გლობალური გეოეკონომიკური და გეოპოლიტიკური ცვლილებების ფონზე საქართველო განიცდის საგარეო პოლიტიკის ტრანსფორმაციის მძიმე დინამიკას და რეგიონალური და საერთაშორისო ურთიერთობების ფორმების დივერსიფიკაციას. საქართველოს მოსახლეობის კეთილდღეობა და უსაფრთხოება დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენად რაციონალური იქნება ეს პროცესი.
ყოველ რეგიონალურ განზომილებას (სამხრეთკავკასიური, კავკასიური, შავი ზღვის, შავი და ხმელთაშუა ზღვის, შავი და ბალტიის ზღვის, შავი და - კასპიის ზღვის და ა.შ.), რომელშიც საქართველო იღებს მონაწილეობას, გააჩნია შესაბამისი რამდენიმე ფორმატი - მოქმედი და პერსპექტიული. თანამშრომლობის ამ სხვადასხვა ფორმის კომბინაციების მრავალფეროვნებამ ძალზე პოზიტიური გავლენა შეიძლება იქონიოს ქვეყნის პოლიტიკური და ეკონომიკური მაჩვენებლების განვითარებაზე.
საქართველოსთვის მნიშვნელოვანია ისეთი საერთაშორისო პოლიტიკური კონცეფციის აგება, რომელიც არ გამორიცხავს თავის თავში სხვადასხვა განზომილების რეგიონალური თანამშრომლობის არსებობას, არამედ პირიქით - ეცდება შეავსოს ერთმანეთი და ორიენტირებული იყოს ეფექტურ თანამშრომლობაზე. საქართველო დაინტერესებული უნდა იყოს განზომილებების და საერთაშორისო რეგიონალური თანამშრომლობის პროცესის რენტაბელურ დივერსიფიკაციაში.
მიუხედავად იმისა, რომ არსებობს ზოგიერთი საერთო მიდგომა, დაფიქსირებული, მაგალითად ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფციაში, საერთაშორისო რეგიონალური პოლიტიკა დღეს ფრაგმენტულ და არასისტემურ ხასიათს ატარებს. ეს გამოწვეულია კონცეპტუალური ანალიტიკური პროდუქციის საკმარისი დონის არარსებობით, იმ პროდუქციისა, რომელიც შეიძლებოდა გამოყენებული ყოფილიყო იმ პირთა მიერ, რომლებიც იღებენ გადაწყვეტილებას და განსაზღვრავენ საგარეო პოლიტიკის სტრატეგიას. ყოველივე ამის შედეგად სახელმწიფო ორგანიზაციების ინფრასტრუქტურა ვერ უმკლავდება არსებული საგარეო პოლიტიკური რესურსების, რომლებიც დღეს გააჩნია ქვეყანას, ეფექტურად გამოყენებას. ინსტიტუციური ინფრასტუქტურა არსებული მოთხოვნების არაადეკვატურია. ეს პოლიტიკური მენეჯმენტის პრობლემაა. შედეგად ქვეყანა სერიოზულ პოლიტიკურ და ეკონომიკურ დანაკარგებს განიცდის, რომელთა მოცულობის განსაზღვრა რთულია, შეიძლება მხოლოდ ვივარაუდოთ, რადგან ამ ტიპის კვლევა არ ჩატარებულა.
ამასთანავე მოძრაობის ცალკეული ფრაგმენტები, ისეთი, როგორიცაა ნატოში ან ევროკავშირში ინტეგრაცია, აქტიური, მტკიცე და მეტ-ნაკლებად წარმატებულია. ეგრეთ წოდებული ,,ვარდების რევოლუციის” შემდეგ საქართველომ შეძლო ამ მიმართულებით სერიოზულად წაწეულიყო წინ, ედუარდ შევარდნაძის ,,წყნარი” პოლიტიკა საქართველოს სხვადასხვა საერთაშორისო სტრუქტურებში ინტეგრაციის მხრივ შეიცვალა უფრო კრეატიული პოლიტიკით, რომელიც, რა თქმა უნდა, დაკავშირებულია ისეთ რისკთან, რომლის გაწევის უფლებასაც თავის თავს ვერ აძლევდა წინა პოლიტიკური რეჟიმი და გულისხმობს ახალი ალტერნატიული გზების ძიებას სახელმწიფოს და საზოგადოების განვითარების მიზნით საერთაშორისო არენაზე. გასათვალისწინებელია ორი სახის სირთულე. პირველი ეხება პრობლემებს, რომლებიც ხელს გვიშლის საერთაშორისო სტრუქტურებში ინტეგრაციაში, მეორე კი ეხება პრობლემებს, რომლებიც კავშირშია იმ საერთაშორისო ორგანიზაციებიდან გამოსვლასთან, რომელთა შემადგენლობაში ყოფნაც გარკვეულ გარემოებათა გამო მთავრობას უსარგებლოდ მიაჩნია (მხედველობაში გვაქვს პირველ რიგში დსთ). ორივე შემთხვევაში, განსაკუთრებით მეორეში, პროფესიული ექსპერტული შეფასების მექანიზმი არასაკმარისად და/ან დიდი დაგვიანებითაა ამოქმედებული.
უკანასკნელი 15 წლის მანძილზე ევროპელ პოლიტიკოსთა ყურადღება კონცეტრირებული იყო ძირითადად ტრადიციულ, სამხრეთკავკასიურ განზომილებაზე, რომელშიც შედიოდა აზერბაიჯანი, სომხეთი, საქართველო (AGA). სერიოზული მცდელობები იყო სამმხრივი თანამშრომლობის გასაძლიერებლად, იყო დიდი ინვესტიციებიც, მაგრამ ყარაბაღის კონფლიქტის მოუგვარებლობის შედეგად მესამე ათასწლეულის დასაწყისში ეს პროცესები საბოლოოდ დამუხრუჭდა. 2004 წლის დასაწყისიდან საქართველოს გააქტიურებამ შავი ზღვის ქვეყნებთან თანამშრომლობის მიმართულებით აზერბაიჯანის და სომხეთის ეჭვიანობა გამოიწვია, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი წარმოდგენილნი არიან ზოგიერთ შავი ზღვის ფორმატებში.
ამ ფონზე პრინციპულად მნიშვნელოვანია მეზობელი ქვეყნების და პარტნიორების მიერ იმ ფაქტის გააზრება, რომ ქვეყანას შეუძლია და ერთდროულად უნდა მონაწილეობდეს სხვადასხვა რეგიონალურ განზომილებაში და მათ შესაბამის ფორმატებში. ყველა ქვეყანას გააჩნია მსგავსი, დროში ცვალებადი, საგარეო პოლიტიკური შესაძლებლობების რესურსების საკუთარი ერთობლიობა, რომლის შეფასებაც ქვეყანამ რეგულარულად უნდა მოახდინოს და რაციონალურად გამოიყენოს. საერთაშორისო პოლიტიკური აქტივობის შესაძლებლობათა ეს ერთობლიობა წარმოადგენს საერთო ეროვნულ რესურსს, საკუთრებას, თანაც არა ნაკლებ მნიშვნელოვანს, ვიდრე სასარგებლო წიაღისეულია.
ამ რესურსების ინვენტარიზაცია და ეფექტური გამოყენება წარმოადგენს ქვეყნის საერთაშორისო ეკონომიკური პოლიტიკის კვლევის საგანს, რაც საგარეო პოლიტიკის უწყების სტრატეგიულ ინტერესი უნდა იყოს.
განზომილებათა და ფორმატთა მრავალფეროვნება წარმოადგენს თანამედროვეობის სხვადასხვა გამოძახილებზე და საფრთხეებზე პასუხის გასაცემ დამატებით რესურსებს. ეს არის შესაძლებლობა ქვეყნის ეკონომიკის განვითარების მიმართულების არასწორხაზოვნობის განვითარებისათვის. რა თქმა უნდა, თუ მართვის ეს პროცესი ეფექტური იქნება.
ამასთანავე ევროკავშირმა უნდა გაითვალისწინოს, რომ რეგიონალური განზომილებების/ფორმატების დივერსიფიკაციის ტემპი საქართველოსათვის შეიძლება წინ უსწრებდეს დაგეგმარების და გადაწყვეტილებების მიღების გაწელილ პროცესს ევროკავშირის დონეზე. ეს განსაზღვრული იქნება ეკონომიკური და, პირველ რიგში, ქვეყნის ენერგეტიკული მოთხოვნილებებით, დამდეგი ,,პოლიტიკური ზამთრის” ფაქტორით.
ევროკავშირმა გარკვეულ ეტაპზე შეიძლება დაკარგოს ინიციატივა საერთაშორისო რეგიონალურ პოლიტიკაში ნახსენებ გეოპოლიტიკურ სივრცეში, თუ არ გაზრდის თავის ქმედებათა ინტენსივობის დონეს. ეს განსაკუთრებით აუცილებელია იცოდნენ მომავალმა თავმჯდომარე ქვეყნებმა, პირველ რიგში, გერმანიამ. არსებულმა პრობლემამ შეიძლება და უნდა გაუკეთოს კიდეც კომპენსირება აგრეთვე ევროკავშირის ცალკეულ ქვეყანათა გაზრდილ აქტიურობას და გააძლიეროს ,,ახალი მეზობლობის ინიციატივების” პოტენციალი.
წინამდებარე ნაშრომში წარმოდგენილ იქნება საქართველოსათვის ევროპის და ევრაზიის საერთაშორისო რეგიონალური პოლიტიკის განზომილებათა მხოლოდ მცირე, მაგრამ მნიშვნელოვანი ნაწილი. ესაა შავი ზღვის, მცირე და დიდი სამხრეთ კავკასიის და კავკასიის განზომილებანი.
საქართველო - შავი ზღვის აუზის ქვეყანა
XX საუკუნის მეორე ნახევარში საქართველოს შავ ზღვასთან იდენტიფიკაცია მითოლოგიურ ხასიათს ატარებდა. ეს უფრო გამომდინარეობდა არგონავტებზე ძველი ბერძნული მითებიდან და იგი მიიჩნეოდა როგორც ოქროს საწმისის ქვეყანა ან დიადი საქართველო ზღვიდან ზღვამდე. დღესაც სანაპირო ზოლის რეგიონების ზოგიერთი მაცხოვრებელი საკუთარ თავს ძველ კოლხებთან აიგივებს. შუა საუკუნეებში ზღვა ქართული სახელმწიფოებისათვის დიდ როლს თამაშობდა. სწორედ საზღვაო გზით მიმდინარეობდა ვაჭრობა, ქართველი დიპლომატები კი აწარმოებდნენ მოლაპარაკებებს დასავლეთ ევროპის, ბალტიის და ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნების მმართველებთან. ამასთანავე ეფექტურად იყენებდნენ არა მარტო საზღვაო, არამედ სამდინარო გზებსაც.
