივყვეთ პარსონსის მოსაზრებებს ამ პრობლემასთან დაკავშირებით, რომლებიც მისი მოქმედების თეორიის ყველაზე შემოქმედებით და სადისკუსიო ნაწილს წარმოადგენს:

პარსონსი აფართოებს თავის თეორიულ ინტერესს ერთეული მოქმედებიდან ანალიტიკურად დაკავშირებული მოქმედებების ჯაჭვამდე, როდესაც კავშირის საფუძველს წარმოადგენს მორალურად ღირებული მიზნები. ეს არის გადანაცვლება (გადაადგილება) ინდივიდუალური აქტორის მოქმედებიდან სოციეტალური ინტეგრაციის დონეზე. პარსონს სჯერა (1937: 247-8), რომ თუ აქტორები გაყვებიან მხოლოდ მათ კერძო, დამოუკიდებელ მიზნებს, მაშინ არ ექნებათ არავითარი სინდისის ქენჯნა სხვა აქტორების ექსპლოატაციის (გამოყენების) გამო საკუთარი წარმატებისათვის. ასეთ შემთხვევაში, ჰიპოთეტურ უკიდურესობაში, შედეგად ვღებულობთ ჰობსისეულ „ომს ყველასი ყველას წინააღმდეგ“. ვღებულობთ დეზინტეგრირებულ საზოგადოებას. პარსონსმა იცის, რომ საუკეთესოდ ინტეგრირებული საზოგადოებები იშვიათია, მაგრამ უფრო მნიშვნელოვნად ის მიაჩნია, რომ საზოგადოებას არც სამარადისო ჰობსიანური ანარქია ემუქრება, რომ საზოგადოებას ყოველთვის შეუძლია და უნდა ფლობდეს ინტეგრაციის და, აქედან გამომდინარე, წესრიგის გარკვეულ ხარისხს. ამას სწორედ ის განაპირობებს, რომ საზოგადოების ინდივიდუალური წევრები იზიარებენ საერთო მიზნებსა და ღირებულებებს. მათ პარსონსი „ბოლოვად“ („ultimate“) მიზნებს უწოდებს. ისინი ხელმძღვანელობენ ინდივიდის რაციონალური მოქმედების მთელ ჯაჭვს (მიუხედავად იმისა, რომ აქტორებმა, შესაძლოა, არც იცოდნენ მათი ზუსტი ფორმულირება). იმის საილუსტრაციოდ, თუ როგორ ხდება ინდივიდუალური მოქმედების დამორჩილება ზოგადი მიზნების მიმართ, ერთ-ერთ მკვლევარს (I. J. Cohen, 2000: 80) ყავს მაგალითი მარქსის თეორიიდან: დაქირავებული მუშები, რომლებიც გასხვისებულ (გაუცხოებულ) შრომას ეწევიან (ანუ არა აქვთ საკუთარი ინტერესები დაბანდებული იმ პროდუქტებში, რომლებსაც ისინი აწარმოებენ), მათი მოქმედების უშუალო კონტექსტიდან გამომდინარე, თითქოს უნდა მუშაობდნენ მხოლოდ ხელფასისათვის. მაგრამ, როგორც მარქსმა გაიგო, მუშები (კაპიტალისტებისაგან განსხვავებით), ფულს არ მიიჩნევენ საბოლოო მიზნად, არამედ მხოლოდ სახმარ ღირებულებად ე.ი. საშუალებად რაღაც სხვა მიზნების განსახორციელებლად. ეს მიზნები ხელმძღვანელობს მოქმედებათა ფართო სპექტრს (ჯაჭვს). ისინი, მაგალითად, შეიძლება იყოს: ოჯახის კეთილდღეობა, ცხოვრების გარკვეული წესისათვის მიყოლა, გარკვეული გაერთიანებების (კავშირების) დაფინანსება და სხვ.

აქ აუცილებელია აღინიშნოს ის გავლენა, რაც პარსონსმა განიცადა დიურკჰაიმის სოციალური თეორიის მხრიდან. პარსონსი (1937: 382-90) თავად აღნიშნავს, რომ ინდივიდებისათვის საერთო მიზნებისა და ღირებულებების („ბოლოვადი“ მიზნების) ზეგავლენის იდეა დიურკჰაიმისაგან აიღო. დიურკჰაიმი ამტკიცებდა, რომ რამდენადაც ინდივიდუალური სურვილები თავისთავად (დამოუკიდებლად) შეუზღუდავია, როგორც სოციალური სტაბილურობის, ისე ინდივიდუალური ბედნიერებისათვის აუცილებელია, რომ ისინი დარეგულირდეს ნორმატიული წესების (სოციალური ნორმების) საფუძველზე. საზოგადოება უზრუნველყოფს აქტორებს ნორმატიული წესების ქსელით ყოველი კონკრეტული ქცევისათვის. დიურკჰაიმისათვის ამ წესებს მორალური ძალა აქვს. ეს არის სოციალური მორალი, რომლის ხელშეუხებლობას პარსონსიც აღიარებს. საზოგადოების, სოციალური ერთობების და სოციალური ჯგუფების ინტეგრაცია მოითხოვს მათი წევრების, როგორც ინტეგრირებულ კავშირებში ჩართული არსებების, მიერ ნორმათა და ღირებულებათა საერთო ზოგადი სისტემის აღიარებას. ეს სისტემა მორალური ძალაუფლების მქონეა და იგი არ დაიყვანება ცალკეულ აქტორთა ნებაზე. კატეგორიულად ეს ასე შეიძლება გამოითქვას: ყველაფერი ინდივიდუალური არის ინსტრუმენტალური, ყველაფერი სოციალური კი - მორალური. პარსონსი აღიარებს ასეთი სოციალური მორალის ძალას. მაგალითად, მამა, რომლისთვისაც ღირებულია შვილების კარგად ყოფნა (ეს არის წმინდა, ხელშეუხებელი ღირებულება), ამ ღირებულებას ახორციელებს სპეციფიკური აქტებით, ერთგულად იცავს რა ბავშვის აღზრდის ყველა ნორმას, რასაც მისი კულტურა კარნახობს და რასაც მისივე კულტურის (საზოგადოების) სხვა წევრები იღებენ როგორც შვილებზე სანიმუშო ზრუნვის გამოხატულებას. მსგავსად ამისა, ექიმის ვალდებულება მისი პაციენტის ჯანმრთელობაზე (როგორც ხელშეუხებელი ღირებულება) განხორციელდება მაშინ, თუ იგი ერთგულად დაიცავს ნორმებს, რომლებიც განსაზღვრავს პაციენტის მკურნალობის მორალურად მისაღებ ან მიუღებელ გზებს სპეციფიკურ სიტუაციებში. ისმის კითხვა: ეგუება თუ არა ნორმატიული თვალსაზრისი მშობლების უყურადღებობის, ექიმის დაუდევრობის ან მორალური უპასუხისმგებლობის შემცველი აქტების ფართო მასშტაბით არსებობის შესაძლებლობას? პარსონსი (1937: 404) ამ შემთხვევაშიც ეთანხმება დიურკჰაიმს, აღნიშნავს რა, რომ სანქციების დაკავშირება ნორმებთან სწორედ იმაზე მიუთითებს, რომ აქტორთა მარგინალური რაოდენობისაგან შეიძლება ველოდოთ ნორმატიული წესებისაგან გადახრას (დევიაციას). თუმცა, ისიც აუცილებლად უნდა აღინიშნოს, რომ პარსონსის (ისევე როგორც, საერთოდ ფუნქციონალისტების) ნორმატიული ორიენტაციის თეორიული პოსტულატი მოითხოვს იმის აღიარებას, რომ საზოგადოების უმეტესი ნაწილი, ფაქტობრივად, ნორმების მიმართ ერთგულია (ნორმებს აღიარებს საკუთარი მოქმედების პრინციპებად). საზოგადოების უმეტესი ნაწილი მიდრეკილი რომ იყოს დევიაციისაკენ, მაშინ სანქციები ძალას დაკარგავდა.

2. ღირებულებითი ორიენტაცია - კულტურული ობიექტების ინტერნალიზაცია მოქმედების სისტემაში

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, ინდივიდუალური მოქმედებიდან სოციეტალურ დონეზე გადანაცვლებისას, სოციალური წესრიგის და ინტეგრაციის უზრუნველსაყოფად, პარსონსის მოქმედების თეორიაში მყარად მკვიდრდება „ღირებულების“ და „ღირებულებითი ორიენტაციის“ ცნებები. თუმცა, შინაარსობრივი თვალსაზრისით ისინი პრინციპულად ახალს არაფერს შეიცავენ, რასაც პარსონსთან „ნორმა“ და „ნორმატიული ორიენტაცია“ გულისხმობს. უბრალოდ, ღირებულებითი ორიენტაცია რამდენადმე უფრო ფართო ანალიტიკურ კატეგორიას წარმოადგენს. საჭიროა ცოტა უფრო დეტალურად შევჩერდეთ ამაზე.

როგორც უკვე ცნობილია, სოციალური მოქმედების სტრუქტურის აუცილებელ ელემენტს წარმოადგენს სიტუაცია, რომელშიც სრულდება მოქმედება. სიტუაციაში ინდივიდი ორიენტირდება განსხვავებული კლასის ობიექტებზე. პარსონსი (2000ბ: 464-7) გამოყოფს სიტუაციის შემადგენელ ობიექტთა ორ კლასს: ა)სოციალური ობიექტები და ბ) არასოციალური ობიექტები. ეს უკანასკნელი, თავის მხრივ იყოფა _ ფიზიკურ და კულტურულ ობიექტებად.

ა) სოციალური ობიექტები ეს იგივე აქტიორებია _ პიროვნებები ან კოლექტივები. აქტიორი როგორც სუბიექტი შეიძლება ორიენტირებული იყოს საკუთარ თავზე, როგორც ობიექტზე, აგრეთვე სხვა სოციალური ობიექტებზე _ ინდივიდებზე ან კოლექტივებზე. პარსონსი (Т. Парсонс, 1997: 449) სოციალურ ობიექტებზე აქტიორის განსხვავებულ ორიენტაციას ასეც გამოხატავს: „მე“ (ორიენტაცია საკუთარ თავზე), “სხვა” (ორიენტაცია სხვა ინდოვიდზე) და „ისინი“ (ჯგუფზე ორიენტაცია).

ბ) არასოციალური ობიექტები მოიცავს ნებისმიერ ობიექტს, რომელიც არ წარმოადგენს აქტიორს. მათ შორის, ფიზიკურია - დროში და სივრცეში განფენილი ობიექტები, რომლებიც, სხვა აქტიორების მსგავსად, არ ზემოქმედებენ (ურთიერთქმედებენ) აქტიორზე, როგორც სუბიექტზე, არამედ მოქმედების მხოლოდ «ინსტრუმენტებს» (საშუალებებს) წარმოადგენენ. რაც შეეხება ისეთ არასოციალურ ობიექტებს, როგორიცაა კულტურული ობიექტები, ისინი მოიცავენ კანონებს, ნორმატიულ წესებს (ეტალონებს), იდეებს, მნიშვნელად სიმბოლოებს, ტრადიციებს და ა.შ. მართალია, კულტურული ობიექტები, როგორც ასეთნი, აქტიორი-სუბიექტის მიმართ გარემდებარეა, მაგრამ ისინი შეიძლება გახდნენ ინტერნალიზებულნი აქტიორის მოქმედების სისტემაში. ასეთ შემთხვევაში, ისინი წყვეტენ არსებობას როგორც ობიექტები და პიროვნული და სოციალური სისტემის კომპონენტები ხდებიან.

სიტუაციის ობიექტთა კლასიფიკაცია და მათი დახასიათება ამ შემთხვევაში იმიტომ დაგვჭირდა, რომ როდესაც პარსონსი ღირებულებით ორიენტაციაზე საუბრობს, მას მხედველობაში აქვს, სწორედ ორიენტაცია კულტურულ ობიექტებზე, უფრო სწორად, კულტურული ობიექტების ინტერნალიზაცია მოქმედების სისტემაში.

ახლა რაც შეეხება მოცემულ სიტუაციაში აქტიორის ორიენტაციას. პარსონსი (2000ბ: 467-70; 481-5) აქტიორის ორიენტაციას ანალიტიკურად ყოფს ორ დამოუკიდებელ კატეგორიად: მოტივაციურ ორიენტაციად (წარმოდგენები, სურვილები, ანუ „კატექსისი“ და გეგმები) და ღირებულებით ორიენტაციად (კოგნიტური, ესთეტიკური და მორალური სტანდარტები).

მოტივაციური ორიენტაცია გულისხმობს აქტიორის ორიენტაციის იმ ასპექტს, რომელიც დაკავშირებულია აქტიორის მოთხოვნილებების დაკმაყოფილების და დაუკმაყოფილებლობის დისპოზიციასთან. მოტივაციური ორიენტაცია მიმართულია მოთხოვნილებათა დაკმაყოფილების ოპტიმიზაციისაკენ და დაუკმაყოფილებლობის თავიდან აცილებისაკენ (ორიენტაციის ამ ტიპზე საუბარს აღარ გავაგრძელებთ, რადგან, მოცემულ შემთხვევაში, ჩვენთვის მნიშვნელოვანია ღირებულებითი ორიენტაცია).

ღირებულებით ორიენტაციას პარსონსი განსაზღვრავს, როგორც ორიენტაციის ისეთ ასპექტს, რომელიც აქტიორს აძლევს შესაძლებლობას გამოიყენოს (დაიცვას) შერჩევის (ამორჩევის) კრიტერიუმები, სტანდარტები, ნორმები. მას შეუძლია ასე მოიქცეს ყოველთვის, როდესაც უხდება საშუალებებისა და მიზნების ალტერნატიული შესაძლებლობებიდან არჩევანის გაკეთება. მოკლედ რომ ვთქვათ, ღირებულებითი ორიენტაცია აყალიბებს ეტალონებს, რომელთა საფუძველზეც აქტიორი ახორციელებს შერჩევის აქტს. მაშასადამე, მიზნებისა და საშუალებების განსაზღვრა ხდება არა შემთხვევითად (როგორც ამას უტილიტარიზმი ამტკიცებს), არამედ, ორგანიზებულად. შერჩევის ეტალონებს შეიცავს კულტურა. მაგრამ კულტურის დონეზე ისინი მოჩანან როგორც აქტიორისაგან განყენებულ სტანდარტები, რომლებიც ღირებულებითი ორიენტაციის პროცესში ინტერნალიზდებიან მოქმედების სტრუქტურაში, ანუ იქცევიან აქტიორის „საკუთარ“ ღირებულებებად. საბოლოო ჯამში, პარსონსი (1997: 455) ღირებულებას განსაზღვრავს როგორც კულტურული სისტემის ელემენტს, რომელიც წარმოადგენს კრიტერიუმს ან სტანდარტს მოქმედების არსებულ ალტერნატივებს შორის არჩევანის გასაკეთებლად.

პარსონსი გამოყოფს ღირებულებითი ორიენტაციის სამ დონეს: შემეცნებითს (კოგნიტურს), შეფასებითს და მორალურს. ღირებულებითი ორიენტაციის შემეცნებითი (კოგნიტური) დონე უკავშირდება იმ ეტალონებს, რომელთა მეშვეობითაც დგინდება შემეცნებითი მსჯელობების ვალიდურობა. ამ ეტალონებს პარსონსი (2000ბ: 490) „კოგნიტური ვალიდურობის ეტალონებს” უწოდებს. ეს ეტალონები განსხვავდებიან იმის მიხედვით, თუ ცოდნის რომელ ტიპთან გვაქვს საქმე. ემპირიული ცოდნის შემთხვევაში, მაგალითად, ასეთ ეტალონებს მიეკუთვნება მონაცემთა რელევანტურობის კრიტერიუმები.

ღირებულებითი ორიენტაციის შეფასებითი დონე უკავშირდება იმ ეტალონებს, რომელთა მეშვეობითაც ხდება განსხვავებული ობიექტების და ობიექტთა კლასების ვარგისიანობის შეფასება კატექსისათვის. სხვანაირად რომ ვთქვათ, ეს ეტალონები გამიზნულია იმისათვის, რათა შესაძლებლობა მისცენ აქტიორებს განსაზღვრონ, რამდენად მნიშვნელოვანია მოცემული ობიექტი მოთხოვნილებათა დასაკმაყოფილებლად. მაგალითად, თუ კერძო ინდივიდების მასშტაბით ვიმსჯელებთ, შესაძლებელია არსებობდეს მუსიკალური გემოვნების (საერთოდ, ესთეტიკური ხედვის) განმსაზღვრელი ეტალონების სისტემა, რომლის მეშვეობითაც ხდება ამა თუ იმ ობიექტის ამორჩევა ამა თუ იმ გემოვნების დასაკმაყოფილებლად.

ღირებულებითი ორიენტაციის მორალური დონე დაკავშირებულია ეტალონებთან, რომელთა მეშვეობითაც ხდება მოქმედების მთელი სისტემის შეფასება და რეგულირება, იქნება ეს პიროვნება თუ საზოგადოება, ანდა მათი სუბსისტემები. პარსონსი (2000b: 491) მათ „უკანასკნელი ინსტანციის მსაჯულებს“ უწოდებს. მორალური სტანდარტების მეშვეობით ფასდება ცალკეულ მოქმედებათა შედეგები მოქმედების მთელ სისტემაზე მათი ზემოქმედების თვალსაზრისით. ამდენად, ისინი განსაზღვრავენ აქტიორის პასუხისმგებლობას შედეგების მიმართ. კერძოდ, მორალური სტანდარტების მიხედვით, ხდება მოქმედების მიზნების და საშუალებების შერჩევა იმის გათვალისწინებით, თუ რა გავლენას იქონიებს ამ არჩევანის შედეგები საკუთრივ აქტიორის პიროვნული სისტემის ინტეგრაციაზე და, აგრეთვე, იმ სოციალური სისტემის ინტეგრაციაზე, რომელშიც ის მონაწილეობს.

კრიტიკოსები (I.J. Cohen, 2000: 82) მართებულად მიუთითებენ, რომ პარსონსის ნდობა ბოლოვადი (ultimate) ღირებულების და მორალური სტანდარტების ემპირიული ეფექტურობის (ქმედითუნარიანობის) მიმართ ეხმაურება სოციალური აზროვნების ფესვებს. განმანათლებლებიდან დაწყებული, დასავლეთის მოაზროვნეები (ფილოსოფოსები) ყოველთვის იკვლევდნენ იმ რთულ ურთიერთობას, რომელიც არსებობს იმას, რაც „არის“ და რაც „უნდა იყოს“ შორის ინდივიდის სოციალურ ქცევაში. სხვა სიტყვებით, ეს არის ურთიერთობა იმას, თუ როგორ ვიქცევით ჩვენ ფაქტობრივად და იმას შორის, თუ როგორ მოქმედებას მოითხოვენ ჩვენგან მორალური პრინციპები. პარსონსი სწორედ იმ თეორეტიკოსთა რიცხვს მიეკუთვნება, რომლებსაც გამძაფრებული სურვილი აქვთ, იცხოვრონ სამყაროში (საზოგადოებაში), სადაც ღირებულებები გავლენას ახდენენ მოქმედებაზე. მაგრამ, რამდენადაც მძაფრია ეს სურვილი, იმდენადვე მძაფრდება იმის ახსნის აუცილებლობა, თუ რატომ არსებობს უფსკრული იმას, რაც ხილულია სოციალურ მოქმედებებში და იმ გზებს შორის, რომლებიც მორალური სტანდარტების შესაბამისია და რომელთა მიხედვითაც აქტიორებმა „უნდა“ იმოქმედონ. კრიტიკოსები საყვედურობენ პარსონს იმის შესახებ, რომ მას მეტი ყურადღება უნდა მიექცია, თუ რა განაპირობებს აქტიორების მარცხს მორალური ნორმების რალურად განხორციელების თვალსაზრისით.

მოქმედების საერთო სისტემაში ღირებულებითი ორიენტაციის შემოტანით პარსონსი ხარკს უხდის ვებერსაც, კერძოდ, იმას, რასაც ვებერი ღირებულებით-რაციონალურ მოქმედებას უწოდებს. თუმცა, პარსონს ზოგჯერ სწორედ ვებერიანული პოზიციიდან აკრიტიკებენ (ამის შესახებ ცოტა მოგვიანებით)

შემოიტანა რა ღირებულებითი ორიენტაციის და მორალური სტანდარტების ცნებები მოქმედების სისტემაში, პარსონსმა მიუთითა სახოგადოებაში სოციალური წესრიგის და ინტეგრაციის განმაპირობებელ წყაროზე. იგი (T. Parsons, 1937: 389-90) არაორაზნოვრად აღნიშნავს, რომ საზოგადოების და სოციალური ჯგუფის ინტეგრაციას უზრუნველყოფს მათი წევრების მიერ იმ ნორმების აღიარება, რომლებიც «მორალურ ძალაუფლებას ატარებენ». ამდენად, საერთო ღირებულებითი სისტემის არსებობა ერთ-ერთი აუცილებელი პირობაა საზოგადოებაში წესრიგის და წონასწორობის შესანარჩუნებლად.

ზოგიერთი კრიტიკოსი (A. Dawe, 1979: 403) ამტკიცებს, რომ სოციალურ წესრიგზე და ინტეგრაციაზე პარსონსის აქცენტირება გამოწვეულია მისი ამერიკელობით და პასუხია იმ სოციალურ კონტექსტზე, რომელშიც ამერიკა აღმოჩნდა მე-19 საუკუნის ბოლოსა და მე-20 საუკუნის დასაწყისში: ურბანიზაციის და კორპორაციულობის ზრდა, საჯაროობა, მანქანური პოლიტიკის და მძაფრი ეკონომიკური ექსპლოატაციის გაჩენა, ევროპიდან „დიდი მიგრაცია“ ... მაგრამ „გადაარჩინა“ რა სოციალური წესრიგის და კონტროლის მექანიზმების მნიშვნელობა მოქმედების სოციალური სისტემის ანალიზისათვის, იმავე კრიტიკოსების აზრით, პარსონსმა სოციალური წესრიგის და წონასწორობის იდეას მსხვერპლად შესწირა მის მიერ მოქმედების ვოლუნტარისტული გაგება. პარსონსის თვალსაზრისი „აქტიორის დამოუკიდებელი მოღვაწეობის“ შესახებ სრულ კონტრადიქციაში მოვიდა სოციალური ინტეგრაციის და, აქედან გამომდინარე, ღირებულებათა საერთო სისტემის აუცილებლობის მისსავე კონცეფციასთან

ეს კონტრადიქცია მძაფრად იჩენს თავს მაშინ, როდესაც პარსონსი საუბრობს ღირებულებების და მორალური სტანდარტების, როგორც კულტურული სისტემის ელემენტების, ინტერნალიზაციაზე პიროვნების სისტემაში და სოციალურ სისტემაში. უფრო ზუსტად თუ ვიტყვით (Т Парсонс, 2000b: 463), კულტურის სისტემა ინტერნალიზდება პიროვნებაში, ხოლო სოციალურ სისტემაში ადგილი აქვს კულტურის ეტალონების ინსტიტუციონალიზებას.

კულტურული სისტემის ინტერნალიზაციის და ინსტიტუციონალიზების პროცესის უკეთ გასაგებად, საჭიროა მოკლედ განვსაზღვროთ ის, რასაც პარსონსი (2000b: 460-3) მოქმედების საერთო სისტემის (ან მოქმედების ელემენტების ორგანიზაციის) სამ დონეს უწოდებს. ეს დონეებია: პიროვნული სისტემა, სოციალური სისტემა და კულტურული სისტემა. რასაკვირველია, სამივე სისტემა კონკრეტული სოციალური მოქმედებისაგან განყენებულია და კონცეპტუალურ აბსტრაქციებს წარმოადგენს, მაგრამ თითოეულ მათგანს თავისი ემპირიული რეფერენტები გააჩნია.

პიროვნული და სოციალური სისტემები პარსონსის მიერ განიხილება როგორც მოტივირებული მოქმედების ორგანიზაციის ხერხები. კერძოდ, პიროვნული სისტემა წამოადგენს ცალკეული აქტიორის, როგორც ცოცხალი ორგანიზმის, გარშემო ორგანიზებულ მოტივირებულ მოქმედებას. ეს ნიშნავს, რომ აქტიორის მოქმედება მოტივირებულია დაკმაყოფილების ოპტიმიზაციით - სიამოვნების ძიებით და უსიამოვნების თავიდან აცილებით. სოციალური სისტემა - ორი ან მეტი აქტიორის ურთიერთობის გარშემო ორგანიზებულ მოტივირებულ მოქმედებას გულისხმობს. სხვანაირად რომ ვთქვათ (Т. Парсонс, 2000b: 447, 1997: 450), სოციალური სისტემა „ეგოსა“ და სხვებს შორის ურთიერთქმედებას წარმოადგენს, რომელიც, გარდა იმისა, რომ შეიცავს ფიზიკურ ასპექტს და „დაკმაყოფილების ოპტიმიზაციის“ ტენდენციას, გაშუალებულია კულტურული სიმბოლოებით.

რაც შეეხება კულტურულ სისტემას _ იგი ფორმირდება არა ცალკეული აქტიორების მოქმედების ან აქტიორთა შორის ურთიერთქმედების შედეგად, არამედ, ღირებულებების, ნორმების და სიმბოლოების ორგანიზაციის მეშვეობით. სხვანაირად რომ ითქვას, კულტურული სისტემა სიტუაციის კულტურული ობიექტებისაგან შედგება, რომლებიც (როგორც უკვე აღინიშნა) ხელმძღვანელობენ აქტიორთა მიერ მიზან-საშუალებათა შერჩევას და განსაზღვრავენ აქტიორთა შორის ურთიერთქმედებას (აძლევენ მას მიმართულებას). ამრიგად, კულტურული სისტემა, პიროვნული და სოციალური სისტემებისაგან განსხვავებით, არ წარმოადგენს ემპირიულ, უფრო ზუსტად, მოტივაციურ სისტემას. თუმცა, კულტურული სისტემის ელემენტები (ღირებულებები, ნორმები, სიმბოლოები) შეიძლება გადაერთოს პიროვნული და სოციალური სისტემების „რეჟიმში“. სწორედ ამას წარმოადგენს „ინტერნალიზაცია“ და „ინსტიტუციონალიზაცია“. ინტერნალიზებული კულტურული ეტალონები უკვე პიროვნული და სოციალური სისტემის შემადგენელი ელემენტები ხდება. ეს არის სწორედ ღირებულებითი ორიენტაციის გამოხატულება, რაზეც ზემოთ იყო საუბარი.

მაშასადამე, თუ შევაჯამებთ, უნდა ითქვას, რომ ეტალონები, რომლებიც ჩართულია კულტურის სისტემაში, საჭიროებს აქტუალიზაციას, ანუ აქტიორების მიერ ძალების ხარჯვას (expenditure of effort). ეს ნიშნავს, რომ ღირებულებათა სისტემა ვერ ამოქმედდება (აქტუალიზირდება ან სრულიყოფა) დამოუკიდებელი აქტიორების გარეშე. სწორედ აქ იჩენს თავს კონტრადიქცია (A. Dawe,1979: 404): როგორღა არიან აქტიორები დამოუკიდებელნი და აქტიურნი (რასაც პარსონსი ამტკიცებს), თუ მათ მიერ ძალების დახარჯვა ღირებულებათა სისტემის აქტუალიზაციას გულისხმობს? თუ დავუშვებთ, რომ აქტიორებს მოქმედება შეუძლიათ ღირებულებათა სისტემასთან ზიარების გარეშე, ეს, ფაქტობრივად, იქნებოდა მათი სოციალიზაციის გარეთ დაყენება, ანუ ჰობსისეული „ომის მდგომარეობის“ აქტუალიზაცია. მაგრამ, საზოგადოება ხომ სოციალური წესრიგის და ინტეგრაციის აუცილებელი დონის არსებობას გულისხმობს? მაშასადამე, ღირებულებათა სისტემა პირველადია, იგი წინასწარ მოცემულია (pregiven), როგორც სიტუაციის არასუბიექტური პირობა, რომელიც განსაზღვრავს აქტიორთა ქცევას. მაგრამ, თუ ასეა, მაშინ რაღაში მდგომარეობს პარსონსის მოქმედების თეორიის „ვოლუნტარისტული“ ხასიათი?

