მურმან პაპაშვილი
ივანე ჯავახიშვილის სახელობის
თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი

XVII საუკუნის 30-იანი წლებიდან საქართველოსა და წმინდა საყდარს შორის მრავალსაუკუნოვან ურთიერთობებში ახალი ეტაპი დაიწყო. მთელი წინა საუკუნის მანძილზე გაწყვეტილი ურთიერთობა 1626 წლის 4 მაისს წმიდა კონგრეგაცია „დე პროპაგანდა ფიდეს“ სპეციალური დეკრეტით აღდგა. ორი წლის შემდეგ კი, 1628 წლის 14 დეკემბერს გორში თეატინელთა მისიონერები (დონ პიეტრო ავიტაბილე, დონ ჯაკომო დი სტეფანო, ბერი კლაუდიო) ჩამოვიდნენ და უმალვე წარმატებული საქმიანობა გააჩაღეს. საქართველოს ევროპულ პოლიტიკაში ამას სასიცოცხლო მნიშვნელობა ჰქონდა¹ და ქართლ-კახეთის მეფემ თეიმურაზ I-მა (1625-1633) თეატინელ პატრებს აღმოსავლეთ საქართველოში რელიგიური საქმიანობის სრული თავისუფლება მისცა². ამის შედეგი იყო ის, რომ სულ მალე ოთხ წელზე ნაკლებ დროში, 1633 წლის ივლისისათვის, გორში თავი მოიყარა 13-მა³ თუ 15-მა⁴ თეატინელმა მისიონერმა.

თეატინელმა პატრებმა ქართლის სამეფოში მეფე თეიმურაზ I-ისა და აღმოსავლეთ საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქ ზაქარია ჯორჯაძის (1623-1632) მხარდაჭერით სულ მცირე დროში არნახულ წარმატებებს მიაღწიეს. გორში მათ 1632 წლისათვის ააგეს წმიდა პეტრეს სახელობის ეკლესია, რომელიც უმალვე გახდა კულტურის ცენტრი. აქვე პატრებს ჰქონდათ სასულიერი სასწავლებელი, სადაც ბავშვებს ასწავლიდნენ ლათინურ, იტალიურ ენებს და სასულიერო საქმიანობისთვის ამზადებდნენ⁵.

დიდი წარმატების გზაზე მდგარი თეატინელთა მისიონი 1633 წლის თებერვლიდან, ქართლის სამეფოში შეცვლილი პოლიტიკური ვითარებიდან გამომდინარე, გადაულახავი პრობლემების წინაშე აღმოჩნდა. ცნობილია, რომ ირანის წინააღმდეგ თეიმურაზ I-ის ბრძოლა მარცხით დასრულდა. შაჰ სეფი I-მა (1629-1642) ქართლის მეფედ „ვალის“ ტიტულით გამუსლიმებული როსტომ ბაგრატიონი ანუ ხოსრო მირზა დანიშნა. ამ უკანასკნელმა 1633 წლის 18 თებერვალს ქართლის სამეფოს ტახტი დაიკავა და სულ მალე გამოსცა ბრძანება, რომლის თანახმად ის, ვინც სჯულს გამოიცვლიდა და, ისლამის გარდა, სხვა სარწმუნოებას მიიღებდა, სიკვდილით დაისჯებოდა⁶. ეს, რა თქმა უნდა, პირდაპირ კრძალავდა მისიონერთა საქმიანობას ქართლის სამეფოში.

შექმნილ ვითარებაში თეატინელმა მისიონერებმა და მათმა მეთაურებმა გადაწყვიტეს, რომ თავიანთი საქმიანობა დასავლეთ საქართველოში, კერძოდ, გურია-სამეგრელოში გადაეტანათ. ამას, უწინარეს ყოვლისა, განაპირობებდა სამეგრელოს მთავრის ლევან II დადიანის (1611-1657) ევროპაზე აღებული ორიენტაციის პოლიტიკური ამოცანები, რომელიც სათავეს XVII საუკუნის 10-იანი წლებიდან იღებს⁷. მოკლედ რომ ვთქვათ, 1633 წლის 23 ოქტომბერს გორიდან ორი თეატინელი მისიონერი დონ არქანჯელო ლამბერტი და დონ ჯუზეპე ჯუდიჩე ლევან II დადიანის კარზე გადავიდნენ სამოღვაწოდ. თითქმის ერთი წლის შემდეგ, 1634 წლის ოქტომბერში, შემოქმედის ეპისკოპოსის მაქსიმე მაჭუტაძის ინიციატივითა და სურვილით გორიდან გურიაში სამოღვაწეოდ გადავიდნენ თეატინელი პატრები დონ კრისტოფორო დე კასტელი, დონ ანტონიო ჯარდინა და ფრანგი ძმა კლაუდიო⁸.

საკითხზე უშუალოდ გადასვლა ლოგიკურად მოითხოვს კრისტოფორო კასტელის ბიოგრაფიისა და საქართველოში მისი სამოციქულო საქმიანობის ზოგადი სურათის წარმოჩენას, რაც ორგანულად უკავშირდება ჩვენთვის საინტერესო პრობლემას. დონ კრისტოფორო კასტელის ბიოგრაფიიდან ბევრი რამ უცნობია. 1599 თუ 1600 წელს გენუაში დაბადებული და პალერმოს შვილობილად⁹ წოდებული დონ კრისტოფორო დე კასტელი ერთ-ერთი მდიდარი გრაფის ძმისწული იყო¹⁰. ის სამი წელი სწავლობდა თეოლოგიას და ერთ წელი მედიცინას, რომელსაც სპეციალურად დაეუფლა, ვინაიდან იცოდა, რომ საქართველოს ექიმებიც სჭირდებოდა მისიონერებთან ერთად¹¹. კასტელის გამოარჩევდა სათნოება, მისიონერული გულმოდგინება, მხატვრობის ნიჭი, სამკურნალო ცოდნა და უცხო ენების ადვილად დაუფლების უნარი¹². მამა კასტელი იტალიაში აღიარებული მხატვარი იყო¹³. მას მიჯნურივით უყვარდა ჩვენი ქვეყანა. „საქართველო ჩემი სატრფო იყო ოცდაექვსი წლის განმავლობაში“,¹⁴ წერდა კასტელი. 1632 წელს კი საქართველოზე უზომოდ შეყვარებულმა კრისტოფორო კასტელიმ მთელი თავისი ქონება აქ მოღვაწე თეატინელთა მისიონს უანდერძა¹⁵. ნიშანდობლივია ისიც, რომ სამშობლოში ჩასული, სამოც წელს მიღწეული, დაუძლურებული მამა კასტელი მზად იყო ისევ უკან სამეგრელოში დაბრუნებულიყო, „ოღონდაც კი თავიდან აეცილებინა მისიონის დამარცხება“¹⁶.

დონ კრისტოფორო კასტელი დაახლოებით ოცდაორი წელი მოღვაწეობდა საქართველოში. აქედან ზუსტად თოთხმეტი წელი მან სამეგრელოში¹⁷ გაატარა. შეუძლებელია არ ითქვას, რომ მამა კასტელის მიერ შესრულებული 570-ზე მეტი ნახატიდან შემოგვცქერის მთელი გალერეა საერო თუ სასულიერო მოღვაწეებისა და მშვენიერი ქართველი ქალბატონებისა. მისი 100 გვერდზე მეტი რელაცია თუ სხვადასხვა თემაზე შერსულებული ნაშრომები არის არა მხოლოდ XVII საუკუნის საქართველოს, არამედ კავკასიური სამყაროს ფართო პორტრეტი, სადაც ერთმანეთს ერწყმის დიდი ისტორიული მოვლენები. საკუთარი თვალით ნანახი და შემჩნეული წვრილმანიც კი აქ გადმოცემულია რეალური სინამდვილის ესკიზური მონახაზებით, მოკლე და მშრალი ფრაზებით, მდიდარი დეტალებით¹⁸.

კრისტოფორო კასტელი, რომელსაც 1652 წლიდან ქართლისა და სამეგრელოს მისიონის პრეფექტი იყო¹⁹, დიდი ავტორიტეტითა და პატივით სარგებლობდა, არა მარტო სამეგრელოს, არამედ მთელი დასავლეთ საქართველოს მეფე-მთავართა კარზე. მასთან განსაკუთრებული დამოკიდებულება და მისადმი პატივისცემა ჰქონდა ლევან II დადიანს. მისი გამოჩენისას ოდიშარები ამბობდნენ: „აი, წმინდა ლუკა, რომელიც ექიმიც იყო და მხატვარიც“²⁰. საკუთრივ მამა კასტელი სამეგრელოს მთავრისა და ამ მხარის მოსახლეობისაგან თავს დავალებულად მიიჩნევდა²¹. 1654 წლის 20 აგვისტოს სამეგრელოდან სამშობლოში მიმავალ კასტელისთან განშორება მთავართან ერთად ოდიშარებსაც ეძნელებოდათ²². რაც შეეხება ლევან II დადიანს, ის კასტელის სახით ევროპასთან ურთიერთობის საკითხებში ყველაზე გონიერ და საჭირო მრჩეველს კარგავდა. თანამედროვე დიპლომატიურ ენაზე თუ ვიტყვით, კასტელი საქართველოში წმიდა საყდრის აკრედიტებული დიპლომატიური წარმომადგენელი იყო, რადგან მას არაოფიციალურად ეჭირა „მოციქულებრივი ლეგატის თანამდებობა ქართლსა და სამეგრელოში“²³. ამიტომ მამა კასტელის მთელ შავიზღვისპირეთში იცნობდნენ, როგორც მოქნილ „შუამავალს ქრისტიანულ დასავლეთსა და აქ არსებულ მრავალ სამეფოს შორის“²⁴.

დონ კრისტოფორო დე კასტელის მრავალრიცხოვან და მრაფალფეროვან რელაციათა შორის, ჩვენი ყურადღება მიიპყრო ერთმა უთარიღო წერილმა, რომელიც თავის დროზე გამოაქვეყნა სახელგანთქმულმა ისტორიკოსმა, მიხეილ თამარაშვილმა თავის ცნობილ წიგნში²⁵ და იგი სრულიად მართებულად დაათარიღა 1652 წლით. ეს წერილი დედნიდან ჩვენ ვთარგმნეთ და გამოვეცით 2015 წელს²⁶. ჩვენეულ და მიხეილ თამარაშვილის მიერ შესრულებულ თარგმანს შორის დიდი სხვაობა აღმოჩნდა. საჭიროდ არ მივიჩნევთ ამ განსხვავებებზე ყურადღების გამახვილებას, რადგან უცნობია, რომელი წყაროდან ხელმძღვანელობდა მთარგმნელი²⁷. ერთი რამ კი ცხადია, რომ მ. თამარაშვილის თარგმანი თავისუფალ ხასიათს ატარებს. ამიტომ შევეცადეთ დედნიდან უფრო ზუსტი თარგმანი გაგვეკეთებინა, რადგან წერილი ძალიან საინტერესო ფაქტს შეიცავს, რომლისთვისაც მკვლევრებს დღემდე ყურადღება არ მიუქცევიათ.

მოკლედ, ამ მცირე წერილში ჩვენთვის საინტერესო საგანზე ნათქვამია: „იმ მრავალრიცხოვან ხალხს, რომლებიც ცხოვრობენ კავკასიის მთების განშტოებებზე, არა აქვთ საკუთარი წიგნები, არც დამწერლობა და სარგებლობენ ქართულით [ქართული დამწერლობით - მ. პ.]; მათ არ იციან რა არის არითმეტიკა და ითვლიან ან მძივებით, ან კენჭებით, ან თოკის ნასკვებით. ასეთი უმეცრებისაგან გამოსაყვანად, მათთვის დავწერე წიგნი ახალი დამწერლობით, რათა ვასწავლო კითხვა და ვაზიარო მეცნიერებას; თქვენს მოწყალებას მადლიერების ნიშნად გავუგზავნი ამ წიგნის ასლს, თუკი შესაძლებლობა მომეცემა. მე ასევე მივეცი მათ დამწერლობა; ახალი ანბანი თვით მთავარმა [ლევან დადიანმა - მ. პ.] აირჩია მრავალთა შორის, რომელიც მე მას შევთავაზე, როგორც საერო წერისათვის, ასევე საეკლესიო წერისათვის, მეტნაკლებად საზეიმო; ვეცდები ამ ანბანის ნიმუში არითმეტიკის წიგნთან ერთად გამოგიგზავნოთ, თუკი შეკვრა არ დაიკარგება, რაც ხშირად ხდება ახლანდელი ომების გამო“²⁸.

სანამ უშუალოდ მოტანილი წყაროს ანალიზს დავიწყებდეთ, მინდა წინასწარ აღვნიშნო, რომ კასტელის მის მიერ შედგენილი ანბანი და არითმეტიკის წიგნი, ჩანს, არ გაუგზავნია პროპაგანდისათვის. ეს ასე რომ ყოფილიყო, შეუძლებელია იგი ვატიკანის არქივებში არ აღმოჩენილიყო. უნდა ვიფიქროთ, რომ იგი კასტელის თან მიჰქონდა და, ალბათ, ნეაპოლიდან პალერმოში მისი მთელი ძვირფასი ტვირთის დაკარგვისას, ზღვამ შთანთქა, ხოლო შემდეგ მისი აღდგენისათვის არ უზრუნია.

როგორც მოტანილი წყაროდან ვხედავთ, კასტელიმ კავკასიის „მთების განშტოებებზე“ მცხოვრები ხალხისათვის შექმნა ანბანი და არითმეტიკის წიგნი. რადგან ავტორი არ აკონკრეტებს და ზოგადად ასახელებს კავკასიის მთების განშტოებებზე მცხოვრებ ხალხებს, ძნელია დაზუსტებით თქვა, ძირითადად მათში რომელ „ხალხს“ გულისხმობს. ჩვენს ხელთ არსებული წყაროებიდან დასტურდება, რომ დონ ჯუზეპე ჯუდიჩე, დონ არქანჯელო ლამბერტი და დონ კრისტოფორო დე კასტელი სამეგრელოს სამთავროში ხანგრძლივი მოღვაწეობის მანძილზე არაერთხელ შეხვედრიან ლევან II დადიანის კარზე ჯიქების, აფხაზების, ყარაჩაელების, ჩერქეზებისა და ალანების წარმომადგენლებს. ჯუზეპე ჯუდიჩე²⁹ თავის ერთ-ერთ ვრცელ რელაციაში წერდა: „ამ სამეფოს [ოდიშის ანუ სამეგრელოს სამთავროს - მ. პ.] მეშვეობით შეიძლება ასევე ბრწყინვალე და ადვილი მისასვლელი გზა გვეპოვა მასთან მოსაზღვრე სხვა სამთავროებთან. მათი ნაწილი გამოუკვლეველია, ნაწილი ველურია და მიყრუებული, სადაც არც მღვდლები არიან, არც ეპისკოპოსები, სადაც მისიონერები არასოდეს ყოფილან. როგორც ამბობენ, აქ [იგულისხმება, ალბათ, ჯიქეთი, ყარაჩაი, ჩერქეზეთი, ოსეთი, აფხაზეთი - მ. პ.] ველური წესების ადამიანები ცხოვრობენ, რომლებთანაც სამეგრელოს მთავარს მეგობრული ურთიერთობები აქვს, ან მასზეა დამოკიდებული, ანდა ეშინიათ, როგორც მმართველის, რომელიც დიდ ძალებს ფლობს. გარდა ამისა, ამ ხალხების ზოგიერთი წარმომადგენლის სიმპათიები და კეთილი განწყობა დავიმსახურეთ...ყარაჩაელ ხალხთაგან ერთი ადამიანი [სამეგრელოში] ცხოვრობს, რომელიც ჩვენ სრულად განვკურნეთ ხველებისაგან; ამ ადამიანებმა დიდი სიყვარულით შემოგვთავაზეს დახმარება და თანამშრომლობა“³⁰. დონ არქანჯელო ლამბერტი 1649 წლის 21 აგვისტოს წერილში წერდა: „ამ ხალხის [ჩერქეზების - მ. პ.] ერთი წარჩინებული ადამიანი ჩვენთან სახლში სამი თვე ცხოვრობდა და ისე შეგვიყვარა, რომ დავპირდი ოდესმე მათთან ჩვენს ახალ მისიონერებს გავგზავნიდი, რათა მისი ხალხისათვის ქრისტიანული სარწმუნოება გვესწავლებინა“³¹. აქვე ლამბერტი აგრძელებს: „რამდენიმე დღის უკან იმ ჩვენმა [ჩერქეზმა] წარჩინებულმა მეგობარმა შემომჩივლა, რატომ ვაყოვნებთ მათთან მისიონერების გაგზავნას, რადგან ჩვენს მისიაზე ადრე იმ ქვეყანაში ეშმაკმა შეძლო დაფუძნება და ახლა ამ ხალხის გათურქება დაიწყო“³². მაგრამ „რა შემეძლო მარტოდ დარჩენილს ავადმყოფ მამა კრისტოფოროსთან [იგულისხმება დონ კრისტოფორო დე კასტელი - მ. პ.] ერთად?“- სვამდა კითხვას ლამბერტი. ეს უკანასკნელი ასევე გვაწვდის შემდეგ ცნობას: „ჩვენს დროს მოხდა ოდიშის მთავრის და ჩერქეზთა სახელგანთქმული ქაშიაქ მეფის ასულის დაქორწინება“³³. შემთხვევითი არც ის იყო, რომ ლევან დადიანის წერილის საფუძველზე სამშობლოში მიმავალი კასტელი „ზურბესში, ჩერქეზეთის მთავარ ქალაქში“ საზეიმო სუფრაზე მიიწვიეს და შემდეგ გემამდე დიდი სიყვარულით მიაცილეს³⁴.

დონ კრისტოფორო დე კასტელის ალბომში აღნიშნულთან დაკავშირებით შემდეგი ცნობების ამოკრეფა შეიძლება: 86-ე სურათს კასტელი ასეთ მინაწერს უკეთებს: „ყველა მეპატიჟება თავის ქვეყანაში“³⁵. შესაძლებელია, „ჩერქეზთა მეფე კოსიაკი“³⁶-ის სურათი პირადი ნაცნობობისა და შთაბეჭდილების შედეგად დაიხატა. საინტერესო მინაწერს შეიცავს 426-ე სურათი, რომლიდანაც ვიგებთ, რომ კასტელი იმყოფებოდა სვანეთთან ახლო მდებარე მხარეში და სიამოვნებით დათანხმდებოდა იქ მისიონერობაზე, მაგრამ ლევან დადიანმა არ გაუშვა³⁷. ჩერქეზთა მეფე, - ვკითხულობთ 549-ე სურათის მინაწერზე, - „დიდი მოყვარულია სათნოებით შემკული ადამიანებისა და, უმთავრესად, მკურნალებისა“³⁸.

ამდენად, ამ არაპირდაპირ წყაროებზე დაყრდნობით მეტ-ნაკლებად იმის თქმა შეიძლება, რომ დონ კრისტოფორო დე კასტელის საკმაო ურთიერთობები ჩამოუყალიბდა ჩერქეზების, ალანების, ყარაჩაელების, აფხაზების, ჯიქების წარმომადგენლებთან, რომლებიც დროდადრო ჩამოდიოდნენ ოდიშის სამთავროში. ცხადია, მათთან კავშირში შეეძლო კასტელის გარკვეულიყო ამ ხალხების საზოგადოებრივ წყობაში, საქართველოსთან ურთიერთობის ხაზებში, მათში ქართული ენისა და კულტურის გავრცელების ხასიათსა და ენათა თავისებურებებში. კასტელისთან ერთად სამეგრელოში ცხრა წლის მანძილზე მოღვაწე დონ არქანჯელო ლამბერტი წერდა: აფხაზების, ალანების, ყარაჩაელების, ჯიქებისა და ჩერქეზების „ენებს შორის იმდენი სხვადასხვაობაა, რომ ყოველი მათგანი სარგებლობს თავისი საკუთარი ენით, რომელიც განსხვავდება ახლო მეზობელი ხალხის ენისაგან იმდენად, რომ მათ შორის შეუძლებელია იპოვო რაიმე მსგავსება“³⁹. ბუნებრივია, ეს კასტელისთვისაც სრულიად ნათელი იქნებოდა.

ახლა ისევ მივუბრუნდეთ ზემომოტანილ ცნობას, რომელშიც გარკვევით არის ნათქვამი, რომ მამა კასტელიმ „კავკასიის მთების განშტოებებზე“ მცხოვრები ხალხებისათვის დაწერა „წიგნი ახალი დამწერლობით“ ანუ შეუქმნა „მათ დამწერლობა“ საერო და საეკლესიო წერისათვის. ამ მოკლე ცნობას რამდენადმე ავსებს კასტელის ალბომი. ავტორის 271-ე სურათს ასეთი მინაწერი ამშვენებს: „მქონდა ახალი ანბანი“⁴⁰. „თითოეული მათგანი, - იუწყება 508-ე ნახატი, - უფრო მეტს ამბობს, ვიდრე ჩვენი [ლათინური - მ.პ.] ანბანი და თანხმოვნებს ხმოვნებისაგან განსხვავებული ფორმები აქვთ“⁴¹. ახალი ანბანის მშვენიერებაზე მიუთითებს 509-ე ნახატი⁴², ხოლო მომდევნო სურათში (510) მოცემულია ქართული ანბანის სახელები ლათინური ტრანსკრიფციით⁴³. ნიშანდობლივია 514-ე ნახატზე გაკეთებული მინაწერი: „თითოეული ასო მოცემული გვაქვს იმგვარად, როგორადაც გამოთქვამს ეს ხალხი“⁴⁴. 515-ე ნახატის მინაწერი იუწყება: „ეს ანბანი უფრო უხვია სხვებთან შედარებით. აქ ჩვენ გვაქვს მეტად ტკბილი ანბანი წინადადების, უწმინდეს ჯვარცმაზე ლოცვისა და სხვა ყველაფრისათვის [გამოსაყენებელი]“⁴⁵, ხოლო 553-ე ნახტზე გაკეთებულია მოკლე მინაწერი: „მეტად მოხდენილი ახალი ასოები“⁴⁶. ყოველივე ამასთან დაკავშირებით საინტერესო ინფორმაციას გვაწვდის 474-ე სურათის მინაწერი: „ვნახოთ ეს დამწერლობა: დამწერლობისა და წმინდა წირვის სანახავად მოდიოდნენ“⁴⁷. თუ ვინ მიდიოდნენ ამის სანახავად, მართალია, პირდაპირ დასახელებული არ არის, მაგრამ მინაწერში მომდევნო ფრაზა „მან მითხრა[ჩერქეზმა]⁴⁸, ლოგიკურად გვავარაუდებინებს, რომ ახალი ანბანის სანახავად შეიძლება ჩერქეზეთიდან ჩამოვიდნენ. ასეთი გახლავთ ამ ჯერზე წყაროთა ის წრე, რომელიც გვაქვს ჩვენთვის საინტერესო საკითხის შესასწავლად.

ამრიგად, ვფიქრობთ, საკმაო საფუძველი გვაქვს ვთქვათ, რომ დონ კრისტოფორო დე კასტელიმ „კავკასიის მთების განშტოებებზე“, მცხოვრები ხალხებისათვის, მეტ-ნაკლები სიზუსტით, აფხაზების, ჩერქეზების, ყარაჩაელებისა და ჯიქებისთვის, ქართული მხედრული და ნუსხა-ხუცური ასოების საფუძველზე შექმნა ახალი ანბანი. მან, როგორც ქართული ენის მცოდნემ და მეგრულად მოსაუბრემ, ალბათ, გაითვალისწინა ლათინურთან შედარებით ქართული ანბანის უპირატესობა, რადგან ამ უკანასკნელს უფრო სრულყოფილად შეეძლო დასახელებულ ხალხთა ენაში არსებული ფონემების გადმოცემა. სავარაუდებელია, კასტელიმ იმ ფონემებისათვის, რომელიც ხსენებულ ენებშია, მაგრამ ქართულში არაა, ქართული ასოების საფუძველზე დამატებითი სპეციფიკური ანბანი შექმნა. ვფიქრობთ, ალბათ, ამას გულისხმობს კასტელი, როცა ამბობს, რომ „თითოეული ასო მოცემული გვაქვს იმგვარად, როგორადაც გამოთქვამს ეს ხალხი“. ამით კასტელიმ ის გვითხრა, რომ ქართული სრულყოფილი ანბანია კავკასიელი ხალხის მეტყველებისათვის ანუ ის დასახელებული ენების ბგერით ერთეულებს სრულად შესაბამისად მიიჩნევდა ქართულ გრაფემებთან.

დაბოლოს, როგორც კასტელის ჩვენთვის საინტერესო რელაციიდან ჩანს, ოდიშის მთავარმა ლევან II დადიანმა „ახალი ანბანი თვით...აირჩია მრავალთა შორის..., როგორც საერო, ასევე საეკლესიო წერისათვის, მეტნაკლებად საზეიმო“. სამწუხაროდ, ამ წყაროს საკონტროლო მასალა არ გაგვაჩნია. თუმცა არანაირი საფუძველი არა გვაქვს, კასტელის არ ვენდოთ და მისი ცნობა სარწმუნოდ არ მივიჩნიოთ. ამდენად, ჩვენი აზრით, „კავკასიის მთების განშტოებებზე“ ანუ ამ შემთხვევაში აფხაზების, ჩერქეზების, ჯიქების, ყარაჩაელებისა და ალანებისათვის ქართული დამწერლობის საფუძველზე ახალი ანბანის შექმნა მამა კასტელის დაავალა ლევან II დადიანმა. ამ უკანასკნელის მიერ „არჩეული“ ანუ „მოწონებული“ ანბანი კასტელის, ალბათ, უნდა წარედგინა წმიდა კონგრეგაცია „დე პროპაგანდა ფიდესათვის“, რათა შესაბამისი დასტურის შემდეგ იგი ექციათ ხსენებულ ხალხებში კათოლიკობის ქადაგების დამწერლობად. ამის დადებითად გადაჭრას ხელს ისიც შეუწყობდა, რომ „უკვე არსებობდა ტრიენტის საეკლესიო კრების გადაწყვეტილება წირვა-ლოცვის ეროვნულ ენებზე ჩატარების შესახებ“⁴⁹. როგორც სათანადო ადგილას აღვნიშნეთ, ამ „ახალ ანბანს“ კურიამდე არ მიუღწევია. თავისთავად მისი შექმნა დაუფარავად მიუთითებს ლევან II დადიანის მიერ საგანმანათლებლო მიმართულებით დაგეგმილ პოლიტიკაზე. მეტი ალბათობაა ვიფიქროთ, რომ ის ქართული დამწერლობის საფუძველზე შედგენილი ანბანის მეშვეობით ცდილობდა სამეგრელოს სამთავროს მოსაზღვრე კავკასიელ მთიელებზე კულტურულ-რელიგიური გზით თავისი გავლენის დამყარებას. ამ მისიონერული საქმიანობის განმახორციელებლად მთავარს კათოლიკე მამები, უწინარესად მამა კასტელი, ესახებოდა. ლევან II დადიანის ამბიციებთან მიმართებაში ასეთი მიზნების დანახვა სრულიად ბუნებრივი ჩანს.

On the Interpretion of a Note by Cristoforo Castelli

Murman Papashvili
Professor of the Ivane Javakhishvili Tbilisi State University

Cristoforo Castelli, missionary from the Theatines Order, led his activity in Georgia in 1632-1654. He spent almost 20 years in the Principality of Odishi. Cristoforo Castelli's' album of 570 pictures and the relation with more than around 200 pages are largery known. All of these are priceless materials for the study of the Western Georgian history from the first half of the XVII century. Castelli's one small relation of 1652, which has not taken any attention until today, is connected with the creation of the new Georgian alphabet sample grounded on the letters of the modern Georgian alphabet „Mkhedruli“ and „Nuskha- Khutsuri“. This presumably was intended for the dissemination of the civil teaching and the Catholic faith among the Alans, Circassians, Karachays. There is being proved through the sources that Castelli created such an alphabet, although the one is not known till nowadays. According to our version, Cristoforo Castelli was entrusted with performing this task by Levan II Dadiani (1611- 1657), the Principal of Samegrelo that is indicatory to the policy elaborated by Levan Dadiani towards the educational direction, among the implementers of which he considered first of all, Castelli. Through applying cultural-religious (Catholic) path, based on my assumption, the Principal of Samegrelo was attempting to establish his influence on the Caucasian mountaineers.

???????????????????

1 დონ ჯუზეპე მილანელი, რელაცია საქართველოზე (XVII საუკუნე), იტალიური ტექსტი თარგმნეს, შესავალი და შენიშვნები დაურთეს მურმან პაპაშვილმა და ზურაბ გამეზარდაშვილმა, თბ., 2014, გვ. 3.

2 თამარაშვილი მ. ისტორია კათოლიკობისა..., გვ.103-132; Michel Tamarati, L'Eglise géorgienne des origins jusqu'à nos jurs, Rome, 1910, pp. 507-526; თამარაშვილი მ. ქართული ეკლესია..., გვ. 562-581; ტაბაღუა ი. საქართველო ევროპის არქივებსა და წიგნსაცავებში III, თბ., 1987, გვ. 80-148; პაპაშვილი მ. საქართველო რომის...,გვ. 156-178.

3 თამარაშვილი მ. ისტორია კათოლიკობისა..., გვ. 99-100; 111-112; 116-117; ტაბაღია ი. საქართველი ევროპის არქივებსა..., II, გვ. 219; მისივე, საქართველო ევროპის არქივებსა..., III, გვ. 147; Tabagua I. Op. Cit., pp. 279-315

4 მამისთვალიშვილი ე. გორის ისტორია I (1801 წლამდე), თბ., 1994, გვ. 15.

5 დონ პიეტრო ავიტაბილე, დასახ. ნაშრ., გვ. 67.

6 თამარაშვილი მ. ისტორია კათოლიკობისა...,გვ. 131.

7 ანთელავა ი. ლევან II დადიანი, თბ., 1990; პაპაშვილი მ. ლევან II დადიანის ევროპული ორიენტაცია. კრებ.: საქართველოს ურთიერთობა ევროპისა და ამერიკის ქვეყნებთან, I, თბ., 1994, გვ. 167-198; ქორთუა ზ. ქართული სამეფო-სამთავროების საგარეო პოლიტიკის ისტორიიდან (ოდიშის სამთავრო XVII საუკუნის I ნახევარში), თბ., 2012, გვ. 79-84.

8 პატრიცია ანა ლიჩინი. კრისტოფორო კასტელი და მისი მისია საქართველოში. თარგმანი, შესავალი და შენიშვნები მურმან პაპაშვილისა, თბ., 2009, გვ. 5.