რა თქმა უნდა სუბეთნიკური დასავლეთსაქართველოს ჯგუფები, რომელთაც უშუალო შეხება ჰქონდათ ზღვასთან, გააჩნიათ უფრო ღრმა იდენტიფიკაცია ზღვასთან, ვიდრე ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ნაწილში მაცხოვრებლებს. ბოლო წლებში შეიმჩნევა საქართველოს როგორც შავი ზღვის აუზის ქვეყნის აღქმის ზრდის აქტიური დინამიკა. ზღვაზე სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის, პორტების, ნავთობტერმინალების, საზღვრის დაცვის, თევზჭერის, შავი ზღვის პირა ტურიზმის განვითარების პერსპექტივების და ა.შ. გაძლიერება, განსაზღვრავს როგორც ჩვეულებრივი მოქალაქეების, ასევე სახელმწიფო მოხელეთა მენტალობის ცვლილებას.
ისეთი საზღვაო მეზობლები როგორიც უკრაინა, ბულგარეთი, მოლდოვა და რუმინეთი გახდნენ ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პარტნიორები პოლიტიკის და ეკონომიკის სფეროში. დღეს ხდება მათი, როგორც მეზობლების აღქმა, მაშინ როცა რამდენიმე წლის წინ მეზობლებად ითვლებოდნენ მხოლოდ რუსეთი, აზერბაიჯანი, სომხეთი და თურქეთი, რომლებსაც საქართველოსთან სახმელეთო საზღვრები აქვთ.
გეოგრაფიული სიახლოვე: შავი ზღვის რეგიონის საერთო ისტორია, რა თქმა უნდა, ყველა ერზე თავისებურადაა ასახული, ტრაგიკული მომენტების ჩათვლით; ქვეყნების (რუსეთის გამოკლებით) ევროკავშირში და ნატოში ინტეგრაციის პერსპექტივები; ეკონომიკური განვითარების ახალ დონეზე გასვლის სურვილი; ტრანზიტული ნავთობსადენების პერსპექტივა, რომელიც დააკავშირებს ევროპის ქვეყნებს აზიის რესურსებთან; ელექტრონული მედიის განვითარების სწრაფი ტემპი და გლობალიზაცია მთლიანობაში უფლებას გვაძლევს ვივარაუდოთ, რომ მიუხედავად იმისა, რომ შავი ზღვის რეგიონი დღესდღეობით არ აღიქმება, როგორც სრულყოფილი პოლიტიკური რეგიონი, თანამშრომლობის სწორი პოლიტიკის ორგანიზების შემთხვევაში მისი განვითარება, როგორც ერთიანი რეგიონისა შეიძლება სწრაფი ტემპით მოხდეს. თუმცა რეგიონში არსებული ისტორიული წინააღმდეგობების გათვალისწინებით, ზოგიერთ ექსპერტს პესიმისტური განწყობა აქვს ამ საკითხზე.
შავი ზღვის აუზის თანამშრომლობის განვითარების ზოგიერთი ხელისშემშლელი პრობლემა:
- მისი განზომილების და ფორმატების განვითარების აღქმის კონცეფციის არასრულყოფილება;
- შავი ზღვის რეგიონალური თანამშრომლობის საერთო გეოპოლიტიკური ხედვის არარსებობა. პოლიტიკური სივრცის არაერთგვარობა. ქვეყანათა განსხვავებული გეოპოლიტიკური ორიენტაცია;
- მონაწილე სუბიექტების გაურკვევლობა პროცესში და იერარქიაში. მთელი ამ წლების განმავლობაში პროექტების დაბალი ეფექტურობა. თანამშრომლობის და ინტეგრაციის მონაწილე ქვეყანათა შორის არაჯანსაღი კონკურენცია. იდენტიფიკაცია სუბრეგიონებთან უფრო ძლიერია, ვიდრე შავი ზღვის რეგიონთან. ხოლო ევროპული იდენტიფიკაციები შავი ზღვისაზე ძლიერია. ბევრისათვის შავი ზღვის იდენტიფიკაცია, როგორც შუალედურიც კი არ განიხილება;
- გაურკვევლობა შავი ზღვის აუზის სუბრეგიონებთან. სუბრეგიონალური თანამშრომლობის კულტურის არქონა, სახელმწიფო დონეზე ამ მნიშვნელოვანი შემადგენელის იგნორირება, სუბრეგიონალური და რეგიონალური თანამშრომლობის საკითხების ორგანიზებისათვის საჭირო ფინანსების უკმარისობა;
- ნეგატიური ისტორიული სტერეოტიპი, დაკავშირებული მეზობლების მხრიდან ზეწოლასთან, უნდობლობასთან;
- დიდი ქვეყნების რეგიონში დომინირების სურვილი, ქვეყნებს შორის ლიდერობის გადანაწილების პრობლემა, კონფესიური განსხვავებები;
- რეგიონის ქვეყნებში არასტაბილური ეკონომიკური და პოლიტიკური სიტუაცია, რეგიონის ეკონომიკური განვითარების საერთო ხედვის არარსებობა, კორუფცია, ენერგომატარებლების პროექტებთან დაკავშირებული კონფლიქტები, ორგანიზებული დამნაშავეობა, პოლიტიკური კულტურის დაბალი დონე რეგიონის ქვეყნებში, შავი ზღვის აუზის ქვეყნებში აგრესიული ნაციონალისტური იდეების დომინირება. მთავრობათა ლეგიტიმურობის დაბალი დონე, კონფლიქტებითა და ეთნიკური შუღლით გამოწვეული რეგიონის არასტაბილურობა;
- შეიარაღებული კონფლიქტი აფხაზეთში.
ამ პრობლემების ირგვლივ რიგი კვლევითი ცენტრების მიერ პერმანენტული
დიდი და მცირე შავიზღვისპირეთი
როგორც პირველ ნაწილში აღვნიშნეთ, შავი ზღვის კონფლიქტების კომისიის BSCC ექსპერტთა შეხვედრაზე, 2005 ნოემბერში ვენაში, მიღებულ იქნა წინადადება, რომლის არსიც ისაა, რომ თუ საექსპერტო დონეზე შემოღებულ იქნება განსაზღვრება დიდი შავიზღვისპირეთი (იგი უკვე გვხვდება რიგ ნამუშევარში), მაშინ ლოგიკურია მცირე შავიზღვისპირეთის ცნების არსებობაც.
ძალზედ მნიშვნელოვანია ეს საკითხი შავი ზღვის უსაფრთხოების მომავალი სტრუქტურის განსასაზღვრად. BSCC გაგებით მცირე შავიზღვისპირეთი არის შავი ზღვის შვიდი ქვეყნის - ბულგარეთის, რუმინეთის, უკრაინის, რუსეთის, საქართველოს, თურქეთის და მოლდავეთის ზღვისპირა რეგიონები.
შედეგად სისტემა შეიძლება შემდეგნაირად გამოიყურებოდეს -
მცირე შავიზღვისპირეთი (შავი ზღვის შვიდეული):
- შავიზღვისპირა ქვეყანა - ანუ ქვეყანა, რომელსაც აქვს შავი ზღვის სანაპირო და ჰყავს სამხედრო-საზღვაო ფლოტი (ასეთი ქვეყანა ექვსია - უკრაინა, რუსეთი, თურქეთი, ბულგარეთი, რუმინეთი და საქართველო);
- შავი ზღვის აუზის ქვეყანა - ანუ ქვეყანა, რომელსაც აქვს სანაპირო ან უშუალო გასასვლელი შავ ზღვაზე (ასეთი ქვეყანა შვიდია - უკრაინა, რუსეთი, თურქეთი, ბულგარეთი, რუმინეთი, საქართველო და მოლდოვა);
სანამ არ იქნება მიღებული უფრო ზუსტი განსაზღვრება, ეს არის სუბრეგიონებში შემავალი ქვეყანა, ყველა ის, რომლებიც შეიძლება ჩაითვალოს შავიზღვისპირად წინასწარ დასაბუთებული და შეთანხმებული პარამეტრებით. კავკასიის გარდა ეს არის ბალკანეთი, შესაძლებელია დუნაის აუზის ქვეყნების და სხვ. საექსპერტო საზოგადოების გაერთიანებული ძალისხმევით უფრო მკაფიო განსაზღვრება უნდა შეიქმნას.
მაშინ ჩვენ შეგვეძლება უფრო მკაფიოდ ვისაუბროთ შავიზღვის ორი სარტყლის უსაფრთხოებაზე:
ეს რა თქმა უნდა სადავო საკითხია. ამ ეტაპზე მნიშვნელოვანია სხვადასხვა ქვეყნის ექსპერტთა თანამშრომლობა ერთიანი მიდგომების გამოსამუშავებლად. აუცილებელია ,,შავი ზღვის ენის” არსებობა, რომელსაც ყველა გაიგებს და რომელიც ხელს შეუწყობს თანამშრომლობას, ორიენტირებულს საერთო პოზიტიურ შედეგებზე, რაც სარფიანი იქნება ამ პროცესის ყველა მონაწილე მხარისათვის.
შავი ზღვა - ევროპის შიდა ზღვა
შავი ზღვის ცნებას - როგორც შიდა ევროპისას, აქტიურად უჭერენ მხარს თბილისის ანალიტიკოსთა და პოლიტიკოსთა წრეში, განსაკუთრებით ,,ვარდების რევოლუციის” შემდგომ. ისინი სტრატეგიულად სწორად აღიქვამენ ,,შავი ზღვის” რეგიონს, როგორც ,,ევროპის” მაკრორეგიონის შემადგენელ ნაწილს.
მათ მიერ გამოიყოფა სამი ძირითადი სტრატეგიული პრიორიტეტი საერთაშორისო რეგიონალური პოლიტიკისა -
- ევროკავშირში ინტეგრაცია
- შავი ზღვის რეგიონალური თანამშრომლობის განვითარება
როგორც ვხედავთ შავი ზღვის რეგიონალური თანამშრომლობა განიხილება ზემოთ აღნიშნულ განზომილებებთან ერთად. ეს ძალზედ მნიშვნელოვანია, მიუხედავად იმისა, რომ შავი ზღვის რეგიონალური განზომილება გაცილებით დაბალია ვიდრე პირველი ორი, რომელთაც გააჩნიათ ტრანსკონტინენტალური და მაკრორეგიონალური დონეები, იმაზე რომ არაფერი ვთქვათ, რომ შავი ზღვის ინსტიტუციები შეუდარებლად სუსტადაა განვითარებული.
ამ ლოგიკით დიდი სამხრეთი კავკასია (და შეიძლება მთელია კავკასიაც, ღიად რჩება საკითხი - არის თუ არა ჩრდილოეთი კავკასია შავი ზღვის სუბრეგიონი და შესაბამისად მთელი კავკასია) არის ,,შავი ზღვის” რეგიონის სუბრეგიონი და შეიძლება განიხილებოდეს როგორც მეოთხე პრიორიტეტი.
სასურველია 2007 წლიდან საქართველოს და ევროკავშირის ქვეყნების საგარეო პოლიტიკის პრიორიტეტებში განისაზღვროს საშუალედო, მაგრამ მნიშვნელოვანი მაკროსუბრეგიონალური განზომილება ,,სამხრეთი ევროპა”. ხმელთაშუა ზღვის და შავი ზღვის პარტნიორობის განვითარებამ შეიძლება ბევრი პრობლემა გადაჭრას და ბევრი საფრთხე აგვარიდოს.