საინტერესოა, რომ სწორედ ამ თვალსაზრისით აკრიტიკებენ პარსონს ვებერიანული პოზიციიდანაც (I. J. Cohen, 2000: 83). კერძოდ, პარსონსმა ძალზე იჩქარა, როდესაც დაასკვნა, რომ აქტიორები, სოციალური წესრიგის (ე.ი. არა ჰობსისეული „ომის მდგომარეობის“) ფარგლებში, მათ მოქმედებებს ყოველთვის უკავშირებენ ისეთ მიზნებს, რომლებიც ეთიკური სოციალური ღირებულებებისაგან იძენენ მნიშვნელობას. პარსონსის მოქმედების თეორია ნაადრევად კეტავს იმის შესაძლებლობას, რომ მოქმედება ორიენტირდეს მიზანზე იმის მიუხედავად, რომ იგი (მიზანი) შეიძლება მორალური მნიშვნელობის მატარებელი არც იყოს. სხვანაირად: პარსონსი არ ტოვებს იმის შესაძლებლობას, რომ მოქმედება მიზანმიმართულ ხასიათს ატარებდეს მანამდეც, ვიდრე ის მორალურ მნიშვნელობას შეიძენდეს. ვებერის ტერმინოლოგიას თუ გამოვიყენებთ, პარსონსი არ ტოვებს ადგილს მიზან-რაციონალური მოქმედებისათვის, იგი ვერ ახერხებს ჩათვალოს, რომ მორალურ ღირებულებას მოკლებული ინსტრუმენტალური საშუალებებისადმი გაყოლა შეიძლება თავად გახდეს მიზანი. ამდენად, პარსონსი ვერ ხედავს ამორალური მიზნის მნიშვნელობას. ცხადია, ყველაფერი ეს ისე არ უნდა გავიგოთ, თითქოს პარსონსი უარყოფს ამორალური მიზნების არსებობას და მიიჩნევს, რომ მოქმედების მიზნები მხოლოდ ეთიკურად ღირებულია. აქ ლაპარაკია იმაზე, რომ პარსონსი შეუძლებლად მიიჩნევს ამორალურ მიზნებზე ორიენტირებული მოქმედებების პირობებში სოციალური წესრიგის შენარჩუნებას (არსებობას). ამას ამტკიცებდა სწორედ ვებერი თავის შრომაში: „პროტესტანტული ეთიკა და კაპიტალიზმის სული“ იგი (M. Вебер, 1990: 93) მიიჩნევდა, რომ კაპიტალისტურ საზოგადოებაში ეკონომიკური რაციონალიზაცია და სწარფვა მოგებისაკენ, რომელიც მორალური თვალსაზრისით „ცარიელია“, ანუ მოკლებულია მორალურ დადასტურებას, წარმოადგენს ბოლოვად (ultimate) მიზანს, რომელიც, თავის მხრივ, უზრუნველყოფს წესრიგის ორგანიზებას სოციალური ხცოვრებაში.

დავუბრუნდეთ საკითხს იმის შესახებ, რომ პარსონსმა, ღირებულებათა სისტემაზე აქცენტირებით, შეიწირა მოქმედების ვოლუნტარისტული ხასითი. პარსონს (1937: 380) სურს აღნიშნული წინააღმდეგობა დაძლიოს იმით, რომ იგი ხელახლა განსაზღვრავს ვოლუნტარიზმს, როგორც „voluntariness“ და განასხვავებს მას „თვითნებობისაგან“ („arbitariness“). ამ განსხვავების არსი ის არის, რომ თვითნებობის საპირისპიროდ, „volutariness“ წარმოადგენს ისეთ ნებაყოფლობითობას, რომელიც მორალური ვალდებულებების გაშინაგნებას გულისხმობს (ეს არის აშკარა ანალოგია ჰეგელის მიერ თავისუფლების, როგორც „გაცნობიერებული აუცილებლობის“ გაგებასთან). რაც შეეხება თვითნებობას, იგი ნებისმიერი ვალდებულების მიღმაა. ცხადია, ვალდებულება (მათ შორის, მორალური) თავის თავში ყოველთვის შეიცავს „მაიძულებელ ელემენტს“. მაგრამ, პარსონსი განასხვავებს ორგვარ იძულებას: შინაგანს და გარეგანს. შესაბამისად, ერთმანეთისაგან განასხვავებს მოქმედბებს, რომლებიც სრულდება გარეგან ძალთა იძულების ქვეშ და მოქმედებებს, რომლებიც სრულდება შინაგანი „იძულების“ გამო. „შინაგანი მაიძულებელი ელემენტი“ არ არის დამოუკიდებელი ადამიანის სურვილისაგან, პირიქით, იგი ასეთი სურვილის გამოხატულებაა. მაშასადამე, „voluntariness“-თან, პარსონსის მიხედვით, საქმე გვაქვს მაშინ, როდესაც ინდივიდები ნებაყოფლობით, საკუთარი სურვილით მიყვებიან ღირებულებებს და მორალურ სტანდარტებს. ამ პროცესის აღსანიშნავად, პარსონსი (1937: 388) დამატებით ფროიდისაგან სესხულობს ტერმინს „ინტროექცია“, როდესაც ხდება მორალური ღირებულებების „ჩანერგვა“ ადამიანში.

ასეთი მცდელობის მიუხედავად, კრიტიკოსების (A. Dawe, 1979: 405; K. Menzies, 1977) აზრით, პარსონსმა ვერ დაიცვა მისი მოქმედების თეორიის ვოლუნტარისტული საფუძვლები და ვერ გადაარჩინა ეს თეორია წინააღმდეგობებისაგან. „შინაგანი ვალდებულების“ და „ინტროექციის“ პროცესისადმი მიმართვა არ ცვლის ღირებულებითი სისტემის პრიორიტეტულობას აქტიორის მიმართ. პირიქით, აძლიერებს კიდეც: ინტროექციაზე გავლით, ზოგადი ღირებულებითი სისტემა ხდება უფრო მეტად საფუძვლიანი, ვიდრე, უბრალოდ, აქტიორის ინდივიდუალობის დარეგულრება გულისხმობს. აქტიორი უკვე სხვას არაფერს წარმოადგენს, თუ არა ღირებულებათა სისტემაზე რეფლექსიას. ინტროექციის გამო, ღირებულებათა სისტემა კარგავს გარეგანი მაიძულებლის მხოლოდ „ხილვადობას“, მაგრამ - არა ძალასა და ეფექტურობას.

ასე იკარგება, კრიტიკოსების შეფასებით, პარსონსის მოქმედების თეორიაში რეფერენცია სუბიექტზე, როგორც დამოუკიდებელ აქტიორზე. აქტიორის ინსტრუმენტალური მოქმედება უპირობოდ დაექვემდებარა მორალურ ეტალონებს, რომელთა შეცვლის ძალა აქტიორს არა აქვს. მაშასადამე, ღირებულებათა სისტემა სიტუაციის პირობებად (ანუ სუბიექტის მიერ გაუკონტროლებელ მოთხოვნებად) იქცა და მოხდა სიტუაციის პირობებთან მიზნების ასიმილირება, რამაც, საბოლოო ჯამში, გააუქმა განსხვავება აქტუალურსა და იდეალურს შორის. მოქმედების, როგორც პროცესის, იდეა გაქრა: იგი აღარ წარმოადგენს „ძალთა ხარჯვას“ მოქმედების სიტუაციური და ნორმატიული ელემენტების დაძაბულობის კონტექსტში.

ყველაფერი ეს გამოიწვია „სოციალური მოქმედების სტრუქტურაში“ ორი თეორიული პროგრამის სრულმა შეუთავსებლობამ (მიუხედავად იმისა, რომ პარსონსი გულმოდგინედ ცდილობს მათ „შედუღებას“): პირველი პროგრამა წარმოადგენს კონფრონტაციას „პოზიტივისტურ-იდეალისტურ დუალიზმთან“, კერძოდ, მის თვალსაზრისთან ადამიანის, როგორც „პასიური, შემგუებელი (ადაპტური), რეცეპტული“ არსების შესახებ. ამ კონფრონტაციის შედეგია სოციალური მოქმედების თეორიის აშენება, რომელიც დაფუძნებულია კონტრაქსიომაზე, რომ ადამიანი არის „აქტიური, შემოქმედი, შემფასებელი“ არსება. მეორე პროგრამის მიზანია სოციალური წესრიგის ჰობსისეული პრობლემის გადაწყვეტა. ეს პროგრამა წარმოადგენს კონფრონტაციას უტილიტარიზმთან. ამ ბრძოლაში ამოსავალი აქსიომატური პრინციპი არის მოთხოვნა ღირებულებათა ზოგად სისტემაზე, როგორც სოციალური წესრიგის ერთადერთ შესაძლო საფუძველზე. ამრიგად, მეორე პროგრამაში პარსონსის მოქმედების თეორიის ვოლუნტარიზმი კარგავს თავის აქსიომატურ დასაყრდენს, რომელიც მას პირველ პროგრამაში ჰქონდა და გარდაიქმნება „ინტროექციის“ გზით ჩანერგილ განწყობად. პარსონსი უარს ამბობს სოციალური მოქმედების საწყის თეორიაზე: პირველი პროგრამის „აქტიური, შემოქმედი, შემფასებელი არსება“ ეწირება მეორე პროგრამის „პასიურ, შემგუებელ, რეცეპტულ“ არსებას. ზოგადი ღირებულებითი სისტემის პრიორიტეტულობა სოციალური აქტიორთან მიმართებაში მეთოდურად ანგრევს განსხვავებას მოქმედების ნორმატიულ და სიტუაციურ ელემენტებს შორის: აქტიორი ეჯახება წინასწარ მოცემული (pregiven) მნიშვნელობებით კონსტრუირებულ სამყაროს, რომლის მიმართაც მისი მოქმედება წარმოადგენს მხოლოდ ემანაციას.

პარსონსმა ვერ მოარიგა ორი, ტოტალურად საპირისპირო მიმართულება _ ერთი მხრივ, ადამიანის „ინსტრუმენტალური მოქმედების“ კვლევა, ხოლო, მეორე მხრივ, „მორალური მოქმედბის“ კონცეფცია. ამ უკანასკნელის პრიმატი პირველთან შედარებით დასრულდა პარსონსის (1937: 768) მიერ სოციოლოგიის განსაზღვრებაში, როგორც მეცნიერებისა, რომელიც მოწოდებულია განავითაროს სოციალური მოქმედების სისტემების ანალიტიკური თეორია იმდენად, რამდენადაც ეს სისტემები შეიძლება გაგებულ იქნას ზოგად-ღირებულებითი ინტეგრაციის ფლობის თვალსაზრისით.

მოქმედების სამი _ კულტურული, სოციალური და პიროვნული - სისტემის იერარქიაში, პიროვნული სისტემა ყველაზე დაქვემდებარებულ პოზიციას იკავებს. იგი დეტერმინირებულია როგორც ღირებულებათა საერთო სისტემის, ისე სოციალური სისტემის მიერ. მეტიც: პარსონსი (2000b: 448) არაორაზროვნად აღნიშნავს, რომ ინდივიდი, როგორც „ეგო“, როგორც კონკრეტული პიროვნება არც წარმოადგენს სოციალური სისტემის ერთეულს. სოციალური სისტემის, როგორც „ეგოს“ და „სხვებს“ შორის ურთიერთქმედების, ერთეულს და ბირთვს წარმოადგენს სოციალური როლი. სოციალური როლი არის პიროვნების (აქტიორის) საზოგადოებაში (სოციალურ გარემოში) ორიენტაციის მაორგანიზებელი მექანიზმი. როდესაც ურთიერთქმედება „ეგო“-სა და „სხვებს“ შორის იძენს მეტ-ნაკლებად მყარ, ორგანიზებულ ხასიათს, ყალიბდება როლებრივი მოლოდინები: „სხვა“ ელოდება, რომ ინდივიდი („ეგო“) მოიქცევა განსაზღვრული წესით, მოქმედების განსაზღვრული ალტერნატივების დიაპაზონის ფარგლებში. სოციალური როლები, თავის მხრივ, სხვა არაფერია, თუ არა სოციალურ სისტემაში ინტერნალიზებული, ინსტიტუციონალიზებული ღირებულებები. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, სოციალური როლები წარმოადგენს იმ მექანიზმებს, რომელთა მეშვეობითაც ღირებულებითი ეტალონები ინსტიტუციონალიზდებიან სოციალურ სისტემაში, ანუ შეიძენენ ემპირიულ გამოხატულებას. ამდენად, სოციალური როლები ძალაუფლების და პრესტიჟის მატარებლები არიან, ისინი სოციალური სისტემის (საზოგადოების) ინტეგრაციას განაპირობებენ. ინდივიდის მიერ სოციალურ როლთა ათვისების პროცესს, პარსონსი (2000b: 438-40; 454) „სოციალიზაციას“ უწოდებს.

ზემოთქმული კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ სოციალურ სისტემაში აქტიორის მოქმედება, უფრო ზუსტად, მოქმედებათა ალტერნატივებს შორის არჩევანი არ არის თვითნებური. იგი შეზღუდულია (განსაზღვრულია) სოციალური როლებით და როლებრივი მოლოდინებით. თუ ინდივიდის მოქმედება პასუხობს ამა თუ იმ როლიდან გამომდინარე მოსალოდნელ ქცევას, მასზე რეაქცია დადებითია და, გარკვეულ შემთხვევებში, ჯილდოსაც იმსახურებს. პირიქით, თუ ინდივიდის მოქმედება არ შეესაბამება (არღვევს) როლებრივ მოლოდინს, ამაზე რეაქცია უარყოფითია და ხშირად სასჯელიც მოსდევს. როგორც ჩანს, კულტურული და სოციალური სისტემების დეტერმინაციის პირობებში აქტიორის (ინდივიდის) თავისუფალი არჩევანი იკარგება და იგი სისტემის საკუთრება ხდება.

კულტურული და სოციალური სისტემების დეტერმინაციის მიუხედავად, პარსონსის მოქმედების თეორიაში ინდივიდს მაინც რჩება არჩევანის უფლება (Т. Парсонс, 2000b: 496-500). ეს არის არჩევანი განსაზღვრულ დილემებს (დიხოტომიებს) შორის, რომელსაც ინდივიდი ეჯახება სიტუაციაში ორიენტირებისას. პარსონსი გამოყოფს ხუთ დილემას (დიხოტომიას), რომელთაც ეტალონურ (ტიპობრივ) ცვლადებს (pattern varables) უწოდებს. ეტალონური ცვლადების ხუთი წყვილიდან აქტიორმა აუცილებლად უნდა გააკეთოს არჩევანი იმისათვის, რათა სიტუაციამ განსაზღვრული მნიშვნელობა (საზრისი) შეიძინოს. პარსონსი ხაზს უსვამს, რომ სიტუაციის (რომელშიც ხდება მოქმედება) მნიშვნელობა განისაზღვრება არა ავტომატურად, არამედ აქტიორის მიერ. აქ საჭიროა გაკეთდეს ერთი მნიშვნელოვანი დაზუსტება: ეტალონურ ცვლადებს შორის არჩევანი არავითარ შემთხვევაში არ ნიშნავს ღირებულებითი ორიენტაციის გარეთ გასვლის შესაძლებლობას _ არჩევანს ღირებულსა და არაღირებულს შორის (გავიხსენოთ პარსონსის კრიტიკა, რომ მან ადგილი არ დატოვა მიზან-რაციონალური მოქმედებისათვის თავის თეორიაში). პარსონსი არაორაზროვნად მიუთითებს, რომ ეტალონური ცვლადები „ღირებულებითი ორიენტაციის აღმწერი კატეგორიებია“, რომ ისინი, „მოქმედების სისტემის ნორმატიულ ასპექტს“ განეკუთვნება.

აღწერს რა ეტალონურ ცვლადებს _ დიხოტომიებს, პარსონსი (2000ბ: 500-513) მიუთითებს თითოეული მათგანის კილტურულ, პიროვნულ და სოციალურ ასპექტებზე. შემოვიფარგლებით კულტურული ასპექტების მოკლე დახასიათებით, რამდენადაც პიროვნული და სოციალური სისტემები წარმოადგენს მხოლოდ ინდივიდუალური მოთხოვნილებების (პიროვნული სისტემა) და სოციალური როლების (სოციალური სისტემა) დონეზე ინტერნალიზებულ ნორმატიულ-ღირებულებებით ეტალონებს:

1. აფექტურობა - აფექტური ნეიტრალობა: აფექტურობის ნორმატიული ეტალონი აქტიორს მიაწერს იმას, რომ მოცემულ სიტუაციაში მან უპირატესობა მიანიჭოს უშუალო დაკმაყოფილების შესაძლებლობას (ემოციურ კმაყოფილებას), შეფასებითი განსაზღვრებების მხედველობაში მიღების გარეშე; პირიქით, აფექტური ნეიტრალობის ნორმატიული ეტალონი აქტიორისაგან მოითხოვს, რომ მან მოცემულ სიტუაციაში თავი შეიკავოს უშუალო ემოციური კმაყოფილების მიღებისაგან და უპირატესობა მიანიჭოს შეფასებით მიდგომას.

2. ორიენტაცია საკუთარ თავზე _ ორიენტაცია კოლექტივზე: პირველ შემთხვევაში ნორმატიული ეტალონი უფლებას აძლევს აქტიორს, მოცემულ სიტუაციაში, განახორციელოს პირადი (კერძო) ინტერესები, იმის მიუხედავად, თუ როგორია ამ ინტერესების შინაარსი (შემეცნებითი, კატექტიკური თუ შეფასებითი), ანდა რამდენად შეესაბამება იგი სხვა აქტიორთა ინტერესებს. პირიქით, კოლექტივზე ორიენტაციის ნორმატიული ეტალონი აქტიორისაგან მოითხოვს მოცემულ სიტუაციაში იმ ღირებულებების გათვალისწინებას, რომლებიც საერთოა მისთვის და კოლექტივის დანარჩენი წევრებისათვის. ამით განისაზღვრება კოლექტივის წინაშე აქტიორის პასუხისმგებლობა.

3. უნივერსალიზმი _ პარტიკულარიზმი (პარსონსი ამ დილემას სხვანაირად „ტრანსცენდენტურობა-იმანენტურობას“ უწოდებს): უნივერსალიზმის ნორმატიული ეტალონი ავალდებულებს აქტიორს, მოცემულ სიტუაციაში, სოციალურ ობიექტზე ორიენტირდეს საერთო (ზოგადი) სტანდარტების და არა ობიექტთა უნიკალური თვისებების გათვალისწინებით. რაც შეეხება პარტიკულარიზმის ნორმატიულ მოდელს, იგი ავალდებულებს აქტიორს, მოცემულ სიტუაციაში, უპირატესობა მიანიჭოს ობიექტთა კერძო კავშირებს, მათი საკუთარი თვისებებიდან გამომდინარე¹.

4. თვისება _ რეზულტატურობა (პარსონსი მას „ობიექტური მოდალობის დილემასაც“ უწოდებს): თვისების ნორმატიული ეტალონი აქტიორს მიაწერს ვალდებულებას, რომ სოციალური ობიექტების მიმართ განსხვავებულ მიდგომებს შორის არჩევანის პროცესში უპირატესობა მიანიჭოს განსაზღვრულ (კონკრეტულ) ატრიბუტებს, რომლებსაც ისინი ფლობენ და არა მათ წარსულ, აწმყო ან მომავალ საქმიანობებს; პირიქით, რეზულტატურობის ნორმატიული მოდელი აქტიორს ავალდებულებს სოციალური ობიექტების მიმართ დამოკიდებულების არჩევანისას უპირატესობა მიანიჭოს მათ კონკრეტულ _ წარსულ, აწმყო და მომავალში მოსალოდნელ - საქმიანობებს.

5. სპეციფიკურობა _ დიფუზურობა (პარსონსი მას „ობიექტის მნიშვნელოვნების ხარისხის“ დილემასაც უწოდებს): სპეციფიკურობის ნორმატიული ეტალონი აქტიორს ავალდებულებს, განსაზღვროს თავისი დამოკიდებულება ობიექტის მიმართ მხოლოდ ცალკეულ სფეროებში და არ ჩართოს მასში სხვა ემპირიულად შესაძლო ურთიერთობები. პირიქით, დიფუზურობის ნორმატიული მოდელი აქტიორს ავალდებულებს ობიექტზე ორიენტაციის პროცესში არ შეიზღუდოს სპეციფიკური ინტერესით და მასზე რეაგირება მოახდინოს ნებისმიერი რელევანტური ხერხით.

ეტალონური ცვლადების ნორმატიული ასპექტები სოციალური სისტემის დონეზე სოციალურ როლებად და როლებრივ მოლოდინებად ინსტიტუციონალიზდება, ხოლო წმინდა პიროვნულ დონეზე მათ შორის არჩევანი მოტივირებულია მოთხოვნილებათა დაკმაყოფილების ოპტიმიზაციით _ სიამოვნების ძიებით და უსიამოვნების თავიდან აცილებით. თუმცა, კიდევ ერთხელ ხაზი უნდა გაესვას, რომ პიროვნების მოტივაციური ორიენტაცია პარსონსის მოქმედების თეორიაში არ წარმოადგენს დამოუკიდებელ და საწყის პუნქტს, არამედ განისაზღვრება იმ სტანდარტების შესაბამისად, რასაც მას ღირებულებათა ზოგადი სისტემა და, მასზე გავლით, სოციალური სისტემა კარნახობს. კრიტიკოსები (A. Dawe, 1979: 407-8) აღნიშნავენ, რომ პარსონსის თეორიაში აქტიორი არის „სოციალურთან მიწერილი უტილიტარი“, და რომ ეს თეორია სანიმუშოდ აცხადებს პრინციპს: „საზოგადო (სოციალური) ინტერესების დაცვა ავტომატურად უზრუნველყოფს კერძო კეთილდღეობას“. ამდენად, პარსონსი იმეორებს იმავე გზას, რაც სამი საუკუნით ადრე ჰობსმა გაიარა.

საჭიროა ყურადღება მივაქციოთ პარსონსის მოქმედების თეორიის კიდევ ერთ ასპექტს: მართალია, ეტალონური ცვლადები ახდენენ ურთიერთქმედების ნებისმიერი სისტემის კონსტრუირებას, მაგრამ მოქმედების ყველა სისტემას წაეყენება განსაზღვრული მოთხოვნები, რომელთა დაკმაყოფილება აუცილებელია სისტემის თვითშენახვისა და ფუნქციონიერბისათვის. პარსონსი გამოყოფს ფუნქციონალურ მოთხოვნათა ოთხ სიდიდეს (ისინი ცნობილია სახელწოდებით - AGIL):

1. ადაპტაცია (A: adaptation): იგი მოითხოვს, რომ ნებისმიერი სისტემა ადაპტირდეს გარემოსთან.

2. მიზნის მიღწევა (G: goal-attainment): იგი მიოთხოვს, რომ ყველა სისტემა ფლობდეს მისი რესურსების მობილიზების საშუალებებს, რათა განახორციელოს მიზნები და უზრუნველყოს კმაყოფილება.

3. ინტეგრაცია (I: integration): იგი მოითხოვს, რომ ყველა სისტემამ შეინარჩუნოს (დაიცვას) მისი ნაწილების შინაგანი კოორდინაცია და განავითაროს დევიაციის დაძლევის გზები.

4. ლატენტურობა (L: latency): ყველა სისტემამ, რამდენადაც ეს შესაძლებელია, უნდა შეინარჩუნოს წონასწორობის მდგომარეობა (პარსონსი ამ მოთხოვნას „ეტალონურ მხარდაჭერესაც“ („pattern maintenance“) უწოდებს).

აღნიშნული მოთხოვნების შესასრულებლად მოქმედების სოციალური სისტემები დიფერენცირდება ქვესისტემებად. თითოეული ქვესისტემა თავის კერძო ფუნქციას ასრულებს, რომელიც ეთანადება ზემოთ აღწერილ მოთხოვნებს. მაგალითად, ეკონომიკური ქვესისტემა ასრულებს ადაპტაციის ფუნქციას სოციალური სისტემისათვის; პილიტიკური სუბსისტემა - რესურსების მობილიზების საშუალებებს აერთიანებს და ა.შ. თითოეული ქვესისტემა შეიძლება კიდევ დიფერენცირდეს. ასე რომ, იქმნება ქვესისტემათა ქსელი, სპეციფიკური ფუნქციებით, რომლებიც მოქმედების ზოგადი სისტემის („ერთეული აქტის“) სიცოცხლისუნარიანობის შენარჩუნებას ემსახურება.

__________________

^1. პარსონსი ზოგჯერ მეორე და მესამე ეტალონურ ცვლადებს აერთიანებს „უნივერსალიზმი-პარტიკულარიზმის“ სახელმწიფოს ქვეშ.

პარსონსის სოციალური მოქმედების თეორიის ძირითადი დებულებები, საბოლოო ჯამში, საკმაოდ რთულ სისტემას ქმნის. ზოგიერთი კრიტიკოსი (G. Rocher, 1974: 111) პარსონსის თეორიას „ჩინური კოლოფების ნაკრებს“ ადარებს. როდესაც ერთს გახსნიან, მასში მოთავსებულია უფრო პატარა კოლოფი, რომელშიც კიდევ უფრო პატარა კოლოფი ინახება, მეორე უფრო პატარა და ა.შ.

სხვა მკვლევარები (I. Craib, 1992: 42) უფრო ხატოვან შედარებებს იყენებენ: პარსონსის მოქმედების თეორიის ცნობები („ერთეული აქტი“, „სოციალური როლი“, „სოციალური სისტემა“ და ა.შ.) - აბსტრაქციებია და არსებობს ამ აბსტრაქციათა განსხვავებული დონეები. თუ შესადარებლად მივმართავთ ისეთ თვისებას, როგორიცაა ფერი, აბსტრაქციის უმაღლესი დონის შესაბამისი იქნება „ფერი“ როგორც ასეთი. ირველ ქვეტიპად ჩაითვლება მაგ., წითელი ფერი; შემდგომ, აბსტრაქციის უფრო დაბალ დონეზე - მუქი წითელი, ღია წითელი, ვარდისერი და ა.შ. აბსტრაქციის კიდევ უფრო დაბალ დონეზე ემატება სხვა თვისებები: მაგ., მუქი წითელი და მრგვალი. ეს პროცესი შეიძლება გაგრძელდეს მანამდე, ვიდრე არ მივალთ უნიკალური ობიექტის აღწერამდე... ასე იწყებს პარსონსი ერთეული აქტის აბსტრაქტული სისტემით და დადის სუბსისტემათა სუბსისტემებამდე.