9 Tabagua I. Op. Cit., p. 287.

10 ტაბაღუა ი. საქართველო ევროპის...,III, გვ. 140-141.

11 ტაბაღუა ი. საქართველო ევროპის...,III, გვ. 141.

12 დონ კრისტოფორო დე კასტელი. ცნობები და ალბომი საქართველოს შესახებ. ტექსტი გაშიფრა, თარგმნა, გამოკვლევა და კომენტარები დაურთო ბეჟან გიორგაძემ, თბ., 1976, გვ. 16.

13 ტაბაღუა ი. საქართველო ევროპის...,III, გვ. 144.

14 დონ კრისტოფორო დე კასტელი. ცნობები და ალბომი…, გვ. 187.

15 Archivio Generale Teatini. „Georgia“. Cristoforo Castelli. F.2.

16 პატრიცია ანა ლიჩინი. დასახ. ნაშრ., გვ. 44.

17 1640 წლის 7 აგვისტოდან 1654 წლის 20 აგვისტომდე.

18 პატრიცია ანა ლიჩინი. დასახ. ნაშრ., გვ. 13-14.

19 იქვე, გვ. 37.

20 იქვე, გვ. 123-124.

21 იქვე, გვ. 125.

22 დონ კრისტოფორო დე კასტელი. ცნობები და ალბომი.., გვ. 99.

23 Licini P. A. Carteggio inedito.., p.125.

24 Ibid.

25 თამარაშვილი მ. ისტორია კათოლიკობისა..., გვ. 197-198.

26 დონ კრისტოფორო დე კასტელის ერთი უთარიღო წერილი. ევროპული კვლევები II…, დასახ. ნაშრ., გვ. 28-32.

27 ჩვენი წყარო აღებულია ვატიკანის არქივიდან (Archivio della SCPF,SOCG, Georgia, Mingrelia, vol.210, f. 204).

28 ევროპული კვლევები II…,დასახ. ნაშრ., გვ.29; შეადარეთ თამარაშვილი მ. ისტორია კათოლიკობისა..., გვ. 197-198.

29 დონ ჯუზეპე ჯუდიჩე ოდიშის ანუ სამეგრელოს სამთავროში მოღვაწეობდა 1633-1643 წლებში.

30 Archivio della SCPF, SOCG, vol. 209, f. 460 v;დონ ჯუზეპე ჯუდიჩე მილანელი, დასახ. ნაშრ., გვ.51.

კასტე

31 Archivio della SCPF, SOCG, vol. 209, f. 386; დონ არქანჯელო ლამბერტი. რელაცია საქართველოზე (XVII საუკუნე). იტალიური ტექსტი თარგმნეს, შესავალი და შენიშვნები დაურთეს მურმან პაპაშვილმა და ზურაბ გამეზარდაშვილმა. თბ., 2015, გვ. 71.

32 Archivio della SCPF, SOCG, vol. 209, f. 386; დონ არქანჯელო ლამბერტი.დასახ. ნაშრ., გვ. 71.

33 არქანჯელო ლამბერტი. სამეგრელოს აღწერა, თბ., 2011, გვ.106.

34 პატრიცია ანა ლიჩინი. დასახ. ნაშრ., გვ.125.

35 დონ კრისტოფორო დე კასტელი. ცნობები და ალბომი..,გვ. 100.

36 იქვე, სურათი 99, გვ. 102.

37 იქვე, სურათი 426, გვ. 165.

38 იქვე, სურათი 549, გვ. 193.

39 ტაბაღუა ი. დონ არქანჯელო ლამბერტი. დასახ. ნაშრ., გვ. 336.

40 დონ კრისტოფორო დე კასტელი. ცნობები და ალბომი..,გვ. 137.

41 იქვე, გვ.185.

42 იქვე, გვ.185.

43 იქვე.

44 იქვე.

45 იქვე, გვ.186.

46 იქვე, გვ.194.

47 იქვე, გვ. 179.

48 დონ კრისტოფორო დე კასტელი. ცნობები და ალბომი..,გვ. 179.

49 ტაბაღუა ი. საქართველო ევროპის...,III, გვ. 138.

მაია დამენია
ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი

შესავალი

ეს რელაცია წარმოადგენს ჩვენი სადისერტაციო ნაშრომის ერთ-ერთ წყაროს. დისერტაციის თემაა XVII-XIX საუკუნეების საქართველოში კათოლიკე მისიონრების მოღვაწეობის შესწავლა იტალიურ, ლათინურ, ფრანგულ და ქართულენოვან ხელნაწერებზე დაყრდნობით. კონკრეტულად, ვაპირებ კათოლიკე მისიონრების პროსოპოგრაფიული ბაზის შექმნას ციფრული ჰუმანიტარიის უახლესი მეთოდების გამოყენებით. იმედი გვაქვს, რომ ჩვენი სამეცნიერო ნაშრომი აქტუალური იქნება თავისი ახალი დისკურსებითა და კონცეპტებით და ხელს შეუწყობს იტალიურ-ქართული ურთიერთობის სოლიდურ ისტორიულ ბაზაზე განვითარებასა და გაღრმავებას.

მოკლედ განვიხილავთ სამეცნიერო ლიტერატურაში გაეტანო რასპონის შესახებ არსებულ ცნობებს. კერძოდ, მის წარმომავლობას, განათლებას, სასულიერო კარიერას და სამეგრელოში მისიონერული მოღვაწეობის დაწყების სურვილს. რელაციაზე დაყრდნობით აღვწერთ მისი მისიონერული მოღვაწეობის მიკროისტორიის გარკვეულ ეპიზოდებს და ყურადღებას გავამახვილებთ მასში არსებულ ცნობებზე დასავლეთ საქართველოს რელიგიური, სოციალური და კულტურული ცხოვრების შესახებ. წარმოვაჩენთ კავკასიელ ხალხთა ეთნოგრაფიისათვის საინტერესო მასალას.

ცნობები გაეტანო რასპონის შესახებ

გაეტანო რასპონი დაიბადა 1654 წლის დასაწყისში იტალიის უმშვენიერეს ქალაქ რავენაში. ბენედიქტელი ერუდიტის პიერ პაოლო ჯინანის¹ ცნობით, გაეტანო რასპონი მოუნათლავთ 1654 წლის 4 აპრილს და დაურქმევიათ ბიაჯო. იტალიაში ერაზმუს მუნდუსის სადოქტორო პროგრამით ყოფნის პერიოდში რავენა-ჩერვიას საარქიეპისკოპოსო ისტორიულ არქივში მივაკვლიეთ ჩანაწერს ზემოთ აღნიშნული ნათლობის შესახებ, რომელშიც მისი სახელი ლათინიზირებული ფორმით - ბლაზიუს მოიხსენება. მისი დაბადების ზუსტი თარიღი უცნობია, თუმცა შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ ის 1654 წლის დასაწყისში დაიბადებოდა, ვინაიდან, იმ დროს არსებული ჩვეულების თანახმად, ახალშობილებს დაბადებიდან ცოტა ხანში ნათლავდნენ.

შუა საუკუნეებიდან მოყოლებული რასპონის გვარი იყო ერთ-ერთი ყველაზე მდიდარი, ცნობილი და გავლენიანი გვარი რავენაში. საეკლესიო და საერო ცხოვრების თვალსაჩინო წარმომადგენლები ატარებდნენ ამ გვარს. რასპონების საგვარეულო ბიოგრაფიის შემქმნელები ხაზს უსვამენ ამ გვარის წარმომადგენლების როლს საეკლესიო ცხოვრებაში², რის ნათელ მაგალითსაც წარმოადგენს კარდინალი ჩეზარე მარია ანტონიო რასპონი (1615-1675). იგივეზე მეტყველებენ შექმნილი გენეალოგიური ხეებიც³.

პიერ პაოლო ჯინანისგან ვიგებთ გაეტანო რასპონის სასულიერო ცხოვრების საწყისი პერიოდის შესახებ. 1668 წლის 12 ნოემბერს იგი მიუღიათ თეათინელთა ორდენში, მას აღთქმა მიუცია რომში, მონტე კავალოს სან სილვესტრეს ტაძარში 1670 წლის 25 მაისს, რის შემდეგაც ის მიავლინეს რიმინიში⁴. მან აირჩია ორდენის ერთ-ერთი დამაარსებლის - გაეტანო თიენელის სახელი და იწოდა გაეტანოდ⁵. მისი რიმინიში მოღვაწეობის შესახებ ცნობები არ მოგვეპოვება. ვიცით მხოლოდ ის, რომ მან წარმატებით შეისწავლა ფილოსოფია და თეოლოგია⁶.

ყველა ავტორი ერთხმად აღნიშნავს, რომ ის ღმერთისგან იქნა შთაგონებული, რათა წასულიყო მისიონერად სამეგრელოში. როგორც ჩანს, გაეტანო რასპონი პირდაპირ პროპაგანდა ფიდეს წმინდა კონგრეგაციასთან აწარმოებდა მოლაპარაკებებს. ამავეს ამტკიცებს თეათინელთა ორდენის მისიონერული მოღვაწეობის ისტორიის შემქმნელი ბართოლომეო ფერო თავის 1704 წელს გამოცემულ წიგნში და აკონკრეტებს კიდეც, რომ გაეტანო რასპონის საიდუმლო მოლაპარაკებები ჰქონია რომში საქართველოს მისიების ყოფილ პრეფექტთან ანდრეა ბორომეოსთან⁷.

გაეტანო რასპონი ფერარადან წავიდა ვენეციაში და იქიდან გამოემგზავრა საქართველოსკენ. კორფუს, ძაკინთოსის, ხანეას და საბერძნეთის არქიპელაგის სხვადასხვა კუნძულის გავლით ჩავიდა კონსტანტინოპოლში, საიდანაც შავი ზღვით 1681 წლის ოქტომბერში მოხვდა სამეგრელოში. არსებული მძიმე სიტუაციისა და ომების გამო იმ პერიოდში თეათინელების მისია სავალალო მდგომარეობაში იმყოფებოდა. ჯორდანო კონტი სამართლიანად უსვამს ხაზს იმ ფაქტს, რომ სამეგრელო იმ დროს განიცდიდა ადგილობრივი მეფე-მთავრების ურიცხვ შემოსევებს⁸. სერაფინო პაზოლინო კი მოკლედ ასე აღწერს გაეტანო რასპონის: „პადრე გაეტანო რასპონი, რომელიც იყო მისიონერი სამეგრელოში, სადაც მრავალი განსაცდელი გადაიტანა, დაღვარა უამრავი ოფლი იმ ხალხში კათოლიკური სარწმუნოების დათესვის გამო“⁹. 1686 წლის მაისში მისიის პრეფექტმა გაეტანო ტურკომ და ჯუზეპე ტორიჩელამ რასპონი მიავლინეს იტალიაში, რათა მას პირადად პროპაგანდა ფიდეს წმინდა კონგრეგაციისთვის მოეხსენებინა მისიაში არსებული სიტუაციის შესახებ და ეთხოვა, მისიის შენარჩუნება¹⁰. იტალიაში დაბრუნების შემდეგ გაეტანო რასპონიმ გენუადან 1687 წლის 8 იანვარს გაუგზავნა წერილი პროპაგანდა ფიდეს კარდინალებს, რომელშიც აღწერა მისიაში საკუთარი თავგადასავალი, ადგილობრივი ხალხების წეს-ჩვეულებები და ხაზი გაუსვა მისიის შენარჩუნების აუცილებლობას. ვეცოზის მიხედვით, ჯინანი რასპონის თეათინელ მწერლებს შორის მხოლოდ ამ ერთი წერილის გამო ასახელებს¹¹. როგორც ჩანს, XVIII საუკუნის ამ ერუდიტებმა არ იცოდნენ მეორე წერილისა¹² და რელაციის არსებობის შესახებ. უნდა აღვნიშნოთ, რომ ამ მოხსენებაში ჩვენ მხოლოდ რელაციაში მოყვანილ ცნობებს განვიხილავთ. გაეტანო რასპონის იტალიაში მოღვაწეობის შესახებ მოგვითხრობს ხელნაწერი Cose succedute nel convento dello Spirito Santo, რომელიც ინახება რავენას სახელმწიფო არქივში. მასშია დაცული ცნობა 1720 წლის 13 თებერვალს გაეტანო რასპონის გარდაცვალების შესახებ. ის 66 წლის ასაკში გარდაიცვალა რავენაში და დაკრძალულია „სული წმინდის“ სახელობის თეათინელთა ეკლესიაში.

თუ თვალს გადავავლოთ ბიბლიოგრაფიას გაეტანო რასპონის შესახებ, მივხვდებით, რომ დიდი ხნის განმავლობაში მისი მისიონერული მოღვაწეობა დავიწყებას მიეცა როგორც იტალიაში, ასევე საქართველოში. XVIII საუკუნეში მას არც თუ ისე იშვიათად ახსენებენ იტალიაში. ორი საუკუნის შემდგომ იწყება კვლავ მისი მოღვაწეობის ხსენება პუბლიკაციებში, მათ შორის ქართულ ენაზეც, კერძოდ, მხედველობაში გვაქვს მიხეილ თამარაშვილის „ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის“¹³. შესაძლოა, სწორედ ამ დავიწყებამ გამოიწვია ის ფაქტი, რომ ჩვენ ვერ მივაკვლიეთ რავენას „სული წმინდის“ ეკლესიაში გაეტანო რასპონის საფლავს.

ხელნაწერის შესახებ

Roma, Archivio Generale dei Teatini, P. Gaetano Rasponi ravennate, 14 dic(embre) 1681 in Mingrelia, Relatione della Mengrellia fatta dal P(ad)re D(on) Gaetano Rasponi Missionario in quelle parti, f. <1r-10v>

ამ რელაციის ციფრული ვერსია ჩამოიტანა სამეცნიერო ექსპედიციამ, რომელიც კულტურის სამინისტროს მიერ იყო ორგანიზებული 2011-2012 წლებში. მასში სამი უნივერსიტეტი მონაწილეობდა: ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი და თავისუფალი უნივერსიტეტი. თვით ხელნაწერი კი ინახება რომში თეათინელთა გენერალურ არქივში. იგი შედგება 10 დაუნომრავი ფურცლისგან, რომლებიც დევს საქაღალდეში წარწერით: P(adre) Gaetano Rasponi ravennate, 14 dic(embre) 1681 in Mingrelia. რელაციის პირველ გვერდზე სხვა ხელითა და მელნით არის წარწერილი ჯერ თარიღი 1681, შემდეგ მარცხენა არშიაზე ვერტიკალურად წერია: «1681, Relazione della Missione | di Mengrellia del Padre | D(on) Gaetano Raspone | Missionario». ხელნაწერი გაეტანო რასპონის ავტოგრაფს წარმოადგენს და მასში მრავლადაა მისივე ხელით შეტანილი შენიშვნები, შესწორებები და ჩანართები. მერვე ფურცელს მიწებებული აქვს პატარა ფურცელი ტექსტით. შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის სადოქტორო პროექტების გრანტით დაფინანსების ფარგლებში მოვამზადეთ სტატია საერთაშორისოდ რეფერირებადი ჟურნალისთვის, რომლის დანართშიც პირველად გამოქვეყნდება ჩვენს მიერ გაშიფრული ამ რელაციის სრული ტექსტი იტალიურ ენაზე. ბართოლომეო ფეროს წიგნში ის მონაკვეთი, რომელშიც საუბარია გაეტანო რასპონის მოღვაწეობაზე, ძალიან ჰგავს ამ რელაციის ტექსტს, თუმცა მის სრულყოფილ ტრანსკრიფციას არ წარმოადგენს. მიხეილ თამარაშვილიც XVII საუკუნის 80-იანი წლების სამეგრელოს ვითარების აღწერისას იყენებს ბართოლომეო ფეროს წიგნში მოტანილ ინფორმაციებს, თუმცა როგორც ზემოთ აღნიშნულ სტატიაში დავასაბუთეთ, ნათლად იკვეთება ბართოლომეო ფეროსა და გაეტანო რასპონის თანამშრომლობა, რის შედეგსაც წარმოადგენს სწორედ ეს პასაჟი და რომლის პირველწყაროდაც რასპონის „რელაცია სამეგრელოს შესახებ“ უნდა ჩაითვალოს.

ეპიზოდები გაეტანო რასპონის მიკროისტორიიდან

გაეტანო რასპონი რელაციას იწყებს ღმერთის შთაგონებით, რომელმაც მოუწოდა მასაც, უღირსობის მიუხედავად, „ეშრომა უფლის ვენახში“, ანუ გამხდარიყო მისიონერი. ფერარაში ყოფნის დროს მიიღო უფლება პროპაგანდა ფიდეს წმინდა კონგრეგაციისგან, რომ „შესდგომოდა მოციქულთა ნაკვალევს“. ამიტომ ჩავიდა ვენეციაში და ვენეციური ნავით 1681 წლის 9 თებერვალს გაემართა კონსტანტინოპოლისკენ. ნავს გაუვლია კორფუ, კეფალონია, ძაკინთოსი, ხანეა და არქიპელაგის სხვა კუნძულები. 10 ივნისს ჩასულა კონსტანტინოპოლში, სადაც დარჩენილა 22 დღეზე მეტი, ვიდრე ავიდოდა თურქულ „საიკაზე“ და გაემართებოდა შავი ზღვით სამეგრელოსკენ. პირველად ჩასულან კაფაში, რომელიც რასპონის თქმით, გენუელების კოლონია ყოფილა. ქალაქის კარიბჭის თავზე ჯერაც ყოფილა თურმე წმინდა გიორგის მარმარილოს ქანდაკება, რომელსაც თავი არ ჰქონდა და ქალაქში შეინიშნებოდა დიდგვაროვანი გენუელების იარაღები, მათ შორის ჯუსტინიანების. რასპონის გადმოცემით, ქალაქს თურქები მართავდნენ, რომელთაც ის ჯაშუში ეგონათ, დააკავეს და „უბნელესსა და უვიწროეს“ საკანში ჩასვეს. იქიდან გემის თურქმა კაპიტანმა იხსნა, რომელმაც ქალაქის მმართველის ნებართვით მოინახულა რასპონი ციხეში, მიუტანა მის ბარგში შენახული პასპორტი, რომელიც ვენეციის წარმომადგენელმა - პიეტრო ჩურანიმ მოუპოვა Gran Signore - „დიდი ბატონისგან“. ის მაშინვე გაათავისუფლეს და დიდი პატივითაც ეპყრობოდნენ. კაფაში 20 დღე დარჩნენ. შემდეგ გაემართნენ ჩერქეზეთისკენ. აქ რასპონი იწყებს ჩერქეზების აღწერას: ისინი თათარი ხალხია, რომლებიც იკვებებიან ყველა სახის ხორცით: ცხენის, დათვის, მელიის და სხვა. ცხოვრობენ ქოხებში, რომლებსაც ხისგან აშენებენ, გაერთიანებული ას-ორას მოსახლედ. როგორც ქალები, ასევე კაცები იცვამენ ბამბის პერანგებს მუხლის სიგრძეზე და იხურავენ ქუდებს (berrettino) თავზე. ბევრი მათგანი მაჰმადიანია, დანარჩენები ცრუმორწმუნეები არიან. მსხვერპლს სწირავენ მთვარეს და ქუხილს. რასპონი დაწვრილებით აღწერს ამ რიტუალს: სავსე მთვარობას მარტში, ჩერქეზებს, რომლებიც თაყვანს სცემენ ქუხილს, ზღვისკენ მიჰყავთ ცხვარი სპეციალურად განკუთვნილ ადგილას. ატყავებენ მას და შიგნეულს წვავენ. შესთხოვენ ზეცაში ქუხილის ღმერთს არ გაუწყრეს, არამედ ლმობიერ-ეყოს მათ. პირველ ქუხილს როცა გაიგონებენ, იშიშვლებენ ხმლებს და ხმლებით სხვადასხვა ნიშნებს გამოსახავენ ცის მიმართულებით, თან გამოხატავენ დიდ სიხარულს, რომ მათმა ღმერთმა გაიღვიძა.

ჩერქეზეთიდან 15 დღის შემდეგ გაემგზავნენ ჯიქეთის ქვეყანაში, სადაც მისვლა ზარბაზნის გასროლით აცნობეს მოსახლეობას. იქ თურქებმა დაიწყეს ტყვეებით ვაჭრობა. გაეტანო რასპონის ძალიან შეეცოდა ცხოველების მსგავსად ყელზე შებმული ჯაჭვით ნანახი საწყალი ტყვეები. უამინდობის გამო 3 დღე დაჰყვეს ჯიქეთში და შემდეგ გაემგზავრნენ აფხაზების ქვეყანაში. 20 დღის შემდეგ იქიდან გეზი აიღეს სამეგრელოსკენ და 2 დღეში - 1681 წლის 4 ოქტომბერს ჩავიდნენ ანაკლიაში. რასპონიმ სასწრაფოდ მისწერა სამეგრელოს მისიის პრეფექტს - გაეტანო ტურკოს ჩამოსვლის შესახებ, რომელიც ჯუზეპე ტორიჩელასთან ერთად მიეგება მას ერთ-ერთი დიდებულის სახლში. აქ რასპონი იხსენებს, თუ როგორ გასინჯა პირველად ღომი და მოეწონა.

მეორე დღეს გემიდან წამოიღეს რასპონის ნივთები, დააბინავეს რასპონი დიდებულის სახლში, რომელსაც მეგობრად მიიჩნევდნენ და თვითონ გაბრუნდნენ წიფურიაში, სადაც თეათინელთა ეკლესია და სახლი იყო. დიდებული, სახელად მამუკა ძალზედ ცბიერი და მოღალატე აღმოჩნდა. მან დაატყვევა და წაართვა ყველაფერი ახლად ჩამოსულ მისიონერს. ერთმა თურქმა, სახელად ახმედმა შეატყობინა ეს ამბავი წიფურიაში მყოფ პადრებს. ისინიც დაუყოვნებლივ მივიდნენ, გაათავისუფლეს გაეტანო რასპონი და თავისთან ერთად წაიყვანეს წიფურიაში.

ერთი თვეც არ იყო გასული წიფურიაში დაბინავებიდან, რომლის დროსაც რასპონი ენის შესწავლას ცდილობდა, რომ მოულოდნელად შემოესია აფხაზეთის უფლისწული, რომელიც ომს უცხადებდა ლევან დადიანს. თეათინელთა სახლი დაწვეს, 400 კაცზე მეტი ტყვედ წაიყვანეს. გაძარცვეს ეკლესია და გადაწვეს მათი მდიდარი ბიბლიოთეკა, რომელიც 1687 წლის 8 იანვრის პროპაგანდა ფიდეს კარდინალებისადმი მიწერილი წერილის მიხედვით, 2000 ტომისგან შედგებოდა¹⁴. ყველა ტყეში გაიქცა. თვითონ რასპონი მძიმედ ყოფილა ავად და სიკვდილს ძლივს გადაურჩა. ერთი სომეხის წყალობით, თბილისში მოღვაწე კაპუცინელებისგან მიიღეს დახმარება. შემოსევები გაგრძელდა და დამალვა მთებში გადაწყვიტეს. რასპონი მამუკა ახვლედიანის სამფლობელოში წავიდა, სადაც ნუგეშად ერთი კათოლიკური წესის მღვდელი ლავრენტი ჰყავდა, რომელიც რომშიც იყო ნამყოფი და მას აბარებდა აღსარებებს. რასპონი აღწერს იქაურ მოსახლეობასა და ცხოვრების სტილს: მარცვლეულით მდიდარი ქვეყანაა; მარცვლეულს ხელის წისქვილებით ფქვავენ; არ არის ღვინო, მაგრამ სვამენ ლუდს, რომელსაც თაფლისგან და ფეტვის ფქვილისგან ამზადებენ. მოსახლეობა „ბერძნული სქიზმის“ მიმდევრები არიან (ანუ მართლმადიდებლები). მათი ცრუ სარწმუნოების მიუხედავად, საკმაოდ თავაზიანები და ჰუმანურები არიან განსაკუთრებით უცხოელების მიმართ, მათ ახლოს მცხოვრები სხვა ხალხების ჩვეულებათა საწინააღმდეგოდ.

რასპონი აღნიშნავს, რომ იქაურმა უფლისწულმა დიდი წყალობით მიიღო. შეისწავლა თუ არა იქაური ენა მცირედ, მაშინვე შეუდგა არსებულ ბოროტებასთან ბრძოლას, რაც მისიონერის ცნობით შემდეგში მდგომარეობდა: იქაური ქალები იმდენად კეთილშობილურად (მშვენივრად) გამოიყურებოდნენ, რომ თურქები დიდ თანხას იხდიდნენ მათში, რის გამოც ბევრ მათგანს ჰყიდიდნენ და მხარეში ქალების ნაკლებობა იყო. ამის გამო, 4-5, ან მეტი ძმა ან ნათესავი ერთიანდებოდა და მოჰყავდათ ერთი ცოლი. რასპონი აღნიშნავს, რომ ისინი თვითონ ხვდებოდნენ ამ ბოროტებას, მაგრამ არ ცვლიდნენ არსებულ მდგომარეობას. იმის გამო, რომ ვერ ახერხებდა ხალხის სწორ გზაზე დაყენებას, რომელიც მას, როგორც მისიონერს, ევალებოდა, დატოვა ისინი და შეუერთდა ჯუზეპე ტორიჩელას, რომელთან ერთადაც დაბრუნდა სამეგრელოში. რასპონის ცნობით, სამეგრელოს ლევან დადიანის სიკვდილის შემდეგ დაეპატრონა საუსტან (შარაშია) შერვაშიძის შვილი, სორეხი. მას წყალობით მიუღია მისიონრები, საცხოვრებლად ხეთას ციხე-სიმაგრეში გაუგზავნია, საიდანაც ისინი ერთ „სქიზმატიკოს“, ანუ მართლმადიდებელი მღვდლის სახლში გადასულან.

გაეტანო რასპონი აღნიშნავს, რომ დაახლოებით, ოთხი თვის განმავლობაში სორეხ შერვაშიძემ საკუთარი ხარჯით აღადგინა მათი ეკლესია და სახლი წიფურიაში, ქოხებითურთ და სრულად დაუბრუნა მათ მოპარული საეკლესიო ნივთები. აქ რასპონი იწყებს აფხაზების აღწერას: აფხაზები ქრიასტიანები არიან, მაგრამ მხოლოდ სახელწოდებით, რადგან არ იციან არაფერი ღმერთისა და საიდუმლოებების შესახებ, აბსოლუტურად უარყოფენ სამოთხისა და ჯოჯოხეთის არსებობას; ამტკიცებენ მხოლოდ, რომ სიკვდილის შემდეგ სულები ერთი წლის მანძილზე სხეულების ახლოს რჩებიან, რის გამოც ისინი მიცვალებულს ხის კუბოში აწვენენ, აფარებენ აბრეშუმს და დებენ ხეზე მიცვალებულის სახლის ახლოს; ამბობენ, რომ სული მუდამ მის გარშემო ტრიალებს. ასევე, დიდებულის სიკვდილის დროს კლავენ მის ცხენსაც, რომელსაც ხის ძირში მარხავენ, რათა პატრონის სულს ემსახუროს სიარულის დროს.

წიფურიაში დიდი მხურვალებით შეუდგნენ მისიონრები მოღვაწეობას, მაგრამ იმედგაცრუებულები იყვნენ უნაყოფობის გამო. ბევრჯერ იფიქრეს, მიეტოვებინათ მისია. აქ რასპონი იწყებს მეგრელების არასრულყოფილი სარწმუნოების აღწერას ნათლობით. მოაქვს ნათლობის ფორმულის ტრანსლიტერაცია: Natolisichebz sachelita, Mamisita, Sisisita, Sulismindisita, amin და განმარტავს მას იტალიურად. აქედან ნათლად ჩანს, რომ ლიტურგიის ენა სამეგრელოში ქართული იყო. შემდეგ განაგრძობს ნათლობის რიტუალის აღწერას: მიდიან მარანში, სადაც მღვდელი იმოსება და წარმოთქვამს ფორმულას, ის სხვას მიანდობს განბანვას და არ აღასრულებს ხელდასხმას. სხვა საიდუმლოებებიც აქვთ, მაგრამ დიდი შეცდომებითა და ნაკლოვანებებით, იმდენად, რომ ჯობია, არც კი ჰქონდეთო. ზეთისცხებას კვირაში 3-4-ჯერ იღებენ, მიუხედავად იმისა, რომ ჯანმრთელნი არიან. ევქარისტიას კანდელაკები ატარებენ ყოველგვარი მოწიწების გარეშე ტყავის ჩანთით და დაძველების შემდეგ ძაღლებს აძლევენ საჭმელად. ქორწინებას კარგად აღასრულებენ, თუმცა ხშირად აქორწინებენ ბავშვებს, რომელთაც მეუღლეები 4-5 წლის შემდეგ უშვებენ და სხვებს ირთავენ. ხდება კიდეც, თუმცა იშვიათად, რომ ორ ცოლთან ერთად ცხოვრობენო. რწმენაში მოტყუებულნი არიან, ვინაიდან ქრისტიანობის არსი მხოლოდ ღორის ხორცის ჭამა და მირონის რწმენა ჰგონიათო. ვერ შევიტყვე მათგან, რა არის ეს მირონი. ვიცი მხოლოდ, რომ მათი მთავარი, რომელსაც კათოლიკოსს უწოდებენ, აკურთხებს რაღაც შავ ნივთიერებას, რომლისაც ისე გიჟურად სწამთ, რომ მისი ცხების შემდეგ თავს ერთმანეთთან უფრო მეტად დაკავშირებულად თვლიან, ვიდრე ნათესაობაა და არ ქორწინდებიან ერთმანეთის შთამომავლებზე მეშვიდე თაობის ჩათვლითო. ქრისტიანობის არსად თვლიან აგრეთვე წელიწადში 4-ჯერ მარხვასო: ერთი 40 დღიანია შობის აღსანიშნავად, მეორე 48 დღიანი, რომელსაც დიდს უწოდებენ, მესამე პეტრე-პავლეს მარხვაა, რომელიც სამების დღესასწაულის შემდეგ ორშაბათს იწყება და მეოთხეა ღვთისმშობლის მიძინების მარხვა, რომელიც 1 აგვისტოს იწყება და 15-ში მთავრდებაო. დიდ მარხვას და მარიამობისას იმდენად მძიმედ ინახავენ, რომ თევზსაც არ ჭამენ, გარდა ხარების, ფერისცვალების და ბზობის დღესასწაულებისაო. მხოლოდ შეუკაზმავ მცენარეულს ჭამენ, ისიც ისეთი მცირე რაოდენობით, რომ ძალიან სუსტდებიან, იმდენად, რომ იძულებული ხდები ძალით ჩაუდო პირში საჭმელი, რომ სული არ განუტევონო. თან ისეთი სულელები არიან, რომ ყველაზე წმინდად ის მიაჩნიათ, ვინც უფრო მეტად იკავებს თავს საჭმლისგანო. სხვა დღეებშიც მარხულობენ. ყველაზე მძიმეა ნათლისღების მარხვა, რომლის დროსაც, მათი თქმით, იხსენებენ დღეს, როცა ჰეროდეს შიშით ეგვიპტეში გაქცეულმა მარიამმა და იოსებმა ჯარისკაცების დანახვაზე ჩვილი იესო ერთ ბაღჩაში დამალეს კომბოსტოებსა და თალგამებს შორის, თან კალათი დააფარესო. ამას გარდა, ძალიან ცრუმორწმუნენი არიან ხატებთან დაკავშირებით. მათი უფრო ეშინიათ, ვიდრე ეთაყვანებიან და ცხოველებს სწირავენ მსხვერპლად, რომელთა სისხლს წმინდანს სწირავენ, შიგნეულს კი წვავენ, რათა ღმერთმა მოიღოს მოწყალება მათზე ამ სისხლის გამოო. ყველა წმინდანს შორის, რომელსაც ეთაყვანებიან, გამოირჩევა წმინდა გიორგი, მათი უპირატესი მცველი და პატრონი, რომლისგანაც მიიღო სახელი ქართლის (Georgia) პროვინციამ¹⁵. აურაცხელ მცდარ ამბავს იგონებენ მასზე. ერთ-ერთია ის, რომ მისთვის თავი კი არ მოუკვეთავთ თურმე, არამედ აჩრდილს მოჰკვეთეს თავიო. თვით წმინდა გიორგი კი ცოცხალია და დადის მთელ საქართველოშიო. არიან ისეთებიც, რომლებიც ამტკიცებენ, რომ ესაუბრნენ მას. ამას გარდა, ამბობენ, რომ ერთ განსაზღვრულ დღეს ეს წმინდანი იპარავს ხარს. ამის შესახებ არქანჯელო ლამბერტიც წერდა „წმინდა კოლხეთშიო“. ბერძნული კალენდრის მიხედვით 13 ნოემბერს ილორის წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესიაში მართავენ ღამისთევას. მზის ჩასვლის შემდეგ უფლისწული ხალხის თანხლებით დიდი ყურადღებით ამოწმებს ეკლესიას, კეტავს კარებს და ადებს საკუთარ ბეჭედს. დილით ამოწმებს ბეჭედს და ისე ხსნის კარს. ეკლესიის შუაში ცოცხალ ხარს პოულობენ. ამ ამბავს რასპონი მხოლოდ დემონის ხრიკებს უკავშირებს. თან აღნიშნავს, რომ ამ ფაქტით ისინი ამართლებენ ქურდობას და იმ დღეს, ყველა იპარავს რამესო. უარყოფენ ათი მცნებიდან ყველას, გარდა ცრუ ფიცისაო. თაყვანს სცემენ ერთ ღმერთს, სამებას - მამას, ძეს და სულიწმინდას. სწამთ ქრისტე, რომელიც ქალწული მარიამისაგან იშვა და ჯვარზე მოკვდა ადამიანთათვის. ამის მიუხედავად, ცოდვად არ მიაჩნიათ ერთმანეთის თურქებზე ტყვედ მიყიდვა: მამები შვილებს ჰყიდიან, შვილები მამებს, ქმრები ცოლებს, ძმები დებს. ყველაზე საშინელი კი ის არის, რომ 2-3 შვილს სჯერდებიან და თუ კიდევ ეყოლებათ შვილი, ყოველგვარი შეცოდების გარეშე ჰკლავენ მასო.