შავი ზღვის თანამშრომლობის ფორმატები
დღეს სხვადასხვა აქტორებს შორის მიმდინარეობს სასტიკი ბრძოლა შავი ზღვის ფორმატისათვის. ზოგიერთი მათგანი ამა თუ იმ ფორმატში სხვადასხვა მიზეზთა გამო არ მოხვდა. ეს უბიძგებს მათ დაიცვან საკუთარი ინტერესები არსებულ ფორმატებში ან ახლების ინიცირება მოახდინონ.
მაგალითად მოლდოვა არ მონაწილეობს ფორმატში BLACKSEAFOR. რუსეთის დიპლომატიური ძალისხმევით, აშშ არ მონაწილეობს ფორმატში BSEC (არადა დღესდღეობით ეს ყველაზე დიდი ქმედობაუნარიანი ფორმატია შავ ზღვაზე). რეგიონალური შავი ზღვის ,,დერჟავები” - რუსეთის ფედერაცია და თურქეთი უშედეგოდ ცდილობენ მათი შიდა ინტერესების ზონაში (ისინი ასე აღიქვამენ შავი ზღვის მთელ აუზს) გარე აქტორების - პირველ რიგში აშშ-ის და ევროკავშირის შეღწევას. ზოგიერთი უკრაინელი ექსპერტის ნაშრომებშიც გამოსჭვივის სურვილი შეუერთდნენ რუსეთ-თურქეთის სურვილებს და შავ ზღვაზე გავლენა გადაინაწილონ. ასეთი ქმედებანი აიძულებს პატარა ქვეყნებს - ბულგარეთს, რუმინეთს, საქართველოს და მოლდოვას ეძიონ მოკავშირეები რეგიონის გარეთ და საკუთარი უსაფრთხოებისათვის რეგიონში გარე აქტორების შემოსვლას მისცენ სტიმული. ბულგარეთის და რუმინეთის შესვლა ნატოში და ევროკავშირში 2007 წლის იანვრიდან მთლიანად ცვლის შავი ზღვის რეგიონში ძალთა გადანაწილებას.
რუსი ექსპერტის, ალა იაზკოვას, აზრით შესაძლებელია ორგანიზაცია SUAM-ის გაძლიერება მის შემადგენლობაში რუმინეთის მიღების გზით და ახალი ფორმატის _ SURAM-ის ფორმირებით, რომელიც შეძლებს უფრო ეფექტური პოლიტიკის წარმოებას შავი ზღვის შიდა განზომილებაში. ამასთანავე ამ პროცესს შეიძლება ხელი შეუშალოს რუმინეთის ამბიციამ, რომელიც მიილტვის (ჯერჯერობით ძალზედ უშედეგოდ) შავი ზღვის რეგიონში ლიდერობისაკენ. მის აქტიურობას ზერელედ უყურებენ, პირველ რიგში, უკრაინელი პოლიტიკოსები. დიდი ენთუზიაზმი რუმინეთის ლიდერად აღიარებისათვის არც საქართველოს და ბულგარეთს არ გააჩნიათ. რუსეთი და თურქეთი კი მთლიანად ბლოკავენ ამ ინიციატივას. ამის მაგალითია შავი ზღვის ფორუმი, რომელიც ბუქარესტში 2006 წლის ივნისში გაიმართა. დიდი პერსპექტივები აქვს საზღვრისპირა თანამშრომლობას და ევრორეგიონ ,,შავი ზღვის” ფორმირებას. ამ სფეროში რუმინეთის ინიციატივა მხარდაჭერილ იქნა თურქი კოლეგების მიერ. 2006 წლის 3 ნოემბერს თურქეთის ქალაქ სამსუნში ჩატარდა კონფერენცია, რომელშიც მონაწილეობდნენ საქართველოს, კერძოდ, აჭარის მთავრობის წარმომადგენლები.
ნათელი ხდება, რომ ბრძოლა შავი ზღვის ფორმატში ყოფნისათვის ჯერ არ მთავრდება და მომავალი ორი წლის მანძილზე შავი ზღვის რეგიონში რესტრუქტურიზაციის და ახალი რეგიონალური ინიციატივების გაჩენის მოწმე ვიქნებით. შავი ზღვის კვლევის საერთაშორისო ცენტრში, ათენში შეიქმნა სპეციალური დოკუმენტი ,,რეგიონალური ორგანიზაციების როლი შავი ზღვის რეგიონში სტაბილურობისა და უსაფრთხოების ზრდაში”, რომელიც გადაეცა BSEC-ს. შავ ზღვაზე უსაფრთხოების პრობლემებით შეწუხებული არიან სხვა საექსპერტო ჯგუფებიც, რომლებიც აცნობიერებენ ამ რეგიონში დიდი ინტერესებისა და სულ უფრო დიდი საფრთხეების კონცენტრაციას, რაც კოლექტიურ რეაგირებას მოითხოვს. არსებულ ორგანიზაციათა პოტენციალი არასაკმარისია ახალ გამოწვევებთან გასამკლავებლად. როგორც უკვე აღვნიშნეთ პრობლემაა რეგიონის მცირე და დიდ სახელმწიფოებს შორის ურთიერთობები, უნდობლობის მაღალი დონე. ამის დასტურია დოკუმენტი შავი ზღვის სამხედრო-საზღვაო არეში ნდობის გასაძლიერებლად და უსაფრთხოებისათვის. იგი მიღებულ იქნა კიევში 6 შავიზღვისპირა ქვეყნის - რუსეთის, ბულგარეთის, საქართველოს, რუმინეთის, თურქეთის და უკრაინის მიერ. იგი ძალაშია 2003 წლის 1 იანვრიდან. კეთილმეზობლური ურთიერთობების განვითარების, სტაბილურობის და ნდობის კლიმატის გაძლიერების მიზნით შავი ზღვის რეგიონში მხარეები იღებდნენ ვალდებულებას რეგულარულად გაეცვალათ ინფორმაცია თავიანთი სამხედრო-საზღვაო ძალების რიცხოვნობასა და შემადგენლობაზე, წინასწარ შეეტყობინებინათ ერთმანეთისათვის ფართო მასშტაბიანი სწავლებების შესახებ, რომლების ჩატარებაც დაგეგმილი ექნებოდათ შავ ზღვაზე. რუსეთის მხარემ მაღალი შეფასება მისცა მრავალმხრივ დოკუმენტს და განაცხადა, რომ ემხრობა მის თანამიმდევრულ და ძირფესვიან შესრულებას. მაგრამ 2006 წლის სექტემბერ-ოქტომბერში შეთანხმება უხეშად დაირღვა სწორედ რუსეთის მხრიდან.
საფრთხეების შესწავლის და კონფლიქტების თავიდან აცილების მიზნით 2005 წლის ნოემბერში ვენაში შვიდი შავიზღვისპირა ქვეყნის ანალიტიკური ცენტრების ინიციატივით შეიქმნა კონფლიქტების შავი ზღვის კომისია (BSCC). 2006 წლის 19-20 მაისს კონფლიქტების შავი ზღვის კომისიის კონფერენციაზე გაჟღერდა შავი ზღვის ქარტიის შექმნის იდეა. ამა წლის 4-6 ივნისს შავი ზღვის ფორუმზე ქარტიის იდეა მოწონებულ იქნა რუმინეთის პრეზიდენტის მიერ. ამ ეტაპზე მიმდინარეობს დოკუმენტის შექმნა. ინიციატორთა აზრით ეს დოკუმენტი უნდა შეიცავდეს შეთანხმებას შავი ზღვის რეგიონის კონფლიქტების დარეგულირების ძირითად პრინციპებზე. მსგავსი დოკუმენტების მიღება ხმელთაშუა ზღვის რეგიონალური თანამშრომლობის პროცესში დაკავშირებული იყო დიდ პრობლემებთან და წინააღმდეგობებთან. სწორედ ამიტომ საჭიროა ამ და სხვა საერთაშორისო ინიციატივების ანალიზი, რათა შავი ზღვის ქარტიამ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულოს უსაფრთხოების საკითხში. ამისათვის უპირველესი პირობაა მოლაპარაკებების პროცესის მაღალი დონის ლეგიტიმურობა და ფართო წრეების, პირველ რიგში ექსპერტთა და ანალიტიკური საზოგადოების მონაწილეობა.
რეგიონში არასამთავრობო აქტორების თანამშრომლობას სულ უფრო მეტი ხელშეწყობა უნდა ჰქონდეს. ეს ეხება ბიზნესის წარმომადგენლებს და საზოგადოებრივ ორგანიზაციებს, მედიას და ანალიტიკურ ჯგუფებს. სერიოზული ინვესტიციების გარეშე ამ პროცესის ადგილიდან დაძვრა ძალზედ რთული იქნება.
ამ თვალსაზრისით ყურადღებას იმსახურებს ევროკავშირის ინიციატივა, რომელმაც გამოყო 13 მილიონი ევრო შავი ზღვის რეგიონში ტრანსმოსაზღვრე რეგიონების თანამშრომლობის განსავითარებლად. 2006 წლის 5 ივნისს ბუქარესტში (რუმინეთი), ,,შავი ზღვის ფორუმზე” გერმანულმა აშშ-ის მარშალის ფონდმა გამოაცხადა ,,შავი ზღვის ნდობის” შექმნა. ფონდმა განაცხადა, რომ მათი პროგნოზით ,,შავი ზღვის ნდობის” მუშაობას ამა წლის შემოდგომაზე დაიწყებს. პირველადი შესატანი თანხა შეადგენს 20 მილიონ აშშ დოლარზე მეტს და მომავალში აღემატება 40 მილიონ დოლარს. ფონდის მეანაბრეთა შორისაა ამერიკის საერთაშორისო განვითარების სააგენტო (USAID), ჩარლზ სტიუარტ მოტის ფონდი, რუმინეთის მთავრობა და სხვ.
შექმნილ გეოპოლიტიკურ სიტუაციაში, საქართველო, გრძნობს რა მეზობელი ქვეყნებისაგან საფრთხეს, ყველა ხერხით უნდა შეეცადოს ხელი შეუწყოს შავი ზღვის რეგიონში ისეთი საერთაშორისო უსაფრთხოების სისტემის შექმნას, რომელიც ქვეყანას ტერიტორიული მთლიანობის შენარჩუნების გარანტიას მისცემდა, ხელს შეუწყობდა კონფლიქტების არაძალადობრივი მეთოდით გადაჭრას, უმცირესობათა უფლებების დაცვას (პოლიტიკურისაც) და რეგიონის ყველა ქვეყნისათვის ეკონომიკური კეთილდღეობის ზრდას.
ევროკავშირის პოლიტიკა შავი ზღვის რეგიონში
თავისი სიღრმით და გაქანებით ინტეგრაციის პროცესები ბალტიის რეგიონში გაცილებით უსწრებს წინ შავი ზღვის რეგიონს. ეს გამოწვეულია იმით, რომ თავის დროზე თავისებურ ლოკომოტივად გამოვიდნენ გერმანია, შვეცია და ფინეთი, რომლებმაც მიაღწიეს ევროკავშირისაგან შესამჩნევ ფინანსურ მხარდაჭერას ბალტიის რეგიონის განვითარებისათვის. სამხრეთ განზომილებაშიც შეიმჩნევიან პროცესის ფასილიტირების მსურველნი.