კრიტიკოსები (F. Lechnen, 2000: 117-8) მართებულად მიუთითებენ, რომ პარსონსმა თავისი მოქმედების თეორიის აგება დაიწყო მარტივი დებულებებით: სოციალური მოქმედებების სტრუქტურა შედგებოდა „ერთეული აქტის“ ელემენტებს - აქტორი, სიტუაცია, საშუალებები, მიზნები და ნორმატიული ორიენტაცია - შორის მიმართებებისაგან. მაგრამ, ერთეული აქტი სოციალური წესრიგის პირობა ვერ გახდებოდა. პარსონსის შემდგომი ნაბიჯი იყო ერთეული აქტიდან სოციალურ წესრიგზე გავლა, რომელშიც უამრავი ერთეული აქტი იქნებოდა სისტემატურად კოორდინირებული. ასეთი სოციალური წესრიგი წარმოადგენს სოციალური სისტემის პროდუქტს. სოციალური სისტემა აქტორთა ისეთი კავშირია, რომელიც ინდივიდთა მხრიდან მოტივირებულია „დაკმაყოფილების ოპტიმიტიზაციით“, ხოლო ურთიერთქმედების პროცესი „ეგოსა“ და „სხვებს“ შორის გაშუალებულია კულტურული ღირებულებებით და სიმბოლოებით. თავის მხრივ, ღირებულებითი სტანდარტები და სიმბოლოები კულტურული სისტემის ელემენტებია. მოცემულს სიტუაციაში აქტორთა ღირებულებითი ორიენტაციის სისტემატიზაციისათვის პარსონსი ახდენს მათ კლასიფიკაციას დიხოტომურ „ეტალონურ ცვლადებად“. აქტორები ყოველ კონკრეტულ სიტუაციაში ეჯახებიან დილემას და აკეთებენ არჩევანს დიხოტომიური წყვილის რომელიმე კიდურა წევრის სასარგებლოდ (მაგ., უხდებათ იმის გადაწყვეტა, სხვა აქტორების მოქმედებების მნიშვნელოვნება შეაფასონ უნივერსალური სტანდარტების საფუძველზე, თუ მათი უნიკალური (კერძო) თვისებების მიხედვით). „ეტალონური ცვლადების“ ლიმიტირებული ქსელი უზრუნველყოფს საბაზისო არჩევანის მომართულებას ამა თუ იმ სპეციფიკური ქვესისტემისათვის (შესაბამისად, მოქმედების სუბსისტემისატვის). მაგალითად, ეკონომიკური ქვესისტემა (ეკონომიკური მოქმედება) იმართება უნივერსალიზმის და რეზულტატურობის ღირებულებითი სტანდარტებით. მაშასადამე, სოციალური სისტემა, პარსონსის მიხედვით, ახდენს ღირებულებითი სტანდარტების ინსტიტუციონალიზაციას. შეიძლება ითქვას, რომ სოციალური სისტემა (როგორც წესრიგის მატარებელი) სხვა არაფერია, თუ არა ინსისუციონალიზებული ნორმატიული სკულტურა. ამის პროდუქტს წარმოადგენს სოციალური როლები, რომლებიც განსაზღვრავს მოსალოდნელ ქცევას მოცემულ სიტუაციაში. ინდივიდი სოციალიზაციის პროცესში ითვისებს სოციალურ როლებს, ანუ ხდება პიროვნულ სისტემაში ღირებულებითი ინტერნალიზაცია (რომელსაც აქტორისათვის მოტივაციური მნიშვნელობა აქცს, კერძოდ, მოტივირებულია დაკმაყოფილების ოპტიმიზაციით). ეს არ ნიშნავს იმას, რომ შეუძლებელია დევიაციათა არსებობა. მაგრამ სოციალური სისტემის ინტეგრაციული ხასიათი ყოველთვის მიდრეკილია დევიაციის მინიმიზაციისაკენ, რაც დევიანტის ინტეგრირებული ნორმატიული კავშირებისადმი დაქვემდებარებას გულისხმობს.

დასასრულს, ისევ უნდა ითქვას, რომ თეორიას ძირითადად, აკრიტიკებენ იმის გამო, რომ: ა) ამ თეორიაში აქტორს დაკარგული აქვს ავტონომიურობა და ინდივიდის მოქმედება დეტერმინირებულია სოციალური და კულტურული სისტემებით; ბ) ეს თეორია ზედმეტად დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს ღირებულებებს (განსაკუთრებით მორალურ სტანდარტებს) და კულტურულ ეტალონებს. პარსონსი ადგილს აღარ ტოვებს მიზან-რაციონალური ინსტიტუციონალური მოქმედებებისათვის (ვებერის პოზიციიდან კრიტიკა); გ) პარსონსი ნაკლებ ყურადღებას უთმობს დევიანტურ ქცევას და სოციალურ კონფლიქტებს.

1. ტალკოტ პარსონსის მიზანს წარმოადგენს სოციალურ მეცნიერებათა ერთიანი თეორიული სისტემის შექმნა, რომელიც შეძლებდა მთელი არსებული ემპირიული ცოდნის სისტემატიზაციას. ეს მიზანი მოითხოვს სოციალური მეცნიერებებისათვის ინვარიანტული ფუნდამენტური ცნობების აღწერას, რომლის საფუძველზე შეიქმნება უნიფიცირებული „კონცეპტუალური სქემა“. ამ უკანასკნელს პარსონსი სხვანაირად „მოქმედების კოორდინატის სისტემას“ ან, უფრო მარტივად, „სოციალური მოქმედების სტრუქტურას“ უწოდებს.

2. მოქმედების კოორდინატის სისტემის საფუძველს წარმოადგენს „ერთეული აქტი“ („unit act”). იგი შემდეგ ელემენტებს შეიცავს: ა) „აგენტი“, „მოღვაწე“ ან „აქტორი“ („აცტორ“). ბ) „მიზანი“ („end”), ანუ მოვლენათა მომავალი მდგომარეობა, რომელზეც ორიენტირდება მოქმედება. გ) „სიტუაცია“, რომელშიც სრულდება აქტი. ეს უკანასკნელი ორი ტიპის ელემენტებისაგანშედგება: მოქმედების „პირობებისაგან“, რომელთა გაკონტროლება და შეცვლა და მოქმედების „საშუალებეისაგან“, რომელთა გაკონტროლების შესაძლებლობაც მას აქვს. დ) მოქმედების „ნორმატიულ ორიენტაცია“, რომელიც განსაზღვრავს მიზნის მისაღწევი ალტერნატიული საშუალებებიდან ამორჩევის შესაძლებლობას.

3. მოქმედების კოორდინატის სისტემა რამდენიმე მნიშვნელოვან წინამძღვარს შეიცავს: 1. მოქმედება ყოველთვის პროცესს წარმოადგენს, ანუ დღოში მიმდინარეობს. მოქმედების პროცესუალური ხასიათი მნიშვნელობას შეიძენს მიზანთან მიმართებაში. მიზანი, რათა იგი განხორციელდეს, მოითხოვს აქტორის დღოში ძალისხმევას. 2. როგორც მიზნის, ისე საშუალებების შემთხვევაში აქტორს აქვს არჩევანის შესაძლებლობა, რაც კავშირშია აქტორის ნორმატიულ ორიენტაციასთან. 3. მოქმედების კოორდინატის სისტემა სუბიექტურად რელევანტურია: მას საქმე აქვს მოველენებთან, როგორც ისინი წარმოაუდგენია აქტორის. ასეთნაირად განხილული მოვლენები სუბიექტურ ფაქტორებს წარმოადგენს. 4. სიტუაციას, რომელშიც მოქმედება მიმდინარეობს, გააჩნია ფიზიკური და ბიოლოგიური ასპექტები, რომლებიც მოქმედების პირობების ან საშუალებების როლს ასრულებენ. 5. მოქმედების კოორდინატის სისტემა შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ორ - კონკრეტულ და ანალიტიკურ - დონეზე. კონკრეტულ დონეზე „ერთეული აქტის“ ქვეშ გაიგება რეალური მოქმედება, ხოლო მისი ელემენტების ქვეშ რეალური მიზნები, პირობები და საშუალებები. ანალიტიკური დონისათვის აუცილებელია აბსტრაქციის გზით წასვლა, რაც გულისხმობს იმ მოვლენებს შორის ფუნქციონალური კავშირების გამოვლენას, რომლებიც აღწერის ეტაპზე მოწესრიგდა.

4. ნორმა წარმოადგენს მოქმედების სისტემის იმ ელემენტს რომელიც აქტორისათვის წარმოადგენს თვითკმარ მიზანს, ამ ელემენტის სტატუსისაგან დამოუკიდებლად. მოქმედების ნორმატიულობა მხოლოდ მიზანთან მიმართებაში შეიძლება შეიძენს საზრისს. მიზანი მოვლენათა მომავალი მდგომარეობაა, რომელიც სასურველია აქტორისათვის, ანუ მის მიერ განიხილება, როგორც საორიენტაციო მიჯნა. ნორმა იმ მოქმედებათა ვერბალური აღწერაა, რომლებიც მიზნის მიმართ სუბიექტურად რელაგენტურია. მაშასადამე, ნორმატიული ორიენტაცია სოციალური მოქმედების ტელეოლოგიურ თვისებას წარმოადგენს.

5. სოციალური მოქმედება ყოველთვის გააზრებულ უნდა იქნეს მოქმედების ორი განსხვავებული - ნორმატიული და სიტუაციური - ტიპის ელემენტებს შორის დაძაბულობის კონტექსტში. მოქმედება, როგორც პროცესი, წარმოადგენს სიტუაციური ელემენტების ცვალებადობას ნორმებთან შესაბამისობის მიმართულებით. ამ ორი ელემენტიდან რომელიმეს იგნორირებას მოქმედების თეორია უკიდურესობამდე დაჰყავს. კერძოდ, ნორმატიული ასპექტის გამორიცხვას რადიკალურ პოზიტივისტურ პოზიციამდე მივყავართ, ხოლო, სიტუაციური ასპექტის გავლენას ელიმინაციას - იდეალისტურ ემანაციონიზმამდე.

6. სოიცალური წესრიგის ნორმატიულის მიმართ დამორჩილების მოთხოვნა პარსონსის თეორიას „მოქმედების ვოლუნტარისტული თეორიის“ სახეს აზლევს, რომლის თანახმადაც ადამიანი „აქტიური, შემოქმედი, შემფასებელი არსებაა“. იგი მოქმედებს იმისათვის, რათა რეალობა შესაბამისობაში მოიყვანოს თავის მიზნებთან, იდეალებთან. აქტორის ამგვარი ვოლუნტარიზმი არის ანტიდეტერმინიზმის გამოხატულება, რომელიც ხაზს უსვამს სოციალური მოქმედების ღიაობას და ისტორიულ განვითარებას. ამის პროდუქტი კი არის სოციალური სისტემა, როგორც სოციალური ინტერაქციის განჟღავნებული შედაგი. ადამიანის ასეთ გაგებას პარსონსი მიმართავს პოზიტივისტურ-იდეალისტური ტრადიციის წინაარმდეგ, რომელიც ადამიანს „პასიურ, შემგუებელ, რეცეპტულ“ არსებად მიიჩნევს.

7. პარსონსი აფართოებს თავის თეორიულ ინტერესს ერთეული მოქმედებიდან ანალიტიკურად დაკავშირებული მოქმედებების ერთობლიობამდე. ეს არის გადანაცვლება ინდივიდუალური აქტორის მოქმედებიდან სოციეტალური ინტეგრაციის დონეზე. პარსონსი ამტკიცებს, რომ თუ აქტორები გაყვებიან მხოლოდ მათ კერძო, დამოუკიდებელ მიზნებს, მაშინ თავიდან ვერ ავიცილებთ ჰობსისეულ „ომს ყველასი ყველას წინააღმდეგ“, ანუ დეზინტეგრირებულ საზოგადოებას. საზოგადოებას ყოველთვის შეუძლია და უნდა ფლობდეს ინტეგრაციის და, აქედან გამომდინარე, წესრიგის გარკვეულ ხარისხს. ამას კი ის განაპირობებს, რომ საზოგადოების ინდივიდუალური წევრები იზიარებენ საერთო მიზნებსა და ღირებულებებს. მათ პარსონსი „ბოლოვად“ მიზნებს უწოდებს. საზოგადოების, სოციალური ერთობების და სოციალური ჯგუფების ინტეგრაცია მოითხოვს მათი წევრების მიერ ნორმათა და ღირებულებათა საერთო სისტემის აღიარებას. ეს სისტემა მორალური ძალაუფლების მქონეა და იგი არ დაიყვანება ცალკეულ აქტორთა ნებაზე. პარსონსი აღიარებს ასეთი სოციალური მორალის ძალას.

8. ღირებულებით ორიენტაციას პარსონსი განსაზღვრავს, როგორც ორიენტაციას განსაზღვრულ ეტალონებსა და სტანდარტებზე, რომელთა საფუძველზე აქტორი მოქმედების მიზნებისა და საშუალებების ალტერნატიული შესაძლებლობებიდან ახორციელებს შერჩევის აქტს. შესაბამისად, ღირებულება განისაზღვრება როგორც კულტურული სისტემის ელემენტი, რომელიც წარმოადგენს კრიტერიუმს მოქმედების არსებულ ალტერნატივებს შორის არჩევანის გასაკეთებლად. ღირებულებებს შეიცავს კულტურა. მაგრამ კულტურის დონეზე ისინი წარმოადგენს აქტორისაგან განყენებულ სტანდარტებს, რომლებიც ღირებულებითი ორიენტაციის პროცესში ინტერნალიზდება სოციალურ და პიროვნულ სტრუქტურებში, ანუ გადაიქცევა აქტორის „საკუთარ“ ღირებულებად.

9. პარსონსი გამოყოფს ღირებულებითი ორიენტაციის სამ დონეს: ა) კოგნიტური დონე უკავშირდება იმ ეტალონებს, რომლითაც დგინდება შემეცნებით მსჯელობათა ვალიდურობა; ბ) შეფასებითი დონე უკავშირდება იმ ეტალონებს, რომელთა მეშვეობითაც ხდება განსხვავებული ობიექტების და ობიექტთა კლასების ვარგისიანობის შეფასება კატექსისათვის (კმაყოფილების ოპტიმიზაციისათვის); გ) მორალური დონე დაკავშირებულია ეტალონებთან, რომელთა მეშვეობითაც ხდება მოქმედების მთელი სისტემის შეფასება და რეგულირება, იქნება ეს პიროვნება თუ საზოგადოება, ან მათი სუბსისტემები. პარსონსი მათ „უკანასკნელი ინსტანციის მსაჯულებს“ უწოდებს.

10. ღირებულებები და მორალური სტანდარტები, როგორც კულტურული სისტემის ელემენტები, ინტერნალიზდება პიროვნების სისტემაში და სოციალურ სისტემაში. კულტურული, პიროვნული და სოციალური სისტემები წარმოადგენს მოქმედების საერთო სისტემის სამ დონეს: ა) პიროვნული სისტემა ცალკეული აქტორის გარშემო ორგანიზებული მოტივირებული მოქმედებაა. აქტორის მოქმედება მოტივირებულია დაკმაყოფილების ოპტიმიზაციით - სიამოვნების ძიებით და უსიამოვნების თავიდან აცილებით. ბ) სოციალური სისტემა - ორი ან მეტი აქტორის ურტიერთობის გარშემო ორგანიზებულ მოტივირებულ მოქმედებას გულისხმობს. გ) კულტურული სისტემა ფორმირდება ღირებულებების, ნორმებისა და სიმბოლოების ორგანიზაციის მეშვეობით. კულტურული სისტემა, პიროვნული და სოციალური სისტემებისაგან განსხვავებით, არ წარმოადგენს ემპირიულ, მოტივაციურ სისტემას. თუმცა, კულტურული სისტემის ელემენტები (ღირებულებები, ნორმები, სიმბოლოები) შეიძლება გადაერთოს პიროვნული და სოციალური სისტემების „რეჟიმში“. სწორედ ამას წარმოადგენს „ინტერნალიზაციის“ და „ინსტიტუციონალიზაციის“ პროცესი. ინტერნალიზებული კულტურული ეტალონები უკვე პიროვნული და სოციალური სისტემის შემადგენელი ელემენტები ხდება.

11. მოქმედების სამი - კულტურული, სოციალური და პიროვნული - სისტემის იერარქიაში, პიროვნული სისტემა ყველაზე დაქვემდებარებულ პოზიციას იკავებს. იგი დეტერმინირებულია როგორც ღირებულებათა საერთო სისტემის, ისე სოციალური სისტემის მიერ. სოციალური სისტემის ერთეულს და ბორთვს სოციალური როლი წარმოადგენს. სოციალური როლი პიროვნების საზოგადოებაში ორიენტაციის მაორგანიზებელი მექანიზმია. როდესაც ურთიერთობა „ეგო“-სა და „სხვებს“ სორის იძენს მეტნაკლებად მყარ, ორგანიზებულ ხასიათს, ყალიბდება როლებრივი მოლოდინები: „სხვა“ ელოდება, რომ ინდივიდი („ეგო“) მოიქცევა განსაზღვრული წესით, მოქმედების ალტერნატივების დიაპაზონის ფარგლებში. სოციალური როლები სხვა არაფერია, თუ არა სოციალურ სისტემაში ინტერნალიზებული, ინსტიტუციონალიზებული ღირებულებები. სოციალურიროლები წარმოადგენს იმ მექანიზმებს, რომელთა მეშვეობითაც ღირებულებითი ეტალონები ინსტიტუციონალიზდება სოციალურ სისტემაში, ანუ შეიძენს ემპირიულ გამოხატულებას. ინდივიდის მიერ სოციალურ როლთ ათვისების პროცესს პარსონსი „სოციალიზაციას“ უწოდებს.

12. კულტურული და სოციალური სისტემების დეტერმინაციის მიუხედავად, ინდივიდს მაინც რჩება არჩევანის უფლება. ეს არის არჩევანი განსაზღვრულ დილემებს შორის, რომელსაც ინდივიდი „ეჯახება“ სიტუაციაში ორიენტირებისას. პარსონსი გამოყოფს ხუთ დილემას (დიხოტომიას), რომელთაც ეტალონურ (ტიპობრივ) ცვლადებს უწოდებს. ეტალონური ცვლადები ხუთი წყვილიდან აქტორმა აუცცილებლად უნდა გააკეთოს არჩევანი იმისატვის, რათა სიტუაციამ განსაზრრული მნიშვნელობა შეიძინოს. ეს ეტალონური ცვლადებია: 1. აფექტურობა - აფექტური ნეიტრალობა. 2. ორიენტაცია საკუთარ თავზე - ორიენტაცია კოლექტივზე. 3. უნივერსალიზმი - პარტიკულარიზმი. 4. თვისება - რეზილტატურობა. 5. სპეციფიკურობა - დიფუზურობა. სოციალური სისტემის დონეზე ეტალონური ცვლადების ნორმატიული ასპექტები სოციალურ როლებად და როლებრივ მოლოდინებად ინსტიტუციონალიზდება, ხოლო წმინდა პიროვნულ დონეზე მათ შორის არჩევანი მოტივირებულია მოთხოვნილებატა დაკმაყოფილების ოპტიმიზაციით - სიამოვნების ძიებით და უსიამოვნების თავიდან აცილებით.

13. მართალია, ეტალონური ცვლადები ახდენს ურთიერთქმედების ნებისმიერი სისტემის კონსტრუირებას, მაგრამ მოქმედების ყველა სისტემას წაეყენება განსაზღვრული მოთხოვნები, რომელთა დაკმაყოფილება აუცილებელია სოციალური სისტემის თვითშნახვისა და ფუნქციონირებისათვის. პარსონსი ფუნქციონალურ მოთხოვნათა ოთხ სიდიდეს (ისინი ცნობილია სახელწოდებით - AGIL): 1. ადაპტაცია. 2. მიზნის მიღწევა. 3. ინტეგრაცია. 4. ლატენტურობა. აღნიშნული მოტხოვნების შესასრულებლად მოქმედების სოციალური სისტემები დიფერენცირდება ქვესისტემებად. თითოეული ქვესისტემა თავის კერძო ფუნქციას ასრულებს, რომელიც ეთანადება აღნიშნულ მოთხოვნებს.

14. პარსონსის მოქმედების თეორიას, ძირითადად, აკრიტიკებენ იმის გამო, რომ: ა) ამ თეორიაში აქტორს დაკარგული აქვს ავტონომიურობა და ინდივიდის მოქმედება დეტერმინირებულია სოციალური და კულტურული სისტემებით; ბ) ეს თეორია ზედმეტად დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს ღირებულებებს (განსაკუთრებით მორალურ სტანდარტებს) და კულტურულ ეტალონებს. პარსონსი ადგილს აღარ ტოვებს მიზან-რაციონალური ინსტიტუციონალური მოქმედებისათვის (ვებერის პოზიციიდან კრიტიკა); გ) პარსონსი ნაკლებ ყურადღებას უთმობს დევიანტურ ქცევას და სოციალურ კონფლიქტებს.

1. Парсонс, Т. 2000 а. Структура социального Действия в книге: О структуре Социального действия, Москва, Академический Проект.

2. Парсонс, Т. 2000 . К Общей теории действия. Теоретические Основания Социальных Наук, в книге: О структуре Социального действия, Москва, Академический Проект.

3. Парсонс, Т. 1994: система координат действия и общая Теория систем действия: Культура, личность и Место Социальных систем, в книге: Американская социологическая мысль. Москва, МГУ.

4. Вебер М. 2000: Протестантская Этика и Дух Капитализма, в книге: М. Вебер, Избранные произведения, Москва, «Прогресс».

5. Camic, CH. 1989. Structure after 50 years: The Anatomy of a Charter, American Journal of sociology, 95, Number 1 (july) pp. 38-107.

6. Cohen, I.J. 2000: Theories of Action and Praxis, in Bryan S. Turmer (ed) The blackwell Companion ro Social Theory (second edition). Oxford: Bleckwell publishers, pp. 72-111.

7. Craib, I. 1992: Modern Social Theery, from Parsons to Habermas (second edition). Great Britain: Harvester.

8. Dawe, A. 1979: Theories of Action, in T. Bottomore and R. Nisbet (eds.): A History of Sociological Analysis. London: Heineman Educational Books, pp. 362-418.

9. Gouldner, A. W. 1970: The Coming Crisis of Western Sociology, New York: Basic Books.

10. Lechner, F. J. 2000: System Theory and Functionalizm, in Bryan S. Turner (ed.) The Blekwell Companion to Social Theory (second edition): Bleckwell Publishers. pp. 112-133.

11. Menzies, K. 1977: Talcot Parsons nd the Social Image of a Man. London: Routlege and Kegan Paul.

12. Parsons, T. 1937. (1968): The Structure of Social Action, New York Free Press.

13. Rocher, G. 1974: Talcot Parsons and American Sociology, Nelson, London.

14. Simon, H.A. 1983: Reasons in Human Affairs. Stanfrod: Stanford University Press.

პარსონსის მიზანს წარმოადგენდა ერთიანი სისტემური თეორიის ფარგლებში მოერიგებინა კონტინუუმის ორი ბოლო, ანუ ოპოზიციის ორი მხარე - მოქმედება და სტრუქტურა, ინდივიდი და კოლექტივი. მისი სოციალური მოქმედების თეორია იწყება ვოლუნტარისტული მოცემულობით - ინდივიდუალური აქტით და ამ საწყისი პოზიციიდან ხდება მოძრაობა სოციალური სისტემების ანალიზის მიმართულებით. თუმცა, როგორც ითქვა, პარსონსმა ამ ამოცანას თავი წარმატებით ვერ გაართვა და ვოლუნტარისტული პათოსი კოლექტივის (სოციალური სისტემის) ინტერესებს შეწირა. საერთოდ, საკითხავია, რის თუ არა შესაძლებელი ინდივიდუალური და სისტემური დონეების ერტი თეორიის ფარგლებში შენარჩუნება და მორიგება? რაციონალური არჩევანის თეორია ამ კითხვას თავისებურად უპასუხებს და ცდილობს, ბოლომდე უერთგულოს მოქმედების ვოლუნტარისტულ ინტერპრეტაციას. ეს ნიშნავს, რომ ამ თეორიის ფარგლებში საზგადოებასა და სოციალურ სისტემას „ჩამოთმეული“ აქვს მნიშვნელოვანი „უფლებები“ და ისისნი საკუთრივ (დამოუკიდებელ) მნიშვნელობას კარგავენ. თუმცა, ამ შემთხვებაში, განსაკუთრებით მწვავდება კითხვა: როგორ არის შესაძლებელი გავამართლოთ (დავასაბუთოთ) სოციალური ურთიერთობათა მოდელები, რომელთა არსებობაც ფაქტს წარმოადგენს?

რაციონალური არჩევანის თეორია თავის საწყის (პირველნდელ) ფორმაში „გაცვლის თეორიის“ სახელწოდებით არსებობდა (თავის მხრივ, გაცვლის იდეას, როგორც სოციალური სოლიდარობის წყაროს ან საშუალებას, დიდი ხნის ტრადიცია აქვს სოციალურ ანთროპოლოგიაში). გაცვლის თეორია წარმოადგენდა ერთ-ერთ რეაქციას პარსონსის „გრანდ-თეორიის“ წინააღმდეგ, რომელმაც გავლენა ჰპოვა შეერთებულ შტატებში 1950-იან წლებში და დაუკავშირდა ისეთ მოაზროვნეებს, როგორიცაა ჯორჯ ჰომანსი და პიტერ ბლაუ. ისინი შეეცადნენ, აეგოთ დედუქციური თეორია, რომელიც დაემყარებოდა ბიჰევიორისტული სოციოლოგიიდან ნასესხებ მარტივ პრინციპებს: ადამიანები მიდრეკილნი არიან მოიქცნენ ისე, რაც მათ წარმატებას მოუტანს და დააკმაყოფილებს მათ მოთხოვნილებებს (ეს ის დონეა, რომელსაც პარსონსთან უკავშირდება „ერთეულ აქტს“). აღნიშნული თეორია საზოგაოებას წარმოადგენს როგორც ადამიანთა გაცვლითი ქმედებების ასპარეზს იმისათვის, რათა ინდივიდებმა უზრუნველყონ მათი სარგებლობის მაქსიმიზაცია და დანაკარგების მინიმიზაცია. ამ შემთხვევაში გადამწყვეტი ყურადღება ექცევა რაციონალურ პროცედურებს, რომელთა მიხედვითაც ადამიანები იღებენ განსაზღვრულად მოქმედების გადაწყვეტილებას. თუმცა, გაცვლის თეორია მაინც პარსონსისეულ გარემოში განვითარდა და შედარებით მეტ ყურადღებას აქცევდა საზოგადოების იდეას, ვიდრე ამას თანამედროვე რაციონალური არჩევანის თეორია აკეთებს.

როგორც მკვლევარები (I. Craib, 1992: 71) მიუთითებენ, დებულება, რომ „არ არსებობს ისეთი რამ, რასაც საზოგადოება ჰქვია“ (There is no such thing as society) - რაციონალური არჩევანის თეორიისათვის წარმოადგენს მტკიცე, შეიძლება ითქვას, დოგმატურ, საწყის წერტილს.¹ ამ თეორიის მთავარი მახასიათებელი ისაა, რომ იგი ცდილობს ააგოს განსხვავებული მოდელები იმისა, თუ რას აკეთებს ინდივიდი, როდესაც კერძო სიტუაციაში რაციონალურად მოქმედებს. ყოველ ინდვიდს (მეტ-ნაკლებად) აქვს უპირატესობათა სკალა: მან იცის, რამდენია მისი შემოსავალი, რა ქონება და სამსახურის ტიპია მისთვის ხელმისაწვდომი და ა.შ. ინდივიდუალური უპირატესობებიდან გამომდინარე, ინდივიდი ირჩევს, თუ რა მოუტანს მას ყველაზე მეტ კმაყოფილებას და სარგებლობას და გააჩნია იმის რწმუნება ანუ ინფორმირებულია იმის შესახებ, თუ რას წარმოადგენს მისი კერძო სიტუაცია (თუმცა, ამასთან დაკავშირებით არსებობს დავა, თუ რა რაოდენობის ინფორმაცია სჭირდება ინდივიდს არჩევანის გასაკეთებლად). მაშასადამე, რაციონალური არჩევანის თეორიას აქვს მკაფიოდ გამოხატული უტილიტარული განხომილება. ამ თეორიას სხვანაირად (Н. Абаркромби..., 1999: 264) რაციონალური არჩევანის პარადიგმას უწოდებენ. ეს პარადიგმა ამტკიცებს, რომ აქტორები პირვე რიგში საკუთარი კეთილდღეობით უნდა დაკავდნენ. ამდენად, უპირატესობები, რომლებსაც ისინი ფლობენ, ეგოისტური ხასიათისაა. აქტორები ისწრაფვიან, „გაზომონ“ და გააკონტროლონ მათ ხელთ არსებული რესურსები, რათა ისინი მათივე კეტილდღეობის წყაროდ აქციონ. ეს კი, როგორც ითქვა, სხვა არაფერია, თუ არა უტილიტარიზმის ტრადიციების გაგრძელება.