რასპონი იხსენებს ერთ ამბავს: სორეხის ნათესავს ღუაპო შერვაშიძეს ბერძნებმა მოპარეს სამი მტკაველის სიმაღლის, ძვირფასი თვლებით მოჭედილი, ვერცხლის, წმინდა სტეფანე პირველმოწამის ქანდაკება. ამან სასტიკად განარისხა იგი და მათი დახოცვა ბრძანაო. ამით უფლისწულმა ჩამოიშორა ბერძნები. სორეხს კვლავ მოუბრუნდა გული ისევ მისიონრებზე; მოსწონდა და თითქმის ყოველდღე ესწრებოდა მათ წირვას. მოსახლეობამაც შეიყვარა მათი კათოლიკური წესები, განსაკუთრებით სომხებმა, რომლებმაც მრავლად ააშენეს წიფურიაში ეკლესიის ახლოს ქოხები და ვაჭრობდნენ სხვადასხვა საქონლით. მათი უმრავლესობა რომის კათოლიკე იყოო.

რასპონი აღწერს 1685 წლის ბზობის დღესასწაულზე წიფურიაში მათ ეკლესიაში შეკრებილ 900 ადამიანს, რომლებიც დაესწრნენ მათ ღვთისმსახურებას და გალობდნენ საკუთარ ენაზე ანტიფონებს.

ამას მოჰყვა ნათლობების მომრავლება და რასპონის თქმით, მაშინ 250 ყრმა მონათლეს.

კვლავ გაგრძელდა შემოსევები. ამჯერად სორეხის ნათესავი - კერეკ შერვაშიძე განაწყენდა და 10 აპრილს შემოესია მის სამფლობელოს. წინა დღით ჯუზეპე ტორიჩელა ხალხთან ერთად ტყეში დაიმალა, რასპონიც უნდა გაჰყოლოდა მას მეორე დღეს, მაგრამ ჩაეძინა და მხოლოდ თოფის ხმამ გამოაფხიზლა. ის სასწრაფოდ გაიქცა ტყეში და წყლით სავსე თხრილში დამალვით ძლივს გადაურჩა სიკვდილს. ამის შემდეგ რასპონიმ მტკიცედ გადაწყვიტა იტალიაში დაბრუნება და ნებართვა პრეფექტს - გაეტანო ტურკოს სთხოვა, რომელიც მათგან მოშორებით ცხოვრობდა. წიფურიაში სახიფათო იყო ცხოვრება, ამიტომ სორეხმა კვლავ ხეთას ციხე-სიმაგრეში გაგზავნა საცხოვრებლად მისიონრები. 24 აგვისტოს ჯუზეპე ტორიჩელა ცაიშში წასულა. სორეხმა კი რასპონი დაატყვევებინა თავის ქვეშევრდომებს და ციხეში ჩასვა. ამით მან ხელი შეუშალა რასპონის იტალიაში გამგზავრებას და უკან დაბრუნებულ ტორიჩელას შეპირდა კიდეც, რომ თურქული გემები დატოვებდნენ თუ არა სამეგრელოს პორტებს, მაშინათვე გაათავისუფლებდა ტყვეს. იგი ასეც მოიქცა. 11 ნოემბერს გაათავისუფლა რასპონი ციხიდან და რამდენიმე კაცის თანხლებით ალანიაში გაისტუმრა, რათა გაერთო და გულიდან ამოეღებინებინა იტალიაში დაბრუნების განზრახვა. აქ რასპონი აღწერს ალანებს: ისინი თათარი ხალხია, რომლებიც მთებში ქოხებში ცხოვრობენ. ეს ქოხები ისე ლამაზად არის შიგნიდან შელესილი თეთრი ქვიშით, რომ მაიოლიკა (ფაიფური) გეგონებაო. ზოგი მათგანი მაჰმადიანია, არიან იუდეველნიც, ზოგი მზეს აღმერთებს, ზოგი მთვარეს, ზოგიც ჩერქეზების მსგავსად, ქუხილს და მათსავით სწირავენ მსხვერპლს. ქვეყანაში მრავლადაა ცხვრები და თხები. რადგანაც არანაირი ღვინო არ მოიპოვება, წყალში გაზავებულ რძეს სვამენ, რომელსაც „იაურტს“ უწოდებენო. დიდი რაოდენობით აქვთ პური, ბრინჯი, ბამბა. ძირითადად სხვათა ძარცვით ცხოვრობენ, ესხმიან რა თავს მეზობელ ქვეყნებს: ჯიქეთსა და სამეგრელოს. იპარავენ ადამიანებსა და ცხოველებსო.

23 დეკემბერს გაეტანო რასპონი დაბრუნდა სამეგრელოში და პადრე ტორიჩელასთან ერთად განაგრძო მისიონერული მოღვაწეობა. ამ დროს მისიონის პრეფექტისგნაც მიიღო თანხმობა იტალიაში გამგზავრებაზე. რასპონი 1686 წლის 4 მაისს ღამე გაიპარა ხეთას ციხე-სიმაგრიდან, გაიარა შიშით ტყე, შეხვდა ნაცნობ მეგრელს, რომელმაც იგი დააპურა თოფით მოკლული ნადირის ხორცით და სანაპიროსკენ წაიყვანა, სადაც შეპირებული თურქული გემი იცდიდა. უფლისწულ სორეხს არ სურდა მისი გაშვება, მაგრამ ბოლოს მოუწია დათმობაზე წასვლა. გემით გაიარეს სამეგრელოს სანაპიროები: ბიჭვინთა, მერკვილა და 20 სექტემბერს ჩავიდნენ კონსტანტინოპოლში. იქიდან ფრანგული გემით საბერძნეთის არქიპელაგის და ტუნისის გავლით ჩავიდნენ ტულონში, სადაც გაატარა კარანტინი და 21 დეკემბრის 18 საათზე უკვე გენუაში იმყოფებოდა.

„ეს არის ჩემი ჭეშმარიტი და გულწრფელი რელაციაო“, ამთავრებს რასპონი.

ხელნაწერში არის კიდევ რამდენიმე ფურცელი ჩართული, რომლებიც აკონკრეტებენ ზემოთ აღწერილ ამბებს, რადგან ავტორის თქმით, მას გააზრებული ჰქონდა ვალდებულება, რომ დაწვრილებით მოეთხრო ყველაფერი, მაგრამ ქაღალდის უქონლობის გამო ვერ მოახერხა, ამიტომაც ამატებს ან აკონკრეტებს რამდენიმე ამბავს.

გაეტანო რასპონი აღწერს მისიონერის - ონორატო დრაგოს მოღვაწეობას ძალზედ მოკლედ. ამ აღწერაში ჩვენთვის საინტერესოა ფაქტი, რომელიც გვამცნობს, რომ აღნიშნული მისიონერი საღვთო სჯულს ასწავლიდა სამეგრელოში ჩასვლისთანავე რამდენიმე ადამიანს, რომელთაც ესმოდათ იტალიური, დანარჩენ დროს კი უვლიდა ბაღს წიფურიაში.

საგულისხმოა კარლო ჯულიანისა და გიორგი გურიელის ამბავი, რომელმაც თავის სამფლობელოში მისცა მისიონერს 15 კომლი და ერთი მარმარილოს ეკლესია, რომელიც მარმარილოთივე ყოფილა გადახურული და სომხებს ეკუთვნოდაო. ომიანობის გამო იქ შეაფარეს თავი მისიონის პრეფექტმა გაეტანო ტურკომ და პადრე ჯუზეპე ტორიჩელამაც.

ძალზე მნიშვნელოვანი ეპიზოდი, რომელსაც აკონკრეტებს რასპონი ეხება მის ყოფნას ბიჭვინთაში. აქ იგი ახსენებს „უამპარტავნეს“ ეკლესიას, რომლის აღწერაც არ სურს, მაგრამ სიდიდით ტოლია რავენას Basilica di San Vitale-სი. მნიშვნელოვანია გაეტანო რასპონის მიერ დახატული ამ ეკლესიის სურათი: ის მთლიანად გამშვენებული ყოფილა მოზაიკით. გამოსახულნი ყოფილან ქრისტე, რომელიც თევზაობს მოციქულებთან ერთად. იქვე წმინდა ნიკოლოზი სამღვდელო სამოსში და სხვა წმინდანები, რომელნიც ბერძნულ (ბიზანტიურ) სტილში იყვნენ ჩაცმულნი, თუმცა წმინდანთა სახელები ვერ დაადგინა. ეკლესია წმინდა ნიკოლოზის სახელზე ყოფილა ნაკურთხი. იყო აგრეთვე, იმპერატორისა და იმპერატრიცას მოზაიკაც, რომლებიც ბერძნულ სამოსში დიადემით იყვნენ გამოსახულნი. იქვე იყო იმპერატორის სახელი მიწერილი ბერძნულ ენაზე, მაგრამ ენის უცოდინრობის გამო, ვერ წაიკითხა. გემზე მყოფ ბერძნებს ჰკითხა, მაგრამ ვერც მათ შეძლეს პასუხის გაცემა. ეკლესიის გარშემო სხვადასხვა ნაგებობის ნანგრევები ყოფილა, რომლებიც შესაძლებელია, მღვდელმსახურების საცხოვრებლები ყოფილიყოო.

დასკვნა

მოკლედ წარმოვადგინეთ ეპიზიდები თაეთინელი მისიონერის - გაეტანო რასპონის მოღვაწეობიდან დასავლეთ საქართველოში. აღნიშნული საკითხების სიღრმისეულ შესწავლას ვგეგმავთ მინიგრაფიის სახით ბოლონიის უნივერსიტეტთან თანამშრომლობით. გაეტანო რასპონის რელაცია აზუსტებს და ავსებს უკვე არსებულ მწირ ინფორმაციებს XVII საუკუნის მიწურულის დასავლეთ საქართველოსა და კავკასიის ქვეყნების შესახებ. იგი აღწერს ჩერქეზებს, აფხაზებს, მეგრელებს, ალანებსა და სვანებს, მათ ყოფას, წეს-ჩვეულებებსა და რელიგიურ წარმოდგენებს. ამით გაეტანო რასპონი ამდიდრებს არსებულ ეთნოგრაფიულ მასალებს. აგრეთვე მნიშვნელოვნად აზუსტებს მონაცემებს დასავლეთ საქართველოში საეკლესიო ცხოვრების, კერძოდ, მარხვების, საეკლესიო საიდუმლოებების, მირონისა და „მრწამსის“ შესახებ. რელაციებისა და დეტალური ანგარიშების გაგზავნა მისიონერთა ვალდებულებას წარმოადგენდა და ამის ტრადიცია უკვე ჩამოყალიბებული იყო. გაეტანო რასპონის ხელნაწერიც სწორედ ამ კონტექსტში უნდა იქნას განხილული. საქართველოდან იტალიაში დაბრუნებული მისიონერები წერდნენ და გამოსცემდნენ წიგნებს საქართველოს შესახებ, რითაც ევროპას აცნობდნენ ჩვენს ქვეყანას. გაეტანო რასპონის მოღვაწეობა თეათინელ მისიონერთა დამსახურების კონტექსტში უნდა შეფასდეს. მათ დიდი წვლილი მიუძღვით საქართველოში განათლების, ვაჭრობის, ხელოსნობისა და მედიცინის განვითარების საქმეში. მისიონერთა მიერ დაარსებულ სკოლებში ასწავლიდნენ ღვთისმეტყველებას, მათემატიკას, კათოლიკობის ისტორიას, ქართულ, იტალიურ და ლათინურ ენებს. ასევე ოქრომჭედლობას, დურგლობასა და მხატვრობას. ისინი ბეჭდავდნენ და სწავლებაში იყენებდნენ ქართულ წიგნებს, ადგენდნენ წიგნთსაცავებს, შემოჰქონდათ და აცნობდნენ ქართველებს ევროპაში მიმდინარე საგანმანათლებლო საქმიანობას. იმ ეპოქაში მისიონერთა მეშვეობით განხორციელებული კულტურული ურთიერთობა ევროპასთან ძალზე მნიშვნელოვანი იყო საქართველოსთვის, რამაც ხელი შეუწყო განმანათლებლობის იდეების შემოსვლასა და დამკვიდრებას.

„Relatione about Mingrelia“ by the catholic missionary in the late 17^th century - Gaetano Rasponi and its significance in the context of georgian culture

?

Maia Damenia?Professor of Ilia State University, Tbilisi

We represent the inedite Relatione of the italian missionary in West Georgia in the late 17^th century - Gaetano Rasponi for the international simposium „Catholic heritage in Georgia“. Digital photos of this Relatione were brought by the research expedition organized by the Ministry of Culture and three Georgian universities in 2011-2012: Ilia State University, Ivane Javakhishvili Tbilisi State university and Free university. The manuscript is kept in the General Archive of Theatines in Rome. It consists of 10 Folios, which lies in the folder with the inscription: P. Gaetano Rasponi ravennate, 14 dic(embre) 1681 in Mingrelia. With the finantional support of the doctorate grant of the Shota Rustaveli national science foundation we have prepared the article for peer-reviewed journal. Editio princeps in italian language of this manuscript will be represented in the appendix of our article.

Gaetano Rasponi describes some socio-economic, political, religious and cultural aspects of West Georgia in meticulous detail. His testimony about the people and its manners and religious life of Circassia, Abkhazia, Mingrelia completes existing information on the topic, and deserves a special attention in the history of missionaries in Georgia. In this period, the Theatine fathers provided Georgians with a knowledge of the European Enlightenment worldview, and at the same time carried informations about Georgia in their country. This cultural mediation was and remains invaluable.

________________

1 P.P. GINANNI, Memorie storico-critiche degli scrittori Ravennati, II, Faenza 1769, p. 261.

2 C. GUARDIGLI, Le famiglie nobili e notabili ravennati e i loro ecclesiastici (1509-1796), Ravenna 2010, pp. 103, 154.

3 ფორლის საქალაქო ბიბლიოთეკის „პიანკასტელის“ ფონდი, Sala N, 372 CR 37; Sala N, 372 CR 38.

4 Nomi, e cognomi de' padri e fratelli professi della congregazione de' Chierici Regolari, Roma 1747, p. 59.

5 A.F. VEZZOSI, I scrittori de'Chierici Regolari detti Teatini, I, Roma 1780, p. 206.

6 GINANNI, Memorie storico-critiche, cit., p. 261.

რას

7 B. FERRO, Istoria delle missioni de' chierici regolari, teatini. Con le descrizzione de' Regni, Provincie, Città, Luoghi, Fede, Riti, e costumi delle Genti ove andarono, e passarono li Missionarii, Con li viaggi pericolosi, fatiche fattevi, e frutto raccoltovi per la Cattolica Religione, De' Quattro Regni della Giorgìa, Iberia, Odisci, Guriel, Imereti, I, Roma 1704, p. 612.

8 G. CONTI, La Romagna e l'altrove, Cesena 2012, p. 53.

9 S. PASOLINO, Huomini illustri di Ravenna antica et altri degni Professori di Lettere et Armi, Bologna 1703, p. 64.

10 Archivio Storico de Propaganda Fide, Scritture Riferite nei Congressi, (SC) Georgia, vol. 1 (1626-1707), Ill(u)st(rissi)mi et Emi(nenti)ss(im)i Sig(no)ri e P(adro)ni Col(endissi)mi, f. 355r.

თავისუფა

11 VEZZOSI, I scrittori de'Chierici Regolari, cit., p. 207.

12 Archivio Storico de Propaganda Fide, Scritture Riferite nei Congressi, (SC) Georgia, (1626-1707), vol. 1, 356r-v.

13 მ. თამარაშვილი, ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის, ტფილისი 1902/2011, გვ. 208-212, 658-659.

14 Ravenna, Biblioteca Classense, Miscellanea di Documenti e Memorie Istoriche della Città di Ravenna, scritte da D. Carlo Scuttelari, Sacerdote Ravennate, Mob 3.1P, f. 41r.

15 ეს მცდარი აზრი საკმაოდ იყო გავრცელებული ევროპაში.

მანანა ჯავახიშვილი
ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი

ირაკლი ფერაძე
საქართველოს ეროვნული მუზეუმის მეცნიერი თანამშრომელი

გვიან შუა საუკუნეების საქართველოში, XVII საუკუნის დასაწყისში საქართველოს თეატინელთა ორდენის მისიონერები ეწვივნენ¹. მათგან განსაკუთრებით აღსანიშნავია არქანჯელო ლამბერტი, ჯუზეპე ჯუდიჩე მილანელი, ქრისტეფორე ლამბერტი, დონ პიეტრო ავიტაბილე. მათ დაგვიტოვეს უმნიშვნელოვანესი ტექსტები, რომლებშიც მოცემულია XVII საუკუნისსაქართველოსპოლიტიკური, სოციალურ-ეკონომიკური, ყოფითითუ კულტურულ-საგანმანათლებლო ვითარების მათეული აღწერა.

ჩვენთვის განსაკუთრებით საინტერესოა კათოლიკე მისიონერთა მიერ დანახული ქართული კულტურულ-საგანმანათლებლო კონტექსტი, უფრო ზუსტად განათლების დონე და შესაძლებლობები იმდროინდელი საქართველოში; თუ ვინ იყვნენ ქართული კულტურისა და განათლების აქტორები? რომელი სოციალური ფენა, საზოგადოების რა ნაწილი იყო ჩართული კულტურულ-საგანმანათლებლო პოლიტიკაში? როგორი იყო მათი მიზნები, ამოცანები, რესურსები? თავის მხრივ, რა როლი შეასრულეს კათოლიკე მისიონერებმა ქართული განათლების განვითარების საქმეში? როგორია კათოლიკური საგანმანათლებლო მემკვიდრეობა, წვლილი ამ თვალსაზრისით?

XVII საუკუნის საქართველო და კულტურულ-საგანმანათლებლო კონტექსტი კათოლიკე მისიონერთა თვალით

საქართველოს პოლიტიკური ვითარება XV ს-ის II ნახევრიდან მკვეთრად იცვლებაროგორც საშინაო, ასევე საგარეო ფაქტორების გამო. 1453 წელს კონსტანტინოპოლის დაცემის შემდგომ ბიზანტიის ტერიტორიაზე ოსმალეთის იმპერიის ჩამოყალიბებამ საქართველო იზოლაციაში მოაქცია. გარდა ამისა, ირან-აზერბაიჯანის ტერიტორიაზესეფიანთაირანის გაძლიერებამ გვიანი შუასაუკუნეების განმავლობაში საქართველო ირან-ოსმალეთის დაპირისპირების არენად აქცია. რაც შეეხება საშინაო ფაქტორებს, 1490 წლიდან ერთიანი ფეოდალური ქართული სახელმწიფოს სამეფო-სამთავროებად დაშლამ (ქართლი, კახეთი, იმერეთი და სამცხე-საათაბაგო), ბუნებრივია, კიდევ უფრო დაამძიმა საქართველოს ისედაც მძიმე მდგომარეობა.XVII საუკუნე საქართველოში გამოირჩევა ქართულსამეფო-სამთავროებს შორის დაპირისპირებით, მაგალითისთვის, სამეგრელოს მთავარი ლევან II დადიანი (1611-1657) ემტერებოდა იმერეთის მეფეს გიორგი III-ს (1605-1639) და შემდეგ მის მემკვიდრეს ალექსანდრე III-ს (1639-1660. ასევე თეიმურაზ I და როსტომ მეფე ერთმანეთს ქართლის ტახტის გამო ეცილებოდნენ. იმ პერიოდის სოციალურ-ეკონომიკური პრობლემების შესახებ საუბრისას, არ შეიძლება არ აღვნიშნოთ ისეთი მძიმე სოციალურ-ეკონომიკური პრობლემა, როგორიც იყო „ტყვეთა სყიდვა“.

ჯუდიჩე მილანელი აღნიშნავს: „სამეგრელოში ყველა ყმა, მთავრისაა იგი თუ თავადისა, შეუძლიათ გაყიდონ. მართლაც, ყოველ წელს მრავალრიცხოვან ქალსა და კაცს თურქებზე ჰყიდიან... თუმცა მონებით, ტყვეებით ვაჭრობა ცოდვად მიაჩნიათ, მაგრამ თითქმის ყველა იღებს მონაწილეობას ამ ვაჭრობაში, რომლის მეშვეობითაც ტანსაცმელს, მოვერცხლილ იარაღს და სხვა საჭირო ნივთებს იძენენ ოჯახისთვის“².

არქანჯელო ლამბერტი წერს: „მე ჩემის თვალით ბევრჯერ მინახავს, რომ ქმარს თავისი ცოლი გაუყიდია თურქებზე მხოლოდ იმიტომ, რომ ცოტა ეჭვი ჰქონდა მის კუდიანობაზე, რასაც მეგრელები მრუშობაზე უფრო სდევნიან“ ან იქვე აღწერს დაახლოვებით 1633 წელს მომხდარ ამბავსქართლში: „ერთ აზნაურს მოეწონა მშვენიერი ირანული ცხენი და რადგან სხვა არაფერი არ ჰქონდა, რომ ეყიდნა ეს ცხენი, ფასად თავისი დედა მისცა ცხენის პატრონს, რომელიც იყო თურქი“³. საქართველოში ტყვეთა სყიდვის ფაქტებს არა მხოლოდ მისიონერთა რელაცი

ები, არამედ ევროპელ მოგზაურთა ჩანაწერებიც მოგვითხრობენ⁴.

ბუნებრივია, ამგვარი ვითარება ქართულ კულტურასა და საგანმანათლებლო სისტემაზეც უარყოფითად აისახა. XV საუკუნისათვის საქართველოში უკვე საგრძნობლად შემცირდა წერა-კითხვის მცოდნეთა რიცხვი.

საქართველოში განათლებისა და კულტურის განვითარების მთავარ აქტორებად, ბუნებრივია, კვლავ მაღალი სასულიერო ფენა, საერო არისტოკრატია და სამეფო ოჯახის წარმომადგენლობა რჩება.

ბერი ეგნატაშვილის XVII საუკუნის საქართველოს განათლებას ასე გვიხასიათებს: „ფრიად მიდრკა ქუეყანა ქართლისა სწავლისაგან სამღთოთაწერილთასა, რამეთუ კნინღა და თჳთ სამღდელონიცა კრებულნი და დასნი არღარა მზრუნველ და მეძიებელ იყვნეს სამღთოთა სწავლათათჳს, არამედ უფროსღა და უმეტეს აღმრჩეველთა საქმეთა მსოფლიოთა და ჴორციელებრთ მიერ უჴმარ და უდებ ყვეს სრულიად ღვთივ-სულიერნი და სამღთონი სწავლანი...“⁵. როგორც ჩანს, საზოგადოების ყველაზე განათლებული ფენა, სასულიერო წოდებაუფრო მეტად ყოფითი პრობლემებით ყოფილა დაკავებული, ვიდრე სწავლა-განათლების გაღრმავების სურვილით. იგივეს გვიდასტურებენ საქართველოში ამ პერიოდში მოღვაწე კათოლიკე მისიონერები და მოგზაურები: ლამბერტი, ავიტაბლე, კასტელი, მილანელი, შარდენი და სხვ.

გვიანი შუასაუკუნეების რთულ კულტურულ მდგომარეობასთან დაკავშირებით კ. კეკელიძე წერდა: „ამ საშინელ ქაოსში დროდადრო ჩნდებოდნენ ხოლმე შეგნებული, პატრიოტული ცეცხლით აღგზნებული და ჰუმანისტური იდეებით აღჭურვილი პირები, რომლებიც ახერხებდნენ სიტყვიერად თუ ლიტერატურული გზით შებრძოლებოდნენ ეპოქის სიდუხჭირეს. ამ პირებმა საფუძველი ჩაუყარეს იმ კულტურულ აღმავლობას, რომელსაც ჩვენ „აღორძინებას“ ვუწოდებთ. ასეთები იყვნენ განსაკუთებით მარიამ დედოფალი, არჩილი, გიორგი XI, მათი ძმა ლევანი, ვახტანგ VI და სხვანი“⁶.

ამგვარია ქართული სამეცნიერო დისკურსი, მაგრამ, ჩვენთვის საინტერესოა, თუ რას მოგვითხრობენ ამ თემაზე თიატინელი მისიონერები?

ზოგადად, თეატინელი ბერები თავიანთ ტექსტებში აღნიშნავენ საქართველოში განთლების დაბალ დონეს არა მხოლოდ უბრალო ხალხში, არამედ თვით სამღვდელოებაშიც კი. მაგრამ მათი დაკვირვებიდან იკვეთება, რომ განათლების მთავარ შემნახავებად და გადამცემებად ქალები, ძირითადად, არისტოკრატი ქალები გვევლინებიან.

არქანჯელო ლამბერტი „სამეგრელოს აღწერაში“ (1654 წელს გამოიცა) მოგვითხრობს ლევან დადიანის ცოლის აფხაზეთის მთავრის შარაშის, შარვაშიძის ქალზე - დარეჯანზე⁷, რომელსაც დადებითად ახასიათებს და აღნიშნავს, რომ მან იცოდა ქარგვა და წერა-კითხვა: „ეს ქალი იყო ბუნებით ლამაზი და სავსე ყველა სათნოებითა, რომელიც შეეფერებოდა მის გვარის ქალს: ქარგვაში, წერა-კითხვაში, გულუხვობაში და ზრდილობაში მას ტოლი არ ჰყავდა“.

იქვე ვკითხულობთ: „ქართული წერა-კითხვა დღეს სულმოსპობილი იქნებოდა აქ, რომ ქალებს არ შეენახათ იგი. ისე რომ, თუ ვისმე უნდა კითხვა შეისწავლოს, უნდა რომელსამე ქალს მიებაროს სასწავლებლად“⁸. სხვათაშორის, ამასვე ადასტურებს ფრანგი მოგზაური ჟან შარდენი, რომელიც აღნიშნავს, რომ მეგრელთა შორის წერა-კითხვა უმეტესად ქალებმა იციანო⁹.

ზოგადად, თიატინელი ბერები არ იშურებენ კეთილ სიტყვებს ქართველი ქალების მიმართ, კასტელიმ უხვად დაგვიტოვა ქართველი ქალების პორტრეტები.

ქალთა აქტიური საზოგადოებრივი პოზიციის შესახებ წერს ჯუდიჩე მილანელიც: „გიორგი მიქელეიას მეუღლემ, დიდმა ქალბატონმა, დადიანის ძალუამ, ვრცელი სიტყვა წარმოთქვა ჩვენს ორ მისიონერზე: „ფრანკების მღვდლები ჭეშმარიტი ღვთის მსახურნი არიან, ჩვენები კი არაო“. იქვე აღნიშნავს, რომ პატრები არასოდეს ჩაიდენენ ისეთ დანაშაულს როგორიცაა „თურქებზე ყმაწვილების გაყიდვა, ძარცვა-გლეჯვა, ხასის ყოლა“¹⁰.

ამ მხრივ განსაკუთრებულად გამორჩეული პიროვნება მარიამ დედოფალი. უკვე როსტომ ხანის მეუღლე, მიდის კათოლიკეთა ეკლესიაში წირვაზე დასასწრებად: „1634 წლის 31 დეკემბერს, გორში მოუყვანიათ ქართლის დედოფალი მარიამი, რომელსაც სურვებია თეატინელთა ეკლესიაში სადღესასწაულო წირვის მოსმენა“¹¹. მარიამ დედოფალი, ფართო მასშტაბის საგანმანათლებლო საქმიანობის პარალელურად აქტიურ საქმიან ურთიერთობს ამყარებს კათოლიკე მისიონერებთან და ხელს უწყობდა მათ ნაყოფიერ მოღვაწეობას საქართველოში.