შავი ზღვის რეგიონს არ ჰყავს ასეთი გავლენიანი ,,ევროპელი სპონსორები”, დღეს იგი ევროკავშირის წინ წარსდგება როგორც გეოპოლიტიკური რეალობა, და ითხოვს სტრატეგიას და მიდგომას, უფრო ყოვლისმომცველს და უფრო პოლიტიკურად მნიშვნელოვანს, ვიდრე სატრანსპორტო და ენერგეტიკული ინიციატივებია, რომლებიც უკვე არასაკმარისია იმისათვის, რომ შენარჩუნებულ იქნეს სტაბილური სიტუაცია დიდი ახლო აღმოსავლეთის და ევრაზიის ზღურბლზე.
არჩევითი თანამშრომლობის პოლიტიკა შავი ზღვის რეგიონის ქვეყნებთან, განსაკუთრებით სუბრეგიონის სამხრეთ კავკასიის ქვეყნებთან უკვე აღარ იძლევა თავის ნაყოფს. ტექნიკური დახმარება და საკომუნიკაციო ინფრასტრუქტურის განვითარება უკვე აღარაა საკმარისი, საჭიროა მოქმედებათა პოლიტიკური პლატფორმა, რომელზეც აგებული იქნება ახალი ევროპის, უსაფრთხოების სისტემა, მათ შორის ენერგეტიკული, რომელიც შედგება - შავი ზღვის, კასპიის ზღვის, ბალტიის ზღვის და ხმელთაშუა ზღვის ქვესისტემებისაგან.
ახალი ევროპული და ევროატლანტიკური სტრატეგიის შექმნა მცირე და დიდი შავიზღვისპირეთისათვის ევროკავშირის მიერ უნდა დაიწყოს ამ რეგიონში თავისი მორალური და სტრატეგიული სვლების გაცნობიერებით. ამ მიმართებით ევროკავშირმა უკვე გადადგა გადამწყვეტი ნაბიჯები, ჩართო რა სამხრეთ კავკასია და უკრაინა ევროპის სამეზობლო პოლიტიკაში. დღემდე ევროკავშირის პოლიტიკაში ძირითადი მეზობლებთან ორმხრივი მიდგომა იყო. თუმცა უნდა აღვნიშნოთ, რომ ევროკავშირმა შექმნა ურთიერთმოქმედი რეგიონალური სტრატეგია და ურთიერთობები მაგალითად: ,,ჩრდილოეთ განზომილება”, ,,სტაბილიზაციის და შეერთების პროცესი” და ,,ევროპა -ხმელთაშუა ზღვის პარტნიორობა” სხვა მეზობელ რეგიონებთან, გარდა შავი ზღვისა. ევროკავშირი აქტიურად მონაწილეობს ,,გაფართოებული ევროპის” რეგიონალურ ინიციატივებში და ორგანიზაციებში, ისეთებში, როგორიცაა ბარენცის და ბალტიის ზღვების საბჭო, ცენტრალურევროპული ინიციატივა, სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპის სტაბილურობის პაქტი. შავი ზღვის რეგიონის შემთხვევაში ევროკავშირი პასიური იყო. BSEC - შავი ზღვის რეგიონში ყველაზე მასშტაბური კოოპერატიული პროექტი, ევროკავშირის ყურადღების და მონაწილეობის მიღმა რჩებოდა.
ამგვარად კასპიის ზღვასა და ბალტიის ზღვას შორის სივრცე გამოუყენებელი შესაძლებლობების სივრცედ რჩება. შესაძლებლობები ძალიან ბევრია და ისინი ხელს უწყობს სხვადასხვაგვარი სახელმწიფოთაშორისო, კერძო ეკონომიკური და საზოგადოებრივი ინიციატივის განვითარებას. მათ შორის ცენტრალურ ადგილს იკავებს BSEC, სუამი და დემოკრატიული არჩევანის თანასაზოგადოება.
ყველა ზემოთ ჩამოთვლილიდან გამომდინარე ისმის კითხვა, რატომ არ შექმნა ევროკავშირმა ,,შავი ზღვის განზომილება” თავის პოლიტიკაში, მაშინ როცა რეგიონალური მიდგომა უფრო ქმედითი იქნებოდა შავი ზღვის და ბალტიის ზღვის ზოგიერთი ქვეყნის განვითარების მხარდასაჭერად, რაც სრულფასოვნად ეხება საქართველოს და სამხრეთ კავკასიის მთელ რეგიონს. ეს ხელს შეუწყობდა ისეთი სექტორალური ინიციატივების განვითარებას, როგორიცაა INOGATE, TRACECA, პანევროპული სატრანსპორტო ზონა, DANBLAშS.
ევროკავშირმა გამოიყენა აგრეთვე დიპლომატიური ნიმუში რეგიონებთან და სუბრეგიონებთან ურთიერთობის დასამყარებლად, პირველ რიგში საგარეო პოლიტიკის და უსაფრთხოების პოლიტიკის, აგრეთვე თავდაცვის და უსაფრთხოების ევროპული პოლიტიკის ფარგლებში (სოლანას მცდელობები რეგიონის ქვეყნებთან ურთიერთობაში პირველი ზონის საგარეო პოლიტიკის ჩასართველად). აღნიშნულ დოკუმენტებში ნახსენებია პრობლემები, რომლებთანაც საქართველოს, ისევე როგორც რეგიონის სხვა ქვეყნებს უხდება შეჯახება, ესენია ე.წ. ,,გაყინული კონფლიქტები”, იარაღის და ნარკოტიკების კონტრაბანდა, არალეგალური მიგრაცია, ორგანიზებული დამნაშავეობა, ენერგოსისტემების და კომუნიკაციის უსაფრთხოება. თუმცა არანაირი კონკრეტული ქმედებები აღნიშნულ დოკუმენტში, არც ორმხრივ დოკუმენტებში, კერძოდ მოქმედ შეთანხმებაში პარტნიორობასა და თანამშრომლობაზე, არც განხილვის პროცესში მყოფ საპროექტო დოკუმენტში გათვალისწინებული არაა. აქ პრობლემის მხოლოდ ცალკეული ასპექტებია განხილული, რომლებიც ამასთანავე სტრუქტურულად არაა განცალკევებული და შეეხება საზღვრების მართვას, თანამშრომლობას იუსტიციის სფეროში და ა.შ.
სისტემური მიდგომის არარსებობა მტკიცდება იმ რეალური ნაბიჯებითაც, რომლებიც დღემდე იქნა გადადგმული თანამშრომლობის სფეროში საერთო საგარეო პოლიტიკის და უსაფრთხოების პოლიტიკის ფარგლებში, რომელიც აგრეთვე საჭიროებს ,,რეგიონალიზაციას”, ე.ი. მას უნდა მიენიჭოს რეგიონალური ხასიათი და განზომილება, ისევე როგორც ევროკავშირის მთელ დანარჩენ სტრატეგიას.
აქედან გამომდინარე სასურველი იქნებოდა ქვევით ჩამოთვლილი ინიციატივების მხარდაჭერა:
1. შავი ზღვის რეგიონთან დაკავშირებული კონცეპტუალური საკითხების მხარდაჭერა, აგრეთვე იმისა თუ რისი ქვესისტემაა იგი ევროპულ პოლიტიკაში და რა ქვესისტემები გააჩნია თვითონ;
2. ,,შავი ზღვა ევროპის შიგნით მდებარე ზღვაა” იდეის პოპულარიზაცია.
3. ,,შავი ზღვის~ რეგიონის იდენტიფიკაციის განვითარება, როგორც სამხრეთ ევროპის მაკროსუბრეგიონის ნაწილისა;
4. საქართველოს ლიდერობა შავი ზღვა-ხმელთაშუა ზღვის, შავი ზღვა-ბალტიის ზღვის, შავი ზღვა-კასპიის ზღვის ტრანსრეგიონალური თანამშრომლობის განვითარებაში;
5. შავი ზღვის მცირე ქვეყნებთან ურთიერთობის განვითარება;
6. საზღვრისპირა თანამშრომლობის თურქეთის, რუსეთის ფედერაციის მეზობელ რეგიონებთან და აგრეთვე ზღვისპირა საზღვართშორისო ურთიერთობის განვითარება;
7. სუამის განვითარება, როგორც ორგანიზაციის ქვეყანათა ინტერესების დასაცავი ღერძისა;
8. აფხაზეთის კონფლიქტის როგორც შავიზღვისპირეთში ერთადერთი შეირაღებული კონფლიქტის დარეგულირების პროცესის დაწყება;
9. შავიზღვის საერთაშორისო სამშვიდობო ძალების კონტინგენტის პროექტის შემუშავება და შექმნა;
10. ანალიტიკოსთა შორის კავშირების განვითარების მხარდაჭერა სხვადასხვა სფეროში კონცეპტუალური საფუძვლების შესაქმნელად;
11. დემოკრატიის საზოგადოებასთან და გაეროს ფონდთან დემოკრატიისათვის თანამშრომლობის განვითარება;
სამხრეთ კავკასიის მცირე და დიდი განზომილება
საქართველო - სამხრეთკავკასიური ქვეყანა
ეს პოლიტიკურ-გეოგრაფიული იდენტიფიკაცია ერთ-ერთი წამყვანია საქართველოსათვის და მისი უახლოესი მეზობლებისათვის. ეს განისაზღვრება იმით, რომ აზერბაიჯანს, სომხეთსა და საქართველოს შორის მიუხედავად არსებული მრავალი პრობლემისა, არსებობს საერთო იდენტიფიკაციური სივრცე. ეს იდენტიფიკაცია ძლიერდება იმითაც, რომ რუსეთის მიერ კავკასიის დაპყრობის პროცესში და მოგვიანებითაც, ოქტომბრის რევოლუციის შემდგომ, XX საუკუნის პირველ ნახევარში არსებობდა ფედერაციული სახის სხვადასხვა პოლიტიკური ინსტიტუტი, რომლებიც შემდგომში საბჭოთა ხელისუფლების მიერ გაუქმდა. (იხ. დანართი 1)
(AGA) მცირე სამხრეთკავკასიური განზომილება
ბოლო 15 წლის მანძილზე სამხრეთ კავკასიის განზომილება სამთა ფორმატით პრაქტიკულად ერთადერთი იყო, რომელსაც მხარს უჭერდნენ სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანიზაციები და ფონდები. ამასთანავე ძალიან ცოტა კეთდებოდა საქართველოსა და აზერბაიჯანს, საქართველოსა და სომხეთს შორის ბილატერალური კავშირების განსავითარებლად (მიუხედავად იმისა, რომ სწორედ ბილატერალური კავშირები არის საფუძველი და იმაზე თუ რამდენადაა ისინი განვითარებული, დამოკიდებულია რეგიონალური ფორმატების ეფექტურობა). მაგალითად მელი კაბაიერო-ენტონი (Institute of Dеfence and Strategic Studies სინგაპურში), თვლის, რომ ,,რეგიონში უსაფრთხოების უზრუნველყოფა, უმთავრესად დამოკიდებულია სამშვიდობო ურთიერთობების დამყარებაზე სხვადასხვა ქვეყნებს შორის, რამაც საბოლოოდ უნდა მიგვიყვანოს security community-ს აშენებამდე, მიგვიყვანს იქამდე, რომ არც ერთი სახელმწიფო არ გამოუცხადებს ომს მეორე სახელმწიფოს”. შეიძლება თუ არა ამის მიღწევა სამხრეთ კავკასიაში ახლო მომავალში? ალბათ შესაძლებელია, თუ წინასწარ მოხდება სტატუს კვოს უმტკივნეულო ცვლილება კონფლიქტის მხარეთა ყველა ლეგალური და არალეგალური მხარის ინტერესთა გათვალისწინებით და თუ ევროკავშირი მხარს დაუჭერს კონფლიქტის დარეგულირების პროცესის კვაზისამშვიდობო ფაზიდან სამშვიდობოზე გადასვლას.