რაციონალური არჩევანის თეორია მოქმედების ახსნას სუბიექტის განზრახვათა კალაპოტში, რამდენადაც ამტკიცებენ, რომ ინდივიდთა სურვილები და შეხედულებები წარმოადგენს მათი მოქმედების მიზეზს და საფუძველს. როგორც ამ თეორიიის მომხრეები (J. Elster, 1986) ამტკიცებენ, იგი ამავე დროს ნორმატიული თეორიაა და მიუთითებს მოცემული მიზნების მიღწევის ყველაზე უფრო ეფექტურ გზებზე მოცემულ სიტუაციაში. მაგალითად, რაციონალური არჩევანი გვკარნახობს, რომ ოჯახში შრომის განაწილების პრინციპი წარმოადგენს ეფექტურ მექანიზმს იმისატვის, რათა მოხდეს სარგებლიანობის მაქსიმიზაცია. ეს პრინციპი მომხრეა ოჯახური საქმიანობების განაწილების. თუ, ვთქვათ, მამაკაცებს შეუძლიათ გამოიმუშაონ ხელფასი ოჯახის გარეთ, საბაზრო სიტუაციაში, მათთვის რაციონალურს წარმოადგენს ენერგიის დიდი ნაწილი მიუძღვნან სამსახურს, ვიდრე ოჯახს.

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, რაციონალური არჩევანის თეორიის არსს, რამდენადმე ხატოვნად, ასეც გამოხატავენ (I. Craib, 1992: 69): რაციონალური არჩევანის თეორია - „ყელაფერი შეფასებულია“ (“The Price of Everything…”).

რაციონალური არჩევანის თეორიას ზოგჯერ რაციონალური მოქმედების თეორიას უწოდებენ. ასეთი ნომინალური ტრანსფორმაციის მიზეზი შემდეგნაირადაა ახსნილი (J. H. Goldthorpe, 1998: 187): რაციონალური არჩევანი ზოგჯერ გაიგება ძალზე ვიწრო მნიშვნელობით, როგორც „გადაწყვეტილების მიღების პროცესდურა“ (decision-making procedure). მართალია, რაციონალური მოქმედება იწვევს არჩევანის, რომლის დროსაც მოქმედების ერთი მსვლელობა გაზიარებულია მეორესთან შედარებით, მაგრამ ეს არ გულისხმობს, რომ რაციონალური მოქმედება ყოველთვის გამომდინარეობს ფორმალური და ექსპლიციტური „გადაწყვეტილების მიღების პროცესდურის“ შესრულებიდან.²

როგორც აღნიშნავენ (J. H. Goldthorpe, 1998: 169), RAT არ წარმოადგენს მაღალი ხარისხით უნიფიცირებულ სისტემას. მიუხედავად ამისა, შესაძლებელია, ვილაპარაკოთ სხვადასხვა სოციოლოგთა „კალაბორაციონალისტულ ალიანსზე“, რომლებიც კეთილგანწყობილნი არიან RAT-ის მიმართ და ამ ზოგადი სახელწოდების ქვეშ დიფერენცირებულ მიდგომებს ავითარებს. RAT-ს ზოგჯერ (Hirch, Micheal, Friedman, 1988) საეჭვო მნიშვნელობის მატარებელ ეკონომიკურ დოქტრინასაც უწოდებენ, თუმცა, ამ თეორიის ბევრი სერიოზული მკვლევარი (J. S. Coleman, J. Creib და ბევრი სხვა) ცდილობს დაამტკიცოს, რომ RAT-ს ღრმა ფესვები აქვს გადგმული კლასიკურ სოციოლოგიურ ტრადიციებში.

ინგლისელი მეცნიერი John. H. Goldthorpe (1998: 169) RAT-ის ვარიაციათა ვარიაციათა დიფერენცირებას ახდენს სამი კრიტერიუმის მიხედვით:

ა) რაციონალობაზე მოთხოვნების (rationality raquirements) ხარისხის მიხედვით.
ბ) სიტაციურ თუ პროცედურულ რაციონალობაზე ფოკუსირების მიხედვით.
გ) მოქმედების ზოგადი თუ სპეციფიკური თეორიის უზრუნველყოფის მიხედვით.

განვიხილოთ RAT-ის ძირითდი პრინციპები თიტოეული კრიტერიუმის შესაბამისად.

____________________

^1. ცხადია, ეს დებულება უნდა გავიგოთ პირდაპირი მნიშვნელობით. საზოგადოების არსებობა ფაქტია, რომელსაც ვერც რაციონალური არჩევანის თეორია უარყოფს. აქ უტრირებული ფორმით იგულისხმება ის, რომ არ არსებობს საზოგადოებრივი ინტერესები, ცალკეული ინდივიდების ეგოისტური ინტერესებისაგან დამოუკიდებლად და კერძო სიტუაციების მიღმა.

². „რაციონალური მოქმედების თეორიის“ ინგლისურ აბრევიატურას წარმოადგენს RAT (Rational Action Theory). რამდენადაც სალექციო კურსის მიზნებისათვის პრინციპული მნიშვნელობის მქონე არ არის, გამოვიყენებთ „რაციონალურ არჩევანს“ თუ „რაციონალური მოქმედების“ ცნებებს, წარმოადგენილი თეორიიის აღსანიშნავად ყოველთვის მოვიხმარ აღნიშნულ აბრევიატურას.

რაციონალური მოქმედება RAT-ის ფარგლებში განისაზღვრება (J. H. Goldthorpe, 1998: 169), როგორც შედეგზე ორიენტირებული, რომლის დროსაც გარკვეული მოთხოვნები თანხვდება ერთმანეთს იმასთან დაკავშირებით, თუ რა მიმართება არსებობს აქტორთა მიზნებს, ამ მიზნებისათვის (მათი განხორციელებისათვის) რელევანტურ შეხედულებებს და მოქმედების რეალურ მსვლელობას შორის. მოთხოვნა რაციონალობაზე ყვლაზე ძლიერ გამოხატულებას იძენს სწორედ მაშინ, როდესაც არსებობს მკაფიოდ განსაზღვრული მიზნები, აქტორთა ნდობა (დაჯერებულობა) მათ მიმართ და ამ ნდობაზე დაფუძნებული პრაქტიკული ქმედება. მაშასადამე, RAT-ი წარმოადგენს მიზან-რაციონალური მოქმედების ერთ-ერთ მოდელს, რომელიც ისევე როგორც სხვა მოდელები, გულისხმობს, რომ სოციალურ აქტორთათვის დამახასიათებელია განსაზღვრულ მიზანთა მიღწევის პერსპექტივა და, რომ, აქტორები მოქმედებენ სასარგებლო და საჭირო შედეგების მისაღებად.

RAT-ის ძირითადი პოსტულატი, რომ ადამიანები მოქმედებენ რაციონალურად, წარმოადგენს უფრო მეტად მეტათეორიულ, ვიდრე ემპირიულ დაშვებას. ეს ნიშნავს, რომ რაციონალური არჩევანის თეორია არ გულისხმობს, თითქოს ყველა მოქმედება რაციონალურია და ყველა ადამიანი რაციონალურად მოქმედებს. ამ თეორიის ფარგლებში განცხადებულია მხოლოდ ორი პრეტენზია: ერთი ისაა, რომ საკმარისი რაოდენობის ადამიანები მოქმედებენ რაციონალურად და საკმარისად დიდხანს, რომ არჩევანის პრინციპი გამოსაყენებლად ვარგისი გახდეს. მეორე ისაა, რომ როდესაც ვცდილობთ გავიგოთ ადამიანის მოქმედება, პრიორიტეტი უნდა მივანიჭოთ რაციონალურ ახსნას და რაციონალურ მოდელებს.

მიზან-რაციონალური მოქმედების ყველა მოდელი აღნიშნულ მეტათეორიულ დაშვებას ემყარება, მაგრამ RAT-ის განსხვავებულ ელემენტს წარმოადგენს ოპტიმიზაციის იდეა: მოქმედებენ რა რაციონალურად, ინდივიდები ალტერნატივათა შორის არჩევანს ახორციელებენ ოპტიმალური გზით, ანუ ახდენენ სარგებლობის მაქსიმიზირებას, ხოლო დანაკარგებს ამცირებენ მინიმუმამდე. ეს ნიშნავს, რომ მათ ხელთ არსებულ უპირატესობებთან თანაფარდობაში (შესაბამისობასი), აქტორები არჩევენ იმ მოქმედებებს, რომლებიც საუკეთესო შედეგების მომტანია.

საინტერესოა, პარალელი გავავლოთ ვებერის რაციონალობის კონცეფციასთან, უფრო კონკრეტულად, ამ კონცეფციის იმ ნაწილთან, რომელიც მიზანრაციონალურ მოქმედებას ეხება. საქმე ისაა, რომ RAT-ი არიარებს მხოლოდ რაციონალური მოქმედების ამ ტიპს და მას არანაირი შეხება არა აქვს იმასთან, რასაც ვებერი კონცეპტუალურ ან, მით უფრო, სუბსტანციურ რაციონალობას უწოდებს (იხილე მოცემული სალექციო კურსი, თავი II). მეტიც: თვით მიზან-რაციონალური მოქმედების ინტერპრეტაციის თვალსაზრისით, RAT-ი გაცილებით შეზღუდულია, ვიდრე ვებერის თვალსაზრისი. კერძოდ, ვებერტან მიზან-რაციონალური მოქმედება შეესაბამება, როგორც ფორმალურ, ისე ინსტრუმენტალურ რაციონალობას. რაც შეეხება RAT-ს, მას მიზანრაციონალური მოქმედება დაჰყავს მხოლოდ ინსტრუმენტალურ (პრაქტიკულ) რაციონალობაზე, ანუ ადამიანის მოღვაწეობას (activity) განიხილავს წმინდა პრაგმატულ ინტერესებთან მიმართებაში.

საჭიროა გაკეთდეს კიდევ ერთი აუცილებელი დაზუსტება: RAT-ის არც ერთი ვერსია მიზანთა რაციონალობის მოთხოვნას არ იკვლევს სუბსტანციური აზრით. აქაც შესაძლებელია, პარალელი გავავლოთ ვებერთან. ვებერის რაციონალობის კონცეფცია მოიცავს სბსტანციურ რაციონალობას, რომელიც აყალიბებს შეფასებით სტანდარტებს, ანუ მორალური, ესთეტიკური და ა.შ. ღირებულებების საფუძველზე მართავს რეალობას. ეს არის ღირებულებით-რაციონალური მოქმედების მანიფესტაცია, რომელიც მიზან-რაციონალური მოქმედების არაალტერნატიულ ალტერნატივას წარმოადგენს. RAT-ის ფარგლებში აქტორთა მიზნები განიხილება, როგორც ღირებულებითი ეტალონებით და სტანდარტებით შეუზღუდავი, ანუ ის რაც განისაძრვრება ემპირიულად. თუმცა, ამ შემთხვევაშიც კი შესაძლებელია ვილაპარაკოთ რაციონალობის ხარისხზე, რაც საშუალებას იძლევა დიფერენცირება მოვახდინოთ RAT-ის ვერსიებს შორის ობიექტურ ან სუბიექტურ რაციონალობაზე აქტორების შესაბამისად.¹

ობიექტურ რაციონალობაზე აქცენტი ყველაზე ძლიერად RAT-ის ეკონომიკურ ვერსიებში კეთდება. ამ შემთხვევაში რაციონალობაზე „დაკვეთა“ იღებს ფორმალურ ხასიათს, რაც დაკავშირებულია წინაარმდეგობის მოხსნის და თანამიმდევრობის მოთხოვნებთა. კერძოდ, RAT-ის ეს ინტერპრეტაცია აღიარებს ტრანზიტული ხასიათის ეკონომიკურ თანმიმდევრობას: თუ აქტორი უპირატესობას ანიჭებს a-ს b-თან შედარებით და b-ს c-თან შედარბით, მაშინ a-საც უპირატესობა უნდა მიენიჭოს c-თან შედარებით. ამ მოთხოვნებს მათემატიკური ხარისხის (ტექნოლოგიის) გაბატონებამდე მივყავართ და მიზნად „უტილიტარულ ფუნქციის“ პრეზენტაციას ისახავს. მოქმედი სუბიექტი ამ შემთხვევაში „ეკონომიკურ ადამიანად“ იქცევა და იძენს ისეთ თავისებურებებს, რომელიც აუცილებლობით არ მიეწერება „რაციონალურ ადამიანს“ per se. აღნიშნული ვერსია ეფუძნება ვარაუდს, რომ აქტორები ფლობენ საკუთარი რესურსების და კერძო სიტუაციების „სრულყოფილ ცოდნას“ და იყენებენ მას საუკეთესო შესაძლებელი გზით მიზანთა მისაღწევად. ხოლო მიზნები, როგორც ითქვა, ყოველ მოცემულ შემთხვევაში ნაკარნახევია იმით, რომ მოხდეს სარგებლობა (წარმოების შემთხვევაში - მოგების) მაქსიმიზაცია. უფრო მეტი: იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც აქტორტა ინფორმირებულობა ლიმიტირებულია, ანუ რისკის და გარკვეულობის სიტუაციებში, ივარაუდება, რომ აქტორებს რჩებათ ინფორმაციის ის მარაგი, რომელიც მათ აზლევს შესაძლებლობას, რომ მოცემული სიტუაციის შესაბამისად, განახორციელონ ზუსტი გამოთვლები და, ამდენად, უზრუნველყონ სუბიექტურად მოსალოდნელი სარგებლობის გაზრდა.

როგორც ობიექტური რაციონალიზმის კრიტიკოსები (H.A. Simon, 1983: 13-4) აღნიშნავენ წარმოადგენილი ეკონომიკური ვერსიის მიმდევრები ასკვნიან, რომ აქტორი ამომწურავად განჭვრეტს (განსჯის) ყველაფერს, რაც მის წინაშეა. მასკარგად ესმის, რომ მისთვის ღიაა ალტერნატიულ აღცევანთა სფერო (დიაპაზონი), არა მხოლოდ ამ მომენტისათვის, არამედ მომავლის მთელი პანორამის მანძილზე. მან იცის თითოეული ამ არჩევითი სტრატეგიის შედეგები, სულ მცირე, იმ მიზნით, რომ შეუძლია განსაზღვროს სამყაროში მომავალი მდგომარეობების განაწილების ზოგადი ალბატობა. მან მოაწესრიგა ყველა მისი კერძო კონფლიქტური ღირებულებები და მოახდინა მათი სინთეზი ერთ უტილიტარულ ფუნქციაში, რომელიც მართავს სამყაროს ყველა ამ მომავალ მდგომარეობას. ამრიგად, მიუხედავად იმისა, ბოლომდე გაცნობიერებულია თუ არა რისკითან და გაურკვევლობასთან დაკავშირებული სირთულეები, ის, რასაც აქტორი აკეთებს, ეკონომიკური რაციონალიზმის თანახმად, წარმოადგენს უტილიტარული თეორიის მიერ ნაკარნახევ რაციონალურ არჩევანს.

მაგრამ სწორედ აქ ჩნდება ეჭვი, რომელსაც რეალობის მიმართ მაღალი ნდობა ასაზრდოებს და რომელიც გვკარნახობს, რომ სინამდვილეში რაციონალობაზე მოთხოვნა არ არის ტრნზიტულობის მსგავსი დედუქცია და იგი შედარებით სუსტია. მთავარი იდეა, რომელიც ამ შემთხვევაში გამომუშავდება არის სუბიექტური, როგორც ობიექტურის საპირისპირო, რაციონალობის იდეა. ამ იდეის არსი ისაა, რომ აქტორებს შეიძლება გააჩნდეთ შეხედულებები და მისდიონ მოქმედებების მსვლელობას მხოლოდ იმიტომ, რომ მათ ამისათვის „კარგი მიზეზები“ გააჩნიათ, თუმცა, ისინი შეიძლება ვერც კი აკმაყოფილებდნენ რაციონალიზმის სტანდარტებს, რასაც უტილიტარიზმის თეორია გვთავაზობს.

სუბიექტური რაციონალობის გაგება ხაზს უსვამს რაციონალობის შეზღუდულობას,რაც მიუთითებს იმაზე, რომ ოპტიმიზაციის პრინციპის სრული განხორციელება შეუძლებელია. ამასთან, ის, რაც თავად მოქმედი აქტორისათვის რაციონალურია, სხვას შეიძლება არარაციონალური მოეჩვენოს, ამიტომ კამათს იწვევს ის, თუ მოქმედების კოორდინატის რომელი სისტემაა უკეტესი. აქ თავს იჩენს შემდეგი კითხვები: როგორ მოიქცეს მკვლევარი/თეორეტიკოსი - მიიღოს აქტორის არჩევანი, როგორც მოცემულობა და არ შეიტანოს ეჭვი მათ რაციონალობაში? უნდა ჩაითვალოს თუ არა აქტორის არჩევანი რაციონალურად მაშინ, როდესაც არსებობს სხვა უკეთესი ვარიანტები, რომლებიც მან არ გაითვალისწინა? თუ შეზღუდული რაციონალობა დამახასიათებელი როგორც აქტორისათვის,ისე დამკვირვებელისათვის, მაშინ შეუძლია კი ამ უკანასკნელს ადეკვატურად შეაფასოს აქტორის არჩევანის უპირატესობა? ეს კითხვები მოწმობს, რომ შეზღუდული რაციონალობის პირობებში არ არსებობს მკაცრი კრიტერიუმი რაციონალური არჩევანისათვის და რომ თვით რაციონალური არჩევანის პარადიგმა საკმაოდ განუსაზღვრელია.

J. H. Goldthorpe (1998: 171-2) მიიჩნევს, რომ სუბიექტური რაციონალობის იდეა, მეტ-ნაკლები სიზლიერით, ხორცშესხმულია RAT-ის სხვადასხვა მოდიფიკაციაში. ერთ-ერთ კარგად ნაცნობ მაგალითს წარმოადგენს „შეზღუდული რაციონალიზმის თეორია, რომელიც დაამუშავეს Simon-მა (1982: vol. 2) და მისმა მიმდევრებმა. ამ თეორიის თანახმად, იმ შემთხვევასც კი, როდესაც აქტორები ფლობენ სრულყოფილ ინფორმაციას, სიტუაციათა აშკარა კომპლექსურობამ შეიძლება განაპირობოს სარგებლობის მაქსიმიზაციის შეუძლებლობა და „რაციონალური“, აქტორტა თვალსაზრისით, ხდება „დამაკმაყოფილებელი“. ამ შემთხვევაში მოქმედება უპასუხებს განსაზღვრულ კრიტერიუმებს, რომლებიც უზრუნველყოფს შეფასებას, რომ მოქმედების მსვლელობა „საკმაოდ კარგია. ხოლო მაშინ, როდესაც აქტორები ფლობენ არასრულ ინფორმაციას (როგორც ეს ხშირად ხდება), აღნიშნული „ჩანაცვლება“ (დკმაყოფილებული - რაციონალურის სანაცვლოდ) არის გარდაუვალი. აქედან გამომდინარე (J. Elster, 1983 b: ch. 1), შეუძლებელი ხდება, შემუშავდეს „ოპტიმალური“ კრიტერიუმი ინფორმაციის იმ რაოდენობის გასაზომად, რომელიც უზრუნველყოფდა ობიექტურად რაციონალურ არჩევანს. გადაწყვეტილება ყოველთვის მიიღება სუბიექტურ საფუძველზე, ანუ მოქმედება ხორციელდება იმ ინფორმაციის შესაბამისად, რომელიც ხელთ გვაქვს.

სუბიექტური რაციონალიზმის მიმართულებით RAT-ის მოდიფიცირების კიდევ სხვა გამოხატულებას წარმოადგენს Biundon-ის თვალსაზრისი, რომელსაც თავად Biundon „კოგნიტურ მოდელს“ უწოდებს. ამ მოდელის ძირითად ფოკუსს წარმოადგენს ის, თუ როგორ შეუძლიათ ინდივიდებს მისდიონ და იმოქმედონ იმ შეხედულებების (რწმენების) შესაბამისად, რომელიც ობიექტურად შეცდომაა. ბუდონი იყენებს ვებერის და ზიმელის არგუმენტს იმის შესახებ, რომ მსჯელობა (აზრი), რომელიც სავსებით ვალიდურია თავისთავად, შეიძლება მცდარი შეხედულებების წყარო გახდეს, ვინაიდან განხორციელდეს გარკვეული იმპლიციტური, გამოუცდელი და არარელევანტური სქემის (გეგმის) კონტექსტში. ბუდონი აღნიშნავს, რომ როდესაც ინდივიდები, მცდარი შეხედულებების გამო, მოქმედებენ რაციონალობისაგან გადახრილად, ავტომატურად არ უნდა იქნეს მიჩნეული, რომ ეს გამოწვეულია „ცხელი“ აფექტების გავლენით, როგორიცაა სურვილი, შიში ან ფრუსტრაცია. ისინი შეიძლება ფორმირდეს „ცივი“, არამეცნიერული (გაურკვეველი) პროცედურების მეშვეობით, რომლებიც, კერძო კონტექსტში მათი გამოყენების დროს, ე.ი. შეცდომაში შეყვანამდე, თავისთავად სავსებით მისაღებად გამოიყურება. ბუდონი ამტკიცებს, რომ სოციოლოგებმა უნდა ეძიონ გზები მცდარი შეხედულებების ასახსნელად.

სუბიექტური რაციონალობის (თუმცა, ყველაზე სუსტად გავითარებულის) კონცფციას მიეკუთვნებიან, აგრეთვე, პოპერის „სიტუაციური ლოგოკის ანალიზს“. სუბიექტური რაციონალობა პოპერის კონცეფციაში რაციონალობის სიტუაციური ბუნების ტოლფასია. პოპერის მიზანს წარმოადგენს მოქმედების, როგორც რაციონალურის, გაგება იმ მიზნით, რომ იგი შესაბამისი და ადეკვატურია აქტორთა მოცემული მიზნების და მოცემული სიტუაციების, რომლებიც მოიცავს აქტორთა შეხდულებებს. არა მხოლოდ აქტორთა მიზნები, არამედ მათი შეხედულებებიც გამოთავისუფლებულია ობიექტური (ინვარიანტული) რაციონალობის მოთხოვნებისაგან. ის, რაც ამ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია, არის არა შეხედულებათა დიფერენციაცია რაციონალობის ხარისხის მიხედვით (პოპერი უარყოფს, რომ შესაძლებელია შეხედულებების რაციონალური დადასტურება/ადასაბუთება), არამედ, უფრო მეტად ის, რომ ეს შეხედულებები არსებობს და გააჩნია სპეციფიკური შინაარსი. ამ თვალსაზრისის მომხრეები ამტკიცებენ, რომ არსებობს შემთხვევები, როდესა აქტორები მოქმედებენ საკმაოდ ირაციონალური შეხედულებების გავლენით, თუმცა თუ ყურადღებას გავამახვილებთ აქტორის სიტუაციაზე, რომელიც უფრო ფართოა, შესაძლებელი აღმოვაჩინოთ გარკვეული ლოგიკა მათ მოქმედებებში. ამავე დროს, ეს არ ნიშნავს, რომ როდესაც ინდივიდები სიტუაციის ადექვატურად მოქმედებენ,რაციონალობის პრინციპი ჭეშმარუტუა, ანუ უნივერსალურ პრინციპს წარმოადგენს. რაციონალობის „სიტუაციური“ ბუნების აღიარება, პოპერის მიხედვით, გამართლებულია მეთოდოლოგიურ საფუძველზე, რამდენადაც წარმოადგენს აუცილებელ მოქმედებების სპეციფიკის ასახსნელად.

მაგრამ, როგორ იქცევა ინდივიდი, როდესაც რაციონალური მოქმედებაშეფერხებას ან წარუმატებლობას განიცდის? RAT-ის მომხრეთა (P. Abell, 1991) თანახმად, ამ შემთხვევაში არსებობს სტრატეგიათა მთელი რიგი, რომელთაც ინდივიდი გამოიყენებს. ეს სტრატეგიები გვთავაზობს შესაძლო რეაქციათა და სუბიექტურ გამოსავალთა ფართო სპექტრს, რომელთა მეშვეობითაც ადამიანები აცნობიერებენ, რომელი რეურსების გამოყენებაა მათთვის მიზანშეწონილი და განსჯიან მოქმედებათა მსვლელობას, რათა ისინი განხორციელებადი გადახონ. აქ არსებბს საკმაოდ რთული ვარიანტები, ისეთებიც კი, რომლებმაც შეიძლება ინდივიდის პრაგმატული ინტერესების შეზღუდვა და არჩევანის „დაბეგვრა“ გამოიწვიოს. ასეთ შემზღუდავ ელემენტებს წარმოადგენს, მაგალითად, „სიმპატიის“ და „ვალდებულების“ იდეები: ვინმე ვალდებული (დავალებული) უნდა იყოს მეორე ადამიანის წინაშე, რათა მისი ინტერესები საკუთარზე წინ დააყენოს. აქედან გამომდინარე, ბევრი, ერთი შეხდვით, კეტილშობილი ქცევა RAT-ის ფარგლებში ინტერპრეტირდება, როგორც ინდივიდის კერძო ინტერესის გამოვლინება. თუნდაც იმ შემთხვევასი, როდესაც სუბიექტი სოციალური (და არა კერძო), ან, მით უფრო, მორალური ნორმების შესამანისად იქცევა, ამის მოტივაციას ისვ და ისევ პირადი კეთილდღეობის დაცვა წარმოადგენს.

ობიექტურ თუ სუბიექტურ რაციონალობაზე ორიენტაციის მიხედვით RAT-ის დიფერენცირებული მდგომარეობის დახასიათების შემდეგ, Goldthorpe (1998: 177-81) ცდილობს თავად გაანალიზოს, რომელი მიდგომაა აღნიშნული თეორიისათვის უფრო რელევანტური.

RAT-ის ის ვერსია, რომელიც ობიექტური რაციონალობის მიმარტ მძაფრი მოთხოვნით გამოირჩევა, მიმზიდველად გამოიყურება, რამდენადაც უფლებას იძლევა მკაფიოდ ვიწინასწარმეტყველოთ, როგორ უნდა მოქმედებდნენ აქტორები მოცემულ სიტუაციებში. ეკონომისტები უსიტყვოდ ენდობიან RAT-ის ამგვარ სახესხვაობებს, რომლებშიც პოზიტიური და ნორმატიული, საბოლოო ჯამში, გაერთიანებულია. თუმცა Goldthorpe ამ პოზიციის, სოციოლოგიური თვალსაზრისით, ორ მთავარ ნაკლოვანებაზე მიუთითებს: პირველი ისაა, რომ მსგავსი თვალსაზრისი არარეალისტურად გამოიყურება და, სხვადასხვა ასპექტში, ემპირიულად დაუსაბუთებელია (არადამაჯერებელია). მეორე, როდესაც RAT-ის ეს ვერსიები წარუმატებლობას განიცდის, „საკომპენსაციო“ მცდელობები არ გამოდგება სოციოლოგიური გამოკვლევის საიმედო მეგზურად. მაგალითად, იმ მოქმედებების შემთხვევაში,რომლებიც აშკარად არ შეესაბამება რაციონალობის სავალდებულო კრიტერიუმს, ერთი მარტივი რეაქცია იმაზე ისაა, რომ მოხდეს სიტუაციის მანამდე გაუცნობიერებელი თავისებურებების პოსტულირება, რომელთა მხედველობასი მიღებით, ბოლოს და ბოლოს, მოქმედების გარაციონალურება ხდება. თუმცა, ასეთი გამოსავალი, შემდგომი გამოკვლევის ორგანიზბის ნაცვლად, სინამდვილეში, თეორიას ჩაკეტილს და ტავტოლოგიებად დაშლილს ხდის.