კათოლიკე პატრებთან, განსაკუთრებით კი კასტელისთან, დაახლოებული პირი ყოფილა ელენე ათაბაგი (ელენე დედოფალი შაჰ-სეფის I-ის (1629-1642) ცოლი იყო), როგორც კასტელი მასზე აღნიშნავს: იგი იყო „ჩვენი მისიონერების ნამდვილი სულიერი ქალიშვილი, რომელიც იმყოფებოდა გურიის პროვინციაში“¹².

თეატინელ მისიონერებს უხვად მოეპოვებათ ცნობები ქართველი ქალების საგანმანათლებლო მოღვაწეობაზე, საგანმანათლებლო-კულტურულ ცხოვრებაში მათ აქტიურ ჩართულობაზე. მაგალითად, კასტელი მოგვითხრობს მხატვარ როდია მიქელაძეზე, რომელსაც სწორედ პატრებთან უსწავლია ხატვა¹³, ასევე ვომიჯინა ბერიძეზე: „ეს ქალბატონი (ვომინიჯა ბერიძე) დედობას მიწევდა. ბევრი მოწყალება მომცა. მრავალ შემთხვევაში ხელი შემიწყო. ჩვენი მწერალი იყო, როდესაც რაიმე მნიშვნელოვანი წერილის მიწერა გვინდოდა მეფესთან, დედოფალთან, აგრეთვე სხვასთანაც, სადაც წყალობით ვცხოვრობდით. ამ ქალბატონის სახლში მოვნათლე ათი ბავშვი. კეთილშობილი გურიის თავადის მეუღლე პოეტი ვომინიჯა ბერიძე, დიდად ნიჭიერი და სხვადასხვა სათნოებით სახელნათქმული“¹⁴.

სამშობლოში დაბრუნების უფლების მისაღებად, სამეგრელოს მთავარ ლევან დადიანთან კრისტოფორო დე კასტელის უშუამდგომლა ვინმე „თავადიშვილის ქალს სკენავა აკას, რომ არ გაეღო წყალობა... სკენავა აკა, სიბრალულით აღივსო, როცა მნახა ასე დასნეულებული... დამპირდა, იმგვარად იმოქმედებდა, რომ დაითანხმებდა სამეგრელოს მეფეს (ლევან II) გავეშვი და მომვკვდარიყავი ჩემს სამშობლოში. თანხმობა მივიღე (კასტელი 1977, 99).მისიონერთა თხზულებებში ვხვდებით უამრავ ქართველი ქალის სახელს, რომლებიც დაახლოებული პირები ყოფილან კათოლიკე მისიონერებთან: თანური აგიმიტია (კასტელი 1977, 114), თეთრუა ქორთუა (იქვე, 115), ელუკა ბერია (115), კარანცა (93) და სხვები (116-118).

გვიანშუასაუკუნეების საქართველოში რთული პოლიტიკური ვითარებიდან გამომდინარე, სკოლებისა და ეკლესია-მონასტრების რაოდენობა საგრძნობლად იყო შემცირებული, საგანმანათლებლო მოღვაწეობა მიმდინარეობდა ძირითადად ეკლესია-მონასტრებთან არსებულ სკოლებში ან ოჯახში, სადაც შვილს განათლებას დედა აძლევდა. სამართლიანად უთითებს შარდენი, რომ „მეგრელთა შორის ძალიან ცოტანი არიან ისეთნი, რომლებმაც წერა-კითხვა იციან. წერა-კითხვის მცოდნენი ქალები უფრო არიან“15. საინტერესოა, რომ დასავლეთ საქართველოში, უმეტესად აჭარასა და გურიაში, გავრცელებული ყოფილა ქართული დამწერლობის ერთ-ერთი თავისებური სახე - „დედაბრული ხელი“, რომელიც ძირითადად ქალებს შორის იყო გავრცელებული. მისი დანიშნულება ნათესავებთან, რომლებიც ოსმალეთის მიერ დაპყრობილ ქართულ მიწაზე იყვნენ დარჩენილნი, ფარული მიმოწერის წარმოება იყო¹⁶.

კათოლიკური მემკვიდრეობა.
თეატინელ მისიონერთა წვლილი ქართულ განათლებაში

მნიშვნელოვანია ვიცოდეთ XVII საუკუნის საქართველოს განათლებაში კათოლიკე მისიონერთა ღვაწლი. რა ტიპის საგანმანათლებლო ტალღა მიიღო საქართველომ ევროპელ მისიონერთაგან?

ჩემი აზრით, უნდა დავიწყოთ კათოლიკე მისიონერთა სამედიცინო საქმიანობიდან, რაც მათთვის ქართულ კულტურულ სივრცეში ადაპტაციის, ქართული საზოგადოების ნდობის მოპოვების თვალსაზრისით მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენდა. როგორც მოგეხსენაბათ, ზოგადად ახალ რელიგიაზე მოქცევის კონტექსტში, მკურნალობა, განკურნვა, ხშირ შემთხვევაში, გადამწყვეტ როლს ასრულებდა, ევანგელიზაციის პროცესის აუცილებელ ნაწილს წარმოადგენდა.

არქანჯელო ლამბერტი „სამეგრელოს აღწერაში“ აღნიშნავს¹⁷, რომ სამეგრელოში ექიმებს დიდ პატივს სცემდნენ, განსაკუთრებით კი იტალიელებს და ფრანგებსო, მიწებს აძლევდნენ, ცოლებს რთავდნენ დასანათესავებლად და თავისთან დასატოვებლადო. დონ ჯუზეპე ჯუდიჩე მილანელი რომის პაპისადმი გაგზავნილ ერთ-ერთ რელაციაში აღნიშნავს: „დედოფალი (დარეჯანი, ლევან II დადიანის მეორე ცოლი) და სხვა ყველა კარგად გვექცევიან, მით უფრო, რომ ყურადღება მივიპყარით როგორც უანგაროებმა. ყველას მოწონებას ვიმსახურებთ; უფასოდ ვმკურნალობთ, არავითარ გამოსაღებს არ ვართმევთ საექიმო დახმარებაში“¹⁸. და იქვე: „როცა ავად ხდებიან, ჩვეულებრივად ჩვენ გვიხმობენ ხოლმე თავიანთ სახლში. მათ მივაჩნივართ ყველაზე სწავლულ მკურნალებად მთელ ქვეყანაზე“; ანდა „,მას (ლევან მეორე დადიანი) მოსწონს ყველ ჩვენი მოქმედება თუ სიტყვა, ღვთისაგან რჩეულ, წმინდა ადამიანებად მივაჩნივართ“¹⁹.

ამდენად, მედიცინის კუთხით, კათოლიკე მისიონერების წვლილი არ მხოლოდ პრაქტიკულად, კურნებით გამოიხატა, არამედ ქართულ განათლებაში - სამედიცინო ცოდნის შემოტანა-გაზიარებით.

მეორე, და ასევე ძალზე მნიშვნელოვანი შენატანი ქართულ საგანმანათლებლო სივრცეში, იყო თეატინელ ბერთა მიერ სკოლების დაარსება და ზოგადად, დაწყებითი განათლების ხელშეწყობა-განვითარება.

XVI-XVII საუკუნეებში ევროპელი მისიონერები სკოლებს როგორც აღმოსავლეთ, ისე დასავლეთ საქართველოში აარსებენ.²⁰ სკოლები დასახელებულია 1676 წლის ერთ-ერთ მოხსენებით ბარათში, რომლის მიხედვითაც, თითეულ სკოლაში 40-50 მოწაფე სწავლობდა.²¹

რაც შეეხება სასწავლო დისციპლინებს, კათოლიკე მისიონერთა სოფლად დაარსებულ სკოლებში ძირითადად ასწავლიდნენ წერა-კითხვას, მშობლიურ ენას, გრამატიკას და თეოლოგიას. ხოლო ქალაქებში, თბილისში (დაარსდა 1630 წელს) გორში და ახლაციხეში დაარსებულ სკოლებში ასევე ასწავლიდნენ უცხოურ ენებს, ისტორიას, ფილოსოფიას და სხვა საგნებს.

საქართველოში კათოლიკური სარწმუნოების უკეთ გავრცელების მიზნით, ევროპელი მისიონერები ქართულ ენას სწავლობდნენ და სხვადასხვა თეოლოგიური წიგნების თარგმანს ჰკიდებდნენ ხელს. რაც შეეხება სასკოლო სახელმძღვანელოებს, მათ ხშირად მისიონერები თავად ადგენდნენ, რომში დაარსებულ სტამბაში ბეჭდავდნენ (სწორედ აქ დაიბეჭდა პირველი ქართულ-იტალიური ლექსიკონი, რომლის დაბეჭდვასაც დიდად შეუწყო ხელი თეიმურაზ I-ის ელჩმა, ნიკოლოზ ჩოლოყაშვილმა), კერძოდ, ქართული გრამატიკას, კატეხიზმოს და სხვ.²²

ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ პედაგოგები ობოლ ბავშვებს უფასოდ ასწავლიდნენ.²³

რაც შეეხება სწავლის უფრო მაღალ საფეხურზე გაგრძელებას, ნიჭიერ ახალგაზრდებს თეატინელი ბერები ევროპაში აგზავნიდნენ, მეტწილად რომში²⁴. ცნობილია, რომ 1633-1753 წლებში, რომში განათლება დაახლოებით ოცდაშვიდმა ქართველმა ყმაწვილმა მიიღო²⁵.

პატრი ბერნანდე ნეაპოლელის მოხსენებაში ვკითხულობთ: „ჩემის აზრით, კარგი იქნება, წმიდა კრებამ ინებოს, რათა საუკეთესო მასწავლებლის ხელმძღვანელობით საქართველოშივე, ჩვენის მისიონის სახლებში, თუ სამოქალაქო და თუ საეკლესიო მეცნიერებაში აღიზარდნენ ოთხი ანუ მეტი ყმაწვილი, სხვებზე ნიჭიერი და მათ შესანახათ გაღებულ იქნეს იგივე ხარჯი, რაც საჭირო იქნებოდა რომის კოლეგიაში საქართველოს ორი ან ოთხის ყმაწვილის გასაზრდელად. ამნაირად არა მარტო გზის ხარჯი გადარჩება, არამედ ერთი და იმავე ფულით ორჯერ მეტი ყმაწვილის შენახვა შეიძლება საქართველოში ვიდრე რომში.“²⁶

ქართველი ახლგაზრდების იტალიაში სასწავლებლად გამგზავრების ამგვარივე ფაქტის დამადასტურებელი სხვა ცნობებიცაა ერთ-ერთ მოხსენებაში დადასტურებული, რომლის მიხედვითაც, „ნიკოლოზ ქართველი... რომის ბერძნების სკოლაში იყო ნამყოფიო“, ხოლო XVIII საუკუნის 30-იან წლებში ერთ-ერთ ქართველ ახალგაზრდას ისეთი დიდი სურვილი ჰქონია რომში სწავლის მიღებისა, რომ საკუთარი ცხენი გაუყიდია, დანარჩენი თანხის მიცემას დედამისი დათანხმებია და ასე გაემგზავრა რომში საკუთარი ინიციატივით.

რომის კოლეგიაში განსაწავლული ახალგაზრდობა საქართველოში ბრუნდებოდა და სხვადასხვა კუთხეში იწყებდა მოღვაწეობას. ამის შესახებ კოლეგიაში სასწავლებლად შესული ახალგაზრდა სპეციალურ ფიცსაც დებდა.²⁷

მედიცინისა და სასკოლო განათლების ხელშეწყობის გარდა, ასევე უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ კათოლიკე მისიონერები ისეთ სპეციალობებსაც ფლობდნენ, რომელთა ნაკლებობა იმდროინდელ საქართველოში აშკარად იგრძნობოდა. მაგალითად, 1664 წლის 20 მაისით დათარიღებული მისიონერ სერაფინეს წერილიდან ჩანს, რომ ვახტანგ V შაჰნავაზს რომიდან ისეთი მისიონერების გამოგზავნა მოუთხოვია, რომლებსაც საინჟინრო საქმე ეცოდინებოდათ.²⁸

ამდენად, როგორც ჩანს, XVII საუკუნეში როგორც პოლიტიკურად, ისე კულტურულ-საგანმანათლებლო დონით მძიმე ვითარებაში აღმოჩენილ საქართველოს განმანათლებლებად სწორედ თეატინელიმისონერებიმოევლინენ. სკოლების დაარსებით, წიგნიერების გავრცელებით, მოტივირებული მოსწავლეების ევროპაში გაგზავნით თუ წიგნების დასტამბვით, ასევე სამედიცინო ცოდნის გავრცელებითა თუ სხვა პროფესიული ცოდნის შემოტანით იმ პერიოდის საქართველოში კათოლიკე პატრები განათლების და წიგნიერების მთავარ შემომტანებ-გამავრცელებლებად გვევლინებიან.

ეს კი იმ ფონზე, როცა XVI-XVIII საუკუნეებში კათოლიკური მისიებს მოღვაწეობა საკმაოდ მძიმე პირობებში უხდებოდათ. მათ, ერთი მხრივ, ადგილობრივი მართლამდიდებლი სასულიერონი, ხოლო მეორე მხრივ, ოსმალთა და ირანელთა ხელისუფალნი დევნიდნენ. მიუხედავად ამისა, მათ მრავალი სასარგებლო საქმის გაკეთება შეძლეს. მაგალითად, სამეგრელოში მისიონერებმა დიდი როლი ითამაშეს ყმების გაყიდვის წინააღმდეგ ბრძოლაში. მათ მეგრელები „ღვთის კაცებსაც“ კი ეძახდნენ²⁹.

კათოლიკე მისიონერები საქართველოში მხოლოდ კათოლიკურ სარწმუნოებას არ ავრცელებდნენ, ისინი ხალხში დიდ კულტურულ-საგანმანათლებლო მოღვაწეობას ეწეოდნენ. ხშირად

მისიონერები მეფე-მთავართა პოლიტიკური მრჩევლები, ელჩები და საიდუმლო აგენტები გახლდნენ, აქტიურად უჭერდნენ მხარს საქართველოს ფეოდალური ძალების გაერთიანებას, მეფე-მთავართა შეთანხმებას. მათგან სწავლობდნენ თავად-აზნაურები, უფლისწულები და თვით მეფენიც კი. მისიონერთა საშუალებით, ქართველ მეფეებს მიმოწერა ჰქონდათ რომის პაპებთან და ევროპის ქვეყნების მონარქებთან.

Catholic Missioners and education in the late Middle Ages Georgia

Manana Javakhishvili
Professor of Ilia's State University

IrakliPeradze ?Research Fellow of the Georgian National Museum

In the beginning of XVII century, the missioners of Theatines order visited Georgia. They (ArcangeloLamberti, Christopher Castel and others) left the very interesting texts about the political and social-economic situations in Georgia, Georgian traditions, rituals and cultures. Their texts are very important sources of the XVII century Georgia and contain important information about cultural-educational situation in Georgia.

There is very interesting for me Catholics missioner's vision of the cultural-education context, precisely educational level and the facilities/resources in the 17^th century Georgia. Who were the actors of Georgian culture and education in this period? Which social group was involve in cultural-educational policy? What were their aims, tasks, resources? Above all what was Catholics missioner's contribution in the Georgian education system development? There are the topics what is the objects of my research.

???____________

1 თეატინელთა ორდენი დაარსდა 1524 წელს, როლის მიზანი უცხო ქვეყნებში სამისიონეროდ მოღვაწეობა გახლდათ. პაპ ურბან VIII-ის დროს ორდენს დაეკისრა საქართველოში მისიონერობა.

რელაცი

2 დონ ჯუზეპე ჯუდიჩე მილანელი, წერილები საქართველოზე, იტალიურიდან ტექსტი თარგმნა, წინასიტყვაობა და შენიშვნები დაუთმო ბ. გიორგაძემ, საბჭოთა საქართველო, 1964, გვ. 89.

3 არქანჯელო ლამბერტი, სამეგრელოს აღწერა, თარგმნა იტალიურიდან ა. ჭყონიასი, თბილისი, 1938, გვ. 161-162

4 ჟ. ტურნეფორი, მოგზაურობა აღმოსავლეთის ქვეყნებში, მეცნიერება, თბილისი, 1988, გვ. 57; ჟან შარდენის მოგზაურობა სპარსეთსა და აღმოსავლეთის სხვა ქვეყნებში (ცნობები საქართველოს შესახებ), ფრანგული თარგმანი, გამოკვლევა და კომენტარები მ. მგალობლიშვილისა, თბილისი, 1975, გვ. 315

5 ქართლის ცხოვრება, ტ. 2, თბილისი, 1959, გვ. 441.

6 კ. კეკელიძე, სულხან-საბა ორბელიანი, ეტიუდები, ტ, 8, თბილისი, 1962, გვ. 298

7 ლამბერტი, გვ. 37

8 ლამბერტი, გვ. 164

9 შარდენი, გვ. 179

10 მილანელი, გვ. 50

11 დონ პიეტრო ავიტაბილე, ცნობები საქართველოზე, შესავალი, თარგმანი და კომენტარები ბ. გიორგაძისა, თბილისი, მეცნიერება, 1977, გვ. 13

12 კრისტოფორო დე კასტელი, ცნობები და ალბომი საქართველოს შესახებ, ტბილისი, მეცნიერება, 1977, გვ. 111

13 კასტელი, გვ. 108

14 კასტელი, გვ. 108

15 შარდენი, გვ. 179

16 თ. ხაჟომია, ქართული დამწერლობის ერთ-ერთი თავისებური სახე, მიმომხილველი I, თბ., 1949, გვ. 87-97.

17 ლამბერტი, გვ. 118

18 მილანელი, გვ. 40

19 მილანელი, გვ.45, 52

20 ს. გამსახურდია, სწავლა-განათლება ძველ საქართველოში, თბილისი, 1975, გვ. 117

21 მ. თამარაშვილი, ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის, ტფილისი, 1902, გვ.254-255.

22 თამარაშვილი, გვ. 95, 298

23 თამარაშვილი, გვ. 432

24 მ. პაპაშვილი, საქართველო-რომის ურთიერთობა VI-XX საუკუნეებში, თბილისი, 1995, გვ. 156-199.

25 ქ. პავლიაშვილი, კათოლიკური ეკლესია და საქართველო, თბილისი, 1999, გვ. 128

26 თამარაშვილი, გვ. 254-255

27 თამარაშვილი, გვ. 384

28 გამსახურდია, გვ. 122

29 თამარაშვილი, გვ. 180

ირაკლი ფერაძე
საქართველოს ეროვნული მუზეუმის
მეცნიერი თანამშრომელი

ქართული საისტორიო მწერლობა, მით უფრო გვიანი შუა საუკუნეების პერიოდის ძალიან მწირია, თუმცა ამ დანაკლისის შევსება ხერხდება უცხოელი მისიონერებისა და მოგზაურების ცნობების მიხედვით. განსაკუთრებით კი გამორჩეულია XVII საუკუნეში საქართველოსა და მის ფარგლებს გარეთ მოღვაწე კათოლიკე ბერების (კასტელი, ლამბერტი, ავიტაბილე, მილანელი, დელა ვალე და სხვ.) მიერ დატოვებული ჩანაწერები². გარდა იმისა, რომ მათ უაღრესად საინტერესო საისტორიო ცნობები დატოვეს საქართველოს გვიანი შუა საუკუნეების სოციალურ, ეკონომიკურ თუ პოლიტიკურ ისტორიაზე, უმნიშვნელოვანესი როლი ითამაშეს ევროპაში საქართველოს³ ცნობადობის გაზრდის კუთხითაც.

კათოლიკე მამების თხზულებებში საყურადღებო პასაჟები იკვეთება ჩვენთვის საინტერესო თემატიკაზე - ქალთა ისტორიებზე. მათ ნაშრომებზე დაკვირვებამ გვიჩვენა, რომ გამომგზავრებამდე, ჯერ კიდევ საკუთარ ქვეყანაში ყოფნისას, ეცნობოდნენ ინფორმაციას საქართველოს შესახებ. მისიონერთა მიერ შემონახულ თხზულებებში ნათლად იკვეთება მათი აქტიური ურთიერთობა ქართველ ქალებთან, საინტერესო ცნობებია შემონახული ქალთა საგანმანათლებლო საქმიანობის შესახებ, ფიზიკურ აღწერაზე, სოციალური კულტურის უამრავ ასპექტზე: ქორწინებაზე, მზითევზე, ქალთა ყოველდღიურ საქმიანობაზე და ა.შ. ამ ცნობებზე დაყრდნობითა და აღნიშნული პერიოდის სხვა ქართულ-უცხოური წყაროების შეჯერების შედეგად შეძლებისდაგვარად ხერხდება ქალთა ისტორიის რეკონსტრუქცია. ჩვენ მხოლოდ რამდენიმე ასპექტზე ვამახვილებთ ყურადღებას.

კათოლიკე ბერები და ქართველი ქალები

კათოლიკე ბერების პოპულარობა ხალხში განპირობებული იყო მათი ღარიბული ცხოვრების წესით, სიკეთის უანგაროდ გაღებით, საგანმანათლებლო დაწესებულებების შექმნით, ხელოსნობის განვითარებით, მედიცინის ცოდნით და ა.შ. მედიცინის მცოდნე პიროვნება ყველა დროში დაფასებულ ადამიანად ითვლება, განსაკუთრებით ეს ეხება შუა საუკუნეებს, როდესაც ყველაფერი უფლის ნება-სურვილით ხდება და კეთდება. მამებიც პროვიდენციალური იდეებით იყვნენ განმსჭვალული და უფლის სახელით მოქმედებდნენ, სწორედ ამიტომ „მას (ლევან II დადიანი 1611-1657 - ი.ფ.) მოსწონს ყველა ჩვენი მოქმედება თუ სიტყვა, ღვთისაგან რჩეულ, წმინდა ადამიანებად მივაჩნივართ“⁴. როგორც აღვნიშნეთ, მისიონერებს ძალიან გაუთქვამთ სახელი უანგარო მკურნალობით, კახეთის მეფეს თეიმურაზ I-ს (1606-1648) ერთ-ერთი ბერი სამეფო კარზეც მიუწვევია რათა განეკურნა მისი მეუღლე დარეჯანი⁵, მართლაც რამდენიმე ხანში კახეთის დედოფალი გამოკეთდა და საბოლოოდ გამოჯანმრთელდა კიდეც⁶. ხალხთან დაახლოების ერთ-ერთი საუკეთესო საშუალება სწორედ უანგარო სამედიცინო დახმარება იყო, რაც შესანიშნავად გამოსდიოდათ მისიონერებს.

სხვა მიზეზებთან ერთად მისიონერთა პოპულარობა ქართველ ხალხში განპირობა იმ ფაქტმაც, რომ ისინი აქტიურ პროპაგანდას ეწეოდნენ „ტყვეთა სყიდვის“ წინააღმდეგ, რომლის მახინჯ ფორმებს მოეცვა მოსახლეობის ყველა სოციალური ფენა, მათ შორის ეკლესიაც. ამ ფაქტს გვიდასტურებს მილანელის ცნობა: „გიორგი მიქელეიას მეუღლემ, დიდმა ქალბატონმა, დადიანის ძალუამ, ვრცელი სიტყვა წარმოთქვა ჩვენს ორ მისიონერზე: ფრანკების (ე.ი. კათოლიკე) მღვდლები ჭეშმარიტი ღვთის მსახურნი არიან, ჩვენები კი არაო“ იქვე დასძენს, რომ პატრები არასოდეს ჩაიდენენ ისეთ დანაშაულს როგორიცაა „თურქებზე ყმაწვილების გაყიდვა, ძარცვა-გლეჯვა, ხასის ყოლა“⁷. პირიქით, კათოლიკე ბერების დამსახურებაა, ლევან II-ის მიერ „ტყვეთა სყიდვის“ აკრძალვა⁸. საერთოდ ქართულ მოსახლეობაში დაცულობის განცდას იწვევდა კათოლიკე ბერებთან ურთიერთობა, რაც ნათლად ჩანს წყაროებიდან⁹.

ქართველი მეფე-მთავრები და დედოფლები აქტიურად იყვნენ ჩართულნი კათოლიკური მისიონის გაძლიერებაში, რადგან საქართველოში კათოლიკე ბერების მოღვაწეობამ გზა გაუხსნა ევროპულ სავაჭრო კაპიტალსაც. „საქართველოში ვაჭრობა იმდენად განვითარდა XVII საუკუნის შუა წლებისათვის, რომ ქართველი ვაჭრები უკვე გამოჩდნენ მსოფლიო ასპარეზზე. მათ ფეხი მოიკიდეს როგორც აღმოსავლეთის ქვეყნებში, ისე ევროპაში. სხვადასხვა ქალაქში დაარსდა მრავალი სავაჭრო და სახელოსნო პუნქტი, გამოჩდნენ პირველი მესაათეები, მეპურე-მეფუნთუშეები. საქართველოდან გაჰქონდათ აბრეშუმი, სელი, ღვინო, თაფლი, სხვადასხვა ლითონი და ა.შ. სავაჭრო-ეკონომიკური წინსვლა საქართველოსთვის, ცხადია, არსებული მდგომარეობის გათვალისწინებით, პროგრესული მოვლენა იყო, რაც კათოლიკე მისიონერთა დამსახურებას წარმოადგენდა“¹⁰.

მისიონის გაძლიერების გამოხატულებად უნდა მივიჩნიოთ ის ფაქტი, რომ ქართველი მეფე-დედოფლები ხშირად ესწრებოდნენ კათოლიკე მამების მიერ აღვლენილ წირვა-ლოცვას „მეფე (გიორგი III 1604-1639 - ი.ფ.) და დედოფალი (თამარი გურიელი - ი.ფ.) მოდიან ჩვენი წმინდა წირვის სანახავად და მარტონი რჩებიან თავიანთი ამალით იმ ოთახში, სადაც ვცხოვრობდი, ფეხზე დგანან ღვთისმოსავებივით... მეფემ და დედოფალმა თქვეს, რომ ეს წირვა ჩვენგან განსხვავებულია ზოგიერთ რამეში, მაგრამ თქვენი პატრების მიერ შესრულებული უფრო სასოებიანიაო“¹¹.

წყაროებში ნათლად იკვეთება, მარიამ დადიანისა და კათოლიკე მისიონერების ერთმანეთისადმი კეთილგანწყობილი დამოკიდებულება, კასტელი „დიდი სათნოებით შემკულს“ უწოდებს მას¹².

მარიამ დედოფალი XVII საუკუნის მრავალმხრივ საინტერესო ფიგურა რომ არის არ გამორჩენიათ ქართველ ისტორიკოსებსაც (ფარსადან გორგიჯანიძე¹³, ბერი ეგნატაშვილი¹⁴, ვახუშტი ბატონიშვილი¹⁵).

მარიამის კათოლიკეებისადმი კეთილგანწყობილ დამოკიდებულებად უნდა მივიჩნიოთ მისი ვიზიტი გორის კათოლიკურ ეკლესიაში¹⁶, მას შემდეგ რაც პოლიტიკურ-დიპლომატიური მიზნებიდან გამომდინარე მისმა ძმამ, ლევან დადიანმა¹⁷, ცემითა თუ მუქარით 1634 წელს მეორედ გაათხოვა მაჰმადიან ქართლის მეფე როსტომზე (1632-1658)¹⁸.

დედოფალებისა და ზოგადად წარჩინებული ფენის აქტიური ურთიერთობა კათოლიკე მამებთან პროგრესული მოვლენა იყო, მათ კარგად იცოდნენ თუ რა დადებითი (პოლიტიკური, სოციალურ-ეკონომიკური და კულტურული) შედეგი შეიძლება მოჰყოლოდა კათოლიკე ბერების მოღვაწეობას საქართველოში.

კათოლიკე მისონერთა თხზულებებიდან ირკვევა, რომ მათ დიდ პატივს სცემდა ყველა წოდების წარმომადგენელი, მაგრამ როგორც ჩანს ბერძნების გარჯილობით ზოგიერთს მათდამი დამოკიდებულება შეუცვლია და მწვალებლებად მიუჩნევიათ¹⁹. ზოგადად, ქართული ეკლესია შემწყნარებლობას იჩენდა ევროპიდან მოსული კათოლიკე მისიონერებისადმი და ხშირად ხელს უწყობდა კიდეც მათ აქ დამკვიდრება-დამაგრებას. ყველაფერი ეს იმიტომ კი არ ხდებოდა, რომ ქართული მართმადიდებლური ეკლესია თავის შემუშავებულ დოგმებზე ხელს იღებდა და კათოლიკური დოგმებისკენ იხრებოდა, არამედ იმიტომ, რომ კათოლიკობის გარდა აღნიშნულ მისიონს ჩვენში შემოჰქონდა ევროპული კულტურის ბევრი ახალი მიღწევა²⁰. აღნიშნულ პერიოდში საქართველო ორ ისლამურ სახელმწიფოს, ოსმალეთსა და ირანს შორის სადავო ტერიტორიას წარმოადგენს. ირან-ოსმალეთი აქტიურ პროზელიტიზმს ეწეოდა საქართველოში, ქართველი ხალხი ისლამის მიღებას კათოლიკურ ან სომხურ-მონოფიზიტურ მრწამსზე გადასვლას არჩევდა, რომელთაც იმუნიტეტი იცავდათ, ერთს რომის ეკლესია, ხოლო მეორეს კონსტანტინოპოლის სომხური საპატრიარქო²¹. მაგრამ უნდა აღინიშნოს, რომ ზოგჯერ მაინც ხდებოდა კათოლიკე მისიონერების შევიწროვება ქართული და სომხური ეკლესიის მხრიდან, რისი მიზეზიც ალბათ ისიც იყო, რომ ბევრი ჩუმად ინათლებოდა „მეფის (ქართლის მეფე გიორგი XI 1676-1688, 1703-1709 - ი.ფ.) მკურნალის მეუღლე და კიდევ რამდენიმე ქალი, როგორც კაპუჩინებმა²² გვითხრეს, საიდუმლოდ მონათლულან.. ქალები თვითონ მიდიან კაპუჩინებთან ეკლესიაში, დგანან ფეხზე, მაგრამ ვერ ბედავენ რაიმე ნიშნით გამოამჟღავნონ ერთგულება მათი რწმენისადმი“²³.