ევროკავშირის სამხრეთ კავკასიაში მოღვაწეობის დადებით შედეგად შეიძლება ჩაითვალოს ის ფაქტი, რომ რეგიონისადმი მიდგომა შეიცვალა, რაც გამოიხატა იმაში, რომ ზოგიერთ ქვეყანას ელჩი ჰყავს სამხრეთ კავკასიაში. მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილება იყო ევროკავშირის სპეციალური ელჩის ინსტიტუტის შექმნა სამხრეთ კავკასიაში. ევროკავშირის ეს ახალი ინსტრუმენტი ამოქმედდა სამხრეთ კავკასიისადმი რეგიონალური მიდგომის მნიშვნელობის გაცნობიერებით. ამან კონკრეტული შედეგი მოიტანა, აი ზოგიერთი მათგანი:
- ევროკავშირში გასულ წლებთან შედარებით, უფრო ადეკვატურად დაიწყეს მცირე სამხრეთ კავკასიის რეგიონში სიტუაციის შეფასება და უფრო ადეკვატური პოლიტიკის ფორმირება;
- ევროკავშირმა კავშირი დაამყარა ბევრ (მაგრამ არა ყველა) კონფლიქტების გადაჭრის რეგიონალურ მექანიზმთან - იმისათვის, რომ დაეხმაროს გაეროს, ეუთოს და მინსკის პროცესს მათ ძალისხმევაში;
- ევროკავშირი მზადაა დაეხმაროს მხარეებს კონფლიქტების დარეგულირებაში, იმ პირობით თუ ისინი თვითონ მოძებნიან გადაწყვეტილებას;
- 2004 წელს ორგანიზებულ იყო დონორთა კონფერენცია ევროპის კომისიისა და მსოფლიო ბანკის ეგიდით;
- აშშ-თან, რუსეთთან და თურქეთთან ერთად ევროკავშირმა კონსტრუქციული როლი ითამაშა აჭარის კონფლიქტის გადაწყვეტაში;
- სამხრეთ კავკასიის ქვეყნები ჩართულ იქნენ ევროპის სამეზობლო პოლიტიკაში (ENP), სადაც ევროკავშირი მათთან ბილატერალურ ურთიერთობას აგებს;
- ევროკავშირი გვთავაზობს თავის დახმარებას საქართველო-რუსეთის ფედერაციის კონფლიქტის მოსაგვარებლად, კერძოდ, საზღვრების მონიტორინგში, თუმცა ქართულ მხარეს მისი უფრო ფართო მონაწილეობის იმედი ჰქონდა. ზოგიერთ ექსპერტთა მოსაზრებით ევროკავშირის სუსტმა პოზიციამ ამ საკითხთში გავლენა იქონია სიტუაციის გაუარესებაზე.
თუმცა უნდა ვაღიაროთ, რომ სამხრეთ კავკასიის თანამშრომლობის აღნიშნული ფორმატის განვითარების მცდელობათა ,,პირველი ტალღა” ჩაიხშო. ბოლო ორი-სამი წლის მანძილზე სამხრეთ კავკასიური ინიციატივები სულ უფრო ხშირად „მუხრუჭდება” და მთლიანობაში მან არ მოიტანა ის შედეგი, რასაც ელოდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ ევროკავშირთან ბილატერალური ურთიერთობები ვითარდება, მათ შორის ENP ფორმატში, სამხრეთ კავკასიის ინტეგრაციის პროცესში ეს არ იგრძნობა. ამ განზომილებაში თანამშრომლობის განვითარების არაეფექტურობამ რამდენიმე წლის წინ წამოჭრა შეკითხვა: როგორ განვითარდება სამხრეთ კავკასიის ქვეყანათა სვლა ევროპისაკენ -- ერთად თუ ცალ-ცალკე?
ამან დააჩქარა უფრო ეფექტური რეგიონალური თანამშრომლობის ალტერნატიული განზომილებების ძიების პროცესი საქართველოსათვის.
ზოგიერთი ქართველი ექსპერტის აზრით საქართველომ არ უნდა შეანელოს ევროპულ და ევრო-ატლანტიკურ სტრუქტურებში ინტეგრაციის ტემპები, იმის გამო, რომ აზერბაიჯანი და სომხეთი ვერ ახერხებენ კონფლიქტის დარეგულირებას და ურთიერთგაგების მიღწევას. მოცემული სამმხრივი ფორმატი პანაცეა არ არის, არსებობს სხვა ჯერჯერობით ნაკლებად შესამჩნევი ფორმატები (ამის ჩვენებას ქვემოთ შევეცდებით) აღნიშნულ რეგიონალურ განზომილებაში (თუმცა მისი პოტენციალი ბოლომდე ამოწურული არ არის).
დიდი სამხრეთ კავკასიის განზომილება
(AGAT) - აზერბაიჯანი - საქართველო - სომხეთი - თურქეთი
ზემოთ თქმულიდან გამომდინარე, წარმოიშვა აზრი სამხრეთ კავკასიის რეგიონის პოლიტიკურ-გეოგრაფიული გაგების ახალი მიდგომის ჩამოყალიბების აუცილებლობისა. ზოგიერთი ექსპერტის მოსაზრებით, თურქეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთი მხარე ბევრი პარამეტრით აგრეთვე სამხრეთ კავკასიის ნაწილია.
ესაზღვრება რა საქართველოს და სომხეთს, თურქეთი წარმოადგენს რეგიონში ერთადერთ სახელმწიფოს, რომელსაც აქვს ევროკავშირში გაწევრიანების კანდიდატობის ოფიციალური სტატუსი. ეს გვაძლევს საშუალებას უკვე დღეს გავატაროთ რიგი რეფორმები და ოთხივე ქვეყანა მივუახლოვოთ კოპენჰაგენის სტანდარტებს საერთო სტანდარტიზაციისათვის და ჰარმონიზაციისათვის (რაც არ ხდება). ასევე საინტერესოა თურქეთის პოზიტიური და ნეგატიური გამოცდილება ევროკავშირში ინტეგრაციის პროცესში. ამგვარად ოთხი ქვეყნის დეკლარირებული სწრაფვა ევროპული ინტეგრაციისაკენ ხელს შეუწყობდა ახალი სამხრეთ კავკასიის რეგიონალური ფორმატის ფორმირებას (AGAT -აზერბაიჯანი, საქართველო, სომხეთი, თურქეთი).
ამ მიმართულებით რიგი ა/ო უკვე აწარმოებს აქტიურ მუშაობას. განსაკუთრებით აქტიურია ეკოლოგიური ჯგუფის აქტიურობა. მათ მიერ ჩატარებულ იქნა სერიოზული სამუშაოები ოთხივე ქვეყნის წამყვან ექსპერტთა მონაწილეობით გარემოს დაცვის პრობლემების შესასწავლად და საერთო პოლიტიკის დასაგეგმად მტკვარ-არაქსის აუზში (ეს რეგიონი გეოგრაფიულად ემთხვევა AGAT-ს). მნიშვნელოვანი ფაქტორია, რომ ზემოთ აღნიშნულ პროექტებს ევროპული და ევროატლანტიკური საინვესტიციო რესურსებიდან აფინანსებდნენ.
თურქეთის ფორმატში არსებობა ზრდის აზერბაიჯანელი და სომეხი პარტნიორების აქტივიზაციას.
AGATთ-ის ფორმატის საფუძვლად მის ინიციატორებს მიაჩნიათ ის ფაქტი, რომ ამ ოთხმა ქვეყანამ ღიად განაცხადა თავისი სურვილი, გახდეს ევროკავშირის წევრი (ირანის და რუსეთის ფედერაციისაგან განსხვავებით). ეს იძლევა საფუძველს ვივარაუდოთ, რომ ევროკავშირი ყურადღებას მიაქცევს ამ ოთხმხრივი ფორმატის მხარდაჭერას. ამასთანავე არსებობს მისი გაფართოების შესაძლებლობა.
(AGAT+) - აზერბაიჯანი - საქართველო - სომხეთი - თურქეთი და რუსეთის ფედერაცია
ამის დასტურია ამ ფორმატის იდეა. პერსპექტიულია სამხრეთ კავკასიის რეგიონალური თანამშრომლობის განვითარება ამ ფორმატით AGAT+, რაც გულისხმობს რუსეთის სამხრეთ შავიზღვისპირა რეგიონების მონაწილეობას, რომლებიც კავკასიის ქედთან მდებარეობს - რუსეთის შავიზღვისპირეთი. ეს დიდი სამხრეთ კავკასიის ყველაზე დასავლეთი მხარეა და მისი მონაწილეობის პერსპექტივა რეგიონალურ პოლიტიკაში ძალზედ მომხიბვლელია. ამან შეიძლება ხელი შეუწყოს აფხაზეთის კონფლიქტის მოგვარებას. მით უმეტეს, რომ რუსეთის ამ ტერიტორიების ადმინისტრაციული ერთეულების ხელმძღვანელები არაერთხელ ახდენდნენ „გავლენას” აფხაზეთის იმ ნაწილზე, რომელიც მათ ესაზღვრებათ, და რომლის დიდ ნაწილს აკონტროლებს სეპარატისტული მთავრობა.
შენიშვნა: 1999 წელს აზერბაიჯანის ყოფილმა პრეზიდენტმა ჰეიდარ ალიევმა ეუთოს სტამბულის სამიტზე წამოაყენა იდეა მოემზადებინათ „სამხრეთ კავკასიაში უსაფრთხოების და თანამშრომლობის პაქტი”. აწ გარდაცვლილი პრეზიდენტის აზრით მისი ხელმოწერა შეეძლოთ საქართველოს, სომხეთს, აზერბაიჯანს, თურქეთს, აგრეთვე რუსეთს, აშშ-ს და ევროკავშირს.
მადლენ ოლბრაიტმა 1998 წელს წამოაყენა იდეა შეექმნათ ,,კავკასიის თანამშრომლობის ფორუმი” ამავე შემადგენლობით, იგი ორიენტირებული უნდა ყოფილიყო რეგიონის ქვეყნების სასოფლო-სამეურნეო კოოპერაციაზე.
სამწუხაროდ ეს ინიციატივები არ განხორციელდა.
მნიშვნელოვანია ამ ფორმატის გათვალისწინება, გერმანიის კანცლერ მერკელეს ინიციატივით შემუშავებაში მყოფ კონცეპტუალურ დოკუმენტში, რომელიც ეხება ევროკავშირსა და რუსეთის ფედერაციას შორის ურთიერთობის ახალ პოლიტიკას.
(GIA1) - საქართველო - ირანი - სომხეთი
2006 წლის სექტემბერში შედგა შეხვედრა ირანის, საქართველოს და სომხეთის მთავრობის ენერგეტიკული პროექტების თანამშრომლობის საკითხებზე, კერძოდ, ელექტრომომარაგებაზე.