განსხვავებულ ალტერნატივას წარმოადგენს რეაქცია, როდესაც მოქმედება განიზილება, როგორც ანომალია და ჩაითვლება „ნარჩენ კატეგორიად“. სოციოლოგიური ანალიზის მიზნებისათვის ამ რეაქციის არაადეკვატურობა აღწერა პარსონსმა. ამ შემთხვევაში არსებობს მხოლოდ ორი შესაძლებლობა. ერთი ისაა, რომ მოქმედება ვიკვლიოთ როგორც ირაციონალური - რომელმაც განიცადა რაციონალურად ყოფნის წარუმატებლობა, ანუ, ვიკვლიოთ, როგორც „უმეცრების ან შეცდომის“ შედაგი. ამ დროს, აქცენტი გადაინაცვლებს თეორიის ნორმატიულ ხასიათზე და აქტორი, და არა თეორია, ჩაითვლება მცდარად. სხვა შესაძლებლობას წარმოადგენს ის, რომ მოხდეს მოქმედების რეკონსტრუირება როგორც ქცევისა, რომელიც უნდა აიხსნას გარედან - სიტუაციის არასოციალურ ასპექტზე, კერძოდ „მემკვიდრეობასა და გარემო ვითარებებზე“, დაყრდნობით. მაგრამ ამ გზაზე რაციონალობის (verstehende) სოციოლოგიის თვალსაწიერი მკაცრად, თუმცა, თვითნებურად, იზღუდება. არ დაიშვება არავითარი კონცეპტუალური სივრცე არა მხოლოდ არარაციონალური ხასიათის მოქმედებისათვის, არამედ - თვით იმ მოქმედებისატვისაც, რომელიც, მართალია, არ პასუხობს რაციონალობის სავალდებულო კრიტერიუმებს, მაგრამ შეიძლება მაინც ღია დარჩეს ინტერპრეტაციისატვის, ე.ი. მისი რაციონალობა იყოს გასაგები (დამაჯერებელი) იმ სიტუაციაში, რომელშიც ხდება.

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, შეიძლება გაჩნდეს აზრი, რომ სოციოლოგიისათვის უკეთეს პირობებს ქმნის RAT-ის ის ვერსიები, რომლებიც იკვლევენ სბიექტური რაციონალობის იდეას. ეს იდეა უკავშირდება როგორც შეხედულებებს, ისე მოქმედებას და აჩვენებს, რომ აქტორებს აქვთ „კარგი მიზეზები“ ასე და ამგვარად რაიმეს კეთების. გადამწყვეტი კითხვა, რომელიც ამ დროს ჩნდება, ისაა, თუ როგორ უნდა იქნეს გაგებული „კარგი მიზეზები“. გარდა იმისა, რომ RAT-მა შეიძლება გაუმართლებლად შეზღუდოს verstehen-ის შესაზლებლობები (რასაც, როგორც უკვე აღინიშნა, ადგილი აქვს ობიექტური რაციონალობის შემთხვევასი), პრობლემები შეიძლება შეიქმნას იმ შემთხვევაშიც, თუ სუბიექტურად რაციონალური მოქმედების ინტერპრეტაციის პროცესში „გულმოწყალების პრინციპი“ („principle of charity), როგორც მოქმედების ჰერმენევტიკული ინტერპრეტაცია, ძალზე გაზვიადდება. ამგვარად, სიტუაციური ლოგიკის პოპერიანული ანალიზის და შეხედულებატა რაციონალობის უარყოფის შემთხვევასი, ტავტოლოგიის შეცდომაში ჩავადნა ისევ მოსალოდნელია, როგორც ობიექტური რაციონალობის არარეალისტურობის შემთხვევაში. RAT-ის სუბიქტური რაციონალობის ვერსიებისათვის საერთო ისაა, რომ ისინი ეხება მოქმედების ისეთ სახეებს, რომლებიც წარმატებით არ გამოიკვლევა როგორც რაციონალური, რამდებადაც აქცენტი დასმულია აქტორთა უნარებზე, რომელთაც ევალებათ უპასუხონ კერძო სიტუაციებს, სარგებლობის მიღების მოტივაციიდან გამომდინარე. საბოლოო ჯამში, სუბიექტური განზრახვების პოზიციიდან მოქმედების დეტერმინაცია, რასაც სუბიექტური რაციონალობის კონცეფცია ახდენს, კონფლიქტში მოდის რაციონალობის იდეასთან, რამდენადაც აქცენტირებულია აქტორთა პერსონალური არჩევანი და პერსონალური კეთილდღეობა.

Goldthorpe (1998: 181) დაასკვნის, რომ ზემოაღნიშნული ორივე - ობიექტური და სუბიექტური რაციონალობის - ხაზი საკმაოდ ღიაა შემდგომი გადამუშავებისათვის. სოციოლოგებს აქვთ შესაძლებლობა, განავითარონ RAT-ის ვერსიები, რომლებიც დაფუძნებულია „შუალედური“ რაციონალობის მოთხოვნებზე, რასაც, ერთი მხრივ, შეიძლება ჰქონდეს ფართო ახსნითი ჰორიზონტი, და, ამავე დროს, დაცული იყოს საზიანო შედეგების, ანდა ტავტოლოგიების გავლენებისგან.

__________________

1. RAT-ის ფარგლებში და ობიექტური რაციონალობას შორის განსხვავება არ უნდა აგვერიოს შესაბამის დიფერენცირებასთან. RAT-ის მიხედვით, ამ განსხვავებაში მხოლოდ მოქმედების რაციონალობის ხარისხი მოიაზრება, რაც სუბიექტის მიერ საკუთარი რესურსების და კერძო სიტუაციების შესახებ ცოდნის განსხვავებულ ხარისხებს, შესაბამისად, მოქმედების შედეგების ადეკვატური გათვლის და სარგებლობის მაქსიმიზაციის არათანაბარ შესაძლებლობებს გულისხმობს. ვებერის კონცეფციაში აღნიშნულ დიფერენცირებას ინდივიდუალურ და სუპრა-ინდივიდუალურ დონეებს შორის განსხვავება უდევს საფუძვლად: ვებერი მიიჩნევს, რომ სუბიექტურ რაციონალობას საქმე აქვს მენტალურ პროცესთან, სუბიექტურ განზრახვებთან (ე.წ. „პირველი რიგის“ ცოდნასთან), ხოლო ობიექტური რაცონალობა ეხება ინსტიტუციურ და სოციალური მომქდების რეულაციებს (ე.წ. „მეორე რიგის“ ცოდნას).

ოპოზიცია რაციონალობის ამ ორ მახასიათებელს შორის, სხვანაირად შეიძლება გამოიხატოს როგორც ოპოზიცია მოქმედების სიტუაციურ და ფსიქოლოგიურ დეტერმინირებულ რაციონალობას შორის.

თუ აღნიშნული თვალსაზრისით შევაფასებთ RAT-ის ეკონომიკურ ვერსიას, მაშინ მოქმედების რაციონალობა უნდა გავიგოთ, როგორც სიტუაციაზე პასუხი (რეაქცია) - ამ შემთხვევასი იგულისხმება საბაზრო სიტუაცია, რომელსაც აქტორები ეჯახებიან. „ეკონომიკური ადამიანის“ რაციონალური მოქმედების გზა უმთავრესად სიტუაციის მიერ არის „შევიწროვებული“, თუმცა მას მაინც რჩება რეალური არჩევანი - არჩევანი მოგების მაქსიმიზაციის სასარგებლოდ. ეს არჩევანი იმდენად ავტომატურია (უფრო ზუსტად, უალტერნატივო), რჩება შთაბეჭდილება, რომ აქტორები ბრმად მიყვებიან მას და არჩ შეუძლიათ იმის ახსნა, რატომ იქცევიან სწორედ ასე და არა სხვაგვარად. როგორც ერთ-ერთი მკვლევარი (M. Hollis, 1994: 185-6) წერს, ეკონომიკური ადამიანი ხდება საკუთარ უპირატესობათა შორის „ჭეშმარიტი გამტარუნარიანი“, რომელსაც სჭირდება მხოლოდ ამ უპირატესობათა მოწესრიგება და „ავტომატურად გაანგარიშებადი“ არჩევანი, რომელიც უზრუნველყოფს მისი სარგებლობის მაქსიმიზირებას.

ზემოაღნიშნული „ბიჰევიორისტული“ ეკონომიკის საპირისპიროდ, RAT-ის სხვა ვერსიაში (რომლის წარმომადგენელია Simon) ანალიტიკური ფოკუსირება ხდება არა მოქმედების სიტუაციაზე, არამედ მოქმედ ინდივიდზე. ეს არის ინტერესის გადატანა აქტორის „სხეულის გარედან“ აქტორის „სხეულის შიგნით“, კერძოდ, ყურადღების ცენტრში ექცევა ინდივიდის გაანგარიშებით (computational), ანუ ინფორმაციის გადამუშავებითი უნარები და ის მაიძულებელი ზემოქმედება, რასაც ეს უნარები ახდენს.

RAT-ის სხვა წარმომადგენლები შეეცადნენ განევითარებინათ თვალსაზისი, რომელიც შეითვისებდა ორივე - სიტუაციურ და პროცედურულ გავლენას და მოახდენდა მათ ინტერაქციას. ეს მცდელობები ყველაზე სრულყოფილად გამოიხატა Boudon-ის თეორიაში, რომელიც, მართალია, აანალიზებდა სუბიექტურად რაციონალურ შეხედულებებს, მაგრამ, ამავე დროს ამტკიცებდა, რომ ამ პროცესში ჩართული ფსიქოლოგიური პროცესები უკეთესად გაიგება მათი სოციალური დეტერმინაციის გათვალისწინებით. Boudon-ის სურვილია, იხილოს ისეთი კოგნიტური ფსიქოლოგია, რომელიც RAT-ს დააფუძნებს ახალ, ალტერნატიულ კოგნიტურ ფსიქოლოგიაზე, რასაც (R. Boudon, 1994: 247) „შემეცნების ახალი სოციოლოგია“ უნდა ეწოდოს. მისი ამოცანა იქნება, დაადგინოს ის ტიპიური სიტუაციები, როდესაც სუბიექტური რაციონალობისათვის დამახასიათებელი მენტალური პროცესები, სოციალური გარემოს მოთხოვნების გათვალისწინების გარეშე, მცდარი შეხედულებების წარმოშობის წყაროს წარმოადგენს.

დაბოლოს, როგორც მკვლევარები (J.H. Goldthorpe, 1998: 174) არნიშნავენ, სიტუაციური და პროცესდურული რაციონალობის ინტერაქციასთან საქმე გვაქვს მაშინ, როდესაც სუბიექტური რაციონალობის მიმღებლობა (ობიექტურ რაციონალობასთან შედარებით) პრინციპულად თანაარსებობს სიტუაციური დეტერმინიზმის მოთხოვნებთან. ამის დემონსტრირებას წარმოადგენს პოპერის მიერ სიტუაციური ლოგიკის ანალიზი. პოპერისათვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია დაასაბუთოს, რომ მეთოდოლოგიური ინდივიდუალიზმის მიმართ ვალდებულება არავითარ შემთხვევაში არ იწვევს, ამავე დროს, „ფსიქოლოგიზმის“ მიმართ ვალდებულებას. ფსიქოლოგისტური პოზიცია მოითხოვს (К. Попер, 1992: гл. 14), რომ ნებისმიერი სოციალური მეცნიერება საბოლოოდ დაეფუძნოს და დაყვანილ იქნეს „ადამიანის ბუნების“ ფსიქოლოგიური კანონების მოქმედებამდე. ამის საპირისპიროდ პოპერი ამტკიცებს, რომ სოციალური მეცნიერებების მიერ ინდივიდუალური აქტორის მოდელის გამოყენება (რამდენადაც ეს მოდელი ინდივიდის „შინაგან“ მახასიათებლებს მოიცავს), უნდა დავიდეს მინიმუმამდე და რაციონალობის პოზიციიდან აქტორის კვლევა უნდა შემოიფარგლოს მცირე ფსიქოლოგიური დახასიათებით. აქედან გამომდინარე, საწირო არ არის დიდი ყურადღება მიექცეს გაანგარიშების საკითხებს (რომელზდაც ფოკუსირდება Simon), და ინდივიდთა ფსიქოლოგიური ფუნქციობის რომელიმე სხვა ასპექტებს. ის, რაც ამ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია, არის არა აქტორთა ფსიქო-მენტალური მდგომარეობები, არამედ შეხედულებების შინაარსი. ეს უკანასკნელი წარმოადგენს სიტუაციის ობიექტურ ცოდნას (K.R. Popper, 1994: 169-71), რომელიც სიტუაციურად ხელმისაწვდომია აქტორებისათვის და რომელზეც „მაგრდება“ მათი სუბიექტური გაგება. რაციონალობის პრინციპის არსი სწორედ ისაა, რომ აქტორები მოქმედებენ სიტუაციების (რომლებშიც ისინი საკუთარ თავის აღმოაჩენენ) ადეკვატურად, ანუ, გამომდინარე აქტორთა მიზნებიდან, მოქმედება მიყვება იმას, რასაც სიტუაციის მხრიდან იძულება მოითხოვს და რაც რელევანტურია ცოდნისა y compris. სხვანაირად თუ ვიტყვით, რაციონალობის პრინციპი ამ შემთხვევაში „პრაქტიკული სილოგიზმის“ განხორციელებაა.

ზემოთქმულიდან ცხადი ხდება, თუ რატომ ცდილობს პოპერი რაციონალობის პრინციპის დაცვას უფრო მეტად ემპირიულ ნიადაგზე. რაციონალობის პრინციპის მეთოდოლოგიური მნიშვნელობა ისაა, რომ არის რა სუბსტანციურად (substantively) „თითქმის ცარიელი“, იგი მოითხოვს ყურადღების ფოკუსირებას მოქმედების სიტუაციაზე. პოპერის მიხედვით, მთელი თეორიული ძალისხმევა და ახსნა მიმართული უნდა იყოს სიტუაციის ანალიზზე, რაც ემპირიულ ტესტებს გამოსაყენებელს გახდის.

თუ აღნიშნულ მიდგომებს შევაფასებთ სოციოლოგიური კვლევის პერსპექტივის თვალსაზრისით, საკითხი იმის შესახებ, RAT-ის რომელი ვერსია - ორიენტირებული სიტუაციურ თუ, პირიქით, პროცედურულ რაციონალობაზე - არის უფრო მეტად რელევანტური სოციოლოგიისათვის, გარკვეულ წინააღმდეგობებს აწყდება. Goldthorpe-ის (1998: 181) აზრით, პროცედურულ რაციონალობაზე აქცენტირების ყველაზე ნეგატიურ მხარეს (რაზეც არაერთი სხვა ავტორიც მიუთითებს) ის წარმოადგენს, რომ სოციოლოგიური ახსნა, მაშინაც კი, როდესაც იგი ინდივიდუალურ მოქმედებას ეფუძნება, არ უნდა იყოს დამოკიდებული მოქმედი ინდივიდის კონპლექსურ ფსიქოლოგიაზე. საჭიროა ერთმანეთისგან განვასხვავოთ, ერთი მხრივ, ფსიქოლოგიისათვის შესაბამისი ინდივიდის ცნება, როდესაც ორივე - ანალიტიკური (analytic) და ახსნითი (explanatory) - ხარისხი ინდივიდუალურ დონეზე ლაგდება და, მეორე მხრივ, სოციოლოგიისათვის (ან ეკონომიკისათვის) რელევანტური ინდივიდის ცნება, სადაც ახსნითი ხარისხი ისევ ინდივიდუალურ დონეზეა, მაგრამ ანალიტიკური ხარისხი (მეთოდოლოგიური ინდივიდუალიზმის პრინციპზე გავლით) გადაინაცვლებს აგრეგატულ, ანუ მაკრო დონეზე. პროცედურული რაციონალობის სხვა კრიტიკოსები კიდევ უფრო შორს წავიდნენ, მოითხოვეს რა, რომ RAT-ის კონტექსტში „სოციოლოგიური“ ინდივიდი უნდა დარჩეს „ფსიქოლოგიურად ანონიმური“. სხვანაირად თუ ვიტყვით, ამ შემთხვევაში რაციონალური აქტორის მოდელი უზრუნველყოფილ უნდა იყოს „სხეულის შიგნითა“ თვისებების იმ მინიმუმით, რომლებიც აუცილებელია ახსნითი მიზნებისათვის. თუმცა, ასეთმა მინიმუმმა, რამდენადაც ეს შესაძლებელია, არ უნდა იგულისხმოს ვალდებულება რაიმე კერძო ფსიქოლოგიური თეორიის წინაშე.

გაცილებით პოზიტიურად უნდა ჩაითვალოს თვალსაზრისი, რომ სოციოლოგიისათვის სპეციფიკურად რელევანტურია RAT-ის ის ვერსია, რომელიც გადახრილია უფრო მეტად სიტუაციური, ვიდრე პროცედურული რაციონალობისაკენ. თუმცა, ეს „გადახრა“ ხორციელდება იმ პირობებში, როდესაც ობიექტურ რაციონალობაზე მოთხოვნა უარყოფილია. საკითხი, რომელიც ამ დროს იჩენს თავს, არის ის, თუ როგორ შეიძლება მოქმედებამ არ დააკმაყოფილოს ობიექტურობის სტანდარტი, მაგრამ მაინც ღია იყოს გაგებისათვის, როგორც სუბიექტურად რაციონალური. როგორც უკვე აღინიშნა, Simon, რომელიც იძლევა „სხეულის შიგნითა“ ინტერპრეტაციას, თვლის, რომ ადამიანის ინფორმაციის გადამუშავებით უნარები საკმარისად შეზღუდულია იმისათვის, რათა თავიდან ავიცილოთ ობიეტური რაციონალობის შესაძლებლობა. ამდენად, აქტორები სუბიექტურად რაციონალურნი არიან, როდესაც ისინი აკეთებენ ყველაფერს, რაც შეუძლიათ ამ შეზღუდვის პირობებში ე.ი. მათ მიზანს უფრო მეტად წარმოადგენს დაკმაყოფილება, ვიდრე მაქსიმიზირება. პოპერისათვის, პირიქით, ობიექტური რაციონალობა უმტავრესად შევიწროვებულია ინფორმაციის ნაკლებობით, ამ ცოდნით per se. აქტორები არიან სუბიექტურად რაციონალურნი, როდესაც ისინი მოქმედებენ იმ შეხედულებების შესაბამისად, რომლებიც წარმოქმნილია ინდივიდთათვის სიტუაციურად ხელმისაწვდომი ცოდნის საფუძველზე.¹

Abell (1992: 198) მართებულად აღნიშნავს, რომ სოციოლოგებისატვის, რომელთა სურვილია სუბიექტური რაციონალობის გაგება, მთავარ ამოცანას უნდა წარმოადგენდეს აქტორთა „ინფორმაციული“ გარემოს მოდელირება. ეს ნიშნავს, რომ სოციოლოგების მიზანს უნდა წარმოადგენდეს აქტორთათვის ხელმისაწვდომი ინფორმაციის კვლევა, რომელიც (ინფორმაცია) წარმოადგენს იმ სოციალური ურთიერთობების პროდუქტს, რომელშიც აქტორები ჩართულნი არიან. Abell-ის პოზიციზ ბოლომდე პოპერიანულია, რამდენადაც იგი აცნობიერებს, რომ სიტუაციის არანაკლებ მნიშვნელოვან ასპექტს წარმოადგენს ცოდნის სოციალური სტრუქტურირება, ვიდრე სხვა, ვთქვათ, მატერიალური ხასიათის წყაროების, სტრუქტურირება. იქ, სადაც ასეთი გასაგები სიტუაციური ანალიზი მიიღწევა, პოპერიანული დასკვნა სახეზეა: სოციოლოგთათვის ნაკლებად მნიშვნეოვანია იმის საწიროება, რომ ინდივიდუალური ფსიქოლოგიის დონეზე მიმართონ პროცედურული რაციონალობის საკითხსებს.

ამრიგად, თუ Simon-ის პროცედურული ინტერესი კვლევით ყურადღებას პირდაპირ ინდივიდუალური ფსიქოლოგიის ასპექტებზე მიმართავს, პოპერის დაინტერესება სიტუაციური ლოგიკითაშკარად მოიცავს სოციოლოგიურ საკითხებს. პირველი მიდგომა გამოსადეგია შედარებით ფორმალური „გადაწყვეტილების მიღების“ პროცესისათვი, რომელსაც მიმართავენ, მაგალითად, ბიზნესის ან ადმინისტრაციული სფეროს ლიდერები. მეორე მიდგომა უფრო მეტად გამოდგება იმ სახის „გადაწყვეტილების მიღების“ პროცესის გასაგებად, რომელიც ნაკლებად ფორმალური და ექსპლიციტურია და რომელსაც ინდივიდები მატ ყოველდღიურ ცხოვრებასი მიმართავენ.

სოციოლოგები, რომლებიც RAT-ის ასეთ გაგებას ემხრობიან, ახსნის საფუძვლად იყენებენ აუცილებელ მაკროსოციალურ რეგულაციებს. ასეთ რეგულაციებს მიეკუთვნება, მაგალითად, ინდივიდთა გადაწყვეტილებები იმის შესახებ, მიატოვონ თუ დარჩნენ სკოლასი, დაქორწინდნენ თუ არა და - ვისზე, იყოლიონ თუ არა ბავშვები და რამდენი, ხმა მისცენ თუ არა რომელიმე პარტიას სხვასთან შესადებით, მიიღონ თუ არა მონაწილეობა თავისუფალ ასოციაციებში ან სოციალურ მოძრაობებში, დაკავდნენ თუ არა კრიმინალური მოღვაწეობით და ა.შ.

RAT-ის მიერ სიტუაციური დეტერმინიზმის გაზიარება, რომელსაც ინდივიდთა მოქმედებების მაკროსოციალური რეგულაციების აღიარებამდე მივყავართ, განსაკუთრებული სიმწვავით აყენებს საკითხს, თუ როგორ აკეთებენ აქტორები არჩევანს არსებულ ინდივიდუალურ უპირატესობატა პირობებში. სხვანაირად რომ ითქვას, საკითხი ისმის იმის შესახებ, ხომ არ ირღვევა ამ შემთხვევაში ინდივიდთა უტილიტარული ინტერესების პრიმატი, რომელიც RAT-ის ამოსავალს წარმოადგენს? საბოლოო ჯამში, სიტუაციური დეტერმინიზმის აღიარება ხომ არ არის მეთოდოლოგიური ინდივიდუალიზმის პოზიციის დათმობა სოციალური სისტემების მოთხოვნების სასარგებლოდ? ხომ არ იმეორებს RAT-ი პარსონსის თეორიის გზა?

RAT-ის სავარაუდო პასუხი ამ კითხვაზე ასეთია: ინდივიდუალური უპირატესობები, გარკვეულ შემთხვევაში, შეიძლება დაფუძნებული იყოს ისეთ ღირებულებებსა და შეხედულებებზე, რომლებიც ცალსახად არ დაიყვანება ეგოისტურ და უტილიტარულ ინტერესებზე. ეს ნიშნავს, რომ უპირატესობები ყალიბდება სოციალიზაციის პროცესში და, ამდენად, კავშირშია კულტურასთან და სოციალურ სტრუქტურასთან. ამ შემთხვევაში რაციონალური არჩევანი იზღუდება სოციალური პირობებით და განსაზღვრულია იმ შესაძლებლობათა ნუსხა, რომელიც უზრუნველყოფს აქტორთა მიერ არჩევანის გაკეთებას. აქედან გამომდინარე, შეიძლება მოგვეჩვენოს, რომ ეგოიზმის როლის შესახებ ჰიპოთეზა კარგავს გავლენას (მნიშვნელობას), რამდენადაც ინდივიდები მოქმედებენ სიტუაციაში სხვა ადამიანთა და ჯგუფთა ინტერესების გათვალისწინებით. თუმცა, ეგოიზმის როლის შესახებ ჰიპოთეზის მომხრეები ამტკიცებენ, რომ არჩევანის გაკეთება სხვათა ინტერესების გათვალისწინებით და ნორმების შესაბამისად ისევ ეგოისტური ინტერესების საფუძველზე უნდა აიხსნას. დროთა განმავლობაში ადამიანები აცნობიერებენ, რომ თანამშრომლობა და ჯგუფის ინტერესებისათვის ზრუნვა წარმოადგენს რაციონალურ საშუალებას საკუთარი სარგებლობის მაქსიმალური გაზრდისათვის იმ სიტუაციაში, როდესაც ინდივიდები ურთიერთდამოკიდებულები აღმოჩნდებიან და როდესაც მათ უწევთ სხვისთვის აუცილებელი რესურსების გაკონტროლება.

ზემოთაღნიშნულის საილუსტრაციოდ მოვიყვანოთ ასეთი მაგალითი (სოციოლოგიური ლექსიკონი, 1999: 265): განვიხილოთ საკითხი პროფკავშირობის წევრობის შესახებ. დავუშვათ, რომ პროფკავშირი, რომელიც წარმოადგენს მოსამსახურეთა განსაზღვრულ ჯგუფს, აწარმოებს მოლაპარაკებებს მეპატრონეებთან (სამუშაოს დამკვეთებთან) ხელფასის გაზრდასთან დაკავშირებით და გამოხატავს ამ ჯგუფის თითოეული წევრის ინტერესს. რამდენადაც პროფკავშირებში მონაწილეობა ნებაყოფილობითია, მაშინ რატომ აკეთებენ ინდივიდები არჩევანს, რომ შევიდნენ პროფკავშირებში და გადაიხადონ საწევრო გადასახადი? მათ ხომ იციან, რომ თუ მეპატრონეები, პროფკავშირებთან მოლაპარაკების შედეგად გასცემენ მომატებულ ხელფასს. ეს შეეხება ყველას, მიუხედავად იმისა არიან თუ არა ისინი პროფკავშირების წევრები. ერთი შეხედვით ჩანს, რომ, ამ შემთხვევასი, პროფკავშირებში გაწევრიანებისათვის მატერიალური დაინტერესება არ არსებობს. პირიქით, შეიძლება გვეფიქრა, რომ ეგოისტი ინდივიდის ერთადერთი რაციონალური არჩევანი უნდა მდგომარეობდეს free rider-ის სპეციფიკური როლის ათვისებაში., რომელიც გულისხმობს იმას, რომ არ გადაიხადოს პროფკავშირების წევრობის გადასახადი, თუმცა, მიიღოს მომატებული ხელფასი, რომელიც წარმოადგენს მისი თანამშრომლების (რომლებიც პროფკავშირების წევრები არიან) კოლექტიური ძალისხმევის შედეგს. მაგრამ, ისიც ცხადია, ომ თუ ყველა ინდივიდი ასეთ არჩევანს გააკეთებდა, მაშინ არც პროფკავშირები იარსებებდა და, შესაბამისად, არც მომატებული ხელფასი. როგორც ჩანსა, ხდებიან რა პროფკავშირების წევრები, ეს მოქმედებები მაინც უნდა აიხსნას ეგოისტური ინტერესების მქონე აქტორების არჩევანზე დაყრდნობით. თუმცა, ამ შემთხვევაში ეს ინტერესები (შესაბამისად, რაციონალური არჩევანი) თანაფარდობაშია სოციალური სისტემის მიერ შემოთავაზებულ სტიმულებთან. პრაქტიკაში ბევრი ადამიანი შედის პროფკავშირებში, რამდენადაც სავსებით შეგნებული აქვთ, თუ რა შედეგს მოიტანს პროფკავშირების დასუსტება მისი წევრების შემცირების გამო და, რომ, თავად მათი გრძელვადიანი ინტერესები მოითხოვს პროფკავშირებში გაწევრიანებას და მისი გავლენის შენარჩუნებას. მაშასადამე, ინდივიდები ახდენენ ჯგუფური ნორმების ინტერნალიზებას, რომელთა თანახმად, პროფკავშირების წევრობა მაღალ შეფასებას იმსახურებს. ამავე დროს, ინდივიდები აღწევენ ინდივიდუალურ უპირატესობებსაც, რამდენადაც წმინდა ობიექტური შედეგის გარდა (ხელფასისი მომატება) , იმსახურებს სიმპატიას თანამშრომლების მხრიდან.