იყო შემთხვევები, როდესაც მთავრები თავიანთ ცოლ-შვილს მისიონერებს აბარებდნენ. კასტელის აღნიშვნით „მთავარი მაჰმად ათაბაგი გვანდობდა არა თავის თავსა და შვილებს არამედ თავის ყველაზე ლამაზ მეუღლესაც, როდესაც ის ომში მიდიოდა ჩვენს პატრებს მიაბარებდა ხოლმე“²⁴ ან როგორც ავიტაბილე წერს დასავლეთ საქართველოში მოღვაწე მისიონის შესახებ: „[ჯუდიჩე და ლამბერტი] მთავარსა (ლევან II დადიანი) და დედოფალს (დარეჯანი) ძალიან კარგად მიუღიათ, არ შეეძლოთ პატრი ულამბერტოდ გაძლება... მისდა საუბედუროდ სადაც კი მიდიოდნენ ყველგან თან დაჰყავდათ“²⁵. მისიონერებს იმდენად კარგი სახელი ჰქონდათ მოხვეჭილი თავიანთი უანგარო საქმიანობით, რომ დიდ ნდობა დაუმსახურებიათ მოსახლეობის ყველა სოციალურ ფენაში.

კათოლიკე მამებთან, განსაკუთრებით კი კასტელთან დაახლოებული პირი ყოფილა ელენე ათაბაგი. მამას, მანუჩარ III ათაბაგს (1591-1625), იმ იმედით, რომ თურქებისგან რამე უბედურება არ შეჰყროდა, დასავლეთ საქართველოს კათალიკოს მალაქიასთვის²⁶ მიუბარარებია იგი. მან, პასუხისმგელობა თავიდან რომ აეცილებინა, ელენე სამეგრელოში ლევან დადიანის კარზე გაგზავნა, სწორედ აქ გაიცნო კრისტოფორო კასტელი ელენემ და გარკვეული ხნის შემდეგ კათოლიკურად მონათლულა კიდეც²⁷. კასტელისა და ელენეს შორის დამოკიდებულება ძალიან კარგად ჩანს მისიონერის სიტყვებიდან: „ჩემ მიმართ ელენე განწყობილი იყო არა როგორც ქალბატონი მსახურისადმი, არამედ როგორც ქალიშვილი მამისადმი. სიტყვა ჩამომართვა, რომ მას არასოდეს მივატოვებდი. პირობა მივეცი, რომ როცა გათხოვდებოდა, თან გავყვებოდი, რათა მისი სულისა და სხეულისათვის მემსახურა და მემკურნალა“²⁸. სამწუხაროდ ელენე, ისევე როგორც მარიამ დადიანი დიდი დიპლომატიური ინტრიგების²⁹ მსხვერპლნი გახდა, ლევან II დადიანმა ის მოატყუა, თითქოს კვლავ გურიაში გზავნიდა, რეალურად კი ირანში გაგზავნა და დააქორწინა ირანის შაჰ სეფი I-ზე (1629-1642)³⁰.

მისიონერთა დამხმარეები, რომლებსაც ქართველი მეფე-მთავრები უჩენდნენ, ხშირ შემთხვევაში ქალები იყვნენ³¹. შესაბამისად, მამები ძალისხმევას არ იშურებდნენ დაეცვათ ისინი. იყო შემთხვევები, როდესაც ქალები გაყიდვისგანაც კი უხსნიათ. კათოლიკე მამების უანგარო და უბრალო ცხოვრება იზიდავდა გაჭირვებაში ჩავარდნილ ადამიანებს, და მათთან პოულობდნენ თავშესაფარს. ამის მაგალითია ვინმე წარჩინებული, მდიდარი ქალის ლელოკას ამბავი. ლელოკა მამებმა თურქებზე გაყიდვისაგან იხსნეს, რის გამოც მან ირწმუნა ღმერთი და თავის უწინდელ საქმიანობას მოეშვა, „გადაწყვეტით მინდა განზე გადავდო ვნებიანობა, ყველა ბიწიერება თავიდან მოვიცილო და ვერწმუნო მთლად თქვენს მოძღვრებას“³².

კათოლიკე მისიონერებსა და მეფე-მთავრებს შორის ქალი ასრულებდა მნიშვნელოვან (შუამავლის) როლს. კასტელი ვინმე ვომინიჯა ბერიძეზე წერს, რომ ის იყო შუამავალი მეფე-დედოფლებთან, იმ გაგებით, რომ როდესაც მნიშვნელოვანი წერილის მიწერა სურდა მეფე-დედოფალთან იგი მხოლოდ მას ენდობოდა. ყველაფერთან ერთად ვომინიჯა „დედობას უწევდა“ კასტელის³³. სწორედ ქალი იყო, რომელმაც უშუამდგომლა სამეგრელოს მთავარ ლევან დადიანთან კრისტოფორე დე კასტელის, რომ უფლება მიეცა უკან, საკუთარ სამშობლოში დაბრუნებულიყო: „მე არ გამიშვებდნენ, თავადიშვილის ქალს სკენავა აკას, რომ არ გაეღო წყალობა... სკენავა აკა, სიბრალულით აღივსო, როცა მნახა ასე დასნეულებული... დამპირდა, იმგვარად იმოქმედებდა, რომ დაითანხმებდა სამეგრელოს მეფეს (იგულისხმება ლევან II დადიანი) გავეშვი და მომვკვდარიყავი ჩემს სამშობლოში. თანხმობა მივიღე“³⁴.

მისიონერთა თხზულებებში ვხვდებით უამრავ, მაღალი თუ დაბალი სოციალური ფენის წარმომადგენელ ქალთა სახელებს, რომლებიც დაახლოებული პირები ყოფილან კათოლიკე მისიონერებთან, ესენი არიან: თანურია გიმიტია - რომელიც მთავარმა მისცა პატრებს მათი ერთგულების გამოსაცდელად სამეგრელოში. ბ. გიორგაძის მითითებით, კასტელი შეყვარებული იყო თანურიაზე, როგორც შეუძლია უყვარდეს მისტიკით გატაცებულ ასკეტს. ძალიან ლამაზი ქალი მაში იწვევდა არა ხორციელ ლტოლვას, არამედ ზეამაღლებულ ესთეტიკურ განცდებს³⁵. თეთრუა ქორთუა - მუყაითობით თავმდაბალი და დარბაისელი ქალი, მთავარმა გურიელმა მოსამსახურედ მისცა პატრებს. ელუკა ბერია - სილამაზით სახელგანთქმული ქალი, მთავარმა მალაქიამ უბოძა მოსამსახურედ მათი თავშეკავების გამოსაცდელად. ელუკამ, ქმრის გურიიდან გაძევების შემდეგ, ხელი სიძვას მიჰყო, რის გამოც გურიის მთავარმა გადაწყვიტა თურქებისთვის მიეყიდა, მაგრამ პატრებმა იგი დაიხსნეს და სამაგალითო ქალად აქციეს, და ბოლოს კარგ ოჯახიშვილზეც გაათხოვეს. დაახლოებული პიროვნება ყოფილა წარჩინებული ქალი კარანცა - კასტელი მას შემდეგნაირად მოიხსენიებს „პატივცემული გურიელი, ბატონიშვილი ქალი და ჩვენი პატრი მისიონერების განსაკუთრებული კეთილისმყოფელი დიდი ქალბატონი კარანცა“³⁶. აგრეთვე აღსანიშნავია მიქელეს მეუღლე - კატერინა, ჯოვანა - რომელმაც კათოლიკობა მიიღო, ვომინჯა კოგავა - რომელსაც უამრავი შვილი ჰყოლია და ყველა პატრებს მოუნათლავთ; პისკო ლაბაკია, კანუა ლაბაკია და უამრავი სხვა³⁷.

კათოლიკე ბერების შეფასებები ქართველი ქალების შესახებ

მისიონერებსა თუ ზოგადად მოგზაურთა დანატოვარ წყაროებში დიდი ადგილი უჭირავს ამორძალთა//ამაზონელთა ნახევარ ლეგენდარულ ტომს. როგორც ჩანს ისინი კარგად იცნობდნენ ანტიკურ ავტორებს, საქართველოში ჩამოსულთ კი მრავალი ქალი ამორძალად ესახებოდათ³⁸. უშუალოდ ნარატიული ცნობების გარდა, კასტელის ნახატების მიხედვითაც თუ ვიმსჯელებთ მათში გაოცებას იწვევს ქართველი ქალის ხელმარჯვეობა: თოფის ხმარება, ცხენზე ჯირითი, თევზაობა, ნადირობა, ავადმყოფთა მოვლა-პატრონობა და ა.შ.³⁹ როგორც ჩანს, ქალთა ზოგადი საქმიანობა დიდად არ განსხვავდებოდა მამაკაცის საქმისგან, სწორედ ეს არის იყოს მიზეზი, რომ ქართველ ქალებს ამორძალებს ადარებენ, განსაკუთრებული ადგილი ადგილი ამ კუთხით სვან ქალებს უჭირავთ.

ქართველი ქალი კათოლიკე ბერების ცნობებში კონსტრუირდება, ძლიერ და ფიზიკურად ლამაზ არსებად, ამიტომაც მისიონერთა ცნობებში ქართველი ქალის სილამაზის შესახებ თხრობას დიდი ადგილი უჭირავს. ბერი პავლე მარია ფაიანცელი დომინიკინი (XVII ს.), რომელმაც 1621 წელს ნეაპოლში გამოსცა წიგნი „გულწრფელი მოხსენება საქართველოს სამეფოების შესახებ“ წერდა: „ქართველი დედაკაცები ტანმაღალნი და მშვენიერი მოყვანილობისანი არიან“⁴⁰ იგივეს ადასტურებს მილანელიც „ქვეყანა და განსაკუთრებით ქალები მეტისმეტად ლამაზები არიან, ამ მხარეში მეტად ვიდრე სხვა ქვეყანაში“⁴¹. მისიონერთა ცნობებს სრულად თანხვდება სხვა ავტორთა (შარდენი⁴², ტურნეფორი⁴³, ვახუშტი⁴⁴) თხრობა ქართველი ქალის შესახებ.

როგორც წყაროებიდან ჩანს ქართველი ქალის სილამაზე საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტი იყო, ალბათ ეს უნდა ყოფილიყო მიზეზი იმისა, რომ „თურქები ფულს არ ზოგავენ, ოღონდ ქალი ლამაზი იყოს. მეგრელის ქალები ხომ უმეტეს ნაწილად იშვიათი სილამაზისა არიან“⁴⁵, შესაბამისად ქართველი ქალები ხშირად ხვდებოდნენ ოსმალეთისა თუ სპარსეთის შაჰის ჰარამხანაში „ქვეყნის ულამაზესი გოგონების უმრავლესობა მისი ჰარამხანისთვისაა განკუთვნილი“⁴⁶. ამ ფაქტთან დაკავშირებით, პიეტრო დელა ვალე, რომელიც საკმაოდ დიდ ხანს სპარსეთში ცხოვრობდა და თვითმხილველი ყოფილა შაჰ-აბას I-ის (1587-1629) მიერ ირანში გადასახლებული ქართველების, წერდა: „არ იპოვება არც ერთო სახლი სპარსეთში, რომ სავსე არ იყოს ტყვე ქალებით, დედაკაცებითა და მამაკაცებით. იქ არ არის იმისთანა დიდკაცი, რომელსაც არ სურდეს, რომ ყველა მისი ქალი ქართველები იყვნენ, იმიტომ, რომ ისინი ყველანი მშვენიერები არიან“⁴⁷.

ჩვენი ავტორები ქართველ ქალებს ყველა ასპექტში დადებითად ახასიათებენ. მაგალითად კასტელი აღტაცებით საუბრობს, როდესაც ეხება ქალების სუფრაზე ყოფნის საკითხს: „ქალები სმაში ძალიან თავშეკავებულნი არიან, მრავალ ნადიმს დავსწრებივარ და არასოდეს არ მინახავს ღვინის მსმელი ქალი, კაცები კი ერთიდან უკანასკნელამდე მსმელები არიან“⁴⁸. ლამბერტის მითითებით ქალები და მამაკაცები სუფრასთან ერთად არ სხდებოდნენ, გამონაკლისის შემთხვევაში, გარკვეულ დღესასწაულებში კი ქალები ცალკე მხარეს იკავებდნენ⁴⁹.

ამრიგად, გვიანი შუა საუკუნეების ქართული საისტორიო მწერლობა მწირია, შესაბამისად დიდი მნიშვნელობა ენიჭება XVII საუკუნეში საქართველოში მოღვაწე კათოლიკე ბერების ცნობებს.

მისიონერთა მიერ გამოთქმული შეფასებები ქართველი ქალის შესახებ, ორმაგად საყურადღებოა, რადგან ისინი თავიანთი ცხოვრების სტილიდან გამომდინარე მეტად თავშეკავებულნი იქნებოდნენ ემოციათა გადმოცემის თვალსაზრისით, ვიდრე ნებისმიერი სხვა მოგზაური. კათოლიკე მამებში დადებით ემოციებს იწვევს ქართველი ქალის ფიზიკური სილამაზე, მათი ხელმარჯვეობა, ყოველდღიურობის საინტერესო დეტალები. სწორედ ქართველი ქალის ცხოვრების სტილიდან გამომდინარე მისიონერთა წყაროებში ისინი კონსტრუირდებიან როგორც ამორძალები.

მამები დადებით კონტექსტში მოიხსენიებენ, ეპითეტებს არ იშურებენ ქალთა საქებრად. თეატინელი ბერების (ლამბერტი, კასტელი, ავიტაბილე...) ცნობები დასტურდება სხვა ავტორებთანაც (ბერი ეგნატაშვილი, ვახუშტი ბატონიშვილი, შარდენი, ტურნეფორი) რაც კიდევ უფრო მეტ სანდოობას სძენს მათ მიერ დანატოვარ წყაროებს.

ბიბლიოგრაფია:

დონ პ. ავიტაბილე, ცნობები საქართველოზე (XVII საუკუნე), შესავალი, თარგმანი და კომენტარები დაურთო ბ. გიორგაძემ, თბ., 1977.

ფ. გორგიჯანიძე, ისტორია, ს. კაკაბაძის გამოცემა, საისტორიო მოამბე, II, ტფ., 1925.

მ. თამარაშვილი, ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის, მეორე გამოცემა, თბ., 1902.

მ. თამარაშვილი, ქართული ეკლესია დასაბამითგან დღემდე, რედაქცია გაუკეთეს, წინასიტყვაობა დაურთეს და გამოსაცემად მოამზადეს ზაზა ალექსიძემ და ჯუმბერ ოდიშელმა, თბ., 1995.

დონ კ. დე კასტელი, ცნობები და ალბომები საქართველოს შესახებ, ტექსტი გაშიფრა, თარგმნა, გამოკვლევა და კომენტარები დაურთო ბ. გიორგაძემ, თბ., 1977.

გ. კვანტიძე, ეთნოგრაფიული სურათები XVII-XVIII სს. საქართველოს ისტორიიდან (ისტორიულ-ეთნოგრაფიული კვლევა), სადისერტაციო ნაშრომი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, თბ., 2014. ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: http://iliauni.edu.ge/uploads/other/1/1485.pdf

ა. ლამბერტი, სამეგრელოს აღწერა, თარგმანი იტალიურიდან ა. ჭყონიასი, მეორე გამოცემა, ლ. ასათიანის წინასიტყვაობით, რედაქციით და შენიშვნებით, თბ., 1938.

შ. ლომსაძე, გვიანი შუასაუკუნეების საქართველოს ისტორიიდან - ახალციხური ქრონიკები, თბ., 1979. ა. პ.

ლიჩინი, ქრისტოფორო კასტელი და მისი მისია საქართველოში, თარგმანი, შესავალი და შენიშვნები მურმან პაპაშვილისა, თბ., 2009.

ე. მამისათვალიშვილი, საქართველოში კათოლიციზმის გავრცელების ცდები და ქართველთა დიპლომატია XVII-XVIII საუკუნეებში, წელიწდეული ქართული დიპლომატია, N8, თბ., 2001.

ე. მამისთვალიშვილი, ელენე ათაბაგი და დონ ქრისტოფორო დე კასტელი, სამეცნიერო ჟურნალი: ქართული ემიგრაცია, თბ., 2013.

დონ ჯ. ჯ. მილანელი, წერილები საქართველოზე, XVII საუკუნე, იტალიური ტექსტი თარგმნა, წინასიტყვაობა და შენიშვნები დაურთო ბეჟან გიორგაძემ, თბ., 1964.

მ. რეხვიაშვილი დასავლეთ საქართველო XVII საუკუნეში, თბ., 1978.

ჟ. პ. დე ტურნეფორი, მოგზაურობა აღმოსავლეთის ქვეყნებში, ფრანგულიდან თარგმნა, შესავალი და კომენტარები დაურთო მზია მგალობლიშვილმა, თბ., 1988.

დ. ქორიძე ქართველი ქალები - უძველესი დროიდან XIX საუკუნემდე, თბ., 1976.

ქართლის ცხოვრება, ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ, ტ.II, თბ., 1959.

ქართლის ცხოვრება, ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ, ტ. IV, თბ., 1973.

ჟ. შარდენი, შარდენის მოგზაურობა (ცნობები საქართველოს შესახებ), ფრანგულიდან თარგმნა, გამოკვლევა და კომენტარები დაურთო მზია მგალობლიშვილმა, თბ., 1975.

ძველი ქართული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, წ. I (V-X სს.), ილია აბულაძის ხელმძღვანელობითა და რედაქციით, თბ., 1964.

ზ. ჭიჭინაძე, ქართველ კათოლიკეთა ვაჭრობა, ტფ., 1905.

ივ. ჯავახიშვილი, თხზულებანი თორმეტ ტომად, ტ. I, თბ., 1979.

J. H. Block, The Early Amazons (Modern & Ancient Perspectives on a Persistent Myth), EJ.BRILL, Leiden, New-York, Koln, 1995.

P. Burke, Overture: the New History, its Past and its Future, in: New perspectives on historical writing (ed., Peter Burke), University Park, PA: The Pennsylvania State University Press, 1992.

?

The reconstruction of women's history according to the sources of catholic missionaries

Irakli Peradze?Research Fellow of the Georgian National Museum

As late Medieval Georgian historical writings are scarce, all the sources those Catholics of our country left are very important. The sources deal not only with the religious situation in Georgian kingdoms, but also exhibit the detailed description of their political, socio-economic and cultural issues.

Our report attempts to reconstruct the history of women on the basis of the information given by Catholic missionaries, particularly 106

Theatine Fathers (Don Cristoforo De Castelli, Arcangelo Lamberti, Don Pietro Avitabile, Don Giuseppe Giudice etc.) in the XVII century. The works of those fathers are interesting because they contain information not only about the nobles but also the women of the low social class. Unfortunately, Georgian historical writings of that time pay the main attention to the stories of the successful women, but the information left by the Theatine Fathers concerns all social strata. So, they are the most important sources for the better coverage of the issue.

The topic is wide, so we focus merely on some of its important aspects. Namely: Catholic father's attitude towards Georgian women, their assessments about Georgian women.

___________________

1. უცხოელ მოგზაურთა, კონკრეტულად კი კათოლიკე მისიონერთა ცნობები ქართულ ისტორიოგრაფიაში უმეტეს წილად გამოიყენება პოლიტიკურ-დიპლომატიური და სამხედრო ისტორიის კუთხით. ამდენად ჩვენი ნაშრომის მიზანია (ყოველშემთხვევაში ვეცადეთ და არ გვაქვს პრეტენზია განხილული საკითხების სრულად ამოწურვაზე) სხვა რაკურსით შეგვეხედა მისიონერთა ცნობებისათვის. ისტორიის სხვა რაკურსით შესწავლა დასავლურ ისტორიოგრაფიაში („ანალების სკოლა“) დიდი ხანია დაიწყო, მოხდა ისტორიის დანაწევრება (სოციალური ისტორია, ეკონომიკური ისტორია, კულტურის ისტორია, ურბანული ისტორია, სოფლის ისტორია, ყოველდღიურობის ისტორია, ქალთა ისტორია და ა.შ.), რაც მეტად ნაყოფიერს ხდის ისტორიული მეცნიერების (მომიჯნავე მეცნიერებებთან ერთად) სიღრმისეულ კვლევას. P. Burke Overture: the New History, its Past and its Future, in: New perspectives on historical writing (ed., Peter Burke), University Park, PA: The Pennsylvania State University Press, 1992, pp.1-23.

2 კათოლიკე ბერების (მინორიტები//ფრანცისკანელები, დომინიკელები...) მოღვაწეობა საქართველოში XIII საუკუნიდან იწყება, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია 1330 წელი, როდესაც რომის კათოლიკე ეკლესიის საეპისკოპოსო გადმოვიდა სმირნადან თბილისში, ამიტომ ქართველი კათოლიკეები ადრეული პერიოდიდან ცხოვრობდნენ და მოღვაწეობდნენ საქართველოში. ჩვენთვის საინტერესო პერიოდში (XVII საუკუნე) კი საქართველოს ტერიტორიაზე თეატინელი ბერები მოღვაწეობენ. შდრ. მ. თამარაშვილი, ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის, მეორე გამოცემა, თბ., 1902.

3 გვიანი შუა საუკუნეების საქართველო წარმოადგენს პოლიტიკურად დაშლილ, დამოუკიდებელ სამეფო-სამთავროებს. შესაბამისად ტექსტში მოხსენიებულ „საქართველოში“ ვგულისხმობთ დაშლილ ქართულ სამეფოებს (ქართლი, კახეთი, იმერეთი), სამთავროებსა (სამეგრელო, გურია, სვანეთი, აფხაზეთი) და სამცხე საათაბაგოს.

4 დონ ჯ. ჯ. მილანელი, წერილები საქართველოზე, XVII საუკუნე, იტალიური ტექსტი თარგმნა, წინასიტყვაობა და შენიშვნები დაურთო ბეჟან გიორგაძემ, თბ., 1964, გვ. 52.

5 ქართლის მეფის ლუარსაბ II-ის (1606-1615) და, კათოლიკე მისიონერების ცნობებით ირკვევა, რომ დარეჯანი (ვარდისფერი, ხორეშანი) ულამაზესი ქალი ყოფილა, მისი სილამაზის ამბავი ირანშიც კი სცოდნიათ, ამიტომაც შაჰ-აბას I-ს (1587-1629) მისი ცოლად მოყვანა განუძრახავს, თუმცა პოლიტიკურ-დიპლომატიური მიზნებიდან გამომდინარე ქართლისა და კახეთის მეფეები დამოყვრდნენ, ამიტომაც კასტელი დარეჯანს „მეორე ელენედ“ მიიჩნევს და წერს, რომ სწორედ დარეჯანი იყო შაჰ-აბასის მიერ 1614-1617 წლებში ქართლისა და კახეთის აოხრების მიზეზი.

6 მ. თამარაშვილი, 1902, გვ. 103-104.

7 მილანელი, 1964, გვ. 50.

8 მ. რეხვიაშვილი, დასავლეთ საქართველო XVII საუკუნეში, თბ., 1978, გვ. 117.

9 მ. თამარაშვილი, 1902, გვ. 176-181.

10 ზ. ჭიჭინაძე, ქართველ კათოლიკეთა ვაჭრობა, ტფ., 1905, გვ. 6-8.

11 დონ კ. დე კასტელი, ცნობები და ალბომები საქართველოს შესახებ, ტექსტი გაშიფრა, თარგმნა, გამოკვლევა და კომენტარები დაურთო ბ. გიორგაძემ, თბ., 1977, გვ. 96-97.

12 იქვე, 55.

13 ფარსადან გორგიჯანიძის მითითებით, მარიამ დედოფალს იერუსალიმის ქართული მონასტრისთვის შეუწირავს თავისი გარდაცვლილი შვილის ოტია ბატონიშვილის ქონების ნაწილი. ფ. გორგიჯანიძე, ისტორია, ს. კაკაბაძის გამოცემა, საისტორიო მოამბე, II, ტფ., 1925, გვ. 252.

14 ბერი ეგნატაშვილი (XVIII ს.) მარიამ დადიანს აქტიური პოლიტიკური, საზოგადოებრ-კულტურული საქმიანობიდან გამომდინარე მეორე თამარს უწოდებს მოგვყავს სათანადო ადგილი წყაროდან: „იყო ყოვლითურთ შემკული კეთილითა, რომლისა მსგავსი თამარ მეფისა შემდგომად არღარავინ... [ყოფილა - ი.ფ.]“. ქართლის ცხოვრება, ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ, ტ. II, თბ., 1959, გვ. 441.

15 როგორც ვახუშტი ბატონიშვილი წერს, მარიამ დედოფლის დამსახურებაა ბოლნისის სიონის, რუისის სამონასტრო კომპლექსის, თბილისის კარის ეკლესიის, სვეტიცხოვლის და სხვა უამრავი ეკლესია-მონასტრის აღგდენა-შეკეთება. ქართლის ცხოვრება, ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ, ტ. IV, თბ., 1973.

ხდე

16 დონ პ. ავიტაბილე, ცნობები საქართველოზე (XVII საუკუნე), შესავალი, თარგმანი და კომენტარები დაურთო ბ. გიორგაძემ, თბ., 1977, გვ. 13.

17 ლევან დადიანის პოლიტიკურ-დიპლომატიური ქორწინებების თავისებურებაზე შედარებით ვრცლად სქოლიოს სახით იხილეთ ქვემოთ.

18 მ. თამარაშვილი, 1902, გვ. 129.

19 მილანელი, 1964, გვ. 49.

20 შ. ლომსაძე, გვიანი შუასაუკუნეების საქართველოს ისტორიიდან - ახალციხური ქრონიკები, თბ., 1979, გვ. 30.

21 იქვე, 30; ე. მამისათვალიშვილი, საქართველოში კათოლიციზმის გავრცელების ცდები და ქართველთა დიპლომატია XVII-XVIII საუკუნეებში, წელიწდეული ქართული დიპლომატია, №8, თბ., 2001, გვ. 30.

სიტ

22 უკვე XVII საუკუნის 70-იანი წლებიდან მოღვაწეობდა კაპუჩინთა ორდენი.

23 ჟ. პ. დე ტურნეფორი, მოგზაურობა აღმოსავლეთის ქვეყნებში, ფრანგულიდან თარგმნა, შესავალი და კომენტარები დაურთო მზია მგალობლიშვილმა, თბ., 1988, გვ. 70.

24 კასტელი, 1977, გვ. 85.

25 ავიტაბილე, 1977, გვ. 27.

26 ელენეს დედის ძმა, რომელიც ასევე გურიის მთავარიც იყო.

27 კასტელი, 1977, გვ. 111.

28 პ. ა. ლიჩინი, ქრისტოფორო კასტელი და მისი მისია საქართველოში, თარგმანი, შესავალი და შენიშვნები მურმან პაპაშვილისა, თბ., 2009, გვ. 54-55.

29 როგორც მ. თამარაშვილი სათანადო წყაროებზე დაყრდნობით წერს ოსმალეთის სულთანსაც (მურად IV) სურდა ელენეს შერთვა, წინააღმდეგ შემთხვევაში ქვეყნის აოხრებას აპირებდა (თამარაშვილი 1902, 162). სწორედ შიში უნდა მივიჩნიოთ მიზეზი იმისა, რომ კათალიკოსმა მალაქიამ ელენეზე პასუხისმგებლობა თავიდან აიცილა და ლევან დადიანთან გაგზავნა. ამ უკანასკნელმა კი ელენე დიპლომატიურ იარაღად გამოიყენა შექმნილ რთულ პოლიტიკურ დაპირისპირებაში. კერძოდ, XVII ს-ის 30-40-იან წლებში ქართული სამეფო-სამთავროები ორ ურთიერთდაპირისპირებულ ბანაკშია გაერთიანებული (სამეგრელო-ქართლი და კახეთ-იმერეთი), გარდა ამისა სამეგრელოს სამთავროს ოსმალეთისაგან სრული დამოუკიდებლობის მოპოვება სურდა (თან ეს ის პერიოდია, როდესაც ირან-ოსმალეთს შორის ჯერ კიდევ მიმდინარეობს ომი, 1639 წლის ზოჰაბის ზავმა კიდევ უფრო გააძლიერა ირანი), შესაბამისად ლევანმა დინასტიური ქორწინებები გამოიყენა ჯერ ქართლის სამეფოსთან (როსტომ მეფე და მარიამი, როსტომიც ეძებდა საიმედო მოკავშირეს, ამდენად მზაობა ორმხრივი იყო) 1634 წელს და შემდგომ ირანთან (შაჰ-სეფი I და ელენე) 1642 წელს, პოლიტიკურ-დიპლომატიური ურთიერთობის კიდევ უფრო განმტკიცებისათვის. მან სასურველ მიზანს მიაღწია და კიდევ უფრო განიმტკიცა ძალაუფლება დასავლეთ საქართველოში.

30 მ. თამარაშვილი, ქართული ეკლესია დასაბამითგან დღემდე, რედაქცია გაუკეთეს, წინასიტყვაობა დაურთეს და გამოსაცემად მოამზადეს ზაზა ალექსიძემ და ჯუმბერ ოდიშელმა, თბ., 1995, გვ. 589-591; ე. მამისთვალიშვილი, ელენე ათაბაგი და დონ ქრისტოფორო დე კასტელი, სამეცნიერო ჟურნალი „ქართული ემიგრაცია“, თბ., 2013, გვ. 41-49.

31 კასტელი, 1977, გვ. 114-117.

32 იქვე, გვ. 64.

33 იქვე, გვ. 108.

34 იქვე, გვ. 99.

35 იქვე, გვ. 114.

36 იქვე, გვ. 93.

37 იქვე, გვ. 116-118.

38 ანტიკური ავტორები (ჰეროდოტე, სტრაბონი, ფლავიუს არიანე, ნიკოლოზ დამასკელი, აპიანე, დონ კასიოსი და სხვ.) ამორძალთა//ამაზონთა//ამაძონთა ტომების განსახლების არეალს პონტოსა (შავი) და მეოტიდის (აზოვის) ზღვებთან სიახლოვეს ახდენენ. ძველი ისტორიის მკვლევრებში აზრთა სხვადასხვაობას იწვევს არა მხოლოდ მათი განსახლების ზუსტი არეალის განსაზღვრა, არამედ ამ ქალთა ტომის რეალურად არსებობის საკითხიც. J. H. Block, The Early Amazons (Modern & Ancient Perspectives on a Persistent Myth), EJ.BRILL, Leiden, New-York, Koln, 1995. pp. 1-19.

39 ლამბერტი, სამეგრელოს აღწერა, თარგმანი იტალიურიდან ა. ჭყონიასი, მეორე გამოცემა, ლ. ასათიანის წინასიტყვაობით, რედაქციით და შენიშვნებით, თბ., 1938, გვ. 109; მილანელი, 1964, გვ. 86; კასტელი, 1977 გვ. 89-93, 102.