არსებობს სატრანზიტო სადენის ახალი ხაზის შექმნის პერსპექტივაც ამ ტრაექტორიით, რასაც ზოგიერთი ექსპერტის აზრით ირანის, საქართველოს და სომხეთის ურთიერთობა უნდა გაეძლიერებინა. საინტერესოა, რომ წარმატების შემთხვევაში ეს სამკუთხედი შეიძლება განვითარდეს აგრეთვე შავი ზღვის მიმართულებით, ვინაიდან მისდამი დიდ ინტერესს იჩენს უკრაინის მხარე. 2005 წლის 25 ივნისს ,,უკრაინის ნავთობგაზმა” ოფიციალურად განაცხადა, რომ მიიღებს მონაწილეობას ირანიდან დასავლეთ ევროპის მიმართულებით სატრანზიტო გაზსადენის მშენებლობაში. უკრაინის მხარემ ირანს განსახილველად შესთავაზა გაზსადენის ორი მარშრუტი:
ირანი-სომხეთი-საქართველო-რუსეთი-უკრაინა-ევროპა და
ირანი-სომხეთი-საქართველო-შავი ზღვა-უკრაინა-ევროპა
რუსეთის მხარე თვლის, რომ აღნიშნული პროექტის რეალიზება შეუძლებელია რუსეთის ,,გაზპრომის~ თანხმობის გარეშე, რადგან მარშრუტის პირველი ვარიანტი რუსეთის ტერიტორიაზე გადის, ხოლო მეორე გადის შავი ზღვის ფსკერზე. ახალი გაზსადენის მშენებლობა, რომელიც გადაკვეთს ,,ლურჯ დინებას” შეუძლებელია რუსეთის ნების გარეშე (რაც ძალზედ სათუოა და საერთაშორისო საზღვაო სამართლის თვალსაზრისით საქართველოსათვის აშკარა დისკრიმინაციულ ხასიათს ატარებს). უკრაინის მხარე იმედოვნებს 550 კმ მილსადენის ჩადებას შავი ზღვის ფსკერზე საქართველოს სუფსის პორტიდან ფეოდოსიამდე. ახალი მილსადენის გამტარიანობამ უნდა შეადგინოს 60 მლრდ. კუბმეტრი, საიდანაც უკრაინა მზადაა ირანისგან შეისყიდოს 15 მლრდ. კუბმეტრი წელიწადში. ეს მნიშვნელოვანია სომხეთისათვის, რომელიც ამოვარდა რეგიონალური პროექტებიდან, რაც რეგიონში სხვადასხვა ხასიათის დამატებით დაძაბულობას ქმნის.
სომეხი ექსპერტის სტეპან გრიგორიანის აზრით, მიუხედავად იმისა, რომ აშშ-ს და ევროკავშირს აქვთ სერიოზული პრეტენზიები ირანის ატომურ პროგრამასთან, ისინი ცდილობენ მის გადაჭრას მშვიდობიანი, დიპლომატიური გზით. აშშ და ევროკავშირი აცნობიერებენ, რომ ირანი შეიძლება გახდეს ნავთობის და გაზის ალტერნატიული მიმწოდებელი ევროპისათვის და მისი როლი რეგიონალური სტაბილურობის დასამყარებლად განსაკუთრებით დიდია. ამიტომ აშშ და ევროკავშირი გარკვეული მდგომარეობის გათვალისწინებით არ შეუშლიან ხელს ენერგეტიკულ პროექტებს სამხრეთ კავკასიაში, რომელშიც მონაწილეობას მიიღებს ირანი. რუსეთის მიერ საქართველოს ბლოკადა გავლენას ახდენს სომხეთზე. ნებისმიერი სხვა მიმართულებით ალტერნატიული ეკონომიკური კავშირების განვითარება ქმნის დამატებით შესაძლებლობას როგორც ქვეყნის, ისე რეგიონის ეკონომიკური უსაფრთხოებისათვის.
(GIA2) -საქართველო-ირანი-აზერბაიჯანი
ასევე განიხილება საქართველოს, აზერბაიჯანის და ირანის თანამშრომლობის შესაძლო გაძლიერება ენერგეტიკული პროექტებით.
ცნობილი აზერბაიჯანელი ექსპერტი რასიმ მუსაბეკოვი სკეპტიკურად უყურებს აღნიშნულ საკითხს, ვინაიდან მილები ცუდ მდგომარეობაშია, რაც არ იძლევა, გაზის მოცულობის გაზრდის საშუალებას. მეორე ის, რომ მალე საპროექტო სიმძლავრით ამუშავდება პროექტი შაჰ-დენიზი და ყველაფერი რაც შეეხება საქართველოს გაზით მომარაგებას შეიძლება გადაწყდეს ამ ტრანსრეგიონალური პროექტის ფარგლებში. მესამეც, ირანი გაზს საკმაოდ დიდ ფასად გვთავაზობს, ხოლო გაზი, რომელიც გათვალისწინებული იყო აზერბაიჯანის კონტრაქტით 2-3ჯერ უფრო იაფია.
მაგრამ ამ მიმართულებით თანამშრომლობის განვითარების მიმართაც იჩენს უკრაინა ინტერესს. ამ სამხრეთ კავკასიურ განზომილებას უკრაინელ ექსპერტთა აზრით აგრეთვე აქვს შავი ზღვის მიმართულებით განვითარების პერსპექტივა.
(RGT) - რუსეთის ფედერაცია - საქართველო - თურქეთი
ასევე შეიძლება სერიოზული წარმატება ჰქონდეს რუსეთის ფედერაციის, საქართველოსა და თურქეთის თანამშრომლობის ფორმატს. ამ ფორმატის გაძლიერებისას ევროკავშირის და აშშ-ის მხრიდან იყო მიღწეული პოზიტიური შედეგი აჭარის კრიზისის დარეგულირებისას 2004 წლის მაისში. იგი შეიძლება საკმაოდ სასარგებლო იყოს აფხაზეთის კონფლიქტის დასარეგულირებლადაც. ამ პროექტის რეალიზაციის სერიოზული ინტერესები აქვთ თურქეთის ბიზნესმენებს, რომელთაც სურთ თავიანთი მონაწილეობის გაზრდა ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთის ზონაში. ამ პროექტის განვითარება, აფხაზეთის კონფლიქტის დარეგულირების გათვალისწინებით, საშუალებას მისცემს განვითარდეს სატრანსპორტო კომუნიკაცია ხმელეთზე, და არ შემოიფარგლოს საქონლის და მგზავრების ტრანსპორტირებით მხოლოდ ზღვით.
ამ მიმართულებაზეა დამოკიდებული აგრეთვე ცხინვალის რეგიონში კონფლიქტის დარეგულირების პერსპექტივა, ვინაიდან ეს არის უახლოესი სახმელეთო გზა, რომელიც რუსეთის ფედერაციას თურქეთთან და სომხეთთან აკავშირებს.
აღნიშნულმა განზომილებამ შესაძლებელია გააძლიეროს ეკონომიკური პოტენციალი საქართველოს მთელ რკალზე, შექმნის რა დამატებით კავშირებს აჭარას, გურიას, სამეგრელოს და აფხაზეთს შორის, შეუწყობს რა ამით ხელს საქართველოს რეგიონებს შორის ჰორიზონტალური კავშირების განვითარებას.
ეს ფორმატი იმითაცაა საინტერესო, რომ ერთდროულად არის სამხრეთ კავკასიურიც, კავკასიურიც და შავი ზღვის სუბრეგიონალური ფორმატიც, რაც კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს მის მნიშვნელობას.
(AGT) - აზერბაიჯანი - საქართველო - თურქეთი
აზერბაიჯანის, საქართველოს და თურქეთის თანამშრომლობა მოქმედია და წარმოდგენილია მნიშვნელოვანი ენერგეტიკული პროექტით - ბთჯ (ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანი), აგრეთვე გაზსადენით ერზერუმი-თბილისი-შაჰ-დენიზი.
Aაზერბაიჯანის და საქართველოს ენერგოსისტემები დენის მიწოდებისას ურთიერთშემვსებ რეჟიმში მუშაობენ. აგრეთვე მიმდინარეობს საქართველო თურქეთის ურთიერთობის განვითარება. ეს ძალზედ სარფიანი თანამშრომლობაა ეკონომიკური თვალსაზრისით. თუმცა დანახარჯებს ითხოვს ახალი ინფრასტრუქტურის შესაქმნელად.
ამ სამ სახელმწიფოთა რეგიონალურ თანამშრომლობას პერსპექტივები აქვს სატრანსპორტო თანამშრომლობის ფორმატში, რომელიც აქტუალური ხდება რკინიგზა ყარსი-ახალქალაქი-თბილისი-ბაქოს მშენებლობით, რომელიც ცენტრალურ აზიას ბალკანეთთან აკავშირებს, რაც საკმაოდ პერსპექტიული პროექტია. 16 ოქტომბერს ბაქოში ხელი მოეწერა პროტოკოლს ყარსი-ახალქალაქის რკინიგზის განტოტების მშენებლობის დაწყების შესახებ. თუმცა ზოგიერთი ქართველი ექსპერტის, მაგალითად გიორგი ხუხაშვილის აზრით ეკონომიკური თვალსაზრისით ეს პროექტი ნეგატიურად ფასდება. მისი აზრით საქართველოს მხოლოდ დანაკარგები ექნება ამ მარშრუტის ამუშავებით და დღეს მოქმედ ზოგიერთ სატრანზიტო კომუნიკაციებზე მოთხოვნილება აღარ იქნება. ასევე მნიშვნელოვანია ამ პროექტის პოლიტიკური და სამხედრო ასპექტი. ჯერ ერთი სომხეთი კიდევ ერთხელ რჩება ამოვარდნილი რეგიონალური პროექტიდან, რამაც შეიძლება გაზარდოს დაძაბულობა საქართველო-სომხეთის ურთიერთობაში. ამ პროექტმა შეიძლება აგრეთვე გავლენა იქონიოს რეგიონში სამხედრო ბალანსის ცვლილებაზე, შეიქმნება რა პირდაპირი სახმელეთო კავშირი აზერბაიჯანსა და თურქეთს შორის, რაც პერსპექტივაში შეიძლება საქართველოს ეროვნული უსაფრთხოებისათვის სახიფათო აღმოჩნდეს. ამ საკითხის მნიშვნელოვანი ფრაგმენტია აგრეთვე ამ სარკინიგზო ხაზის დაცვის საკითხი.
თუმცა ამ სარკინიგზო ხაზის ცენტრალურ აზიამდე გაზრდის პერსპექტივა არა მარტო რეგიონალური, არამედ ტრანსრეგიონალური, კონტინენტალური ინიციატივაა, რომელმაც სწორი მართვის შემთხვევაში შეიძლება დიდი როლი ითამაშოს გლობალური სატრანსპორტო და ენერგეტიკული უსაფრთხოების საკითხებში.
ტრასეკას ჩარჩოებში არის მთელი რიგი ინიციატივა, რაც რეგიონალური თანამშრომლობის მაგალითს წარმოადგენს.