ეს მაგალითი მოწმობს, რომ როდესაც სოციოლოგიური ანალიზის ცენტრი ცალკეული ინდივიდუალური ქცევის ფენომენებიდან (მიკრო დონე) გადაინაცვლებს სოციალური ჯგუების და სისტემების გავლენაზე (მაკრო დონე), ამ შემთხვევაში საქმე გვაქვს ინდივიდუალური მოქმედებების მოდელირებასთან, რომელსაც საფუძვლად ისევ ოპტიმიზაციის იდეა და ეგოიზმი უდევს. ამასთან, შესაძლებელია ვილაპარაკოთ მაკრო-დონის შედარებით დამოუკიდებლობაზე ინდივიდებისაგან, იმ თვალსაზრისით, რომ სოციალური სისტემები არ იქმნება უბრალოდ ინდივიდუალურ აქტორთა მოქმედებების შეჯამების გზით. პირიქით, სოციალური სისტემები ფლობს ისეთ თვისებებს, რომლებსაც შეუძლია ინდვიდთა მოქმედებების შეზღუდვა და მათ უპირატესობებზე ზეგავლენის მოხდენა. ამრიგად, RAT-ის ფარგლებში ხდება მცდელობა იმისა, რომ გაერთიანდეს მაკრო დონეზე სოციოლოგიური ანალიზი მიკრო-დონეზე ანალიზთან და, აქედან გამომდინარე, გადაიჭრას დუალიზმი - მოღვაწეობა/სტრუქტურა.

საბოლოოდ, Goldthorpe (1998: 181) დაასკვნის, რომ გაცილებით მომგებიანია სიტუაციურ, ვიდრე პროცედურულ რაციონალობაზე ფოკუსირება, რამდენადაც სიტუაციური რაციონალობა უზრუნველყოფს ახსნას, რომელიც ღიაა კრიტიციზმის (ფაქტების და ლოგიკის საფუძველზე) მიმართ. ერთი მხრივ, მოქმედების სიტუაციების ანალიზი დამოკიდებული აქტორებთან დაკავშირებულ კომპონენტებზე (უნარებზე). მეორე მხრივ, აქტორებზე რაციონალობის მიწერა უნდა ჩაითვალოს როგორც პრაქტიკული სილოგიზმის დაგვირგვინება, რომელიც შეიძლება გამოკვლეულ იქნას მენტალური მდგომარეობების დადასტურების გარეშე. კრიტიკა იღებს მოქმედების მოცეული სიტუაციის აღწერას, მაგრამ ცდილობს აჩვენოს, რომ მასში ჩართულ აქტორებს შეუძლიათ რაციონალურად მოიქცნენ იმისაგან განსხვავებული გზით, რაც დაკვირვებასი მოიცემა. მაშასადამე, სიტუაცია არ არის მხოლოდ ერთადერთი მოცემულობა და, რომ, მოვლენების ახსნა არასრულია. უფრო რადიკალურად თუ ვიტყვით, პრაქტიკული სილოგიზმი ბევრი თვალსაზრისით ნაკლვანია, რამდენადაც სინამდვილეში არ არსებობს ადეკვატური ბაზა, რომელიც უზრუნველყოფდა დაკვირვებადი მოქმედების, როგორც რაციონალურის, გაგებას. ეს კი ახალი ანალიზის მოსინჯვის შესაძლებლობას იძლევა.

____________________

¹. პოპერის ამ თვალსაზრისს ეხმაურება Boundon-ის პოზიციაც. როგორც ადრე აღინიშნა, ბუდონს სურს დაასაბუთოს, როგორც კოგნიტური ფსიქოლოგიისათვის, ისე ახალი კოგნიტური სოციოლოგიისათვის მისაღები სუბიექტური რაციონალობის გაგების საჭიროება. მის მიერ მოყვანილ არგუმენტებში ობიექტური რაციონალობა განიხილება როგორც უფრო მეტად ცოდნის სიტუაციური ლიმიტით, ვიდრე - ინფორმაციის დამუშავების უნარის წარუმატებლობით შეზღუდული. ეს მოსაზრება სოციოლოგიური მნიშვნელობის მატარებელია. იგი საშუალებას იძლევა დავრწმუნდეთ, რომ ინფორმაციის დამუშავებასთან დაკავშირებული შეცდომები (რამდენადაც მატი ადგილი აქვთ, სულ მცირე, ყოველდღიურ ცხოვრებაში) უფრო ადრეულად ემორჩილება კორექტირებას სოციალური სწავლების პროცესებით, ვიდრე სიტუაციურ ლიმიტირებასთან დაკავშირებული ცდომილებები, რომელთაც სტრუქტურული საფუძველი აქვთ.

RAT-ის ვერსიათა დიფერენცირების წინა ორი კრიტერიუმი ნაწილობრივ გადაიკვეთება მესამე კრიტერიუმის მიერ, რომელიც RAT-ის ვერსიებს განასხვავებს იმის მიხედვით, უზრუნველყოფენ ისინი მოქმედების ზოგად თუ სპეციალურ თეორიას. ეს საკითხი დაკავშირებულია შეზღუდვებთან, რაც რაციონალური არჩევანის პოზიციიდან მოქმედების ახსნასთან არის დაკავშირებული.

RAT-ის ახსნითი შესაძლებლობების ლიმიტირების ერთ-ერთ პირობას წარმოადგენს მცდელობა, რომელსაც მოქმედების ცნება დაყავს ქცევის კატეგორიაზე. ამ უკანასკნელის ქვეშ იგულისხმება ქმედება, რომელიც აიხსნება მხოლოდ „გარედან“, ანუ, არ ხდება მისი შინაგანი რეფერენცია ფსიქოლოგიური (ან ბიოლოგიური) თვალსაზრისით¹. სხვა შემთხვევაში, RAT-ის ვერსიებს შორის განსხვავება მჟღავნდება იმასთან დაკავშირებით, თუ რამდენად ხდება მათ მიერ, რაციონალობის საფუძველზე, მოქმედების ტიპების ახსნის ლიმიტირება. J.H. Goldthorpe (1988: 175) ისევ იწყებს RAT-ის ეკონომიკური ვერსიებით.

ეკონომიკის მეცნიერების ისტორიიდან შეიძლება ბევრი მაგალითის მოყვანა, როდესაც RAT-ის ფუნქცია განისაზღვრება მოქმედების გარკვეული სფეროების დახასიათებით ორი - მოტივაციის და/ან ინსტიტუციური კონტექსტის - თვალსაზრისით. აქედან გამომდინარე, მოითხოვება, რომ ეკონომიკური ანალიზი შეეხოს, ერთი მხრივ, მოქმედებებს, რომლებიც მიმართულია სიმდიდრის მოპოვებაზე, მატერიალური საჭიროებების და სურვილების დაკმაყოფილებაზე, ხოლო, მეორე მხრივ, მოქმედებებს, რომლებიც სრულდება ფულზე და ბაზარზე დამყარებულ ინსტიტუციურ გაცვლით სისტემებში. ყველა ამ დონეზე ეკონომიკა განიხილება როგორც დამოუკიდებელი მეცნიერება, ხოლო RAT როგორც სპეციალური თეორია.

ამისაგან განსხვავებით, ზოგიერთი მოაზროვნე (L. Robbins, 1932/1949: chapter 1) გაცილებით შორს მიდის, აცხადებს რა, რომ ეკონომიკური ანალიზი არ უნდა შემოიფარგლოს მხოლოდ „კლასიფიკატორული“ ძიებებით და მოქმედების კერძო სფეროებით, არამედ, საზოგადოდ, მოქმედებისთვის დამახასიათებელი ასპექტებით. მათი აზრით, ეს ანალიზი გამოიყენება ყოველთვის, როდესაც საკითხი დგება მიზნების და საშუალებების ურთიერთობის შესახებ, უფრო ზუსტად, იმ საშუალებების მოწესრიგების შესახებ, რომელთაც აქვთ „ალტერნატიული ღირებულება“, კონკურენტული მიზნების დასაკმაყოფილებლად. სხვა სიტყვებით რომ ითქვას, RAT-ის ეს ეკონომიკური ვერსია ცდილობს იყოს მოქმედების რელევანტური თეორია ყველა გარემოებაში, რომელშიც მსგავსი „ეკონომიზაცია“ არსებობს. მას არა აქვს არანაირი შეზღუდვა იმ მოქმედებების მიმართ, რომლებიც სრულდება კონვენციის საფუძველზე ჩამოყალიბებულ ეკონომიკურ ინსტიტუტებში ან ურთიერთობებში.

ეს ტენდენცია, რომელიც ცხადად ავლენს მისწრაფებას „ეკონომიკური იმპერიალიზმისაკენ“, თავის კულმინაციას G. Becker-ის (1976) ნააზრევში აღწევს. ბეკერის მიხედვით, RAT როგორც უტილიტარული თეორია, უფლებამოსილია წარმოადგენდეს სოციალური მოქმედების ზოგად თეორიას, რომელიც მოწოდებულია ახსნას ქცევის ისეთი მოდელები, როგორიცაა, მაგალითად, დანაშაული, ეკლესიაში სიარული, ან თვითმკვლელობა. ამ შემთხვევაში ყველა სოციალური მოქმედება შეიძლება და უნდა განიხილებოდეს ინდივიდთა პოზიციიდან (თვალთახედვიდან). ეს ხელს შეუწყობს უპირატესობათა სტაბილური ქსელის შექმნას, აგრეთვე, სიტუაციების (რომლებშიც ინდივიდები ჩართულნი არიან) შესახებ ოპტიმალური ინფორმაციის დაგროვებას. ყველაფერი ამის საფუძველზე კი გაიზრდება ინდივიდთა მიერ სარგებლობის მიღების შესაძლებლობა. ბეკერის მიხედვით, იმ შემთხვევაში, როდესაც მოქმედება გადაიხრება უტილიტარული თეორიის მოლოდინებისაგან, არ არის ნაყოფიერი დასახმარებლად მივმართოთ ახსნას, რომელიც დაეფუძნება ირაციონალობის, კულტურული ტრადიციის, ღირებულებითი ვალდებულების, ღირებულებების გადაფასების და ა.შ. თვალსაზრისებს. ასეთი ახსნა (რომელიც რაციონალური მოქმედების თეორიის საპირისპიროა) მოკლებულია კოჰერენტულ ბაზისს და უპასუხოდ ტოვებს კითხვას, თუ რატომ არის, რომ ადამიანის მოქმედება ზოგჯერ რაციონალური უნდა იყოს, ხოლო ზოგჯერ - არა. ამდენად, იქ, სადაც მსგავსი დევიაციები ჩნდება, საუკეთესო სტრატეგიას წარმოადგენს სიტუაციის ხელახალი ანალიზი, იმის აღიარებით, რომ მისი ზოგიერთი ასპექტი გაუგებარი დარჩა.

RAT-ის სხვა ვერსიები, აგრეთვე, ცდილობენ ეკონომიკური მიდგომის გენერალიზებას (განზოგადებას), თუმცა, ნაკლებად „იმპერიალისტური“ გზით, რამდენადაც განიცდიან ბიჰევიორისტული ეკონომიკის (Simon) დიდ გავლენას. ამ თვალსაზრისით, ყველაზე საინტერესოა პოპერი და მისი მიმდევრები, რომლებიც, გარკვეული მოდიფიკაციით, ბეკერის გზას აგრძელებენ. კერძოდ, პოპერი, სიტუაციური ლოგიკის ანალიზის საფუძველზე (რომელიც ეხმიანება ყველა სოციალურ მეცნიერებას, და ჰუმანიტარულსაც, რამდენადაც ჩართულია მოქმედების ახსნაში), ამტკიცებს, რომ მისი მიზანია უტილიტარული თეორიის გენერალიზება (K. R. Popper, 1976: 117-8). პოპერის თანახმად, ჰერმენევტიკული ტრადიციიდან მომდინარე რაციონალობის კონცეფციის სისუსტე ან „სიცარიელე“ (რამაც, ამ ტრადიციის ფარგლებში, რაციონალობა „ტოლერანტობის პრინციპით“ ჩაანაცვლა) შეიძლება გადაილახოს, რამდენადაც შესაძლებელია დაკვირვებადი მოქმედების, როგორც რაციონალურის, რეკონსტრუირება გარკვეულ სიტუაციებში. ეს უზრუნველყოფს მოქმედების გაგებას უფრო მეტად, ვიდრე ამას წმინდა გარეგანი ახსნა შეძლებდა (თუმცა, ამავე დროს, იგი მიმართავს ტექსტუალური კვლევის და ისტორიოგრაფიის ჰერმენევტიკული ტრადიციის საფუძვლებს (K. R. Popper, 1972: თავი 4), რომელსაც პოპერი მიყავს მოქმედების ისეთ შინაარსთან, რომელიც ძნელია გაგებულ იქნას, როგორც რაციონალური).

როგორც Goldthorpe (1988: 177) დაასკვნის, მიუხედავად ამ ავტორების შესაშური მცდელობისა დაასაბუთონ, რომ RAT უზრუნველყოფს ბევრი ისეთი სოციალური ფენომენის (მაგალითად, მისნობა, იდეოლოგია, პანიკა, ბრბოს ძალმომრეობა, რევოლუციები, ან მთელი რიგი ნორმატიული სტრუქტურები) გამოანგარიშებას (გათვლას), რომლებიც არ ამჟღავნებენ რაციონალობას უშუალოდ მოქმედების პროცესში - ეს მოაზროვნეები, საბოლოოდ, რწმუნდებიან, რომ RAT სხვა არაფერი შეიძლება იყოს, თუ არა სპეციალური თეორია. ბეკერის და პოპერის მიმდევართა ყოველი მცდელობა, რომ აღმოაჩინონ რაიმე გზა აღნიშნული მოქმედებების რაციონალობის გადასარჩენად, ისევ და ისევ იმას ამტკიცებს, რომ RAT უნდა განიხილებოდეს არა როგორც ის, რაც თავის თავს აკონსტრუირებს, როგორც მოქმედების ზოგადი თეორია, არამედ როგორც სპეციალური თეორია და გენერალიზება შეიძლება სწორედ ასეთი თეორიის ფარგლებში განხორციელდეს.

Goldthorpe-ის (1998: 183-4) თანახმად, თუ გავიზიარებთ მოსაზრებას, რომ RAT უნდა შეეხოს იმ მოქმედებას, რომელიც გამოკვლეულ იქნება როგორც სუბიექტურად რაციონალური, თუმცა, იმის აღიარებით, რომ ფოკუსირება მოხდეს მოქმედების სიტუაციურ გაგებაზე - აქედან გამომდინარეობს, რომ RAT-ის ეს ვერსია ჩაითვლება მოქმედების სპეციალურ თეორიად. სხვა ავტორებიც (A. Carling, 1986) აღნიშნავენ, რაციონალური არჩევანის თეორია არის კერძო და არა ზოგადი თეორია, რამდენადაც ეხება მოქმედებებს, რომელთაც ადგილი აქვთ მოცემულ კონტექსტში და მოცემული უპირატესობების შესაბამისად.

RAT-ის მიჩნევას მოქმედების სპეციალურ თეორიად უკავშირდება ერთი მნიშვნელოვანი გამოწვევა, რომელიც ამ პოზიციის საწინააღმდეგოდ ამოიზრდება და რომლის გათვალისწინებაც აუცილებელია. როგორც აღინიშნა, RAT-ის ინტერპრეტაცია სპეციალურ თეორიად თავიდან იცილებს საპირისპირო ვერსიასთან დაკავშირებულ წინააღმდეგობებს. ზოგადი თეორიის მომხრეები, რომლებიც ეყრდნობიან გენერალიზების იდეას, ვერ გაურბიან ტავტოლოგიებს ანდა ნდობას უცხადებენ საეჭვო „ნარჩენ კატეგორიებს“. მაგრამ, მეორე მხრივ, თუ RAT განიხილება, როგორც მხოლოდ სპეციალური თეორია, მაშინ სერიოზული ზეწოლას ახდენს კითხვა იმის შესახებ, თუ რატომ უნდა „იყოფოდეს“ მოქმედება ისე, რომ ზოგჯერ განიხილებოდეს როგორც რაციონალური, ხოლო ზოგჯერ - არარაციონალური?

ყველაზე საიმედო სტრატეგიას საკითხის გადასაჭრელად Goldthorpe ხედავს იმაში, რომ RAT-ის მომხრეებმა თავი შეიკავონ არარაციონალური მოქმედების სახეებისადმი ად ჰოს მიმართვისაგან, განავითარონ რა მათი თეორიის შესაძლებლობები უპირატესად იმის ასახსნელად, თუ რა პირობებს უნდა აკმაყოფილებდეს არარაციონალური მოქმედება, რათა მან სოციოლოგიისათვის მნიშვნელობა შეიძინოს.

ფუნდამენტური გამოსავალი, რომელიც ამ შემთხვევაში შემოითავაზება, ისაა, რომ მოქმედებამ, რომელიც იღებს ვალდებულებას არარაციონალური, “იმანენტური” ღირებულებების წინაშე, უნდა გადაკვეთოს რაციონალური მოქმედების მოდელები (ნიმუშები). ამ შემთხვევაში იმანენტური ღირებულებები არ არიან არც უნივერსალურები და არც - იდიოსინკრეტულნი, არამედ, კანონზომიერად ნაწილდებიან ადამიანებს შორის - ვთქვათ, სტატუსთან, ეროვნებასთნ ან სქესთან მიმართებაში. ამდენად, კვლევა უნდა ფოკუსირდეს მოქმედების პროცესებზე, რომლებიც, ღიაა ინტერპრეტაციისათვის რაციონალობის პოზიციიდან და რომელთა გავლითაც ჰეტეროგენული ღირებულებები ნაწილდება და ინსტიტუციონალიზდება ნორმატიულ სტრუქტურებში. თუ დავუკვირდებით, ის, რასაც ამ შემთხვევაში „ღირებულებითი ვალდებულებების“ ჩარევა წარმოადგენს რაციონალურ მოქმედებაში, უეჭველ პარალელს ნახულობს იმასთან, რასაც ბუდონი იკვლევს, როგორც სუბიექტურად რაციონალური მოქმედების „გადახრას“ ობიექტური სტანდარტებიდან.

კიდევ უფრო მეტად, აღნიშნული გზა უახლოვდება მაქს ვებერის თვალსაზრისს „იდეალური ტიპების“ შესახებ. მართლაც, რაციონალური მოქმედებისათვის პრივილეგიის მინიჭებით და მათ საფუძველზე, RAT გზას ხსნის მოქმედების არარაციონალური მოტივაციების ასახსნელად: როდესაც აღმოვაჩენთ, რომ რეალობა განსხვავებულია იმისაგან, რაც მოსალოდნელი იქნებოდა იმ შემთხვევაში, ინდივიდებს რომ რაციონალურად ემოქმედათ, შესაძლებელია დავაფიქსიროთ რეალური ქცევის, სულ ცოტა, არარაციონალური ასპექტები. ასეთ მეთოდს RAT არარაციონალური მოქმედების ახსნისათვის ყველაზე ეფექტურად მიიჩნევს (ეს საკითხი ქვემოთ კიდევ იქნება განხილული).

___________________

^1. RAT-ის წარმომადგენლები (მაგალითად J. Elster (1983a: chapter 3), J. Goldthorpe (1998: 185) და სხვ.) მოითხოვენ მოქმედების განსხვავებას ქცევისაგან (ანდა, ამის ალტერნატივას წარმოადგენს ის, რომ მოქმედება გამოკვლეული იქნეს როგორც ქცევის სპეციფიკური სახე). ამ განსხვავების არსი შემდეგშია: მოქმედება არის ინტენციონალური, ქცევის საპირისპიროდ, რომლის გაგება მხოლოდ შესაძლებელია, როგორც „გარედან“ გამოწვეულის (განპირობებულის). ამის შემდეგ დაწვრილებით იხილეთ თავი I.

სამი კრიტერიუმის საფუძველზე RAT-ის განსხვავებული ვერსიების დახასიათებისა და სოციოლოგიისათვის მათი რელევანტურობის განსაზღვრის შემდეგ, Gოლდტჰორპე ცდილობს აჩვენოს RAT-ის პრივილეგირებულობა სხვა თეორიებთან შედარებით. იგი აკეთებს ზოგადი ხასიათის შენიშვნას, რომლის თანახმადაც (J. Goldthorpe, 1998: 177) სოციოლოგიისათვის რელევანტური უნდა იყოს RAT-ის ის მოდელი, რომელსაც ექნება გამოკვეთილი ახსნითი ფუნქცია იმ მოქმედებების მიმართ, რომლებიც, მიკრო და მაკრო კავშირების მეშვეობით, სოციალურ რეგულაციებს (წესებს) ქმნის. ამასთან, ეს მოდელი უზრუნველყოფილი იქნება დამცავი მექანიზმებით მაშინ, როდესაც აღნიშნული ფუნქციის შესრულება ფერხდება.

რაში მდგომარეობს RAT-ის პრივილეგირებული ხასიათი?

Goldthorpe მიიჩნევს, რომ RAT წარმოადგენს არა ერთ-ერთ თეორიას სხვა თეორიათა შორის, არამედ თეორიას, რომლისგანაც უნდა დაიწყოს სოციალური მოქმედების ახსნის ყოველი მცდელობა. RAT-ის მხარდამჭერები (ნებისმიერი ვერსიის ფარგლებში), აშკარად თუ ფარულად, იზიარებენ ამ მოსაზრებას (თუმცა, რასაკვირველია, განსხვავებული ინტერპრეტაციით). ამ საერთო პოზიციიდან ისინი მკვეთრად უპირისპირდებიან მოქმედების სხვა თეორიების წარმომადგენლებს, რომლებიც (მეტ-ნაკლებად) საწინააღმდეგო პოზიციებზე დგანან - მაგალითად, მიიჩნევენ, რომ ახსნითი ძალისხმევა პირველ რიგში უნდა ფოკუსირდეს არარაციონალურ მოქმედებაზე, რომელსაც ხელმძღვანელობს ღირებულებები ანდა ნაკარნახევია ემოციებით.

Goldthorpe (1998: 185) ცდილობს ჩამოაყალიბოს RAT-ის როგორც მოქმედების პრივილეგირებული თეორიის დამადასტურებელი სამი, ერთმანეთისაგან განსხვავებული, თუმცა, ურთიერთდაკავშირებული, თვალსაზრისი. ისინი, ამავე დროს, წარმოადგენს გამოხმაურება იმ დებატებზე, თუ როგორ უნდა მოხდეს RAT-ის მიერ არარაციონალური მოქმედების გათვალისწინება:

პირველი, RAT აღიარებს რაციონალური მოქმედების უალტერნატივო პრიმატს. უნდა ჩაითვალოს, რომ რაციონალური მოქმედების იდეა წარმოადგენს პრიორიტეტულს არა მხოლოდ ირაციონალური, არამედ, აგრეთვე, არარაციონალური მოქმედების მიმართ. რაციონლური მოქმედება წარმოადგენს მოქმედებას, რომელშიც გარკვეული მოთხოვნები თანხვდება აქტიორთა მიზნებთან, მათ შეხედულებებთან და მოქმედების კურსთან, აგრეთვე, მათ შორის ურთიერთობასთან დაკავშირებით. რაციონალობის კონცეფციის სიძლიერე ან სისუსტე განისაზღვრება იმის მიხედვით, რამდენად ხდება დაკვეთა ამ მოთხოვნებზე. სხვანაირად რომ ითქვას, საჭიროა არსებობდეს რაციონალობის იდეა, რომლის საფუძველზე იქმნება მოქმედების ეტალონების ჯგუფი და მხოლოდ მათთან მიმართებაში ხდება შესაძლებელი არარაციონალური მოქმედებების ინტერპრეტაცია. ეს ნიშნავს, რომ ამ უკანასკნელთ მნიშვნელობა მხოლოდ რაციონალობის ფონზე ენიჭება. Goldthorpe-ის აზრით, სხვა გზის მონახვა არარაციონალური მოქმედებების ასასხსნელად რთულია და, ამდენად, მოქმედების სხვა თეორიებმა კონცეპტუალური საფუძველი სწორედ RAT-იდან უნდა აიღონ.

მეორე, RAT-ის კონცეპტუალური უპირატესობა შეიძლება განვიხილოთ როგორც ჰერმენევტიკული ხასიათის პრივილეგია. ეს ნიშნავს, რომ სოციალური მეცნიერების წარმომადგენლები, ზოგადად, აქტიორები უკეთესად გაიგებენ სხვათა მოქმედებებს, თუ შეძლებენ მათ კონსტრუირებას რაციონალურ მოქმედებებად. სხვაგვარად თუ ვიტყვით (M. Hollis, 1987: 6-9), რაციონალობის კატეგორიის მეშვეობით (უფრო მეტად, ვიდრე, „მნიშვნელობის“ რამდენადმე ბუნდოვანი კატეგორიის მოხმობით) არის შესაძლებელი „სხვა გონებასთან“ და „სხვა კულტურასთან“ ეფექტური მიახლოება. მხოლოდ რაციონალობა იძლევა საშუალებას განხორციელდეს სოციალური ცხოვრების ადექვატური ინტერპრეტაცია. ამდენად, Goldthorpe-ის აზრით, ნებისმიერი Versthende სოციოლოგიამ საიმედო თავშესაფარი RAT-ის ფარგლებში უნდა ჰპოვოს, განსაკუთრებით, იმ ვერსიაში, რომელიც ორიენტირდება ერთი მხრივ, უფრო სუბიექტურ, ვიდრე ობიექტურ რაციონალობაზე, ხოლო, მეორე მხრივ, უფრო სიტუაციურ, ვიდრე პროცედურულ რაციონალობაზე. იქ, სადაც დაკვირვებადი სოციალური რეგულაციები (წესები) ძირითად როლს თამაშობს და აქტიორები მათზე დაყრდნობით ახორციელებენ საკუთარ მიზნებს კერძო სიტუაციებში, ასეთი მოქმედება და ინტერაქცია მთელი თავისი მნიშვნელობით გასაგებია, განსხვავებით იმ შემთხვევებისაგან, როდესაც აუცილებელი ხდება ტრადიციისადმი მიმართვა ინდივიდთა არარეფლექსური კონფორმულობის, ანდა ღირებულებითი ვალდებულებების გამო. ამ უკანასკნელ შემთხვევებში თავს იჩენს პრობლემები ინტერპრეტაციულ გაგებასთან დაკავშირებით.

მესამე, RAT-ის კონცეპტუალური პრივილეგია შეიძლება დაუკავშირდეს პრეტენზიას ახსნითი პრივილეგიის შესახებ, რაც ნიშნავს Erklaren (ახსნა) და Verstehen (გაგება) შორის კავშირს. ამ კავშირს ასე ახასიათებენ (J. S. Coleman, 1986: 1): „რაციონალური მოქმედება არის მისივე თავის ახსნა“, რამდენადაც რაციონალურ მოქმედებას აქვს „უნიკალური მიმზიდველობა“, იგი ყველაზე მეტად გასაგებია, მის შესახებ სხვა შეკითხვის დასმა საჭირო არ არის. RAT წარუმატებლობას განიცდის მაშინ, როდესაც არ არსებობს რაიმე გზა ირაციონალური ანდა არარაციონალური მოქმედებების პრევალენტურობის თავიდან ასაცილებლად. მაშასადამე, როდესაც „შავი ყუთები“ დარჩენილია და ახსნითი ძალისხმევა არასაკმარისად არის ჩატარებული.