40 მ. თამარაშვილი, 1902, გვ. 84.

41 მილანელი, 1964, გვ. 117.

42 „ქართველები მთელს აღმოსავლეთში და, შეიძლება ითქვას მთელ მსოფლიოში, საუცხოო ჯიშის ხალხია. ამ ქვეყანაში მე არ შემხვედრია არც ერთი უშნო ადამიანი, კაცი იქნება ეს თუ ქალი, ვხვდები მხოლოდ და მხოლოდ ანგელოზისებრ სახეებს. ქალების უმეტესობა ბუნებას ისეთი სინატიფით დაუჯილდოვებია, როგორსაც ვერსად შეხვდებით. ვფიქრობ, შეუძლებელია მათ თვალი მოჰკრათ და არ შეგიყვარდეთ. ქართველ ქალზე უფრო მშვენიერი სახისა და ტანის დახატვაც კი შეუძლებელია; არიან მაღალნი, კოხტა და მოქნილი ტანისა და საოცრად წელწვრილნი“. ჟ. შარდენი, შარდენის მოგზაურობა (ცნობები საქართველოს შესახებ), ფრანგულიდან თარგმნა, გამოკვლევა და კომენტარები დაურთო მზია მგალობლიშვილმა, თბ., 1975, გვ. 297.

43 „მომყავს პორტრეტი ქართველი ქალისა, რომელიც ჩვენ ყველაზე ლამაზი მოგვეჩვენა, შეიძლება ითქვას, რომ ყოველ ეპოქაში ამ ქვეყნიდან გაჰყავთ ულამაზესი ადამიანები“. ტურნეფორი, 1988, გვ. 57.

44 „..ქალნი შუენიერნი, ჰაეროვანნი, შავ თუალ-წარბ-თმოსანნი, თეთრყირმიზნი, იშჳათ სქელნი, მჴნენი მუშაკნი, ჭირთა მომთმენნი, ცხენსა ზედა და მჴედრობათა შინა კადნიერნი, მკჳრცხლნი, მსწრაფლნი..“ ქართლის ცხოვრება, 1974, გვ. 44.

45 ლამბერტი, 1938, გვ. 158-161.

46 ტურნეფორი, 1988, გვ. 64.

დ. ქორიძე, ქართველი ქალები - უძველესი დროიდან XIX საუკუნემდე, თბ., 1976, გვ. 23.

48 კასტელი, 1977, გვ. 152.

49 ლამბერტი, 1938, გვ. 43. გენდერული სეგრეგაცია გამოძახილი უნდა იყოს ძველი წეს-ჩვეულებიდან, რომელიც უძველეს ქართულ ჰაგიოგრაფიულ ნაწარმოებში გვხვდება. კერძოდ, V საუკუნის მწერლის იაკობ ხუცესის „შუშანიკის წამებაში“, სადაც ვკითხულობთ: „ოდეს ყოფილ არს აქამომდე, თუმცა მამათა და დედათა ერთად ეჭამა პური?!“, ძველი ქართული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, წ. I (V-X სს.), ილია აბულაძის ხელმძღვანელობითა და რედაქციით, თბ., 1964, გვ. 17.

გ. კვანტრიძეს ეს წესი ქრისტიანული რელიგიის დამკვიდრების დროინდელად მიაჩნია. გ. კვანტიძე, ეთნოგრაფიული სურათები XVII-XVIII სს. საქართველოს ისტორიიდან (ისტორიულ-ეთნოგრაფიული კვლევა), სადისერტაციო ნაშრომი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, თბ., 2014. გვ. 235.

შესაძლოა სუფრასთან ქალისა და მამაკაცის ჯდომის გენდერული სეგრეგაცია წინარექრისტიანული პერიოდიდან მომდინარეც იყოს, საკითხთან დაკავშირებით სავსებით დამაჯერებელია ივანე ჯავახიშვილის მოსაზრება, მას ეს ჩვეულება მაზდეანური რელიგიიდან მომდინარედ მიაჩნია, ივ. ჯავახიშვილი, თხზულებანი თორმეტ ტომად, ტ. I, თბ., 1979, გვ. 322-323.

საკითხის ცალსახად გადაწყვეტა რთულია ერთი მარტივი მიზეზის გამო „შუშანიკის წამება“ ჩვენამდე მოღწეული პირველი წერილობითი ძეგლია.

მისი

მერაბ ღაღანიძე
თბილისის თავისუფალი უნივერსიტეტის პროფესორი

კათოლიკე ეკლესიის მოძღვრებასთან სულხან-საბა ორბელიანის დამოკიდებულების განსასჯელად საყურადღებოა „სწავლანში“ წარმოდგენილი წმიდა მოციქული პეტრე. ქადაგებებში იგი რამდენჯერმეა დასახელებული მოციქულთა მეთაურად:

თვით უფალი ეტყვის პეტრეს, თავსა მას მოციქულთასა, მათე მახარებლის იდ თავში: „შენ ხარ კლდეჲ სიმტკიცისაჲ და შენ ზედა აღვაშენო ეკლესია ჩემი, რომელსა ბჭენი ჯოჯოხეთისანი ვერ ერეოდიან“ [ორბელიანი 1963:21];

„სტუმართმოყუარე იყუენით ურთიერთარს, თჳნიერ დრტჳნვისა“, - იტყვის პეტრე, თავი მოციქულთა, პირველის კათოლიკის მეოთხესა თავსა შინა [ორბელიანი 1963:102];

ვერძი, პირველი ზოდიაქო, ემსგავსების მშვიდსა თავსა მოწაფეთასა, პეტრეს [ორბელიანი 1963:184];

[იესუმ] ამცნო ესე მწყემსობა და ასწავა წინამძღვრობა პეტრეს, თავსა მოციქულსა თვისსა [ორბელიანი 1963:208];

[იესუმ] უარისმყოფელი პეტრე თავ მოციქულად დაადგინა [ორბელიანი 1963:219].

მოყვანილ მონაკვეთებში გამოკვეთილი პოზიციისაგან განსხვავებით, აღმოსავლურქრისტიანულ-ბიზანტიური ტრადიცია, განსაკუთრებით ეკლესიის განყოფის შემდეგ, მოციქულთა მეთაურებად, ჩვეულებრივ, მოიხსენიებს წმიდა პეტრესა და წმიდა პავლეს და, ამავე დროს, განსაკუთრებულ, აღმატებულ ყურადღებას მიაქცევს წმიდა მოციქულ ანდრიას როგორც „პირველწოდებულს“. საკითხი განსაკუთრებით მწვავე იყო და არის იმის გამო, რომ სწორედ პეტრეს, მოციქულთა მეთაურისა და რომის პირველი ეპისკოპოსის, უპირატესობას უკავშირდება მის მემკვიდრეთა, რომის პაპთა - და, საერთოდ, რომის საყდრის - უზენაესობის საეკლესიო-კანონიკური საკითხი.

უნდა ითქვას, რომ ქართულად, - უწინარეს ყოვლისა, ბერძნულიდან ნათარგმნ ტექსტებში, - ძველთაგანვე დადასტურებულია როგორც აღმოსავლური ფორმულირება, როცა, მაგალითად, ხელნაწერებში დაცულია მოსახსენებელი „თავთა მოციქულთა პეტრესი და პავლესი“ [გაბიძაშვილი 2009:428], ასევე, საყოველთაო ეკლესიის ფორმულირება, სადაც მოციქულთა მეთაურად დასახელებულია წმიდა პეტრე, - მაგალითად, იმ ტექსტში, რომელიც აღწერს პეტრეს მიერ თავისი მემკვიდრის, კლემენტეს, კურთხევას რომის პაპად: „წმიდისა პეტრეს მიერ, თავისა მის მოციქულთაჲსა, ჴელდასხმაჲ და მღვდელთმოძღურად კურთხევაჲ წმიდისა კლემენტოს, ჰრომთა პაპისაჲ“ [გაბიძაშვილი 2009:429]. სხვათა შორის, აღმოსავლურ წყაროთა შორის ამგვარი ტექსტის არსებობა კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ აღმოსავლური ტრადიციაც - საწყის ხანებში - სწორედ წმიდა პეტრეს მიიჩნევდა არა მარტო მოციქულთა მეთაურად, არამედ, აგრეთვე, რომის პირველ პაპად და, შესაბამისად, პაპობის ფუძემდებლად.

როგორც თვალხილულია, საბა მოციქულთა მეთაურად - არაერთხელ - წმიდა პეტრეს აღიარებს და ამით დავითგარეჯის საძმოს წინაშე ამჟღავნებს თავის პროკათოლიკურ მიდრეკილებას (თუ არა უკვე ფარულ კუთვნილებას კათოლიკე ეკლესიისადმი!). საყურადღებოა, რომ ეს კი უკვე ის ხანაა, როცა ბიზანტიურ თუ პოსტბიზანტიურ საეკლესიო წრეებში პეტრეს ამგვარი მოხსენიება თანდათანობით სრულებით უჩინარდება.

საბასეულ „სწავლათა“ მიმართ კონტრასტის წარმოსაჩენად უპრიანი იქნება ამ ქადაგებებთან თუნდაც ერთი უახლოესი წყაროს დამოწმება, - უახლოესისა როგორც ქრონოლოგიურად, ისე ჟანრობრივად, - სადაც აღმოსავლურქრისტიანულ-ბიზანტიური მიმართება ცხადადაა აღბეჭდილი: საქმე შეეხება ამბროსი ნეკრესელის (მიქაძე; 1728-1823?) ქადაგებას ამგვარი სახელწოდებით - „თავთა მოციქულთა პეტრესი და პავლესი“ (აღსანიშნავია, რომ ამ დროს ქართველ სამღვდელოებაზე უკვე დაუძლევლად აღბეჭდილა რუსული საეკლესიო ცხოვრებისა და იდეოლოგიის გავლენა) [ნეკრესელი 2003:241]. იმავე პერიოდისა და იმავე ჟანრის თხზულებაში - ანტონი ჭყონდიდელის (დადიანი; 1731-1815) ქადაგებებში - პეტრეს განსაკუთრებული მისიიდან აღიარებულია იესოს მიერ მისთვის სასუფევლის კლიტეთა მინდობა და მისი დადგინება ეკლესის კლდედ, მაგრამ არსადაა მოხსენიებული მისი მეთაურობა მოციქულთა შორის: „რომელმან [- იესომ] სასუფევლის კლიტენი გარწმუნა და კლდედ ეკლესიისად გაჩინა“ [ჭყონდიდელი 2007:101].

კორნელი კეკელიძე თავის მონოგრაფიულ ნარკვევში სულხან-საბა ორბელიანის შესახებ საბასეულ „სწავლათა“ არაკათოლიკურობის დასასაბუთებლად ამგვარ თვალსაზრისს გამოთქვამს:

მართალია, ერთ ქადაგებაში ის ამბობს: „ვერძი, პირველი ზოდიაქო, ემსგავსების მშვიდსა თავსა მოციქულთასა პეტრეს“, მაგრამ ეს არაა კათოლიკობის მაჩვენებელი, ეს ნათქვამია სახარების სიტყვების ზეგავლენით (მათ. XVI, 18, 19). თან ასეთი გამოთქმა ჩვენ გვხვდება უძველეს ქართულ ხელნაწერებშიც: „თავთა მოციქულთა პეტრჱსი და პავლჱსი“ (A19, 95) [კეკელიძე 1962: 303].

სიმართლე რომ ითქვას, არგუმენტი მეტად ბუნდოვანი და წინააღმდეგობრივია: დამოწმებულ ხელნაწერში სწორედაც ბიზანტიური ფორმულირებაა მოცემული, საბა კი რომაულ-კათოლიკურ ფორმულირებას გადმოგვცემს (შდრ. საბას 1709 წლის წერილი პაპის მიმართ: „თავსა მას მოციქულისა პეტრეს მოსაყდრესა“ [თამარაშვილი 1902:311]), ხოლო XVII-XVIII საუკუნეთა მიჯნისათვის აღმოსავლურქრისტიანულ მონასტერში წმიდა პეტრეს მოციქულთა მეთაურად მოხსენიება ფარულად თუ აშკარად საბას კათოლიკურ ორიენტაციაზე მეტყველებს (ან საკითხში ჩაუხედავობაზე, რაც ძნელად თუ დაბრალდება „სწავლათა“ და „სამოთხის კარის“ ავტორს!). რაც შეეხება სახარებისეული სიტყვების კეკელიძისეულ მითითებას, ამ მუხლებში, საერთოდ, არაფერია ნათქვამი პეტრეს მეთაურობის შესახებ მოციქულთა მიმართ, - აქ იესო პეტრეს მიანდობს საკუთარ ეკლესიას, რომელსაც „ჯოჯოხეთის ბჭენი“ ვერასოდეს მოერევა და, აგრეთვე, ადამიანთა მომავალი, არაამქვეყნიური ბედის განსჯის უფლებას, რაკი ქრისტიანს მხოლოდ ეკლესიისთვის - პეტრესა და მის მემკვიდრეთა მეთაურობით მოქმედი ეკლესიისთვის - მინიჭებული უფლებამოსილებით შეუძლია მიტევების მოპოვება. იესოსეული ეს გამონათქვამი კი ამგვარია:

შენ ხარ კლდე, და ამას კლდესა ზედა აღვაშენო ეკლესიაჲ ჩემი, და ბჭენი ჯოჯოხეთისანი ვერ ერეოდიან მას. და მიგცნე შენ კლიტენი სასუფევლისა ცათაჲსანი; და რომელი შეჰკრა ქუეყანასა ზედა, კრულ იყოს იგი ცათა შინა; და რომელი განჰჴსნა ქუეყანასა ზედა, ჴსნილ იყოს იგი ცათა შინა (მთ. 16:18-19).

რაც შეეხება კორნელი კეკელიძის მიერ მოხსენიებულ „უძველეს ქართულ ხელნაწერებს“, ერთ-ერთ უძველეს და ღირსშესანიშნავ ქართულ ხელნაწერში - „სინურ მრავალთავში“ (864) შესულია ძველთაძველი ქრისტიანული ტექსტი „წამებაჲ პეტრე მოციქულისაჲ ჰრომეს შინა“, რომელიც დაახლოებით 190 წელსაა დაწერილი და რომლის ქართული თარგმანი სწორედ ამ კრებულს შემოუნახავს [მრავალთავი 1959:245-250; აპოკრიფები 1959:43-49]. ტექსტის ერთი მონაკვეთი გადმოგვცემს იესოსა და პეტრეს შეხვედრას რომიდან პეტრეს გაქცევის შემდეგ:

და ვითარცა განვიდოდა პეტრე ბჭეთა ქალაქისა ჰრომჱსათა, იხილა უფალი შემომავალი ჰრომედ. და პეტრე, ვითარცა იხილა უფალი, ჰრქუა მას: აქა ვიდრე ხუალ, უფალო? ხოლო უფალმან ჰრქუა მას: შევალ ჰრომედ ჯუარ-ცუმად. პეტრე მიუგო უფალსა და ჰრქუა: კუალად ჯუარს-ეცუმია, უფალო ჩემო? და გონებასა თჳსსა მოეგო პეტრე და იხილა უფალი ზეცად აღმავალი. მოიქცა ჰრომედვე, იხარებდა და ადიდებდა უფალსა, რამეთუ ჰრქუა მას, ვითარმედ: მეორედ ჯუარს-ეცუმია? [მრავალთავი 1959:246]

იესოს იდუმალ სიტყვებში (“რომში მივდივარ ჯვარცმისათვის“) არა მარტო პეტრეს მომავალი მოწამეობაა განჭვრეტილი, არამედ - უფრო მეტად - მისტიკურადაა გაცხადებული, რომ ქრისტეს ჯვარცმამ და ამაღლებამ რომში გადმოინაცვლა, რომ ქრისტე რომში მიემართება, რომში იმყოფება, რომ მისი მიწიერი სამყოფელი ამიერიდან რომია ...

საგულისხმოა, რომ იგივე ამბავი საბასაც გადმოუცია რომს თავისი მომლოცველობის აღწერაში: „რომიდამ რომ პეტრე გაიპარა, წინ ქრისტე შემოეყარა. ჯვარი ეკიდა, რომს მივიდოდა. პეტრემ ჰკითხა: უფალო, სად მიხვალო? ქრისტემ უბძანა: მეორედ კაცთათვის რომში მინდა ჯვარს ვეცვაო“ [ორბელიანი 2005:64; შდრ. ორბელიანი 1959: 190].

აღსანიშნავია, რომ, როგორც ცხადად ჩანს, არც წმიდა პეტრეს ცნობა მოციქულთა მეთაურად, არც მისი მიჩნევა პირველ პაპად და პაპობის საფუძველმდებად, არც რომის ეპისკოპოსის აღიარება ეკლესიის მეთაურად არ წარმოადგენს მხოლოდ დასავლური, კათოლიკური ქრისტიანობის გამორჩეულობას და ის აღმოსავლური ქრისტიანობისათვისაც ჩვეულებრივი იყო, განსაკუთრებით, ადრეულ ხანაში, თუმცა ეკლესიის მოძღვრების ეს წახნაგები ნელ-ნელა უგულებელყოფილი გახდა აღმოსავლურქრისტიანული საეკლესიო ცხოვრების პოსტბიზანტიურ და, განსაკუთრებით, რუსული დომინანტურობით აღბეჭდილ პერიოდში.

მაგრამ ამ მოძღვრებას ინარჩუნებდა და იცავდა არამარტო საყოველთაო ეკლესია და, კერძოდ, დასავლური ქრისტიანობა, არამედ, რომის საყდართან ერთიანობასა და თანაზიარებაში მყოფი აღმოსავლური წესის კათოლიკეებიც, რომელთაც თავისი აღმსარებლობითა და წესით (რიტუალით) მიეკუთვნებოდა სულხან-საბა ორბელიანი.

დასასრულ, მეტად საყურადღებოა, რომ წმიდა პეტრეს მოციქულთა მეთაურად ცნობს წმიდა გიორგი მთაწმიდელიც სწორედ მის უეჭველად პრორომაულ ქადაგებაში, რომელსაც იგი ბიზანტიის იმპერატორის წინაშე წარმოთქვამს 1065 წელს, თავის მიწიერ სიკვდილამდე რამდენიმე დღით ადრე:

ხოლო ჰრომთა, ვინაჲთგან ერთგზის იცნეს ღმერთი, არღარა ოდეს მიდრეკილ არიან და არცა ოდეს წვალებაჲ შემოსრულ არს მათ შორის. და ვითარცა-იგი მაშინ თავმან მოციქულთამან პეტრე შეწირა უსისხლოჲ იგი მსხუერპლი და, უმეტესად-ღა, ვითარცა თჳთ თავადმან უფალმან მისცა მოწაფეთა ღამესა მას სერობისასა, ეგრეთ აღასრულებენ იგინი და არარაჲ არს ამას შინა განყოფილებაჲ, ოდეს სარწმუნოებაჲ მართალი იყოს [აგიოგრაფია 1967:179-180].

ქართული ღმრთისმეტყველებისა და სულიერი ცხოვრების ამ შესანიშნავი წარმომადგენლის, წმიდა გიორგი მთაწმიდლის, პოზიცია მტკიცეა კათოლიკე ეკლესიისათვის იმჟამად ისეთი მნიშვნელოვანი საკითხის აღიარებითაც, როგორიცაა სული წმიდის გამომავლობა: იგი გამოდის არა მხოლოდ მამისაგან (როგორც ამას მიიჩნევს აღმოსავლურქრისტიანული არაკათოლიკური საპატრიარქოები), არამედ მამისაგან და ძისაგან - „filioque“ (როგორც ამას მიიჩნევენ კათოლიკეები). სარწმუნოების აღსარების ძველთაძველ ფორმულას, რომელიც „ათანასეს აღსარების“ (“აღსარებაჲ წმიდისა და უბიწოჲსა ქრისტიანეთა სარწმუნოებისაჲ, თქმული წმიდისა ათანასე ალექსანდრიელისაჲ“) სახელითაა ცნობილი, გიორგი ქართულად გადათარგმნის. იმ ძველ ქართულ ხელნაწერში (A 584), რომელიც „გიორგი მთაწმიდლის ცხოვრების“ ავტორის, გიორგი ხუცეს-მონაზვნის, ხელითაა გადაწერილი (როგორც ჩანს, გიორგი მთაწმიდლისეული ავტოგრაფიდან), სიტყვასიტყვით წერია: 112

სული წმიდაჲ მამისაგან და ძისა; არა შექმნით, არცა დაბადებით, არცა შობით, არამედ გამოსლვით [კოჭლამაზაშვილი 1999:157].

საბა ამ საკითხშიც წმიდა გიორგი მთაწმიდლის კვალს ადგას და, რა თქმა, უნდა კათოლიკე ეკლესიის მოძღვრებას მისდევს, - „სამოთხის კარის“ ავტოგრაფულ ხელნაწერში იგი აცხადებს:

სული წმიდა, ღმერთი და უფალი, რომელი მამისაგან და ძისაგან გამოვალს და მამისა და ძისა თანასწორ არს [ორბელიანი 2004:54].

სულხან-საბა ორბელიანი ამ შემთხვევაშიც მტკიცედ ინარჩუნებს როგორც საყოველთაო ეკლესიის მოძღვრების, ისე ქართული ქრისტიანული ტრადიციის ერთგულებასაც.

დამოწმებანი:

აგიოგრაფია 1967: ძველი ქართული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, წიგნი IV (XI-XV სს.), ილია აბულაძის ხელმძღვანელობითა და რედაქციით, თბ.: მეცნიერება, 1967.

აპოკრიფები 1959: ქართული ვერსიები აპოკრიფებისა მოციქულთა შესახებ: IX-XI სს. ხელნაწერთა მიხედვით, ტექსტები გამოსაცემად მოამზადა, გამოკვლევა და ლექსიკონი დაურთო ციალა ქურციკიძემ, თბ.: საქ. მეცნ. აკად. გამ-ბა, 1959.

გაბიძაშვილი 2009: ენრიკო გაბიძაშვილი, ძველი ქართული მწერლობის ნათარგმნი ძეგლები: ბიბლიოგრაფია, 4: ბიბლიოლოგია, ეგზეგეტიკა, აპოკრიფები, თბ., 2009.

თამარაშვილი 1902: მიქელ თამარაშვილი, ისტორია კოათოლიკობისა ქართველთა შორის, ნამდვილის საბუთების შემოტანითა და განმარტებით XIII საუკუნიდგან ვიდრე XX საუკუნემდე, ტფ., 1902.

კეკელიძე 1962: კორნელი კეკელიძე, „სულხან-საბა ორბელიანი“, კორნელი კეკელიძე, ეტიუდები ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორიიდან, VIII, თბ.: თბილ. უნ-ტის გამ-ბა, 1962.

კოჭლამაზაშვილი 1999: ექვთიმე კოჭლამაზაშვილი, ანა ღამბაშიძე, „ათანასე ალექსანდრიელის „სიმბოლოს“ ძველი ქართული თარგმანი“, მრავალთავი, XVIII, 1999.

მრავალთავი 1959: სინური მრავალთავი 864 წლისა, აკაკი შანიძის რედაქციით, წინასიტყვაობითა და გამოკვლევით, თბ.: თსუ გამ-ბა, 1959.

ნეკრესელი 2003: ამბროსი ნეკრესელი, ქადაგებანი, ტექსტები გამოსაცემად მოამზადა და გამოკვლევა დაურთო მიქაელ ჭაბაშვილმა, თბ., 2003.

ორბელიანი 1959: სულხან-საბა ორბელიანი, „მოგზაურობა ევროპაში“, თხზულებათა სრული კრებული ოთხ ტომად, ტ. I, გამოსაცემად მოამზადეს ს. ყუბანეიშვილმა და რ. ბარამიძემ, თბ.: საბჭოთა საქართველო, 1959.

ორბელიანი 1963: სულხან-საბა ორბელიანი, „სწავლანი“, სულხან-საბა ორბელიანი, თხზულებათა სრული კრებული: ოთხ ტომად, ტ. III, გამოსაცემად მოამზადა, გამოკვლევა, შენიშვნები და ლექსიკონი დაურთო ივანე ლოლაშვილმა, თბ.: საბჭოთა საქართველო, 1963.

ორბელიანი 2004: სულხან-საბა ორბელიანი, სამოთხის კარი: საქრისტიანო მოძღვრება, გამოსაცემად გაამზადა მერაბ ღაღანიძემ, თბ.: ქრისტიანული თეოლოგიისა და კულტურის ცენტრის გამოცემა, 2004.

ორბელიანი 2005: სულხან-საბა ორბელიანი, მოგზაურობა ევროპაში, სოლომონ იორდანიშვილისეული პირველი გამოცემის (1940 წ.) რეპრინტი, წიგნი გამოსაცემად მოამზადა მერაბ ღაღანიძემ, თბ.: ქრისტიანული თეოლოგიისა და კულტურის ცენტრის გამოცემა, 2005.

ჭყონდიდელი 2007: მანანა ბუკია, ანტონ ჭყონდიდელის დიდი მარხვის ქადაგებები, თბ., 2007.

Sulkhan-Saba Orbeliani on????????????????????????????

Merab Ghaghanidze?Professor of the Free Univesity of Tbilisi

In the history of the 17-18th centuries Georgian society and culture Sulkhan-Saba Orbeliani (1658-1725) was known as a statesman, diplomat, prosaist, poet, preacher, scholar, lexicographer and editor. More than one trends of the old Georgian writing language and literature were crowned in his works. His life and creative work served as a proof of his firm devotion to the Georgian spiritual and cultural values, and he, at the same time, clearly demonstrated his attitude to the European values.

The article shows Orbeliani's attitudes towards the teching of the Catholic Church. Everywhere, when the Eastern and Western churches differ in their opinions, Orbeliani suppurts Catholic statement, e. g. in the case of the supremacy of St. Peter.?

ლევან ბეგიშვილი
ქუთაისის „კარიტასის“ ბავშვთა ცენტრის კოორდინატორი

პირველი კათოლიკური მისიის დაფუძნების კონკრეტული თარიღი იმერეთში უცნობია. უნდა ითქვას, რომ, საერთოდაც, ამ ხასიათის ცნობები დასავლეთ საქართველოზე შედარებით ნაკლებად მოგვეპოვება.

ცნობილია, რომ 1628 წლის ბოლოსათვის საქართველოში მყოფ სხვადასხვა ორდენის ბერ-მონაზვნებს თეატინელები დაემატნენ. მათ პრეფექტს პიეტრო ავიტაბელეს პაპ ურბან მერვის რამდენიმე სარეკომენდაციო წერილი მოჰქონდა თან საქართველოს მეფე-მთავარებისათვის, მათ შორის იმერეთის მეფე გიორგი მესამესადმი. ეს გარემოება გვაფიქრებინებს, რომ რომში იმთავითვე ფიქრობდნენ მისიონის დაარსებას იმერეთშიც. თავდაპირველად თეატინელები გორში დაფუძდნენ და წარმატებულადაც შეუდგნენ თავიანთი მისიის შესრულებას. მაგრამ ქართლ-კახეთში გამუსლიმებული როსტომის გამეფებისა და პოლიტიკური სიტუაციის შეცვლასთან დაკავშირებით იძულებული გახდნენ, დასავლეთ საქართველოში გადმოსულიყვნენ, ჯერ გურიაში, შემდეგ კი - სამეგრელოში.

სწორედ სამეგრელოდან, იმერეთის მეფე ალექსანდრე მესამის (1639-1660) მოწვევით, 1644 (თუ 1646) წელს, ქუთაისში ჩამოდის ცნობილი მისიონერი, დონ ქრისტეფორე დე კასტელი. შეძლება ითქვას, რომ სწორედ მის სახელთანაა დაკავშირებული იმერეთში პირველი მუდმივმოქმედი კათოლიკური მისიონის დაარსება.

კასტელის სულ მოკლე ხანში, თავისი უანგარო შრომითა და თავდადებული მსახურებით, იმერელი ხალხის ისეთი სიყვარული და პატივისცემა დაუმსახურებია, რომ მას „ზეცით მოვლენილს“ უწოდებდნენ. მეფეს კასტელისათვის რამდენიმე სახლი და ერთი მშვენიერი, წმიდა სოფიოს ეკლესია უჩუქებია, რომელიც მას ლათინურ წესზე მოურთავს და, როგორც მისი მემატიანე გადმოგვცემს, შესდგომია „ქადაგებასა და საეკლესიო წესების აღსრულებას და კათოლიკე სარწმუნოების გავრცელებას ისე, როგორც ეს ექმნა გურია-სამეგრელოში“.

როგორც ჩანს, კასტელის დროინდელი მისიონი იმერეთში წარმატებული ყოფილა. ამაზე მეტყველებს შემდეგი გარემოებები: 1. 115

იმერეთში ყოფნის დროს კასტელის მოუნათლავს ათასზე მეტი ადამიანი, მათ შორის მეფის შვილი და მისი მემკვიდრე ბაგრატი (იმერეთის მომავალი მეფე - ბაგრატ მეოთხე; 1660-1681), მეფის ქალიშვილის შვილები, ასევე, მრავალი წარჩინებული და დიდგვაროვანი და არა მარტო ქუთაისში, არამედ იმერეთის სხვადასხვა ადგილას; 2. მეფეს კასტელისათვის ქუთაისში, ეკლესიის გარდა, რამდენიმე სახლიც მიუცია, რომლებშიც მოძღვრებს ზოგში ლაზარეთი, ზოგშიც კი სასწავლებელი მოუწყვიათ. ასევე, „სარეზიდენციო ადგილები“ უბოძებია იმერეთის სხვასხვა მხარეში; არგვეთაში, ოფშკვითში, სულორში, ალისუბანში, ბაღდათში, აგრეთვე რაჭის რამოდენიმე ადგილას; 3. სავარაუდოდ, კასტელისთან ერთად, იმერეთში, სხვა თეატინელი მოძღვრები ან მორჩილი ძმებიც უნდა ყოფილიყვნენ, ვინაიდან ბევრ ადგილას კასტელი მრავლობითში საუბრობს და აშკარად მიუთითებს, რომ იქ მარტო არ ყოფილა. ასე მაგალითად; ერთგან იგი ამბობს: „ქალაქ ქუთაისში ბევრი არსება მოვნათლეთ“ (დონ ქრისტეფორე დე კასტელი, „ცნობები და ალბომი საქართველოს შესახებ“, თბ., 1976, გვ. 93, სურ. 101) ან კიდევ: „მისი შვილი ერთმა ჩვენგანმა მონათლა 1646 წელს“ (იგულისხმება უფლისწული ბაგრატი) (იქვე, გვ. 95, სურ. 12) და სხვა.