არსებობს საერთო ტურისტული პროგრამების განვითარების პერსპექტივა. თუ გავითვალისწინებთ, რომ თურქეთი ტურიზმის თვალსაზრისით ძალიან განვითარებული ქვეყანაა, საქართველოს და აზერბაიჯანის ჩართვამ ასეთ პროექტებში შეიძლება უფრო სწრაფად დააწინაუროს ეს ქვეყნები მსოფლიო ტურისტულ ბაზარზე.
თანამშრომლობის განვითარება მნიშვნელოვანია აგრეთვე ნატოში ინტეგრაციის თვალსაზრისით. თურქეთი უკვე ნატოშია ხოლო აზერბაიჯანს და განსაკუთრებით საქართველოს განზრახული აქვთ ამ მიმართულებით ურთიერთობის განვითარება.
(GITARA) - საქართველო-ირანი-თურქეთი-აზერბაიჯანი-რუსეთის ფედერაცია-სომხეთი
ენერგეტიკული ინტერესები და გლობალური უსაფრთხოების საკითხები ქმნიან საფუძველს ირანის მონაწილეობით კიდევ ერთი შედეგიანი სამხრეთკავკასიური ფორმატისათვის (GITARA), თუმცა ექსპერტთა შორის აზრთა სხვადასხვაობა _ არის თუ არა ირანი სამხრეთ კავკასიის ქვეყანა, თუ უბრალოდ ესაზღვრება მას. ამ თემის განხილვა და რეგიონალურ პოლიტიკაში ასეთი მნიშვნელოვანი მეზობლის არსებობა წარმოადგენს ერთ-ერთ პრიორიტეტულ ამოცანას. აუცილებელია ეს ფორმატი არ აგვერიოს იმ ექვსმხრივ ფორმატში (3+3), რომელსაც მხარს უჭერდა უპირველეს ყოვლისა, ირანი. ის იყო კავკასიური და არა სამხრეთკავკასიური ფორმატი (მასზე ინფორმაცია ქვემოთ იქნება). პროექტი (GITARA) არის AGAT-ის ფორმატის და ყველა დანარჩენი ფორმატების განვითარება.
ეს ფორმატებს შორის თანამშრომლობის ორგანიზაციის შესაძლებლობაა.
ეს არის საშუალება რეალურად მივუდგეთ სამხრეთ კავკასიის ერთიანი უსაფრთხოების სისტემის აშენებას, როგორც განსაკუთრებულს რეგიონისადმი გლობალური უსაფრთხოების თვალსაზრისით.
ეს არის საშუალება South Caucasus Regional Governance მულტილატერალური, რეგიონის სახელმწიფოთა შორის კონსულტაციის და თანამშრომლობის სისტემის შექმნისა.
ეს არის საშუალება რეგიონალური და გლობალური აქტორების მონაწილეობით დიდი სამხრეთ კავკასიის ერთიანი ეკონომიკური სივრცის შესაქმნელად,.
ევროკავშირმა არ უნდა გაუშვას საშუალება იყოს ლიდერი ამ პროცესში. ზევით აღნიშნული ზოგიერთი ფორმატი გაფართოებული სამხრეთ კავკასიის განზომილებებისა შეიძლება საფუძვლად დაედოს აღნიშნულ რეგიონში ევროკავშირის სტრატეგიას.
ისტორიული ექსკურსი რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში.
XIX საუკუნეში სამხრეთ კავკასიის ქვეყნები რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში აღმოჩნდნენ. სწორედ მაშინ გუბერნიებად და ოლქებად დაყოფილი საქართველო, სომხეთი და აზერბაიჯანი აღიქმებოდა როგორც ერთი მთლიანი. ამას ხელი შეუწყო ცენტრალიზებულმა მმართველობამ (გენერალ-გუბერნატორი, მოგვიანებით კი მეფის ნაცვალი კავკასიაში), ტიფლისში კავკასიის შტაბის არსებობამ, საერთო ჟანდარმერიის, სამეურვეო, საგანმანათლებლო სტრუქტურების, საბეჭდი ორგანოების არსებობამ. მოგვიანებით XIX საუკუნის მეორე ნახევარში და XX საუკუნის დასაწყისში გამაერთიანებლის როლი ითამაშა ეკონომიკის განვითარებამ - კასპიის ზღვაზე ნავთობის საბადოების ათვისებამ, ამიერკავკასიის რკინიგზის, ნავთობსადენ ბაქო-ბათუმის მშენებლობებმა.
ამიერკავკასიის კომისარიატი
1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ. ამ რეგიონის არსებობა ერთიან სახელმწიფოდ იწყება 1917 წლის 11 (24) ნოემბერს ახლად წარმოშობილი სახელით - ამიერკავკასიის კომისარიატი. საქართველოს, სომხეთის და აზერბაიჯანის ერები არ აღმოჩნდნენ მზად საკუთარი ეროვნული სახელმწიფოების შექმნისთვის და გარე საფრთხის ასარიდებლად.
ამიერკავკასიის დამოუკიდებლობა რუსეთისაგან იურიდიულად გაფორმდა 1918 წლის 10 (23) თებერვალს, ტიფლისში შეიქმნა ახალი სახელმწიფო ორგანო - ამიერკავკასიის სეიმი. იგი შედგებოდა დამფუძნებელთა კრების წევრთაგან, რომელიც დაშლილ იქნა სცსკ (ВЦИК) გადაწყვეტილებით. იგი აგრძელებდა ამიერკავკასიის კომისარიატის ანტისაბჭოთა პოლიტიკას. სეიმმა საკუთარი თავი ამიერკავკასიის საკანონმდებლო ორგანოდ გამოაცხადა, შექმნა მთავრობა, დაადასტურა თავისი ერთგულება ხელშეკრულებებისადმი, რომლებიც დადებულ იყო ამიერკავკასიის კომისარიატის მიერ დონის, ყუბანის, ურალის თეთრგვარდიელებთან, და დაიწყო ჯარის ფორმირება, რომლის მიზანიც იყო საბჭოთა ხელისუფლების წინააღმდეგ ბრძოლა. სეიმის პოლიტიკის წინააღმდეგ აჯანყება ინიცირებულ იყო დასავლეთ საქართველოს ბოლშევიკების მიერ, კერძოდ სამეგრელოს, აფხაზეთის და ცხინვალის ზონიდან.
ამიერკავკასიის ფედერაციული რესპუბლიკა.
1918 წელს 22 აპრილს ამიერ-კავკასია გამოცხადდა დამოუკიდებელ ფედერაციულ რესპუბლიკად, შეიქმნა მთავრობის ახალი კაბინეტი მენშევიკთა პარტიის წარმომადგენელთაგან, დაშნაკებისაგან და მუსავატისტებისაგან. მაგრამ ნაციონალისტური უთანხმოების გამო სეიმმა უკვე მაისში შეწყვიტა არსებობა. სამხრეთ კავკასიის ტერიტორიაზე შეიქმნა სამი დამოუკიდებელი სახელმწიფო, თუმცა კიდევ დიდხანს მათ ტერიტორიაზე იმყოფებოდა ინგლისის, საფრანგეთის, აშშ-ის, გერმანიის და თურქეთის ჯარები. 1918 წლის ზაფხულში, დროებით, სომხეთმა და აზერბაიჯანმა დამოუკიდებლობა დაკარგეს თურქეთის ჯარების შემოტევის გამო.
საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების ამიერკავკასიის ფედერაციული კავშირი.
1922 წლის 12 მარტს საქართველოს, სომხეთის, აზერბაიჯანის ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტების უფლებამოსილ კონფერენციაზე შეიქმნა ამიერკავკასიის სოციალისტური ფედერაციული საბჭოთა რესპუბლიკა. რესპუბლიკათა კავშირის უმაღლეს ძალაუფლებას წარმოადგენდა წარმომადგენელთა უფლებამოსილი კონფერენცია, რომელიც თანაბარი რაოდენობით აირჩეოდა აზერბაიჯანის, საქართველოს და სომხეთის მთავრობების მიერ. უფლებამოსილი კონფერენციის აღმასრულებელ ორგანოს წარმოადგენდა საკავშირო საბჭო, რომელთა წევრები აირჩეოდნენ და გადაირჩეოდნენ კონფერენციის მიერ. საკავშირო საბჭოს განკარგულებაში გადავიდა სამხედრო საქმეები, ფინანსები, საგარეო პოლიტიკა, საგარეო ვაჭრობა, საინფორმაციო გზები, კავშირი, კონტრრევოლუციასთან ბრძოლა და ეკონომიკური პოლიტიკის ხელმძღვანელობა.
ამიერკავკასიის სოციალისტური ფედერაციული საბჭოთა რესპუბლიკა.
ამიერ-კავკასიის ფედერაციული რესპუბლიკების კავშირის პირველ კრებაზე, რომელიც ბაქოში 1922 წლის 10-13 დეკემბერს შედგა, იგი გადაკეთდა ამიერკავკასიის სოციალისტურ ფედერაციულ საბჭოთა რესპუბლიკად, იმისათვის რომ მასში შემავალ რესპუბლიკებს დამოუკიდებლობა შეენარჩუნებინათ. საბჭოთა ამ კრებაზე მიღებულ იქნა შეთანხმება ამიერკავკასიის რესპუბლიკათა კავშირის შექმნაზე და აგრეთვე ასფსრ-ის კონსტიტუცია. ასე იქნა გადადგმული ნაბიჯი ამიერკავკასიის რესპუბლიკების პოლიტიკური და სამეურნეო კავშირის მომავალი გაძლიერებისაკენ. ყველა რესპუბლიკას გარანტირებული ჰქონდა ერთნაირი უფლებები საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში და ყველას თეორიულად ეძლეოდა უფლება გამოსულიყო კავშირის შემადგენლობიდან.
ეს მცირე ექსკურსი საჭირო იყო იმისათვის, რომ მკითხველს შექმნოდა ნათელი წარმოდგენა რეგიონის შესახებ, ის რომ ამ რეგიონს გააჩნია საერთო საბჭოთა ეკონომიკურ სივრცეში ინტეგრაციის გამოცდილება. მიუხედავად XX საუკუნის ბოლოს შექმნილი სიტუაციის ტრაგიკულობისა, შეიძლება იმედი ვიქონიოთ რომ პოლიტიკური კულტურა ზოგიერთ შემთხვევაში მიაღწევს იმ დონეს, რომელიც ა საკმარისი იქნება რეგიონალური ინტეგრაციის დასაჩქარებლად.
რეგიონალური თანამშრომლობის კავკასიური განზომილება საქართველო -კავკასიური ქვეყანა
ეს იდენტიფიკაცია ძლიერდება, უპირველეს ყოვლისა, ენობრივი პარამეტრით. ქართველ მეცნიერთა აზრით ქართული ენა მიეკუთვნება კავკასიურ-იბერიულ ენათა ჯგუფს. საერთო ადათები ქართულ სუბეთნიკურ ჯგუფებს ჩრდილოეთ კავკასიის ეთნოსებთან გაცილებით უფრო ღრმა კულტურული კავშირებით აახლოებენ, ვიდრე მეზობლებთან სამხრეთ კავკასიაში, რომელთაც კავკასიური იდენტიფიკაცია არც ისე ძლიერი აქვთ როგორც ქართულ საზოგადოებას. ზოგიერთი სომეხი ექსპერტი სომხეთის კულტურის ასოცირებას უფრო ახლო აღმოსავლეთის კულტურასთან ახდენს, ვიდრე კავკასიისასთან. ხოლო აზერბაიჯანში ექსპერტთა ნაწილს შორის დომინირებს იდენტიფიკაცია, ორიენტირებული ეთნიკურ თურქულ კულტურაზე.