RAT-ის პრივილეგირებულობის ინდიკატორების დახასიათების შემდეგ, Goldthorpe (1998: 186-7) ახდენს ერთგვარი რეზიუმეს ფორმულირებას, რომელიც, ფაქტობრივად, წარმოადგენს აღნიშნული თეორიის ძირითადი თავისებურებების მანიფესტაციას და გამოდგება RAT-ის უახლესი ინტერპრეტაციის ნიმუშად:

სოციოლოგები უნდა დაკავდნენ RAT-ის იმ ვერსიით, რომელიც: ა) ფლობს შუალედური (intermediate) სიძლიერის მოთხოვნებს რაციონალობაზე; ბ) აქვს უპირატესად სიტუაციური აქცენტი გ) მიზნად ისახავს, იყოს სპეციალური თეორია, თუმცა - პრივილეგირებული ხასიათის.

რაციონალობის სუბიექტური კონცეფციიდან (რომელიც RAT-ის საფუძველს უნდა წარმოადგენდეს) გამომდინარე, საჭიროა განხორციელდეს სერიოზული ძალისხმევა, რათა ეს კონცეფცია შეივსოს ორი მიმართულებით:

ჯერ ერთი, საჭიროა იმ პირობების გაანალიზება, რომელთა გავლენითაც აქტიორები იწყებენ სისტემატურ (და არა იდიოსინკრეტულ) მოქმედებას იმ გზაზე, რომელიც, მათი აზრით, რაციონალურია. ეს გზა, შესაძლოა, გადახრილი აღმოჩნდეს მოქმედების იმ კურსისაგან, რომელიც ობიექტურ რაციონალობას შეესაბამება.

მეორე, საჭიროა შემოღებულ იქნას კრიტერიუმი, რომელზე დაყრდნობითაც ერთმანეთისაგან გამოიყოფა მოქმედება, რომელიც ღიაა სუბიექტური რაციონალობის პოზიციიდან გასაგებად და მოქმედება, რომელიც ასეთ ღიაობას არ ამჟღავნებს - ე.ი. არარაციონალური მოქმედება. ამდენად, უნდა გაანალიზდეს ის პირობები, რომელთა დროსაც სისტემატური ხასიათის არარაციონალური მოქმედების გაჩენა ყველაზე მეტად არის მოსალოდნელი. აღნიშნული მიმართულებით პროგრესი მოითხოვს, რომ სოციოლოგებმა ახსნითი ძალების კონცენტრაცია მოახდინონ მოქმედების სიტუაციაზე, ვიდრე მოქმედი ინდივიდების ფსიქოლოგიაზე. სოციოლოგების მიზანს უნდა წარმოადგენდეს იმის ჩვენება, თუ როგორ ანგრევენ სიტუაციის სოციალურ-სტრუქტურული და პროცესუალური მახასიათებლები ობიექტურ რაციონალობას და წარმართავენ სუბიექტურად რაციონალურ მოქმედებას, რომელიც გადაიკვეთება სრულიად განსხვავებული მოტივების და მნიშვნელობების მქონე მოქმედებების მიერ.

ასეთი გავრცობილი საზღვრების მიუხედავად, RAT უნდა დარჩეს მოქმედების სპეციალურ თეორიად. მისი წარმომადგენლები უნდა შეეგუონ ამ თეორიის ლიმიტირებულ ხასიათს. ეს ნიშნავს, რომ სოციალურმა რეგულაციებმა მხოლოდ იმ ზომით უნდა მიიღონ მხედველობაში კულტურული ტრადიციები, ღირებულებები და ნორმები, რამდენადაც ეს შესაძლებელია რაციონალური მოქმედების გათვალისწინებით. მხოლოდ ასეთი რედუქციონიზმი უზრუნველყოფს RAT-ის ჰერმენევტიკულ და ახსნით უპირატესობებს. თუმცა, ამავე დროს, ეს ანალიტიკური პროცესი ყოველთვის საჭიროებს ემპირიულ დადასტურებას.

RAT-ს სხვადასხვა თვალსაზრისით აკრიტიკებენ:

ა) ამ თეორიას ბრალს დებენ „რეალობისაგან გაქცევაში“, ანდა რეალობის რედუცირებაში ერთ განმსაზღვრელ - რაციონალური არჩევანის - პრინციპზე. როგორც კრიტიკოსები (I. Craib, 1992: 76) მიუთითებენ, RAT შორდება იმას, რაც დაკავშირებულია რეალობის გაგებასთან. საქმე ისაა, რომ მოქმედების ინტერპრეტაცია როგორც რაციონალური არჩევანის (გადაწყვეტილების) შედეგისა, არ ამოწურავს ამ მოქმედების შინაარსს. მაგალითად, სავსებით შესაძლებელია, ოჯახში გადაწყვეტილების მიღების პროცესის, როგორც რაციონალური არჩევანის, მოდელი წარმატებით მუშაობდეს იმ შემთხვევებში, როდესაც საჭიროა აიხსნას, თუ რატომ ახდენენ ქალები საოჯახო საქმეებზე, ხოლო მამაკაცები - ოჯახის გარეთ ანაზღაურებად სამუშაოზე კონცენტრირებას. თუმცა, შესაძლოა, აღნიშნული მოდელია სინამდვილეში არაფერს ამბობდეს რეალურ აქტიორთა რეალური მოტივების შესახებ. მაგალითად, ის ფაქტი, რომ მამაკაცი მუშაობს, ხოლო მისი მეუღლე სახლში რჩება, ეს შეიძლება იყოს რაციონალური არჩევანის შედეგი, მაგრამ ისიც სრულიად შესაძლებელია, რომ პრაქტიკაში ცოლს შეიძლება სურდეს მუშაობა, მაგრამ ქმარი უკრძალავდეს მას ამის გაკეთებას, ისევე როგორც, ცოლს, შემოსავლის გაუმჯობესების პერსპექტივის მიუხედავად, შეიძლება არც სურდეს ოჯახის გარეთ მუშაობა. სხვა შემთხვევაში, მამაკაცს შეიძლება ურჩევნია ცხოვრების დაბალი დონის პირობებში სახლში დარჩეს და ბავშვებს მიხედოს, მაგრამ ცოლმა აიძულოს იგი ოჯახის გარეთ მუშაობისათვის და ა.შ. ყველა შემთხვევაში გადაწყვეტილების მიღების პროცესი თავსებადია რაციონალურ შედეგთან, თუმცა, მოტივაციები სრულიად განსხვავებულია.

მაშასადამე, რაციონალური არჩევანის მოდელი წარმოადგენს იმის რაციონალიზაციას, რაც ხდება და იმისაც, რაც შეიძლებოდა მომხდარიყო, ინდივიდთა რეალური მოტივაციებისაგან დამოუკიდებლად. ამ თეორიის მომხრეები (P. Abell, 1991: ხი) მათ მიერვე დასმულ შეკითხვაზე - „შესაძლებელია თუ არა ყოველთვის, post hoc, მოიძებნოს რაიმე მოტივი/უპირატესობა, რომელიც გარემოების შესაფერისი იქნება?“ - ისინი პასუხობენ, რომ ეს შესაძლებელია, თუმცა, დაკავშირებულია გარკვეულ სიძნელეებთან, განსაკუთრებით იმ შემთხვევებისათვის, როდესაც აქცენტი დასმულია არა ინდივიდუალურ მოქმედებებზე, არამედ ინდივიდთა ურთიერთდამოკიდებულებებზე. ამრიგად, მოითხოვება, რომ რაციონალური არჩევანის მოდელები წარმოადგენდეს კვლევის საფუძველს, მიუხედავად იმისა, შეესაბამება თუ არა მათი წინასწარმტყველება ან ახსნა იმას, რაც სინამდვილეში ხდება. ეს კიდევ ერთხელ მიგვითითებს იდეალური ტიპების შესახებ თეორიასთან ანალოგიაზე.

ბ) კრიტიკა მიმართულია, აგრეთვე, RAT-ის შეზღუდულობაზე, იმ თვალსაზრისით, რომ იგი არის „სპეციალური“ თეორია, რომელიც მოქმედებას ეხება მხოლოდ მოცემულ ვითარებებში, უპირატესობათა მოცემული ჩამონათვალის პირობებში. ეს თეორია შესაძლებელს ხდის აიხსნას, თუ როგორ ხდება მოქმედება გარემოებათა ერთი კონკრეტული ქსელის საზღვრებში, როდესაც ეს ქსელი გამოვლინდება სხვისგან დამოუკიდებლად, როგორც კერძო (ემპირიული) სიტუაცია. თუ ადამიანის მთელ ისტორიას ინდივიდთა მიერ განსხვავბულ ურთიერთობებში გაკეთებული რაციონალური არჩევანის თვალსაზრისით გადმოვცემთ, ეს სხვა არაფერი იქნება, თუ არა გარემოებათა მოცემული ქსელების, ანუ სიტუაციების, შეჯამება.

გ) მკვლევარები (I. Craib, 1992: 77; B. Hindess, 1988: 39) მიუთითებენ, რომ RAT-ის მიჯაჭვულობა სიტუაციაზე („სიტუაციური“ ხასიათი) ამ თეორიას სტრუქტურული დეტერმინიზმის ფორმაში აქცევს. სტრუქტურული დეტერმინიზმი ამ შემთხვევაში მჟღავნდება სიტუაციის მიმართ დაქვემდებარებაში. ეს სუბორდინაცია შეიძლება განხორციელდეს ორი გზით (ორივე შემთხვევაში აქტიორები არიან მათი სიტუაციების შემოქმედნი და მოქმედებენ სიტუაციების შესაბამისად): ერთ შემთხვევაში აქტიორები მიყვებიან მოქმედების, მათი აზრით, ყველაზე უფრო რაციონალურ კურსს, რომელიც მოცემულია კერძო სიტუაციაში და რომელშიც ისინი საკუთარ თავს პოულობენ; მეორე შემთხვევაში, ინდივიდები ახდენენ გარკვეული ნორმების ინტერნალიზებას და მოქმედებენ მათი მიხედვით. ეს ის შემთხვევაა, როდესაც რაციონალური არჩევანის ჩარჩოებში ხდება ინტერაქციის განმეორებად ნიმუშებში ჩართული ნორმების გამომჟღავნება და მხედველობაში მიიღება მათი „მუდმივობა“. მექანიზმები, რომელთა მიხედვითაც ინდივიდები სუბორდინაციულ მიმართებაში იმყოფებიან სიტუაციების მიმართ, შეიძლება განსხვავდებოდეს ორივე სიტუაციაში, მაგრამ საერთო შედეგები იგივე რჩება.

ეს არის გზა, რომელიც გაიარა პარსონსმა: მან დაიწყო ინდივიდუალური მოქმედებით და შემდეგ გადავიდა სისტემების განვითარებაზე, შესაბამისად, სტრუქტურულ დეტერმინიზმზე. სოციოლოგების (ადამ სმიტიდან მოყოლებული) ტრადიციულ „ცდუნებას“, რომ კერძო ინტერესების მქონე ინდივიდები, ამასთანავე, უნდა განიცდიდნენ სოციალურ წესრიგთან (როგორც მთლიანთან) გარკვეული კავშირის გავლენას, ვერც RAT გაექცა. როგორც ზემოთქმულიდან აშკარავდება, ამ თეორიის ფარგლებში მჟღავნდება prima case შემთხვევა სტრუქტურული დეტერმინიზმის ფორმის არსებობისათვის: ინდივიდებს უჭირავთ პოზიციები სიტუაციაში და მოქმედების განსაზღვრული კურსი (მსვლელობა) მიყვება ამ პოზიციით განსაზღვრულ სოციალურ რეგულაციებს (ანუ, თუ პარსონსის თეორიას მოვიხმართ, „სოციალურ როლებს“) - ესაა მოქმედებები, რომელთაც რაციონალურს ვუწოდებთ. თუმცა, რაციონალური შედეგი შეიძლება ახლდეს ნებისმიერ (თუნდაც, არარაციონალურ) მოტივაციას.

დ) Hindess (1988: 48-9) ამტკიცებს, რომ შეცდომას წარმოადგენს იმის მიჩნევა (როგორც ამას RAT აკეთებს), თითქოს სოციალურ სამყაროში მხოლოდ ინდივიდები წარმოადგენენ აქტიორებს. არსებობენ სხვა „სოციალური აქტიორებიც“: ბიზნეს-ფირმები, პოლიტიკური პარტიები, ხელისუფლების (მმართველობის) ორგანოები, რომელთა საქმე და მიზნები არ დაიყვანება მათი შემქმნელი ინდივიდების ურთიერთობებსა და მიზნებამდე. ამგვარ „სოციალურ აქტიორთა“ შიგნით ინდივიდთა ორგანიზაცია უნდა ვიკვლიოთ, როგორც მათივე მოქმედების პირობების ნაწილი. ეს იმაზე მიუთითებს, რომ თუნდაც RAT-ის ფარგლებში შეიძლება შევეხოთ უფრო მეტს, ვიდრე ინდივიდებია - სოციალურ სტრუქტურებს და ორგანიზაციებს.

ე) Hindess აყალიბებს კიდევ სხვა არგუმენტს: ვარაუდი იმის შესახებ, რომ აქტიორთა მსჯელობის (აზროვნების) ხერხი არის მხოლოდ რაციონალური, გვართმევს შესაძლებლობას, რომ თვალი მივადევნოთ მსჯელობის (აზროვნების) ტექნიკას, რომელსაც ისინი იყენებენ. ეს კრიტიკა ეხება არა მხოლოდ RAT-ს, არამედ ინდივიდუალური „პორტფელის“ (portfolio) ყველა სახეს: ისინი მოქმედებას იკვლევენ, როგორც ინდივიდუალურ შეხედულებათა და სურვილთა პორტფელის (კოლექციის) პროდუქტს, რომელსაც აქტიორი „დაატარებს“ ერთი სიტუაციიდან მეორეში. აქტიორები ახარისხებენ მათი, სიტუაციების მიმართ რელევანტური, შეხედულებების და სურვილების პოტფელებს, რომლებსაც იყენებენ მოქმედების შესაძლო კურსების იდენტიფიკაციისათვის და მათ შორის არჩევანის გასაკეთებლად. ამ მოდელში, აქტიორის პორტფელის შინაარსი შეიძლება შეიცვალოს დროის მონაკვეთში, მაგრამ ყოველ მოცემულ მომენტში ისინი შედარებით სტაბილურად მიიჩნევა.

კრიტიკა ეხება სწორედ იმას, რომ ბევრ სფეროში გადაწყვეტილების მიღებისას, ინდივიდები იყენებენ მსჯელობის (აზროვნების) სპეციალურ ხერხებს, რომელთაც ძალიან ცოტა, ან არავითარი შეხება არა აქვთ პერსონალურ სურვილებთან ან შეხედულებებთან. მაგალითად, გამოცდილი ბუხჰალტერი ანგარიშებს ამოწმებს იმ პროცედურათა ქსელის შესაბამისად, რომელიც დამოუკიდებელია მისი ინდივიდუალური სურვილებისაგან (გარდა, ალბათ, ყველაზე აბსტრაქტული სურვილისა, რომ გამოიმუშაოს თავისი სარჩენი ფული და იმის რწმენისა, რომ ეს პროცედურები შეცდომებისაგან დაიცავს). ის, რაც ერევა, ერთი მხრივ, აქტიორის სურვილს/შეხედულებას და, მეორე მხრივ, მოქმედებას შორის, არის რაციონალობა. ეს არის ჩარევა კონტინუუმის ორ ბოლოს შორის, რომელიც ახდენს რაციონალური და არარაციონალური მოქმედებების განსხვავებას. ამ არგუმენტის მნიშვნელობა ისაა, რომ თუ მხედველობაში მივიღებთ მსჯელობის (აზროვნების) ტექნიკას, შეგვიძლია განვსაზღვროთ, რა არის რაციონალური ან არარაციონალური. ის, რაც შეიძლება რაციონალური იყოს აზროვნების ერთი ხერხისათვის, შეიძლება არ იყოს რაციონალური მეორისათვის.

სხვანაირად ეს არგუმენტი ასე შეიძლება გამოითქვას (I. Craib, 1992: 79): RAT თავს არიდებს ეთნოგრაფიულ დეტალებს, რომლებიც საშუალებას გვაძლევს გავიგოთ, რას ფიქრობენ ადამიანები, როგორ აღიქვამენ და, ფაქტობრივად, ახდენენ იმ სამყაროს კონსტრუირებას, რომელშიც ცხოვრობენ. ეს სამყარო შეიცავს გზას (მეთოდს, ტექნიკას), რომლის მეშვეობითაც ისინი აგებენ თავიანთ შეხედულებას სამყაროს შესახებ, ინფორმაციას, რომელზედაც მათი გადაწყვეტილებებია დაფუძნებული. აქტიორის პორტფელის მოდელი მხედველობაში იღებს მხოლოდ შეხედულებებს და სურვილებს და ეძებს მათ შორის მარტივ კავშირს.

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, შეიძლება დავასკვნთ, რომ თუ RAT-ს განვიხილავთ როგორც უფრო მეტად სპეციალურ, ვიდრე ზოგად თეორიას, მაშინ იგი ჩაითვლება როგორც ადამიანის მოქმედების ერთი განზომილების მომცველი, რომლის მნიშვნელობა დღევანდელი საზოგადოებისათვის ძალზე დიდია. რაციონალობის ის ფორმა, რომელსაც იგი გვთავაზობს და რომელსაც თამამად შეიძლება ინსტრუმენტალური რაციონალობა ეწოდოს, წარმოადგენს მოქმედების და აზროვნების ფორმას, რომელსაც ყოველდღიურ ცხოვრებაში ვიყენებთ. ინსტრუმენტალური რაციონალობის მიერ აგებული მოდელები უთუოდ გვეუბნებიან რაღაც მნიშვნელოვანს სამყაროს შესახებ. ადამიანები აქტიურად იყენებენ მათ, რამდენადაც ეს მოდელები გვთავაზობენ მოქმედების გზას სოციალურ სამყაროში, რომელთა მეშვეობითაც ადამიანები ახდენენ სირთულეებში გარკვევას და წინაღობების გადალახვას. თუმცა, RAT იგნორირებას ახდენს ადამიანის ბევრი სხვა, აგრეთვე მნიშვნელოვანი მოქმედების.

მაგალითად, ოჯახში გადაწყვეტილების მიღების პროცესის მექანიზმი, როგორც RAT-ის ერთ-ერთი მოდელი აღწერს იმას, რაც, რასაკვირველია, შეიძლება ხდებოდეს ზოგიერთ, მაგრამ არა - ყველა შემთხვევაში. ეს მოდელი გულისხმობს (უშვებს) ოჯახის წევრთა არჩევანზე სტრუქტურულ დეტერმინაციებს (შეზღუდვებს), რაც, როგორც ითქვა, მოწმობს იმას, რომ RAT-თვის დამახასიათებელია სტრუქტურული დეტერმინიზმი. შეიძლება ითქვას, რომ ეს თეორია აჩვენებს გზას, რომლის მიხედვითაც ურთიერთობათა არსებული სტრუქტურები კვლავწარმოებას მიმართავენ. ეს არის იდეალური ტიპის რაციონალობის შემოტანა, რომლის საფუძველზეც არარაციონალური არჩევანი სრულდება შედეგით, რომელიც რაციონალური მოქმედების რელევანტურია.

აღნიშნულიდან გამომდინარე, აშკარაა, თუ როგორ ხდება (I. Craib, 1992: 77) RAT-ის რეინტეგრაცია პარსონსის სისტემასთან. მიუხედავად იმისა, რომ თავის საფუძველში იგი მიისწრაფვის მიზან-რაციონალური მოქმედებისა და მეთოდოლოგიური ინდივიდუალიზმისაკენ (რაც ვებერიანულ ტრადიციას აგრძელებს), RAT თანდათან იღებს მიმართულებას, რომელიც მხედველობაში იღებს საზოგადოებას, როგორც მთლიანს და გადადის კოლექტივის დონეზე. თუმცა, ამავე ზომით, ეს თეორია კარგავს მეთოდოლოგიური ინდივიდუალიზმის გავლენას და, აქედან გამომდინარე, საკუთარ თავსაც შორდება.

1. რაციონალური არჩევანის თეორია (სხვანაირად: რაციონალური მოქმედების თეორია - RAT), რომელიც თავიდან ცნობილი გახდა გაცვლის თეორიის სახელით, წარმოადგენდა რეაქციას პარსონსის „გრანდ-თეორიაზე“, რომელიც, მართალია, „ერთეული აქტის“ განხილვით იწყება, მაგრამ, საბოლოო ანგარიშით, სოციალური სისტემის ინტერესებს ანაცვალებს ინდივიდის ვოლუნტარისტულ ავტონომიურობას. RAT, პირიქით, სოციალური სისტემის და კოლექტივის ინტერესებს უგულებელყოფს და ამოსავლად ინდივიდის კერძო ინტერესებს აცხადებს. აღნიშნულ თეორიას აქვს მკაფიოდ ჩამოყალიბებული უტილიტარული ხასიათი: დოგმატური საწყისი პრინციპის - არ არსებობს ისეთი რამ, რასაც საზოგადოების ინტერესები ჰქვია - ფონზე, იგი აღიარებს, რომ ინდივიდები რაციონალურად მოქმედებენ კერძო სიტუაციაში იმისათვის, რათა უზრუნველყონ პირადი სარგებლობის (მოგების) მაქსიმიზაცია და მინიმუმამდე შეამცირონ დანაკარგები. ყოველი ინდივიდს, მეტ-ნაკლებად, გააჩნია საკუთარი უპირატესობების სკალა და ამის შესაბამისად აკეთებს არჩევანს, თუ რა მოუტანს მას მაქსიმალურ კმაყოფილებას.

2. RAT-ის ვარიაციათა დიფერენცირება შესაძლებელია სამი კრიტერიუმის მიხედვით:

ა) რაციონალობაზე მოთხოვნის ხარისხი. RAT ეყრდნობა მეტათეორიულ დაშვებას, რომ ინდივიდები მოქმედებენ რაციონალურად და ორიენტირებულნი არიან შედეგებზე, რომლებიც გამოხატავენ თანხვედრას აქტიორთა მიზნებს, ამ მიზნების გახორციელების შესახებ წარმოდგენას და მოქმედების რეალურ მსვლელობას შორის. ეს არის მიზან-რაციონალური მოქმედების ტიპი, რომლის სპეციფიკურ მახასიათებელს წარმოადგენს ოპტიმიზაციის იდეა: ინდივიდები ალტერნატივათა შორის არჩევანს ახორციელებენ ოპტიმალური გზით, ანუ მოცემული სიტუაციის და მათთვის ხელმისწვდომი რესურსების შესახებ ცოდნის საფუძველზე ახორციელებენ მეტ-ნაკლებად ზუსტ გამოთვლებს, რათა მაქსიმალურად გაზარდონ სარგებელი. იმ შემთხვევაში, როდესაც რაციონალური მოქმედება წარუმატებლობას განიცდის, RAT გვთავაზობს მოქმედების სტრატეგიათა ვარიაციებს, თვით არჩევანის დიაპაზონის შეზღუდვის ჩათვლით, რათა შენარჩუნდეს პრაგმატული ინტერესების პრიმატი. ზემოთქმულიდან გამომდინარე, RAT ავითარებს მხოლოდ ემპირიული რაციონალობის იდეას (მიზან-რაციონალურ მოქმედებას) და უარყოფს სუბსტანციურ რაციონალობას (ღირებულებით-რაციონალურ მოქმედებას), რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ინდივიდის მოქმედება არ იზღუდება შეფასებითი სტანდარტებით, ანუ არ იმართება მორალური, ესთეტიკური და ა.შ. ღირებულებების საფუძველზე.

RAT-ის ვერსიები განსხვავდება იმ თვალსაზრისით, რამდენად აღიარებენ მოქმედების რაციონალური გათვლის და სარგებლობის მაქსიმიზაციის შესაძლებლობას. აქედან გამომდინარე, დიფერენცირება ხდება ობიექტური და სუბიექტური რაციონალობის ვერსიებს შორის. ობიექტური რაციონალობის კონცეფციებში (RAT-ის ეკონომიკური ვერსიები) რაციონალობაზე „დაკვეთა“ იღებს ფორმალურ ხასიათს, რაც დაკავშირებულია წინააღმდეგობის მოხსნის და ტრანზიტული ხასიათის ეკონომიკური თანამიმდევრობის მოთხოვნებთან. ეს ინტერპრეტაცია ეფუძნება ვარაუდს, რომ აქტიორები ფლობენ საკუთარი რესურსების და კერძო სიტუაციების „სრულყოფილ ცოდნას“ და მათემატიკურად ზუსტი გათვლების საფუძველზე იყენებენ საუკეთესო შესაძლებელ გზებს მიზანთა მისაღწევად. სუბიექტური რაციონალობის კონცეფცია (Simon-ის „შეზღუდული რაციონალიზმის“ თეორია, Boudon-ის „კოგნიტური ფსიქოლოგია“, პოპერის „სიტუაციური ლოგიკის ანალიზი“ და სხვ.) ამოდის რეალიზმის პოზიციიდან და ამტკიცებს, რომ რაციონალობაზე მოთხოვნა არ შეიძლება იყოს ტრანზიტულობის მსგავსი დედუქცია და იგი გაცილებით სუსტია. რაციონალობის იდეა ამ შემთხვევაში ის არის, რომ აქტიორები ფლობენ შეხედულებებს და მისდევენ მოქმედებების მსვლელობას მხოლოდ იმიტომ, რომ მათ ამისათვის “კარგი მიზეზები” გააჩნიათ, თუმცა, ისინი შეიძლება ვერც კი აკმაყოფილებდნენ რაციონალიზმის უნივერსალურ სტანდარტებს და „ობიექტურად“ შეცდომასაც კი წარმოადგენდეს. მაშასადამე „რაციონალურია“ ის, რაც „დამაკმაყოფილებელია“ და „ლოგიკურია“ ემპირიული სიტუაციიდან გამომდინარე. ეს სხვა არაფერია, თუ არა „სიტუაციური ობიექტურობა“.

მკვლევარები (Goldthorpe) მიიჩნევენ, რომ როგორც ობიქტური, ისე სუბიექტური რაციონალიზმის კოცეფციები გაუმართლებელი ცალმხრივობით ხასიათდება და არ არის დაცული ტავტოლოგიებისაგან. კერძოდ, ობიექტური რაციონალიზმის პოზიცია არარეალისტურად გამოიყურება და ემპირიულად დაუსაბუთებელია. იმ მოქმედებების შემთხვევაში, რომლებიც არ შეესაბამება რაციონალობის სავალდებულო კრიტერიუმებს, „საკომპენსაციო“ მცდელობები - მათი გამოცხადება „ანომალიებად“ და „ნარჩენ კატეგორიად“, ანდა ასეთი მოქმედებების „გარაციონალურების“ მოთხოვნა - არადამაჯერებლად გამოიყურება. რაც შეეხება სუბიექტური რაციონალიზმის თვალსაზრისს, გადამწყვეტი კითხვა, რომელიც ჩნდება, არის ის, თუ როგორ უნდა იქნას გაგებული „კარგი მიზეზები“, რაც წარმოადგენს მოქმედების რაციონალობის საკმარის მოტივაციას. ამ შემთხვევაში გაზვიადება ხდება მოქმედების ჰერმენევტიკული ინტერპრეტაციის (კერძოდ, “გულმოწყალების პრინციპის”). საბოლოო ჯამში, სუბიექტური განზრახვების პოზიციიდან მოქმედების დეტერმინაცია კონფლიქტში მოდის რაციონალობის იდეასთან. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ ორივე - ობიექტური და სუბიექტური რაციონალობის - ხაზი ღიაა შემდგომი გადამუშავებისათვის და სოციოლოგებმა უნდა განავითარონ RAT-ის ვერსიები, რომლებიც დაფუძნებულია “შუალედური” რაციონალობის მოთხოვნებზე.