ისიც საფიქრალია, რომ ასეთი რაოდენობის მრევლს, თანაც სხვადასხვა ადგილებში, კასტელი მარტო ვერ გასწვდებოდა. თუმცა თავის მონათხრობში, იგი სხვა ვინმე მოძღვრის სახელსაც არ ასახელებს.

აღსანიშნავია, რომ კასტელი 1644-46 წლებამდეც ყოფილა ქუთაისში, გიორგი მესამის (ალექსანდრე მესამის მამის) მეფობის დროს. ლევან დადიანის იმერეთზე გამოლაშქრების დროს, როდესაც გამარჯვებული დადიანი ქუთაისში შესულა, მეფე გიორგის მასთან შესარიგებლად და ზავის დასადებად პირველი კასტელი გაუგზავნია და მასაც წარმატებითაც შეუსრულებია ეს მისია. ამ ამბების შემდეგ (დაახლ. 1639) ქრისტეფორე კიდევ რამდენიმე ხანს დარჩენილა ქუთაისში, მეფისა და დედოფლისათვის უმკურნალია და უკვე ამის შემდეგ დაბრუნებულა სამეგრელოში. 1644 წელს იგი მეორედ მოსულა იმერეთს, უკვე მეფე ალექსანდრე მესამის მოწვევით.

კასტელის სამეგრელოში დაბრუნების შემდეგ, თუ ვინმე დარჩა თეატინელთაგან, ან რა ბედი ეწია იმერეთის მისიონს, არ ვიცით. ხოლო უკვე კაპუჩინ მისიონერთა წერილებით თუ ვიმსჯელებთ, ჩანს, რომ მეჩვიდმეტე საუკუნის 70-იანი წლების დასაწყისამდე, კათოლიკური მისიონი ქუთაისში აღარ არსებობდა.

მეჩვიდმეტე საუკუნის ბოლოსათვის თეატინელთა მისიონი საქართველოში ისე დასუსტდა, რომ ამ დროისათვის ისინი მხოლოდ სამეგრელოში შემორჩნენ. ამიტომ რომში გადაწყვიტეს, ისინი კაპუჩინელთა ორდენის ბერ-მონაზვნებით ჩაენაცვლებიათ. „პროპაგანდაში“ მიიჩნიეს, რომ ომებით გავერანებულ ქვეყანაში, გაჭირვებასა და სიღარიბეს შეჩვეული კაპუჩინელები უფრო გამოდგებოდნენ. მათი პირველი ნაკადის შემოსვლა საქართველოში 1662-63 წლებში მოხდა, ხოლო იმერეთში, ოდნავ მოგვიანებით, 1670 წლის ახლოს უნდა მომხდარიყო. არსებობს ერთი კაპუჩინელი მოძღვრის, კარლო მარია დე სენტ-მარენის მიერ „პროპაგანდისადმი“ წარდგენილი მოხსენება, დათარიღებული 1668 წლის 28 ნოემბრით, სადაც იგი აღნიშნავს: „ქუთაისში არის თეატინელთა მიტოვებული ეკლესია. იქაური მეფე (იგულისხმება ბაგრატ მეოთხე) მოცემას დაგვპირდა თუ წავედით და დავდექით იმ ქალაქში“ (მიქელ თამარაშვილი, „ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის“, 1902, გვ. 234). გამოდის, რომ ამ დრომდე (1668 წლის ნოემბრამდე), კაპუჩინელთა მისიონი ქუთაისში ჯერ არ იყო დაფუძნებული, ხოლო იმერეთის მეფეს კი ამის სურვილი ჰქონია.

ამის მერე, კაპუჩინები ქუთაისში მალევე მოსულან. მიქელ თამარაშვილის ცნობით, მათი გადმოსვლა თბილისიდან მომხდარა. იმერეთში მათი მოღვაწეობა თავიდანვე საკმაოდ წარმატებულად დაწყებულა, მაგრამ შინააშლილობებისა და განუწყვეტელი ომების გამო (განსაკუთრებით იმერეთის მეფეებსა და დადიანებს შორის) ისინი იძულებული შეიქნენ მალევე გასცლოდნენ იქაურობას. მიუხედავად ამისა, ამისა მეფე ბაგრატ მეოთხეს მაინც სურდა, თავის კარზე ჰყოლოდა მისიონერები და ცდილობდა, როგორმე დაებრუნებინა ისინი. ამ მიზნით მან 1674 წელს წერილი მისწერა თბილისში კაპუჩინელთა პრეფექტს სერაფინო მელიკოკელს თხოვნით, ეშუამდგომლა, რათა რომიდან ქუთაისში გამოეგზავნათ „ორიოდე კაი მეცნიერი და კაი ექიმი პატრი, მათივე საექიმო წამლებით და წიგნებით“, თან ჰპირდებოდა, რომ გაუწევდა მათ მფარველობას, კარგ პირობებს შეუქმნიდა სამუშაოდ და პაპსაც მისწერდა ამის შესახებ. საინტერესოა, რომ მელიკოკელს ამასვე თხოვდა იმერეთის სამეფოს ერთ-ერთი გავლენიანი თავადი, შოშიტა რაჭის ერისთავიც.

ზუსტად არ არის ცნობილი, მეფისა და რაჭის ერისთავის მოწვევის შემდეგ, როდის წავიდნენ კაპუჩინელები იმერეთს. სამაგიეროდ, ცოტა მოგვიანებით, ქუთაისში ჩანს ერთი იეზუიტი ბერი, პოლონელი, ივან (იოან) გოსტოვსკი. როგორც მის ბიოგრაფიაში წერია, იგი ქუთაისში 1690 წელს ჩამოსულა, კარგად დაუფლებია ქართულ ენას და უანგარო მსახურებისთვის იმერლებში საერთო პატივისცემა დაუმსახურებია. ეს მისიონერი, ქუთაისში მძვინვარე ეპიდემიის დროს, ჟამშეყრილთა შორის გარდაცვლილა 1738 წელს. გამოდის რომ მას იმერეთში 48 წელი უცხოვრია (მიქელ თამარაშვილი, დას. ნაშ., გვ. 221).

მიუხედავად რიგი ხელისშემშლელი პირობებისა, მე-18 საუკუნის შუახანებისათვის კათოლიკური სარწმუნოება მაინც წარმატებით ვრცელდებოდა საქართველოში. იმ დროს ბევრმა წარჩინებული გვარის წარმომადგენელმა, თავადმა და სასულიერო პირმაც აღიარა კათოლიკობა. გამონაკლისი არც იმერეთი ყოფილა. 1751 წელს, იმერეთის მეფე ალექსანდრე მეხუთეს, კათოლიკობა მიუღია. იმხანად ქუთაისს თავს აფარებდა კათოლიკური სარწმუნოებისათვის ქართლიდან დევნილი ვახტანგ ორბელიანი. სწორედ მისი და სხვა ორბელიანების გავლენით, აგრეთვე, კაპუჩინ მოძღვართა შეგონებით მიიღო იმერეთის მეფემ ეს თამამი გადაწყვეტილება. აქ მხედველობაში უნდა მივიღოთ აგრეთვე ის გარემოებაც, რომ ალექსანდრე, ქართლის მეფე ვახტანგ მეექვსის კარზე იზრდებოდა და, შესაბამისად, მის პროდასავლურ ხაზს იზიარებდა.

მეფის კვალდაკვალ, იმავე წელს, კათოლიკობა მიუღიათ რაჭის ერისთავს როსტომს (1749-1769) და მის შვილს, გოირგის. აგრეთვე როსტომის ძმას, იმერეთ-აფხაზეთის პატრიარქ ბესარიონსაც (1742-1757). არსებობს ამ პირთა მიერ ამ სარწმუნოების აღიარების „რვეული“, რომელიც პროპაგანდის არქივში ინახება. მასზე კათალიკოსს და როსტომ ერისთავს ხელი აქვთ მოწერილი და თავ-თავისი ბეჭდებიც აქვთ დასმული (თამარაშვილი, დას. ნაშ., გვ. 366).

ამ საბუთს ბოლოში ახლავს კაპუჩინი მამის, იერონიმე ნურსაელის წერილი, რომელიც კიდევ უფრო დაწვრილებით აღწერს და ადასტურებს ამ ფაქტს, როგორც თვითმხილველი.

ის ფაქტი, რომ იმერეთის მეფემ და დიდებულებმა კათოლიკობა მიიღეს ნათლად ასახავს მაშინდელ პოლიტიკურ განწყობას, თუ გნებავთ, პოლიტიკურ ორიენტაციასაც და მეორეც, რომ კათოლიკობაში ეს პიროვნებები და ხალხიც ვერ ხედავდნენ რამე ისეთს, რომელიც მართლმადიდებლობასთან დაპირისპირებული იქნებოდა. წინააღმდეგ შემთხვევაში, კათოლიკობას არ მიიღებდა თუნდაც კათოლიკოს-პატრიარქი ბესარიონი. ამის გაკეთების საშუალებას მას უბრალოდ მრევლი არ მისცემდა და განუდგებოდა მას.

ამ პერიოდში კაპუჩინელთა საკმაოდ მოზრდილი მისიონი არსებობდა რაჭაშიც, კერძოდ, ონში. იქ იყო რამდენიმე ათეული ოჯახი კათოლიკეებისა და არანაკლებ სამი სასულიერო პირი (აქედან ერთი - წმიდა ბასილის წესის მონაზონი, სტეფანე, ქართველი იყო). მათ თავიანთი ეკლესია და მონასტერიც ჰქონიათ. ერთიცა და მეორეც როსტომ ერისთავს თავისი სახსრებით აუგია მისიონერებისათვის.

იმხანად, კათოლიკობამ იმერეთში სწრაფად იწყო გავრცელება, რაც, პირველ რიგში, სარწმუნოებისა და ხალხისათვის მისიონერთა თავდაუზოგავი მსახურების შედეგი იყო. რაკი მოსახლეობა ხედავდა კათოლიკე მოძღვართა ერთგულებასა და ღარიბებისადმი თამადგომას, კეთილგაწყობას გამოხატავდა მათ მიმართ. ხოლო კათოლიკობის წარმატებით ტრადიციულად უკმაყოფილო იყო ბერძენი სამღვდელოება. ეს გასაგებიცაა. ყოველწლიურად, საეკლესიო შესაწირის სახით, მათ საკმაოდ „უხვი წყალობა“ გაჰქონდათ საქართველოდან. კათოლიკეთა მომრავლებით კი, ბუნებრივია მრევლიც მოაკლდებოდათ და შესაბამისად შემოსავალიც. კონსტანტინოპოლის პატრიარქმა, სამი ბერი გამოგზავნა იმერეთში საგანგებო წერილებით აღჭურვილი, მისიონის მოშლისა და პატრების განდევნის მოთხოვნით. კათალიკოს ბესარიონისა და ხალხის სურვილის წინააღმდეგ, მათ მაინც მოახერხეს კაპუჩინელთა გაძევება და ონის მისიონის დარბევა. ბერძენთაგან ასეთი ბოროტების თავისუფლად ჩადენას, იმ გარემოებამაც შეუწყო ხელი, რომ ამ დროს იმერეთში სრული ანარქია სუფევდა, მეფე-დიდებულთა ერთმანეთთან გაუთავებელი ქიშპობისა და შიდაომების გამო. ამასვე დაემთხვა, მეფე ალექსანდრე მეხუთის გარდაცვალებაც.

მართალია, ბერძნებმა ონში მისიონერთა ეკლესია-მონასტერი დაარბიეს, მაგრამ ამით კათოლიკობას დიდად ვერ ავნეს, ვინაიდან ვინც იქ კათოლიკე იყო, ისევ კათოლიკედ დარჩენილა, როსტომ ერისთავისა და კათალიკოს ბესარიონის ჩათვლით. მათ დიდი სურვილი ჰქონიათ ონში მისიონის კვლავ აღორძინებისა, რის გამოც გამუდმებით თხოვდნენ კაპუჩინელთა მისიონის პრეფექტს ახალციხეში, ალოიზიოს, გამოეგზავნა მისიონერები რაჭაში. პრეფექტი ერთხანს თავს იკავებდა, ისევ და ისევ მოსალოდნელი ხიფათის გამო, მაგრამ, საბოლოოდ, მან მაინც გამოგზავნა იმერეთს ერთი მოძღვარი და ექიმობაში განსწავლული ძმა დიონიზიო. მათი მოსვლით მისიონი რაჭაში კვლავ განახლებულა. ისინი ჯერ ქუთაისში, მეფე სოლომონთან შეჩერებულან ერთხანს და შემდეგ წასულან ონში.

ალექსანდრე მეხუთის შემდეგ, 1752 წელს, იმერეთის ტახტი სოლომონ პირველმა, „დიდმა“ (1752-1784) დაიკავა. ის ენერგიულ ბრძოლას აწარმოებდა გარეშე და შინა მტრების წინააღმდეგ. დიდებულები მას რამდენჯერმე აუჯანყდნენ. წლების მანძილზე გრძელდებოდა სამეფო ხელისუფლების ბრძოლა ურჩ ფეოდალებთან, ხოლო ამ დაპირისპირების ცენტრალური ფიგურას რაჭის ერისთავი წარმოადგენდა. საბოლოოდ, ეს ბრძოლა სოლომონის გამარჯვებით დამთავრდა. მეფემ სასტიკად დასაჯა ერისთავი. მის შვილებს, ვინც გადარჩა, ყველას თვალები დათხარეს. თვით როსტომი კი მეფემ ციხეში გამოამწყვდია და რაჭის საერისთავოც გააუქმა.

ჩვენს მიერ ზემოხსენებულ ძმა დიონიზიოს, რომელსაც მთელს იმერეთში იმ დროისათვის კარგი მკურნალის სახელი მოეხვეჭა, უმკურნალია დასჯილებისათვის. უფროსი შვილისთვის მთლიანად აღუდგინა მხედველობა ორსავე თვალში, მეორესთვის კი - ცალ თვალში.

1770 წელს მეფე სოლომონ პირველმა შეუპოვარი და ხანგრძლივი ბრძოლის შემდეგ შეძლო ოსმალოთა უღლის გადაგდება, განდევნა ისინი ქუთაისიდან და შემდეგ იმერეთიც თითქმის მთლიანად გაათავისუფლა. ამან კათოლიკურ მისიონებს ერთგვარი ამოსუნთქვის საშუალება მისცა. მართალია, ახლა მათ ისეთი მფარველი აღარ ჰყავდათ, როგორიც კათალიკოსი ბესარიონი იყო, მაგრამ მაინც თავისუფლად გრძნობდნენ თავს და მისიონსაც არა ემუქრებოდა რა, გარდა შესაძლო ახალი ომებისა.

ხელთ გვაქვს სოლომონ პირველის ერთი წერილი რომის პაპ პიუს მეექვსისადმი, რომელიც 1779 წლის 25 აგვისტოთია დათარიღებული. ამ წერილით მეფე აცნობებს პაპს, თუ რა უბედურება დაატეხეს თავს მის სამეფოს ოსმალებმა და სთხოვს, დაეხმაროს მის გაჭირვებულ ხალხს, ასევე, იგი ითხოვს, გამოაგზავნოს ორი ექიმი „ყოვლისა სნეულობისა“ და მისთვის საჩუქრად ერთი საათი. სოლომონის წერილს უპასუხა ახალმა პაპამა პიუს მეშვიდემ. პაპი მეფეს ამცნობს, რომ „დიდად განიხარა“ მისი წერილით, ამავ დროს სწუხს ყოველივე ამის გამო, ამხნევებს მას და კმაყოფილებას გამოთქვამს რომ: „სიკეთე გნებავსთ ჩვენის საყდრისა და ჩვენთვის, ეწევით და იფარავთ ყველა კათოლიკეებს და მეტადრე მისიონერებს“ და ჰპირდება მეფეს, რომ აუცილებლად ეცდება გამოგზავნოს ერთი კარგი ექიმი.

მეთვრამეტე საუკუნის მეორე ნახევარში, თურქთა განდევნის შემდეგ, იმერეთის სამეფო ერთობ სავალალო მდგომარეობაში იმყოფებოდა, მოშლილი მეურნეობითა და ეკონომიკურად წელში გაწყვეტილი. ხოლო მოსახლეობის დიდი ნაწილი კი ამ ომებითა და ეპიდემიებით იყო განადგურებული, ან მიუვალ ადგილებში გახიზნულიყო. ასე, მაგალითად, 1772 წელს, მოგზაური გიულდენშ120

ტედტი ქუთაისის მოსახლეობის რაოდენობას მხოლოდ 50 კომლით განსაზღვრავს. შეიძლება დღეს ეს ციფრი არადამაჯერებლად გვეჩვენოს, მაგრამ სავარაუდოდ, ის ახლოს უნდა იყოს სიმართლესთან, ვინაიდან, 13 წლის შემდეგ (1785 წელს), მეორე ასევე ცნობილი მოგზაურის იაკობ რეინეგსის მონაცემებით, ქუთაისის მოსახლეობა 80 კომლს შეადგენდა.

ამ პერიოდში ქუთაისში თხუთმეტი ოჯახი ყოფილა კათოლიკეებისა, საკუთარი ეკლესიით, რომელსაც ერთი ადგილობრივი მღვდელი ემსახურებოდა და საჭიროების დროს ახალციხედანაც მოდიოდნენ სხვები. ქუთაისს გარდა, ამ დროს კათოლიკური ეკლესიის არსებობა ჩანს დაბა ჩხარსა და ონში (ამ უკანასკნელში ქუთაისზე უფრო მრავალრიცხოვანი მრევლით).

მოშლილი მეურნეობის აღორძინებისა და ვაჭრობის გამოცოცხლების მიზნით, აგრეთვე, დემოგრაფიული მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად, იმერეთის მეფეები საცხე-ჯავახეთიდან ქართველი კათოლიკეების გადმოსახლებას ახალისებდნენ, რომლებიც იქ ტრადიციულად მისდევდნენ ვაჭრობას, ხელოსნობას და ასევე, განიცდიდნენ შევიწროებას თურქთაგან. ამ პროცესებმა უფრო ინტენსიური სახე მიიღო მეთვრამეტე საუკუნის ბოლოდან, მეფე სოლომონ მეორის (1789-1810) მეფობის დროს. მას კარგად ესმოდა თავის სამეფოში მეწარმეობისა და ვაჭრობის განვითარების სასიცოცხლო მნიშვნელობა და დიდ ძალისხმევას იჩენდა ამ მიმართულებით. იგი ყოველნაირად ცდილობდა წაეხალისებინა ქუთაისელი დიდვაჭრები სხვადასხვა სავაჭრო ოპერაციების წარმოებაში. მეფე ფინანსურ და სხვა სახის მხარდაჭერასაც უწევდა მათ და თვითონაც სარგებლობდა მათი დახმარებით. ამ პერიოდიდან იმერეთის სამეფოში დაწინაურებას იწყებენ ჩხარელი და ქუთაისელი კათოლიკე დიდვაჭრები: აკოფაშვილები, მათიაშვილები, ოცხელები, ქორქაშვილები, ანდრონიკაშვილები, ყაუხჩიშვილები, ბაინდურაშვილები. გარდა სუფთა სავაჭრო საქმიანობისა, მეფე მათ გარკვეულ პოლიტიკურ-დიპლომატიურ ოპერაციების შესრულებასაც ანდობდა. ცნობილია, რომ დიდვაჭარი ბაინდურაშვილი მან თვით იმპერატორ ალექსანდრესთანაც კი მიავლინა დესპანად 1803 წელს.

მეთვრამეტე საუკუნის ბოლო ათწლეულებიდან მოყოლებული, კათოლიკური მოსახლეობა იმერეთში და, კერძოდ, ქუთაისში საგრძნობლად მატულობდა. ისინი უმეტესად სახლდებოდნენ მდინარე რიონის მარცხენა ნაპირზე, „მწვანეყვავილას“ ქვემოთ, სადაც თანდათან შეიქმნა ქართველი კათოლიკეებით მჭიდროდ დასახლებული უბანი, რომელსაც შემდგომში ქუთათურებმა „ფრანგების უბანი“, ხოლო მათ ეკლესიას „ფრანგების ეკლესია“ უწოდეს.

მეფე სოლომონ მეორე და დედოფალი მარიამი (დადიანი) დიდი სიმპათიებით იყვნენ განსჭვალულნი კათოლიკეების მიმართ. სამეფო კარზეც დაახლოებული ჰყავდათ ისინი და მფარველობდნენ მათ.

„იმერეთის მეფე სოლომონ, მგზავრობის დროს არასდროს იძინებდა, თუ თავით თავისი ნაზირი ნინია დათიაშვილი არ ეჯდა, დათიაშვილი სარწმუნოებით რომის კათოლიკე იყო, ხოლო ეროვნებით ქართველი. საქართველოს უკანასკნელ მეფეებს, დედოფლებს და ბატონიშვილებს მსახურებად უმეტეს წილად ქართველი კათოლიკენი ჰყავდათ, რუსეთში გადასახლების დროს ბევრი ამ მოსამსახურეთაგანი თან გაჰყვა ბატონიშვილებს“, - გადმოგვცემს მე-19 საუკუნის ბოლოს ლუკა ისარლოვი (ხურსიძე), თავის ნაშრომში „კათოლიკენი საქართველოში“ (ლუკა ისარლოვი, „კათოლიკენი საქართველოში“ თბ., 1898, გვ. 35).

1810 წელს, იმერეთის სამეფოს გაუქმებით, რუსეთმა ფაქტობრივად მოსპო საქართველოს სახელმწიფოებრიობაც. 1811 წელს კი იმპერიამ ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიაც გააუქმა. ამიერიდან კათოლიკე მისიონერებს, ქართველი მეფე-მთავარების ნაცვლად, რუს ჩინოვნიკებთან, ხოლო ქართველი პატრიარქების მაგივრად, რუს ეგზარქოსებთან უნდა ჰქონოდათ საქმე.

ხელთა გვაქვს კაპუჩინელთა უფროსის, ფილიპე ფორანოელის „პროპაგანდისადმი“ წარდგენილი, 1815 წლის 23 იანვრით დათარიღებული ვრცელი მოხსენებითი წერილი საქართველოს მისიონების მდგომარეობის შესახებ, სადაც ქუთაისის მისიონზე იგი შემდეგს ამბობს:

„ქუთაისში დროებით გავგზავნე ერთი ახალციხელი მღვდელი, რომელიც დამითმო პროვიკარმა. იქაური ეკლესია ხისაა, მაგრამ სუფთა და ადამიანს ღვთის სასოებას უნერგავს გულში. სახლის კედლები ზოგი ხისაა, და ზოგიც ქვისა; იქვე საბაღო ადგილი აქვს. გარდა ამისა იმ მონასტერს აქვს ერთი პატარა სოფელი შვიდი ანუ რვა მოსახლით, რომელიც სოლომონ მეფემ მიცვალებულ პატრი ნიკოლას აჩუქა. რუსის მთავრობამ დღევანდლამდე შეგვარჩინა“.

მიუხედავად ქვეყნის მძიმე მატერიალური მდგომარეობისა, კათოლიკურ მისიონებს მაინც ჰქონდათ გარკვეული წარმატებები, როგორც რწმენის გავრცელების მხრივ, ასევე საზოგადოებრივ ასპარეზზეც. მიზეზი ამისა კი, უანგარო და დაუღალავ შრომასთან ერთად, მათდამი ქართველი ხალხის, მეფე-მთავრებისა და სამღვდელოების კეთილგანწყობაც იყო. ისინი მაცოცხლებელი მალამოსავით ესალბუნებოდნენ გაწამებულ მოსახლეობას. მათი შრომის ნაყოფი უმალვე თავს იჩენდა, როგორც კი ქვეყანას ხანმოკლე ამოსუნთქვის საშუალება მიეცემოდა. როგორც წესი, ეკლესია-მონასტრების მშენებლობასთან ერთად, მისიონერები პირველ რიგში, სკოლებისა და ლაზარეთების მოწყობაზე ზრუნავდნენ. გარდა ამისა, მათ ჩვენში მოჰქონდათ მოწინავე ევროპული გამოცდილება მეურნეობის სხვადასხვა დარგში. იყვნენ კარგი მკურნალები, წამლების დამზადებაც იცოდნენ და უანგაროდ მკურნალობდნენ გაჭირვებულ ხალხს. მათ მიერ დაარსებულ სასწავლებლებში მრავალი ქართველი ახალგაზრდა სწავლობდა წერა-კითხვას მშობლიურ ენაზე და იღებდა ევროპულ განათლებას.

ადგილობრივი მოსახლეობაც ბევრ სასიკეთო რამეს სწავლობდა მისიონერებისგან და სიყვარულითა და პატივისცემით იყო გამსჭვალული მათ მიმართ. ამიტომ იყო, რომ მთელი ამ ხნის მანძილზე, ფაქტობრივად, არ ყოფილა არცერთი შემთხვევა, რომ უბრალო ხალხს მისიონერთა მიმართ უარყოფითი დამოკიდებულება ან, მით უმეტეს, აგრესია გამოევლინა.

ყოველივე ასეთი თვისებების მქონე კათოლიკე სამღვდელოებას თავისი მრევლიც შესაბამისად ჰყავდათ აღზრდილი. ასეთი საიმედო ხალხის ყოლას კი თავის სამფლობელოში ყველა მეფე-მთავარი ეშურებოდა, გამონაკლისი არც იმერეთის მეფეები იყვნენ.

მეცხრამეტე საუკუნის პირველ ნახევარში ქუთაისში თავისი ცხოვრების ბოლო წლები გაატარა ფრანგმა დიპლომატმა და მოგზაურმა ჟაკ-ფრანსუა გამბამ. ის ერთხანს საფრანგეთის კონსული იყო თბილისში, შემდეგ კი ქუთაისში დასახლებულა და აქვე გარდაიცვალა 1833 წელს. ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის შესახებ გამბამ ასეთი მოგონება დაგვიტოვა:

„კაპუცინელების ორდენის ბერები ქუთაისში 1625 წელს დამკვიდრდნენ. ისინი აქ მეფისა და თავადების დასტაქრები იყვნენ და თან უფასოდ მკურნალობდნენ ხელმოკლე ავადმყოფებს... კათოლიკურ ეკლესიას ეკუთვნის იმერეთის მეფეებისაგან ნაბოძები მამულებიც, სადაც ყმათა შვიდი თუ რვა ოჯახია მიმაგრებული. ოთხი წელია, რაც ქუთაისის მონასტერს წინამძღვრად ჰყავს წარმოშობით მანტუელი მამა კაპუცინელი [ჩელესტინო მანტუელი], ანუ, როგორც მას ადგილობრივი მოსახლეობა უწოდებს - პატრი. იგი სათნო, კეთილმოსურნე ადამიანია, თან კარგი ექიმია. ამ თვისებების გამო იგი ბევრ სასიკეთო საქმეს ეწევა და ნამდვილად ღირსია იმ ადგილისა, რომელიც მას უჭირავს“ (ჟან-ფრანსუა გამბა, „მოგზაურობა ამიერკავკასიაში“, 1987, გვ. 217; გამბა შეცდომით ასახელებს კაპუჩინელთა მისიონის დაარსების თარიღად 1625 წელს).

როდესაც გამბა ქუთაისის მოსახლეობის აღწერას ეხება, აღნიშნავს, რომ ადგილობრივ მოსახლეობას შორის სიკვდილიანობის პროცენტი არ აღემატება ევროპის ჯანსაღი ქვეყნების პროცენტსო და ამის დამადასტურებლად მოჰყავს მონაცემები ქუთაისის კათოლიკური ეკლესის სამრევლოს სარეგისტრაციო წიგნიდან. იგი იქვე აღნიშნავს, რომ ქალაქში 44 კათოლიკე ადგილობრივი ოჯახიაო, დაახლოებით 300 სული. მაშინდელი ქუთაისისათვის ეს არ იყო მცირე რაოდენობა, თუ გათვალისწინებთ, რომ იმავე გამბას მონაცემებით, 1823 წელს ქუთაისის მოსახლეობა სულ 1085 კაცს ითვლიდა.

ამ პერიოდიდან მოყოლებული იმერეთს და ქუთაისს შედარებით მშვიდობიანი დრო დაუდგა. შეწყდა გარე და შიდა ომები. ნელ-ნელა ბრუნდებოდა გახიზნული მოსახლეობა. ვაჭრობის გამოცოცხლებამ ქალაქის მოსახლეობის ზრდა გამოიწვია. შესაბამისად იზრდებოდა კათოლიკური აღმსარებლობის მოსახლეობის რიცხვიც. ასე მაგალითად: 1853 წელს, ქუთაისის ვიცეგუბერნატორის, პეტრე გნილოსაროვის მიხედვით, ქალაქის მოსახლეობა სულ 3500 სულს შეადგენს, რომელთაგანაც 504 რომის კათოლიკეა (П.Гнилосаров, Рассказы о Кутаиси. Кавказский календарь на 1852 г.). იმავე Кавказский календарь-ზე დაყრდნობით, 1885 წელს ქუთაისში 1209 სული კათოლიკეა (სულ ქალაქის მოსახლეობაა 23644). ხოლო, 1897 წლის, რუსეთის იმპერიის საყოველთაო აღწერის მიხედვით, ქუთაისში 1545 კათოლიკური აღმსარებლობის ადამიანი აღირიცხებოდა (სულ ქალაქის მოსახლეობა 32476 ადამიანს შეადგენდა), მთელს ქუთაისის გუბერნიაში კი 5525 კათოლიკე ცხოვრობდა.

მეცხრამეტე საუკუნის შუახანებში ქუთაისში კათოლიკური მისიონის შესახებ საგულისხმო ცნობებს გვაწვდის გერმანელი მოგზაური მორიც ვაგნერი, რომელიც 1845-47 წლებში მოგზაურობდა ამიერკავკასიაში და ქუთაისშიც ყოფილა. ვაგნერი სასიამოვნოდ იგონებს ქუთაისის კათოლიკურ მონასტერს და იმასაც, თუ რა გულითადი მასპინძლობა გაუწიეს მას მონასტრის კაპუჩინელმა მოწესეებმა. ის აღნიშნავს, რომ მონასტერში ორი ბერ-მონაზონია: ერთი იტალიელი, ხოლო მეორე - ადგილობრივი, იმერელი (ალბათ, მამა ანტონ გლახაშვილი). ხოლო, ქუთაისისა და მისი შემოგარენში მცხოვრებ კათოლიკეთა რაოდენობად 800 ადამიანს ასახელებს. ვაგნერი ეკლესიასთან არსებულ სამრევლო სკოლის გაკვეთილსაც დასწრებია და ყმაწვილთა სიბეჯითეც შეუმჩნეველი არ დარჩენია. იგი აღნიშნავს, რომ ახლა მონასტრის ახლოს ახალი ეკლესია შენდებაო, რომლის დამთავრების ხარჯებს (70 000 მანეთს) რომის პროპაგანდის სალარო იხდისო.