კისლოვოდსკის ფორმატი (1+3).
ელცინის დროინდელ ამ ფორმატში წარმოდგენილ იყო კავკასიის საპარლამენტო ოთხეული - რუსეთი - საქართველო - სომხეთი - აზერბაიჯანი.
რამდენიმე კრება, რომელიც ჩატარებული იყო ამ წლების მანძილზე არ ყოფილა შედეგიანი. რუსეთი ამ ფორმატშიც ცდილობდა აშკარა დომინანტი ყოფილიყო, რაც სამხრეთკავკასიელ პარტნიორებში გაღიზიანებას იწვევდა. მიუხედავად ამისა ეს ერთ-ერთია იმ რეალისტურ ფორმატებს შორის, რომლებიც ორ ძირითად კონფლიქტურ წყვილს კავკასიაში - აზერბაიჯანს და სომხეთს, საქართველოსთან და რუსეთის ფედერაციასთან ერთად წარმოადგენდა. ამ ფორმატის პოტენციალი არა საკმარისადაა გამოყენებული და მცირე კორექციის და კონსტრუქციულობაზე ორიენატაციის შემთხვევაში, შეიძლება ძალიან სასარგებლო გახდეს რეგიონში არსებული პრობლემების მოგვარებაში. არსებობს ამ ფორმატის მხარდაჭერის რეალური პერსპექტივა ევროკავშირის მხრიდანაც. ევროკავშირის მონაწილეობას ფასილიატორის და კონტრიბუტორის როლში ამ პროცესში შესაძლოა ახალი სიცოცხლე შთაებერა კისლოვოდსკის ინიციატივისთვის.
(რფ, თურქეთი, ირანი, აზერბაიჯანი, სომხეთი და საქართველო)
ირანის მხარეს ამ წლების მანძილზე არაერთხელ ჰქონდა მცდელობა გავლენა მოეხდინა რეგიონის პრობლემების მოგვარების საკითხებზე. მაგრამ საერთაშორისო აქტორებმა, რომლებიც მოქმედებენ ამ რეგიონში, არ ჩათვალეს საჭიროდ მისი მონაწილეობა, კერძოდ ყარაბაღის კონფლიქტის მოგვარების სამშვიდობო ინიციატივაში. მიუხედავად ამისა, ირანი შეუპოვრად აგრძელებს აქტივობას გაძევების პოლიტიკის წინააღმდეგ და თამაშობს ამბიციურ თამაშს საკუთარი პოლიტიკური, ეკონომიკური და რელიგიური ინტერესების გასაზრდელად რეგიონში.
ფორმატი (3+3+2) - ემერსონის ფორმატი.
ეს ფორმატი, როგორც „სტაბილურობის პაქტი კავკასიისათვის” ბრიუსელის პოლიტიკური კვლევის ევროპული ცენტრის მიერ იქნა შემოთავაზებული (თუმცა ზოგიერთ დოკუმენტში ფიგურირებს არა ტერმინი კავკასია არამედ ,,სამხრეთ კავკასია”. მიუხედავად თავისი მნიშვნელობისა ამ ნაშრომში მრავლადაა ტერმინოლოგიური შეცდომები). 2000 წელს ,,სტაბილურობის პაქტი კავკასიისათვის” რომელიც მოიაზრებოდა როგორც მრავალმხრივი ფორუმი, წამოაყენა თურქეთის პრეზიდენტმა სულეიმან დემირელმა.
2001 წელს სომხეთის პრეზიდენტმა რობერტ ქოჩარიანმა გააკეთა შემოთავაზება შექმნილიყო სამხრეთ კავკასიის რეგიონალური უსაფრთხოების სისტემა ფორმულით “3+3+2”: აზერბაიჯანი, სომხეთი და საქართველო + რუსეთი, ირანი და თურქეთი, ევროკავშირისა და აშშ-ს მონაწილეობით დამკვირვებელთა როლში.
(AღთAG) - (სომხეთი, რუსეთი, თურქეთი, საქართველო და აზერბაიჯანი)
ეს ოფიციალურად არაა გაფორმებული, მაგრამ მოქმედი ფორმატია. ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული პროექტი ,,რეგიონალური ეკოლოგიური ცენტრი -კავკასიაა”, რომელიც ახორციელებს პროექტებს და პროგრამებს ეკოლოგიის სფეროში და რომლის ძირითადი დონორი ევროკავშირია. ეს ფაქტობრივად ერთადერთი პროექტია მცირე რეგიონალურ პროექტებს შორის, რომელსაც სიცოცხლეში დაუჭირა მხარი აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ჰეიდარ ალიევმა. მაშინ მან გამოხატა აზერბაიჯანის მზაობა - გამონაკლისის სახით მიეღო მონაწილეობა საერთაშორისო ეკოლოგიურ პროგრამებში, მიუხედავად მასში სომხეთის მონაწილეობისა.
(GIR) - (საქართველო-ირანი-რუსეთი)
ირანის ისლამური რესპუბლიკის საგარეო საქმეთა მინისტრმა - მანუჩერ მოტაკიმ 2006 წლის 22 ოქტომბერს განაცხადა, რომ მზადაა დაეხმაროს რუსეთსა და საქართველოს დაძაბულობის განმუხტვაში, - გვატყობინებს ირანის საინფორმაციო სააგენტო ,,ირნა”. ,,თუ ორივე მხარე საჭიროდ ჩათვლის ირანის შუამავლობას, თეირანი ჩაერთვება და დაეხმარება მხარეებს პრობლემის დარეგულირებაში რეგიონალური კავშირების გამყარების მიზნით” - განაცხადა მანუჩერ მოტაკიმ საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრთან გელა ბეჟუაშვილთან თეირანში შეხვედრის შემდგომ. მანამდე რუსეთმა უარი განაცხადა დასავლეთის ქვეყნების დახმარებაზე, გაეწიათ შუამავლის როლი. მაგრამ ეს განცხადება კიდევ ერთხელ ამტკიცებს ირანის სწრაფვას გაზარდოს გავლენა სამხრეთ კავკასიაში და იქნეს აღიარებული როგორც რეგიონალური მოთამაშე. სწორედ ამიტომ ირანის დიპლომატია ყურადღებით აკვირდება კავკასიაში მიმდინარე მოვლენებს და ყველა კონფლიქტის გამოყენებას ცდილობს საკუთარი მიზნებისათვის. გაბედულად და წარმატებით წყვეტს თავის ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ამოცანებს. ამ ეტაპზე იგი შეიძლება საქართველოს ევროპელი და ამერიკელი პარტნიორების სერიოზულ კონკურენტად ჩაითვალოს.
(GRA) - (საქართველო- რუსეთი-აზერბაიჯანი)
ეს ძალიან საინტერესო სამკუთხედია, რომელმაც შეიძლება დიდი წვლილი შეიტანოს არსებული დაძაბულობის განმუხტვაში, განსაკუთრებით საქართველო-რუსეთის ურთიერთობაში. დღეს შექმნილი დაძაბული სიტუაციიდან გამომდინარე, იგი ინიცირებულ უნდა იქნას აზერბაიჯანის მიერ.
აღნიშნული ფორმატიდან გამომდინარე შეიძლება განხილულ იქნეს მაგალითად შემდეგი საკითხები:
- ჩრდილოეთ კავკასიის საზღვრის უსაფრთხოების საკითხი. აზერბაიჯანი-რუსეთის და საქართველო-რუსეთის;
- თანამშრომლობა ეკოლოგიის სფეროში. კავკასიის ნაკრძალის ტერიტორიის დაცვა, რომლის ტერიტორიაც ვრცელდება სამივე ქვეყნის საზღვრის გასწვრივ(!!!). ამ ფორმატში აქტიური მონაწილეობა შეუძლია მიიღოს WWF, რომელსაც აქვს გამოცდილება სამი ქვეყნის გადაკვეთის ზონაში მუშაობისა;
- ჩეჩნეთის კონფლიქტის პრობლემა. კერძოდ ჩეჩნეთიდან ლტოლვილთა პრობლემა და პანკისის ხეობის პრობლემა;
- ვაჰაბიზმის და სხვა აგრესიული რელიგიური დინებების გავრცელება. (IGRA) - (ირანი-საქართველო-რუსეთი - აზერბაიჯანი)
ეს ფორმატი აგრეთვე შეიძლება რეალიზებულ იქნეს განსაზღვრულ პოლიტიკურ ფორმატში, სიტუაციაზე რუსეთის ფედერაციის და ირანის გავლენის გაზრდის შემთხვევაში აზერბაიჯანში და საქართველოში. ეს არის ნატოს საწინააღმდეგო კონკურენტული პროექტი, რომელიც შეიძლება რეალიზებულ იქნეს როგორც პოლიტიკურ ისე ეკონომიკურ ასპექტში;
საქართველო ამ ფორმატში ინტეგრირებას განიცდის სამ კასპიის ზღვის ქვეყანასთან. ზოგიერთი ევროპელი ექსპერტის შეფასებით, შესაძლებელია ახლო მომავალში საქართველოს აშკარა მოძრაობა კასპიის ზღვის პარტნიორების მიმართულებით. მათი გავლენა საქართველოში ყოველთვიურად (!) იზრდება. არაა გამორიცხული, რომ ეს თამაშები საქართველოში შეიძლება ორივე მხარის, დასავლეთის და რუსეთის დამარცხებით დამთავრდეს.
(IGRA-A) - (ირანი-საქართველო-რუსეთი-აზერბაიჯანი-სომხეთი)
ეს გაძლიერებული ფორმატია (IGRA), რომელიც ფაქტობრივად იწვევს კასპიის ზღვის აუზში სომხეთს და საქართველოს (როგორც აზერბაიჯანი და საქართველო მონაწილეობენ შავი ზღვის ფორმატში), რაც შეიძლება განხილულ იყოს, როგორც მცირე სამხრეთ კავკასიის განვითარება არა მხოლოდ, როგორც შავი ზღვისპირა რეგიონის, არამედ როგორც კასპიის ზღვისაც.
რა თქმა უნდა თურქეთის არმონაწილეობა ამ ფორმატში შეიძლება განხილულ იქნეს, როგორც გამოწვევა და არამარტო ამ ქვეყნისადმი, რომელსაც გააჩნია ტრადიციული პრეტენზიები კასპიის ზღვაზე, არამედ ევროატლანტიკური ინტეგრაციის პროცესისადმიც.
ეს, ზოგიერთ შემთხვევაში, ფუტურისტული ხედვა შეიძლება მაინც იყოს სასარგებლო იმ ექსპერტთათვის და პოლიტიკურ მოღვაწეთათვის, რომლებმაც საქართველოს საერთაშორისო რეგიონალური პოლიტიკა უნდა შეიმუშავონ. ისევე როგორც სამხრეთ კავკასიის განზომილების შემთხვევაში, ზოგიერთი ფორმატი არ იქნა განხილული ობიექტურ მიზეზთა გამო.