ბ) სიტუაციურ ან პროცედურულ რაციონალობაზე ფოკუსირება. ამ შემთხვევაში საკითხი ეხება იმას, რაციონალური არჩევანი უფრო მეტად სიტუაციურად არის დეტერმინირებული თუ - ფსიქოლოგიურად. RAT-ის ეკონომიკურ ვერსიებში მოქმედების რაციონალობა გაიგება, როგორც საბაზრო სიტუაციაზე რეაქცია. საბაზრო სიტუაცია ავიწროვებს ალტერნატივათა დიაპაზონს, თუმცა, აქტიორებს მაინც რჩებათ „ავტომატურად გაანგარიშებადი“ არჩევანი, რომელიც უზრუნველყოფს სარგებლობის მაქსიმიზაციას. ეს პოზიცია ცნობილია „ბიჰევიორისტული“ ეკონომიკის სახელწოდებით. RAT-ის სხვა ვერსიაში (Simon), პირიქით, აქცენტი აქტიორის „სხეულის გარედან“ გადაინაცვლებს „სხეულის შიგნით“ და ყურადღების ცენტრში ექცევა ინდივიდის ინფორმაციის გადამუშავების და კალკულირების უნარები. არსებობს მესამე - შუალედური - ვერსიაც, რომელიც ცდილობს მოქმედებაზე როგორც სიტუაციური, ისე პროცედურული ზემოქმედების შეჯერებას. ეს მცდელობა ყველაზე სრულყოფილად გამოიხატა, ერთი მხრივ, „ახალი კოგნიტური ფსიქოლოგიის“, როგორც „შემეცნების ახალი სოციოლოგიის“ მოთხოვნაში (Boudon), ხოლო, მეორე მხრივ, „სიტუაციური ლოგიკის“ (პოპერი) კონცეფციაში. პირველი ამტკიცებს, რომ მოქმედების არჩევანის პროცესში ჩართული ფსიქოლოგიური მექანიზმები უნდა აიხსნას სოციალური დეტერმინაციის გათვალისწინებით. რაც შეეხება პოპერის თვალსაზრისს, იგი იღებს მეთოდოლოგიური ინდივიდუალიზმის მიმართ ვალდებულებას, თუმცა, ამავე დროს, შეურიგებელია „ფსიქოლოგიზმის“ მიმართ. „სიტუაციური ლოგიკა“ მოითხოვს, რომ რაციონალობის პოზიციიდან აქტიორის კვლევა შემოიფარგლოს მინიმალური ფსიქოლოგიური დახასიათებით და ფოკუსირება მოხდეს ემპირიული სიტუაციის ობიექტურ ცოდნაზე („სიტუაციურ ლოგიკაზე“), რომელზეც „დამაგრდება“ აქტიორთა სუბიექტური გაგება. ეს უზრუნველყოფს სიტუაციის ადექვატურად მოქმედებას, ანუ „პრაქტიკული სილოგიზმის“ განხორციელებას, რაც რაციონალიზმის არსს წარმოადგენს.

სოციოლოგიური კვლევის თვალსაზრისით, მიზანშეწონილია RAT-ის იმ ვერსიების გაზიარება, რომლებიც აქცენტს უფრო მეტად სიტუაციურ, ვიდრე პროცედურულ, რაციონალობაზე სვამენ. საქმე ისაა, რომ სოციოლოგიური ახსნა ნაკლებად უნდა იყოს დამოკიდებული მოქმედი ინდივიდის ფსიქოლოგიაზე (უნარებზე). სოციოლოგიისათვის რელევანტურია ინდივიდის მოქმედების ის დონე, სადაც ანალიტიკური ხარისხი ინდივიდის უნარებიდან გადაინაცვლებს აგრეგატულ, ანუ მაკრო დონეზე, თუმცა, მეთოდოლოგიური ინდივიდუალიზმის პრინციპზე გავლით. მაშასადამე, სიტუაციურ რაციონალობაზე აქცენტირება არ ნიშნავს, ამავე დროს ობიექტური რაციონალობის აღიარებას, არამედ ხორციელდება სუბიეტური რაციონალობის პირობებში. ამ დროს რაციონალობა უმთავრესად შეზღუდულია ინფორმაციის ნაკლებობით (ანუ, ცოდნით per se) და აქტიორები მოქმედებენ სიტუაციურად ხელმისაწვდომი ცოდნის საფუძველზე.

RAT-ის მიერ „სიტუაციური დეტერმინიზმის“ აღიარება მიუთითებს, რომ იგი ცნობს ინდივიდთა მოქმედებების მაკროსოციალური რეგულაციების არსებობას: რაციონალური არჩევანი იზღუდება სოციალური პირობებით (როლებით) და ინდივიდები მოქმედებენ სხვა ადამიანთა და ჯგუფთა ინტერესების გათვალისწინებით. თუმცა, ეს ისევ ეგოისტური ინტერესების, ანუ უტილიტარიზმის საფუძველზე უნდა აიხსნას. დროთა განმავლობაში ადამიანები აცნობიერებენ, რომ იმ სიტუაციაში, როდესაც სხვა ინდივიდებზე დამოკიდებულები ხდებიან და უწევთ სხვისი რესურსების გაკონტროლება, თანამშრომლობა და ჯგუფის ინტერესებისათვის ზრუნვა წარმოადგენს რაციონალურ საშუალებას საკუთარი სარგებლობის მაქსიმიზაციისათვის.

გ) მოქმედების ზოგადი თუ სპეციფიკური თეორიის უზრუნველყოფა: ეს საკითხი დაკავშირებულია შეზღუდვებთან, რაც რაციონალური არჩევანის პოზიციიდან მოქმედების ახსნასთან არის დაკავშირებული. ეკონომიკური ვერსიების თანახმად, RAT-ის ფუნქცია უნდა განისაზღვროს სფეციფიკურად ეკონომიკური მოქმედებების ანალიზით, რომელიც გაითვალიწინებს მოქმედების მოტივაციას და/ან ინსტიტუციურ კონტექსტს. კერძოდ, მოითხოვება, რომ ეკონომიკური ანალიზი შეეხოს, ერთი მხრივ, მოქმედებებს, რომლებიც მიმართულია სიმდიდრის მოპოვებაზე, მატერიალური საჭიროებების და სურვილების დაკმაყოფილებაზე, ხოლო, მეორე მხრივ, მოქმედებებს, რომლებიც სრულდება ფულზე და ბაზარზე დამყარებულ ინსტიტუციურ გაცვლით ურთიერთობებში.

ამისაგან განსხვავებით, ზოგიერთი მოაზროვნე (L. Robbins) გაცილებით შორს მიდის, აცხადებს რა, რომ ეკონომიკური ანალიზი არ უნდა შემოიფარგლოს მხოლოდ მოქმედების კერძო სფეროებით, არამედ, საზოგადოდ, მოქმედებისათვის დამახასიათებელი ასპექტებით. მათი აზრით, ეს ანალიზი უნდა გამოიყენებოდეს ყოველთვის, როდესაც საკითხი დგება მიზნების და საშუალებების ურთიერთობის შესახებ, უფრო კონკრეტულად, იმ საშუალებების მოწესრიგების შესახებ, რომელთაც კონკურენტული მიზნების დაკმაყოფილებისათვის ალტერნატიული ღირებულება გააჩნიათ.

აღნიშნული ტენდენცია „ეკონომიკური იმპერიალიზმისაკენ“ თავის კულმინაციას აღწევს მაშინ, როდესაც მოითხოვება (G. Becker), რომ RAT როგორც უტილიტარული თეორია, უფლებამოსილია ახსნას მოქმედების ნებისმიერი მოდელი (მაგალითად, დანაშაული, ეკლესიაში სიარული, ან თვითმკვლელობა), რომელიც შეიძლება და უნდა განიხილებოდეს უტილიტარული თეორიის მოლოდინებიდან გამომდინარე. ასეთი მიდგომა ხელს შეუწყობს უპირატესობათა სტაბილური ქსელის შექმნას, აგრეთვე, სიტუაციების შესახებ ოპტიმალური ინფორმაციის დაგროვებას. როდესაც მოქმედება გადაიხრება უტილიტარული თეორიის მოლოდინებისაგან, არ არის ნაყოფიერი დასახმარებლად მივმართოთ ახსნას, რომელიც დაეფუძნება ირაციონალობის, კულტურული ტრადიციის, ღირებულებითი ვალდებულების, ღირებულებების გადაფასების და ა.შ. თვალსაზრისებს. დევიაციების შემთხვევაში საუკეთესო სტრატეგიას წარმოადგენს სიტუაციის ხელახალი ანალიზი, იმის აღიარებით, რომ მისი ზოგიერთი ასპექტი გაუგებარი დარჩა.

მკვლევარები (Goldthorpe, Carling), მიიჩნევენ, რომ, რამდენადაც RAT უნდა შეეხოს სუბიექტურად რაციონალურ მოქმედებებს, იმის აღიარებით, რომ ფოკუსირება ხდება მოქმედების სიტუაციურ გაგებაზე - RAT ჩაითვლება მოქმედების სპეციალურ თეორიად. თუმცა, ამ შემთხვევაში თავს იჩენს კითხვა: ასეთი შეზღუდვის პირობებში როგორ გავამართლოთ არარაციონალური მოქმედების არსებობა? გამოსავალი, რომელსაც RAT გვთავაზობს, ეხმაურება მაქს ვებერის თვალსაზრისს „იდეალური ტიპების“ შესახებ: რაციონალური მოქმედების პრივილეგირების ფონზე, როდესაც აღმოვაჩენთ, რომ რეალობა განსხვავებულია იმისაგან, რაც მოსალოდნელი იქნებოდა ინდივიდების რაციონალურად მოქმედების შემთხვევაში, შესაძლებელია დავაფიქსიროთ რეალური ქცევის არარაციონალური ასპექტები, ანუ გადახრის ზომა. ეს სხვა არაფერია, თუ არა რედუქციონიზმი რაციონალური ქცევის მოდელებზე.

3. RAT-ის აპოლოგეტები (Goldthorpe, Hollis) ცდილობენ ჩამოაყალიბონ ამ თეორიის პრივილეგირებულობის სამი ინდიკატორი, მოქმედების სხვა თეორიებთან შედარებით: (1) რაციონალობის იდეა, რომლის საფუძველზე იქმნება მოქმედების ეტალონების ჯგუფი და მხოლოდ მათთან მიმართებაში ხდება შესაძლებელი არარაციონალური მოქმედებების ახსნა; (2) ჰერმენევტიკული ხასიათის პრივილეგია, რომელიც ნიშნავს, რომ სხვათა მოქმედებების უკეთესად გაგება შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, თუ მოხდება მათ კონსტრუირება რაციონალურ მოქმედებებად; (3) ახსნასa (Erklaren) და გაგებას (Verstehen) შორის კავშირი, როდესაც მოქმედების რაციონალური ახსნა ამავდროულად მის გაგებასაც უზრუნველყოფს.

4. RAT-ს სხვადასხვა თვალსაზრისით აკრიტიკებენ: ა) ამ თეორიას ბრალს დებენ „რეალობისაგან გაქცევაში“, ანუ რეალობის რედუცირებაში ერთ განმსაზღვრელ - რაციონალური არჩევანის - პრინციპზე. RAT ხშირად არაფერს ამბობს აქტიორთა მოქმედების რეალური მოტივების შესახებ, რომლებიც შეიძლება სრულიად განსხვავდებოდეს რაციონალური გადაწყვეტილებისაგან (არჩევანისაგან). ეს არის იდეალური ტიპის რაციონალობის შემოტანა (ვებერის მსგავსად), რომლის „თარგზეც“ აიხსნება ყველა მოქმედება; ბ) კრიტიკა მიმართულია RAT-ის შეზღუდულობაზე, რამდენადაც იგი არის „სპეციალური“ თეორია, რომელიც მოქმედებას ეხება მხოლოდ მოცემულ ვითარებებში, უპირატესობათა მოცემული ჩამონათვალის პირობებში. ეს ამ თეორიას სიტუაციაზე მიჯაჭვულს ხდის; გ) RAT-ის „სიტუაციური“ ბუნება მას სტრუქტურული დეტერმინიზმის საზღვრებში აქცევს. ეს მჟღავნდება სიტუაციის მიმართ დაქვემდებარებაში არა მხოლოდ იმ თვალსაზრისით, რომ აქტიორები მიყვებიან მოქმედების ყველაზე უფრო რაციონალურ კურსს, რომელსაც მათ კერძო სიტუაცია კარნახობთ, არამედ იმ თვალსაზრისითაც, რომ ინდივიდები ახდენენ ინტერაქციის განმეორებად ნიმუშებში ჩართული ნორმების ინტერნალიზებას და მოქმედებენ მათი მიხედვით. ეს არის პარსონსისეული გზა: ინდივიდებს უჭირავთ პოზიციები სიტუაციაში და მოქმედების კურსი მიყვება ამ პოზიციით განსაზღვრულ სოციალურ რეგულაციებს (ანუ, როგორც პარსონსი იტყვის, „სოციალურ როლებს“); დ) RAT შეცდომით მიიჩნევს, თითქოს სოციალურ სამყაროში მხოლოდ ინდივიდები წარმოადგენენ აქტიორებს. არსებობენ სხვა „სოციალური აქტიორებიც“: ბიზნეს-ფირმები, პოლიტიკური პარტიები, ხელისუფლების ორგანოები, რომელთა საქმე და მიზნები არ დაიყვანება მათი შემქმნელი ინდივიდების ურთიერთობებსა და მიზნებამდე; ე) RAT, როგორც ინდივიდუალური „პორტფელის“ თეორიის სახესხვაობა, მოქმედებას იკვლევს, როგორც მხოლოდ ინდივიდუალურ შეხედულებათა და სურვილთა პორტფელის (კოლექციის) პროდუქტს, რომელსაც აქტიორი „დაატარებს“ ერთი სიტუაციიდან მეორეში. იგი არ ითვალისწინებს იმას, რომ ბევრ სფეროში გადაწყვეტილების მიღებისას, ინდივიდები იყენებენ მსჯელობის (აზროვნების) სპეციალურ ხერხებს, რომელთაც ძალიან ცოტა, ან არავითარი შეხება არა აქვთ პერსონალურ სურვილებთან ან შეხედულებებთან. მაშასადამე, RAT გვართმევს შესაძლებლობას, რომ თვალი მივადევნოთ მსჯელობის (აზროვნების) ტექნიკას, რომელსაც აქტიორები იყენებენ.

სიმბოლური ინტერაქციონიზმი წარმოიშვა როგორც ფუნქციონალიზმის და სოციალურ სისტემათა თეორიის - განსაკუთრებით, პარსონსის სტრუქტურული ფუნქციონალიზმის - ალტერნატივა. პარსონსის სოციალური მოქმედების თეორიაში სოციალური აქტიორი მიზნებსა და საშუალებებს შორის არჩევანს ახორციელებს სოციალური ნორმების და კულტურული ღირებულებების საფუძველზე, რომელთა ინტერნალიზაციასაც ახდენს ინდივიდი სოციალიზაციის პროცესში. მართალია, პარსონსი იწყებს ერთეული აქტით და ინდივიდის ვოლუნტარიზმით, მაგრამ, საბოლოო ჯამში, პიროვნული სისტემა აღმოჩნდება დაქვემდებარებული სოციალური და კულტურული სისტემების მიმართ. როგორც ცნობილია, პარსონსი უპირატესობას ანიჭებს ინდივიდუალური შინაარსისაგან განყენებულ სისტემურ მიდგომას და აყალიბებს ეტალონურ ცვლადებს, რომლებიც განსაზღვრავენ სოციალურ მოქმედებას და ურთიერთობას საზოგადოებაში. სწორედ ამიტომ, სტრუქტურულ ფუნქციონალიზმს მაკროსოციოლოგიურ თეორიას უწოდებენ (იხ. Н. Смелзер. 1997: ).

ამისაგან განსხვავებით, სიმბოლური ინტერაქციონიზმი მიკროსოციოლოგიური თეორიაა. იგი უარს ამბობს სისტემურ მიდგომაზე და ანალიზის ფოკუსირებას ახდენს ერთეულ აქტებსა და მათ შორის ინტერაქციაზე. ინტერაქციონიზმისათვის სოციალური სისტემა არსებობს მხოლოდ ინდივიდუალურ აქტებზე გავლით და მათგან დამოუკიდებლად ფიქციას წარმოადგენს.

სიმბოლური ინტერაქციონიზმი ჩამოყალიბდა პირველ და მეორე მსოფლიო ომებს შორის პერიოდში. მისი წარმოშობა დაკავშირებულია ე.წ. „ჩიკაგოს სკოლასთან“, რომელმაც რამდენიმე ახალ სოციოლოგიურ მიმართულებას დაუდო სათავე. მათგან განსაკუთრებით აღსანიშნავია ქალაქის სოციოლოგია და სიმბოლური ინტერაქციონიზმი. ამ უკანასკნელის ძირითად არქიტექტორს წარმოადგენს ჯორჯ ჰერბერტ მიდი, რომლის ნააზრევიც წარმოადგენს აღნიშნული მიმდინარეობის ყვალაზე გავლენიან გამოხატულებას. არსებობს სიმბოლური ინტერაქციონიზმის სხვა ფორმებიც. მათ შორის აღსანიშნავია „აიოვას სკოლა“ (მანფრედ კუნი), „როლების თეორია“ (რალფ ტერნერი), „დრამატურგიული მიდგომა“ (ერვინგ გოფმანი).

მოცემულ თავში განხილული იქნება ჯორჯ მიდის, ჯონ დიუის და ჰერბერტ ბლუმერის თვალსაზრისები.

ბლუმერი (1969: 2) ახასიათებს სიმბოლური ინტერაქციონიზმის სამ ძირითად წანამძღვარს:

1. ადამიანები საგნების მიმართ მოქმედებენ იმ მნიშვნელობების საფუძველზე, რომლებიც ამ საგნებს მათთვის აქვთ. საგნები მოიცავენ ყველაფერს, რისი აღნიშვნაც შესაძლებელია ადამიანურ სამყაროში: ფიზიკურ ობიექტებს (მაგ., ხეები, სკამები და ა.შ.); სხვა ადამიანებს (დედა, მაღაზიის მოხელე და სხვ.); ადამიანთა განსაზღვრულ კატეგორიებს (მეგობრები, მტრები და ა.შ.); ინსტიტუტებს (როგორიცაა მაგ., სკოლა ან მთავრობა); სახელმძღვანელო იდეებს (ინდივიდუალური დამოუკიდებლობა, პატიოსნება და ა.შ.); სხვათა საქმიანობებს (მათ ბრძანებებს და თხოვნას); სიტუაციებს (როგორიცაა მაგ., ინდივიდუალური შეჯახებები ყოველდღიურ ცხოვრებაში).

2. საგანთა მნიშვნელობები მიღებულია (წარმოქმნილია) სოციალური ინტერაქციებიდან, რომელთაც ადამიანები ერთმანეთთან ამყარებენ. სხვანაირად თუ ვიტყვით, საგანთა მნიშვნელობები წარმოადგენს საზოგადოებაში არსებული სოციალური ინტერაქციის პროდუქტს.

3. ეს მნიშვნელობები განიმარტება და მოდიფიცირდება ინტერპრეტაციული პროცესების წყალობით. ამ პროცესებს ინდივიდი იყენებს იმ საგნებთან მიმართებაში, რომლებსაც იგი ყოველდღიურ ცხოვრებაში ეჯახება.

მოკლედ დავახასიათოთ თითოეული წანამძღვარი:

1. ბლუმერის აზრით, ერთი შეხედვით მარტივი თვალსაზრისი, რომ ადამიანები საგნების მიმართ მოქმედებენ მათთვის მინიჭებული მნიშვნელობების საფუძველზე, იგნორირებულია ფსიქოლოგების და სოციოლოგების მიერ¹. მნიშვნელობა ან განიხილება როგორც ის, რაც თავისთავად ნაგულისხმევია და, ამდენად, არ იმსახურებს ყურადღებას, ანდა ის მიიჩნევა მხოლოდ როგორც ნეიტრალური მაკავშირებელი, ერთი მხრივ, იმ ფაქტორებს, რომლებიც ადამიანის ქცევებს განსაზღვრავს და, მეორე მხრივ, იმ ქცევას შორის, რომელიც ამ ფაქტორების შედეგს წარმოადგენს. ორივე შემთხვევაში არსებობს ტენდენცია, რომ ადამიანის ქცევა იკვლიონ როგორც განსხვავებული ფაქტორების პროდუქტი. ფსიქოლოგებსა და სოციოლოგებს შორის განსხვავება მხოლოდ ფაქტორების არჩევანშია. ფსიქოლოგები აქცენტს სვამენ ისეთ ფაქტორებზე, როგორიცაა სტიმულები, დამოკიდებულებები, ცნობიერი და არაცნობიერი მოტივები, წარმოდგენები და კოგნიციები და ა.შ. რაც შეეხება სოციოლოგებს, ისინი ნდობას უცხადებენ ისეთ ფაქტორებს, როგორიცაა სოციალური პოზიცია, სტატუსური ვალდებულებები, სოციალური როლები, კულტურული სტანდარტები, ნორმები და ღირებულებები, სოციალური ზემოქმედება და ა.შ. ორივე შემთხვევაში ფსიქოლოგიური და სოციოლოგიური ახსნა იგნორირებას ახდენს საგანთა მნიშვნელობების და ქცევას წარმოადგენს როგორც კერძო ფაქტორების ზემოქმედების პროდუქტს.

სიმბოლური ინტერაქციონიზმის პოზიცია, ბლუმერის (1969: 3) თანახმად, პრინციპულად განსხვავებულია: ათვლის წერტილს ამ შემთხვევაში წარმოადგენს საგანთა მნიშვნელობები, რომლებსაც ისინი ინდივიდებისაგან იძენენ.

2. რაც შეეხება მეორე ძირითად წანამძღვარს, რომელიც საგანთა მნიშვნელობების წარმოშობის წყაროს ეხება, ამ შემთხვევაში, არსებობს ორი ტრადიციული მიდგომა. ერთი მიდგომის თანახმად, მნიშვნელობა ჩაითვლება საგნების მიმართ შინაგანად (intrinsic), როგორც საგანთა ობიექტური შემადგენლობის ბუნებრივი ნაწილი. მაგალითად, სკამი არის სკამი თავისთავად, ღრუბელი არის ღრუბელი თავისთავად და ა.შ. წარმოადგენს რა საგნის ხელშეუვალ (ობიექტურ) მახასიათებელს, მნიშვნელობა საჭიროებს მხოლოდ გამოცალკევებას (გამოთავისუფლებას) ობიექტურ საგანზე დაკვირვების მეშვეობით. მნიშვნელობა ემანირებს საგნიდან და საჭიროა მხოლოდ გაცნობიერება, რომ იგი არსებობს საგანში. როგორც ბლუმერი (1969: 4) აღნიშნავს, მსგავსი მიდგომა ეხმიანება ფილოსოფიაში „რეალიზმის“ სახელით ცნობილ პოზიციას, რომელიც იდეათა ობიექტურ არსებობას ამტკიცებს. მეორე ტრადიციული მიდგომის თანახმად, მნიშვნელობა ჩაითვლება როგორც საგანზე ფსიქიკური „დამატება“, რომელიც მასში ინდივიდს შეაქვს. ეს დამატება წარმოადგენს ინდივიდის ფსიქიკური ორგანიზაციის შემადგენელ ელემენტებს: შეგრძნებებს, გრძნობებს, იდეებს, მეხსიერებას, მოტივებს და დამოკიდებულებებს („ატიტუდებს“). საგნის მნიშვნელობა არის სწორედ ამ ელემენტების გამოხატულება.

სიმბოლური ინტერაქციონიზმი, ბლუმერის თანახმად, მნიშვნელობას იკვლევს როგორც წარმოშობილს სრულიად განსხვავებული წყაროდან, ვიდრე ეს შეიძლება იყოს საგანთა შინაგანი ბუნების ემანაცია, ანდა პიროვნების ფსიქოლოგიურ ელემენტებთან გაერთიანება. ნაცვლად ამისა, ინტერაქციონიზმი ამტკიცებს, რომ მნიშვნელობა წარმოიშობა ადამიანებს შორის ინტერაქციის პროცესში. ინდივიდისათვის საგნის მნიშვნელობა ამოიზრდება მხოლოდ მაშინ, როდესაც ერთი ადამიანი მოქმედებს მეორეს მიმართ საგნის მხედველობაში მიღებით. ამ დროს ინდივიდი ოპერირებს მოქმედებებით, რათა განსაზღვროს საგანი პიროვნებისათვის. ამრიგად, სიმბოლური ინტერაქციონიზმი მნიშვნელობას განიხილავს როგორც სოციალურ პროდუქტს, რომელიც ფორმირდება ინტერაქციაში ჩართულ ადამიანთა განსაზღვრული საქმიანობების მეშვეობით.

3. რაც შეეხება მესამე წანამძღვარს, ბლუმერი (1969: 5) ამ შემთხვევაშიც მიუთითებს სიმბოლური ინტერაქციონიზმის თავისებურებაზე სხვა მიდგომებისაგან განსხვავებით. იმის ხაზგასმა, რომ საგანთა მნიშვნელობები ფორმირდება სოციალური ინტერაქციის კონტექსტში, არ ნიშნავს, რომ ინდივიდის მიერ საგანთა მნიშვნელობის გამოყენება საკუთარ მოქმედებაში არ წარმოადგენს უფრო მეტს, ვიდრე უკვე ჩამოყალიბებული (დადგენილი) მნიშვნელობების გამოწვევა და გამოყენებაა. ეს შეცდომა ბევრი მეცნიერის ხარვეზს წარმოადგენს. ისინი ვერ ხედავენ იმას, რასაც სიმბოლური ინტერაქციონიზმი ფუნდამენტურ მნიშვნელობას ანიჭებს - ადამიანთა მიერ მნიშვნელობების გამოყენება საკუთარ ქცევაში შესაძლებელია მხოლოდ ინტერპრეტაციული პროცესის მეშვეობით. ამ პროცესს აქვს ორი განსხვავებული საფეხური: პირველ საფეხურზე აქტიორი თავისთვის აღნიშნავს იმ საგნებს, რომელთა მიმართაც ის მოქმედებს. ინდივიდი საკუთარ თავს მიუთითებს იმ საგნებზე, რომელთაც აქვთ მნიშვნელობები. მსგავსი აღნიშვნების გაკეთება წარმოადგენს ინტერნალიზებულ სოციალურ პროცესს, რომლის დროსაც აქტიორი ინტერაქციას ამყარებს (ურთიერთობს) საკუთარ თავთან. ეს ინტერაქცია საკუთარ თავთან, ბლუმერის აზრით, უფრო განსხვავებულია, ვიდრე ფსიქოლოგიური ელემენტების ურთიერთქმედება. ეს ის შემთხვევაა, როდესაც პიროვნება ჩართულია საკუთარ თავთან კომუნიკაციის პროცესში. მეორე საფეხურზე, საკუთარ თავთან კომუნიკაციის პროცესის წყალობით, ინტერპრეტაცია წარმოდგება მნიშვნელობათა განმარტების პროცესის სახით. აქტიორი არჩევს, ამოწმებს, ეჭვი შეაქვს, გადააჯგუფებს და სახეს უცვლის მნიშვნელობებს იმ სიტუაციის შესაბამისად, რომელშიც ის იმყოფება და იმ მოქმედების მიმართულებით, რომელსაც ასრულებს. შესაბამისად, ინტერპრეტაცია წარმოადგენს არა უბრალოდ ჩამოყალიბებულ (დადგენილ) მნიშვნელობათა ავტომატურ გამოყენებას, არამედ, ფორმაციის (შექმნის) პროცესს, რომელშიც მნიშვნელობები გამოიყენება და გადაისინჯება (გადამუშავდება) როგორც მოქმედების განხორციელების და მართვის ინსტრუმენტები. მაშასადამე, აუცილებელია გავაცნობიეროთ, რომ მნიშვნელობები მოქმედებაში მონაწილეობენ თვითინტერაქციის პროცესის მეშვეობით.