ქუთაისის კათოლიკურ თემს ჩამოყალიბებული ჰქონდა რელიგიური ორგანიზაცია - საეკლესიო საძმო „სავარდი“ და ფლობდნენ მთელ როგ უძრავ ქონებას; სახლებს, სახელოსნოებს, ფარდულებს, დუქნებს ქუთაისსა და მის შემოგარენში. ეკლესიას ეკუთვნოდა ორი პატარა სოფელი, რომელიც მათ თავის დროზე სოლომონ მეფემ უბოძა. ამ სოფლების გლეხთა რამდენიმე კომლი გადასახადებს უხდიდა კათოლიკურ ეკლესიას (არსებობს მოსაზრება, რომ იმ დროისათვის ეს პატარა სოფლები გეგუთი და პატრიკეთია. ამ უკანასკნელის სახელიც სწორედ ბერძნული სიტყვა „პატრე“-დან მოდის, რაც ქართულად „მამას“ ნიშნავს).

უკვე იმ დროისათვის და განსაკუთრებით შემდგომ პერიოდში ქუთაისელი კათოლიკეები მოსახლეობის ერთობ დაწინაურებულ ფენას წარმოადგენდნენ. შეიძლება ითქვას, რომ მეცხრამეტე საუკუნის მეორე ნახევრიდან არ ყოფილა საზოგადოებრივი ცხოვრების არცერთი სფერო, სადაც ქართველ კათოლიკეებს თავიანთი სიტყვა არ ეთქვათ, განსაკუთრებით მედიცინაში, განათლებაში, ვაჭრობასა და სამეწარმეო საქმეში. მათი სახელები საქვეყნოდაა ცნობილი, მაგრამ გავიხსენოთ მხოლოდ რამდენიმე მათგანი.

სამედიცინო სფერო:

პეტრე-პავლე კოკოჩაშვილი - ქიმიკოსი, ექიმ-ფარმაცევტი. ვარშავის უნივერსტეტის პროფესორი, ქუთაისში პირველი აფთიაქის დამაარსებელი, რომელიც მაშინ ერთადერთი იყო მთელ გუბერნიაში. მანვე დაარსა ქუთაისში „სურნელოვან სასმელ წყალთა“ ქარხანა (შემდგომში ლაღიძის წყლებად წოდებული), მანვე აღწერა ბორჯომის და წყალტუბოს მინერალური წყლების სამკურნალო თვისებები და დაადგინა მათი ქიმიური შემადგენლობა.

გაბრიელ (გაბო) გოკიელი, მთელ საქართველოში ცნობილი ექიმი, ავტორი იმ დროისათვის მნიშვნელოვანი ნაშრომისა „აღწერა ყმაწვილების სხვადასხვა სენთა ვითარებისა“.

ასევე, ცნობილი ექიმები იყვნენ მიხეილ, სტეფანე, ელენე და ალექსანდრე (საშა) ბეთანელები, ბონავენტურ (ბონა) მირაქოვი (მირაქიშვილი), სიმონ ხეჩინაშვილი და მისი შთამომავლები, მთელი პლეადა ექიმებისა.

საგანმანათლებლო სფერო:

იოსებ ოცხელი - ქუთაისში და მთელ დასავლეთ საქართველოში პირველი ქართული გიმნაზიის დამაარსებელი (1904) და მისი პირველი დირექტორი. გამომცემლობა „განათლების“ დამფუძნებელი, წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგოდოების ქუთაისის განყოფილების თავჯდომარე.

სიმონ ოცხელი (იოსების ძმა) - პროფესიონალი პედაგოგი, ვაჟთა პირველი პროგიმნაზიის დამაარსებელი, წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების აქტუიური წევრი.

მარიამ ყაუხჩიშვილი - დამსახურებული პედაგოგი, პირველი ქალთა კერძო გიმნაზიის დამაარსებელი (შემდგომში ქალაქის ყოფილი მე-17 საშუალო სკოლა).

დამსახურებული პედაგოგები იყვნენ აგნესა და ელენე თუმანიშვილები. თეიმურაზ კოკოჩაშვილი, ივანე (ვანო) ვარლამიშვილი.

კულტურა და ხელოვნება:

ზაქარია ფალიაშვილი - ქართული კლასიკური მუსიკის, ქართული ოპერის ფუძემდებელი, მრავალი ქართული საეკლესიო საგალობელის ავტორი.

ალიოზ და ფელიქს მიზანდარები - პირველი პროფესიონალი მუსიკოსები, პიანისტები; მუსიკალური განათლება მათ მიღებული ჰქონდათ სანტპეტერბურგის და მოსკოვის კონსერვატორიაში.

თეატრალური ხელოვნების თვალსაჩინო წარმომადგენლები იყვნენ: პეტრე ოცხელი - მხატვარი-დეკორატორი, იუზა ზარდალიშვილი - პოპულარული თეატრალური მსახიობი, ვალერიან მიზანდარი - მოქანდაკე, ფელიქს ვარლამიშვილი (ვარლა) - მხატვარი.

ცნობილი მეწარმეები იყვნენ:

ანტონ ჩილაშვილი - ბამბის, მატყლის და ეკლარის ქვის მწარმოებელი (სწორედ მან გაიღო უფასოდ ეკლარის ქვა მშენებარე კათოლიკური ეკლესიისთვის).

სტეფანე თუმანიშვილი (ტუმანოვი) - აბრეშუმის მწარმოებელი; იგი სათავეში ედგა ქუთაისში მეაბრეშუმეთა გაერთიანების-საზოგადოების ჩამოყალიბებას, იყო მისი პირველი თავჯდომარე.

სტეფანე ფეიქრიშვილი - სოფლის მეურნეობის მექანიზაციის პიონერი.

იაკობ ბეგიშვილი (ბეგოვი) - საფეიქრო მწარმოებელი, ქუთაისში პირველმა აამუშავა ელექტროსადგური, მასვე ეკუთვნის ქუთაისის ე. წ. „პასაჟის“ მშენებლობაც.

ძმები პეტრე და იოსებ ჩილინგარიშვილები (ჩილინგაროვები) განთქმული იყვნენ საკონდიტრო წარმოებით, ჰქონდათ მთელს გუბერნიაში უმსხვილესი საკონდიტრო წარმოების საამქროებისა და მაღაზიათა ქსელი.

სტეფანე ფირალოვი (ფირალიშვილი), მისი თამბაქოს ქარხანა მეცხრამეტე საუკუნის ბოლოსათვის ერთ-ერთ უმსხვილეს საწარმოს წარმოადგენდა არა მარტო ქუთაისში, არამედ მთელ ამიერკავკასიაში. ამავე მეწარმემ გამართა ქუთაისში პირველი სატელეფონო სადგურიც.

საქვეყნოდ იყვნენ ცნობილი ქუთაისელი დიდვაჭრები:

ზუბალაშვილები, ოცხელები, ბაინდურაშვილები, იაკობაშვილები, ჩარექიშვილები, გოკიელები, ყაუხჩიშვილები, თუმანიშვილები, ანდრონიკაშვილები, მეფისაშვილები და სხვანი. ისინი არ იფარგლებოდნენ მხოლოდ შიდავაჭრობით, მათ საქონელი გაჰქონდათ სხვა ქვეყნებშიც. ქუთაისელ ვაჭრებს თავიანთი სავაჭრო სახლი (ე.წ. ვეზირხანა) ჰქონდათ კონსტანტინოპოლში, რომელსაც „გურჯის“ ქარვასლას ეძახდნენ. ასეთივე სავაჭრო სახლები ჰქონდათ ოსმალეთის სხვა ქალაქებშიც: ტრაპზონში, სამსუნში, აგრეთვე ირანში: თეირანსა და თავრიზაში, ინდოეთში: მადრასსა და კალკუტაში, ზოგი მათგანი რეგულალად მონაწილეობდა ლაიპციგის (გერმანია) და რუსეთის სხვადასხვა ქალაქების ბაზრობებში, ე.წ. „იარმუკებში“.

ქუთაისელ ქართველ კათოლიკეთა შორის იყვნენ ცნობილი საზოგადო მოღვაწენიც:

კონსტანტინე თუმანიშვილი - მწერალი, პუბლიცისტი, განახლებული „ივერიის“ ერთ -ერთი სულის ჩამდგმელი. იგი თანამშრომლობდა აკაკისეულ „კრებულში“.

პავლე თუმანიშვილი, ურთიერთნდობის საკრედიტო საზოგადოების და ურთიერთნდობის ბანკის ერთ-ერთი დამაარსებელი, მისი თავჯდომარე 24 წლის მანძილზე.

ცნობილი საზოგადო მოღვაწენი იყვნენ; სიმონ და ივანე ყაუხჩიშვილები, პავლე და ანტონ მეფისაშვილები, პეტრე სააკაშვილი, გიორგი ანდრონიკაშვილი.

თუ რა თვალსაჩინო წვლილი შეჰქონდათ ქუთაისელ კათოლიკეებს ქალაქის განვითარებისა და კეთილდღეობის საქმეში, ერთი ასეთი ფაქტიც მეტყველებს. მაგალითად, 1892-97 წლებში ქუთაისის უმაღლესი სათათბიროს ხმოსანი წევრი იყო 12 ქართველი კათოლიკე. ამავე დროს, ეს არის მაგალითი ქართველი საზოგადოების მხრიდან,იმ დიდი ნდობისა და პატივისცემისა, რომელსაც ისინი უდვოდ იმსახურებდნენ.

ყოველივე ეს არცაა გასაკვირი, რადგან ქუთაისელ კათოლიკეთა საქმიანობა ყოველთვის გამსჭვალული იყო ქართული სულით, ქრისტიანული ზნეობით, სამშობლოს სიყვარულით და მასზე ზრუნვით.

„თვით ქუთაისის ქართველ კათოლიკობა არის დაბრძნილი ერი, ბევრად სხვებზედ მაღლად მდგარი, მათი სახე და ცხოვრების მიდრეკილება ნამდვილ ქართულ ძირეულს სურათს წარმოადგენს ... მათში წერა-კითხვა და მეცადინეობა წინ არის წასული, კაცნი მხნე და ქველ ვაჭარ-მრეწველნი, მოზარდნი განათლების მიმდევარნი... ქალებშიაც დიდად არის გავრცელებული ქართული წერა-კითხვის სიყვარული და ის კრძალულებით სათნოება, რითაც ძველად ქართველთ მდედრობით სქესი უხვათ იყო დაჯილდოებული. მოკლედ უნდა ითქვას, რომ ქუთაისის კათოლიკობა რჩეულია სხვებისაგან, იგინი თვალთსაჩინოდ განირჩევიან ყოველნაირის მხრით, ქართველობის მხრითაც სრულს ქართულს მკვიდრს საფუძველს წარმოადგენენ“, - ასე ახასიათებს ქუთაისელ კათოლიკეებს ზაქარია ჭიჭინაძე (ზ. ჭიჭინაძე, „კათოლიკური ეკლესია საქართველოში“, თბ., 1903, გვ. 78).

ცნობილია, რომ კათოლიკური თემი ქუთაისში სხვადასხვა დროს სხვადასხვა ადგილას ფლობდა ტაძრებს. როგორც ირკვევა, მეთვრამეტე საუკუნის ბოლომდე ქუთაისელ კათოლიკეებს თავიანთი ეკლესია მწვანეყვავილას მიდამოებში ჰქონიათ. ამის შესახებ გვაქვს პირდაპირი მითითება წერილობითი წყაროს სახითაც და ზეპირი გადმოცემაც.

ერთ-ერთი ასეთია ქუთაისელი კათოლიკე მოძღვრის, გაბრიელ ასლანიშვილის მონათხრობიც, რომელიც მოჰყავს მკვლევარ ზაქარია ჭიჭინაძეს თავის წიგნში „კათოლიკე ეკლესია საქართველოში“: „ძველად ქუთაისს ქართველთ კათოლიკეთ ეკლესია არსებობდა აწინდელ ეკლესიის ზემოთ, ყანთართან, იქ ეს ეკლესია კარგა ხანს ყოფილა, შემდგომ იგი გადმოუტანიათ ქვემოთ, აწინდელ ეკლესიის ახლოს ვიღაც კათოლიკის სახლთან, მის მერე, ეს ეკლესიაც დაუტოვებიათ და გაუკეთებიათ სხვა, ქვითკირის. აწინდელი ეკლესიის ახლოს, რიონის ნაპირას, მისი სრულიად გაუქმება, ანუ მოშლა 1850 წლებს ეკუთვნის“ (ზ. ჭიჭინაძე, „კათოლიკე ეკლესია საქართველოში“, გვ. 77).

თუ რატომ მოუნაცვლეს ადგილი ეკლესიას და ქვემოთ ჩამოიტანეს, ან რა დაემართა მწვანეყვავილას ეკლესიას, სამწუხაროდ, ჩვენთვის უცნობია.

მეორე ეკლესიის არსებობისა და მისი მდებარეობის შესახებ ხელთა გვაქვს უფრო ადრეული ორი დოკუმენტი. ესენია სოლომონ მეფისა და დედოფალ მარიამის სიგელები, შესაბამისად დათარიღებულნი 1800 და 1803 წლებით.

ამ დოკუმენტებით ირკვევა, რომ ამ დროისთვის კათოლიკეებს სამეფო ადგილას უკვე ჰქონიათ ეკლესია და მეფე მათ ამ ეკლესიის მიმდებარე მიწის ნაკვეთებს ჩუქნის სამუდამოდ; რომ ქუთაისში ამ დროისთვის ორი მოძღვარი ყოფილა მარიოზი და ჩელერინე, რომელთა სახელები მოხსენიებულია მეფის სიგელში.

მაგრამ სულ მალე დღის წესრიგში დადგა ახალი უფრო დიდი ტაძრის მშენებლობის საკითხი, ვინაიდან არსებული მრევლს ვეღარ იტევდა. 1814 წელს, იქვე ახლოს, ქუთაისელმა კათოლიკეებმა საფუძველი ჩაუყარეს ახალი ტაძრის მშენებლობას. მიწის ნაკვეთი ახალი ეკლესიისათვის ქუთაისელ კათოლიკეს გიორგი აკოფოვს (აკოფაშვილს) შეუწირავს.

უნდა ითქვას, რომ ახალი ეკლესიის მშენებლობა ერთობ გაჭიანურდა სხვადასხვა მიზეზთა გამო, ერთ-ერთი მიზეზი უსახსრობაც ყოფილა. ამასთან დაკავშირებით, ხელთა გვაქვს ქუთაისის ეკლესიის იმდროინდელი წინამძღვრის ქერუბინე სარაკეცელის 1840 წლის 30 აპრილით დათარიღებული მოხსენებითი წერილი, იმერეთისა და გურიის მთავარეპისკოპოს სოფრონისადმი, სადაც იგი ამბობს, რომ ეკლესიის მშენებლობა, რომელიც 1826 წელს განაახლა აწ გარდაცვლილმა მოძღვარმა ფილიპე ფორანოელმა, ამჟამად შეჩერებულია უსახსრობისა გამო, რადგან მრევლიდან მრავალი „შეუარდა სიღარიბესა“ (მ. თამარაშვილი, დას. ნაშრომი, გვ. 528).

მაგრამ რომიდან მოსული დახმარების წყალობით, 1846 წელს მოხერხდა ეკლესიის მშენებლობის განახლება მამა ანტონ გლახაშვილის თაოსნობით, რომელიც უცხოელი პატრების განდევნის შემდეგ ამ დროს უკვე ქუთაისის ეკლესიის წინამძღვარი იყო. მთელი ამ ხნის განმავლობაში, სანამ ახალი ეკლესია შენდებოდა, მრევლი სარგებლობდა იქვე ახლოს მდებარე ძველი, ნახევრად ხის ეკლესიით, რომელიც საბოლოოდ 1850 წელს მოშალეს, როდესაც ახალ ეკლესიას ასე თუ ისე დასრულებული სახე მიეცა.

ეკლესიის მშენებლობაში მთელი ქალაქი იყო ჩართული, ვისაც როგორ შეეძლო, და არა მხოლოდ კათოლიკეები. მაგალითად, სამეგრელოს მთავარმა დადიანმა ეკლესიის მშენებლობას ექვსი წყვილი კამეჩი შესწირა თავის ურმებითა და ბიჭებით, რომლებიც მშენებლობაზე მუშაობდნენ.

ახალი ეკლესის კურთხევა მოხდა 1862 წლის 4 ნოემბერს, ქალწულ მარიამის უმანკოდ ჩასახვის სახელზე (კათოლიკურმა ეკლესიამ დოგმატი ქალწულ მარიამის უმანკოდ ჩასახვის შესახებ მიიღო 1854 წლის 8 დეკემბერს. ამიტომ, სწორედ ეს დღეა მიღებული ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის დღესასწაულად). ეკლესიის შიდა მოხატვა-მორთულობა ადგილობრივმა ოსტატებმა შეასრულეს, ხოლო საკურთხეველთან გამოსახული წმიდა მარიამი ყრმა იესოთი იტალიელი ოსტატების ნამუშევარია და მურილიოს ცნობილი სურათის ასლს წარმოადგენს.

საქართველოში კომუნისტურ-ათეისტური რეჟიმის დამყარებისთანავე დაიწყო ყველა რელიგიის დევნა. მაშინდელი რეპრესიები სრული სისასტიკით კათოლიკურ ეკლესიასაც შეეხო. 1939 წელს, მრევლის წინააღმდეგობის მიუხედავად, დახურეს ქუთაისის ეკლესიაც და მის ბოლო მოძღვარს, მთელი ქუთაისისათვის უსაყვარლეს პიროვნებას, დამიანე სააკაშვილს, მსახურება აუკრძალეს. დაჭერას ის მხოლოდ თავისი ხანდაზმული ასაკის გამო გადაურჩა. ამ ხნიდან მოყოლებული, გასული საუკუნის 70-იან წლებამდე ქუთაისის კათოლიკე მრევლმა რამდენჯერმე სცადა მოეპოვებინა უფლება ეკლესიის კვლავ ამოქმედებისა, მაგრამ ყოველთვის - უშედეგოდ. 80-იანი წლების ბოლოსათვის საბჭოთა კავშირში ე.წ. „პერესტროიკის“ დროიდან გამოჩნდა რეალური შესაძლებლობა ამ დიდი ხნის ოცნების განხორციელებისა. ქუთაისელმა კათოლიკეებმა ორჯერ მიმართეს მაშინდელ ხელისუფლებას მათი რელიგიური ორგანიზაციის რეგისტრაციისა და მათი წინაპრების მიერ აშენებული ტაძრის დასაბრუნებლად, მაგრამ, ყველასათვის გასაოცრად, ყოველგვარი იურიდიული და მორალური კანონების დარღვევით, ტაძარი მფლობელობაში გადაეცა საქართველოს მართლმადებელი ეკლესიის საპატრიარქოს. ამის გამო დღემდე ქუთაისელი კათოლიკეები წირვა-ლოცვას კერძო სახლში მოწყობილ სამლოცველოში აღავლენენ.

1992 წელს, ვატიკანმა ერთ-ერთმა პირველმა ცნო საქართველოს დამოუკიოდებლობა და დაამყარა მასთან დიპლომატიური ურთიერთობა საელჩოების დონეზე. ამან გზა გაუხსნა კათოლიკე მიძღვრებს, ჩამოსულიყვნენ საქართველოში და მრავალი წლების შემდეგ კვლავ შეძლებოდათ ქართველ კათოლიკეთა სულიერ მოთხოვნილებათა დაკმაყოფილება. 1994 წელს ქუთაისში ჩამოვიდნენ სტიგმელთა კონგრეგაციის მღვდელ-მონაზვნები, ხოლო 1995 წლიდან მონაზონი დები წმიდა იოსების პატარა ქალიშვილთა კონგრეგაციიდან. კათოლკე სასულიერო პირთა ჩამოსვლამ შესაძლებელი გახადა, ქუთაისელ კათოლიკეთა თემი კვლავ შეკრებილიყო და საკრებულო აღორძინებულიყო. იმედია, ისინი შეძლებენ, მომავალშიც შეინარჩუნონ ის დიდი ტრადიციები რომლითაც ცნობილი იყვნენ ყოველთვის. კათოლიკური მისიის მიერ განხორციელებული საქველმოქმედო პროექტები წარმატებით აგრძელებს იმ კეთილ ტრადიციას, რომელიც მათ ჰქონდათ საქართველოში, მთელი თავისი ისტორიის მანძილზე.

On the History of the Catholic Churh in Imereti

?

Levan Begishshvili?Coordinator of the Childrens Center of „Caritas-Georgia“ in Kutaisi

The article describes the long history of the Catholic Church in Imereti, - first, as Kingdom of Imereti, then - as the part of the Russian Empire, after - as the part of the Soviet Rebublic of Georgia and last - as the region in the independent Georgia. There were many clergymen and laypeople who made a great contribution in the history of Georgia, in Georgian culture, science, school, medical service or business. 131

თამარ ჟღენტი
საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის თანამშრომელი

ჩვენამდე მოღწეული პირველი ქართული ლექსიკონისა და ქართული ენის გრამატიკის შედგენა კათოლიკე მისიონერების სახელს უკავშირდება. ამასთან, 1629 წელს, რომში გამოცემული ქართულ-იტალიური ლექსიკონით იწყება ქართული ნაბეჭდი წიგნის ისტორიაც, ხოლო ფრანჩესკო მარია მაჯოს მიერ შედგენილი ქართული გრამატიკა პირველია ევროპულ ენებზე დაწერილ ქართული ენის გრამატიკებს შორის (1643).

ამჯერად ლაპარაკია უცნობი ავტორის მიერ შედგენილ ქართული ენის გრამატიკასა და იტალიურ-ქართულ ლექსიკონზე. ამ ტექსტების შემცველი ხელნაწერი დაცულია ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში (Q-500). „საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის ქართულ ხელნაწერთა აღწერილობის“ პირვე ტომში (1957) ამ ხელნაწერის ტექნიკურ აღწერილობასა და მის შესახებ ზოგად ინფორმაციას გვაწვდის. აქვე ნათქვამია, რომ გრამატიკისა და ლექსიკონის ეს ნუსხა სამეცნიერო ლიტერატურაში ცნობილი არ არის. ამავე წყაროდან ირკვევა, რომ ხელნაწერი 1937 წელს ჩამოუტანიათ ქუთაისიდან თბილისში.

პირველ გვერდზე (1 r) გაკეთებული მინაწერიდან ირკვევა, რომ გრამატიკა დაწერილი უნდა იყოს 1724 წელს (questo libro e' stato scritto l'anno 1724). პირველ გვერდზე მითითებულია ასევე სხვა წელიც (1787), თუმცა არ არის ცნობილი, რას აღნიშნავს ეს თარიღი. ამავე გვერდზე ვკითხულობთ ქართულ მონაწერს: „ეს გრამატიკა ქუთაისის კათოლიკე პატრების მონასტრის არის“. მინაწერი გაკეთებულია იმავე მელნით, რითაც ზემოაღნიშნული თარიღი - 1787. შესაძლებელია, ეს თარიღი აღნიშნავდესწელს, როცა წიგნი ქუთაისის კათოლიკურიმონასტრის ბიბლიოთეკაში შევიდა. წიგნი სავარაუდოდ შექმნილია გორში - გორის კათოლიკე ეკლესიასა და თემში. ამ ვარაუდს ამყარებს ხელნაწერში გორის ხშირი მოხსენიება (გორი, გორელი, გორული პური, გორიდამ მოვდივარ). 1-r-ზე დასმულია 5 პატარა ბეჭედი/დამღა სიმეტრიული ორნამენტებით, აგრეთვე ქუთაისის კათოლიკური მონასტრის ბეჭედი, რომელზეც წარწერა დღეს უკვე ოდნავ შესამჩნევია. 1 v-ზე მოცემულია ქართული მხედრული, ნუსხური და ასომთავრული ანბანი. ნუსხურს და ასომთავრულს ქვემოთ მიწერილი აქვს შესაბამისი მხედრული ასოები. იტალიურ ენაზე შესრულებულ მინაწერში ვკითხულობთ:i giorgiani ano due sorti di carateri una chiamata volgare, altra eclesiastico perche' i secolari sono solamente quela prima (ქართველებს აქვთ ორი ტიპის ასოები, ერთს „ხალხური“ეწოდება, მეორეს კი - საეკლესიო, რადგან საერო, ჩვეულებრირვ, არის პირველი). როგორც ჩანს, ავტორი იცნობს მხოლოდ მხედრულს, ნაკლებად ან სრულებით არ იცნობს ასომთავრულს და ნუსხურს, ამიტომ ამ ასოების სწრაფად ამოცნობის მიზნით ისევ და ისევ მხედრულ ანბანს იყენებს.

საკუთრივ ქართული გრამატიკა მეორე ფურცლიდან იწყება (2 r). თუმცა ეს არ არის სრული გრამატიკა ქართული ენისა (Grammatica Giorgiana o per dir meglio alcune regole della lingua giorgiana, la quale e' totalm. irregolare). მოცემული ხელნაწერი აერთიანებს ქართული ენის გრამატიკის ძირითად წესებს, რაც გრამატიკის შემდგენმა მიიჩნია ქართულისთვის არსებითად, თუმცა იტალიურის პოზიციებიდან ეს წესებიც და მთლიანად ქართული ენაც „არასწორია“. ცხადია, რომ გრამატიკას პრაქტიკული დანიშნულება აქვს, ანუ მან მისიონერებს ქართული ენის სწრაფ დაუფლებაში დახმარება უნდა გაუწიოს; ამიტომ ის ორიენტირებულია ორ ენას შორის ყველაზე არსებით განსხვავებებზე და სწორედ ეს განსხვავებები ყალიბდება წესების სახით.

მთელ ხელნაწერში, რომელიც 138 ფოლიოს მოიცავს, გრამატიკას უკავია მცირე ნაწილი - 1 r-17 r; ამასთან, სახელებთან დაკავშირებულ წესებს ეთმობა იმდენივე ადგილი, როგორც ზმნას (9r-17r).

სახელზე მსჯელობისას ავტორი მიიჩნევს, რომ უმნიშვნელოვანესი გადახრა წესიდან არის გრამატიკული სქესის უქონლობა ქართულში, რის გამოც სახელების სქესი ერთადერთი და უცვლელია : il genere e' unico ed invariabile. ამიტომ ქართულში მსაზღვრელად შეიძლება ითქვას ლამაზი ქალი, კაცი, პირუტყვი, რაც, თავისთავად უცხოდ ჩანს გრამატიკის ავტორისათვის.

რაც შეეხება სახელთა ბრუნებას, ის მთლიანად ლათინურ სახელწოდებებს და შესაბამის შინაარს ეყრდნობა (nom. Gen. dat. acc. Voc. Abl.) მაგალითად მოცემული რამდენიმე სიტყვა ხმოვანფუძიანი (ა,ე,ო,უ) და თანხმოვანფუძიანია.

მცირე ადგილი ეთმობა ასევე სიტყვათწარმოებას, ზედსართავ სახელებს და შედარების ხარისხებს.

გრამატიკის ავტორი პირდაპირ ფუნქციურ და შინაარსობრივ შესაბამისობას ხედავს იტალიურ ნაცვალსახელოვან წარმონაქმნებსა და ქართულ ობიექტურ პირის ნაცვალსახელებს შორის. გრამატიკის ეს მონაკვეთი მოკლეა, თუმცა იმ ნაწილში, რომელიც ზმნას ეძღვნება, სუბიექტისა და ობიექტის სხვადასხვა კომბინაციის სრული პარადიგმაა მოცემული.

შეიძლება ითქვას, რომ გრამატიკა, ასევე ლექსიკონი არის ზმნაზე ორიენტირებული, რადგან გრამატიკის შემდგენიამჩნევს, რომ ქართულ ენაში სწორედ ზმნის პარადიგმა და ზმნის მიერმართული სუბიქტისა და ობიექტის ბრუნვაცვალებადობა არის ძირითადი სირთულე. ბრუნვის პარადიგმა მეტად განვითარებულია იტალიურშიც. ამიტომ სწორედ ამ მონაკვეთში ხედავს გრამატიკის წესების ავტორი შედარებისთვის, დაკვირვებისთვის და ამის შედეგად წესების გამოყვანისთვის ყველაზე მნიშვნელოვან სფეროს.ხელნაწერის მოცემული მონაკვეთი მოიცავს ქართული ზმნის ბუნებაზე ყველაზე მეტ წესსდა დაკვირვებას. ავტორი აღნიშნავს, რომ „ზმნური კონსტრუქციები უამრავია, ხოლო ამ ენაში (ქართულში) თითქის ყველა ზმნას თავისებურებები აქვს,ამიტომ ადვილად შენიშნა, რომ ზოგიერთი ზმნა განსაკუთრებით რთულია, რის გამოც ის შესაძლოა ნორმად გამოდგეს; ამიტომაც ამატებს ზმნის უღლებას ყველაზე რთულ დროებში, რაც დამწყებთათვის მეტად სასარგებლო იქნება“.

რა ტიპის არის ეს წესები? მოგეხსენებათ, რომ ზმნის პარადიგმაში არცთუ იშვიათად ხდება ფორმალური დამთხვევები. ასეთ შემთხვევაში შინაარს მხოლოდ კონტექსტი განასხვავებს. მაგალითისთვის რამდენიმე წესს დავასახელებთ: ავტორი აღნიშნავს, რომ პირველი პერფექტის მეორე პირი ხდება იმპერფექტის მეორე პირი, ხოლო იმპერფექტის მესამე პირი ემთხვევა ოპტატივის მესამე პირს, ან იმპერატივის მეორე პირის მრავლობითი ხდება პირველი პერფექტის მეორე პირის მრავლობითი: მაგ. secondo perfetto - შეიყვარე - tu amasti, imperativo - შეიყვარე - ama tu, imperativo: შეიყვაროს ami quello, ოპტატივი - შეიყვაროს - che quello ami და ა.შ. მაგალითები საკმაოდ არის მოყვანილი.

ბუნებრივია, ვერ შევჩერდებით ყველა წესზე, რაც ხელნაწერის ამ ნაწილშია ჩამოთვლილი. უდავო ღირსებად მოგვაჩნია, ზმნის შეძლებისდაგვარად სრული პარადიგმის ჩვენება. საილუსტრაციოდ მოყვანილი ზმნები მოიცავს როგორ გარდაუვალ (ერთპირიან), ასევე გარდამავალ ორ- და სამპირიან ზნებს. აღსანიშნავია ისიც, რომ ზმნა ყოველთვის მიკროკონტექსტშია (სინტაგმაში ან უმარტივეს წინადადებაში) მოცემული და არა განყენებულად, მას მუდამ ახლავს შესაბამისი იტალიური თარგმანი. ავტორი პრობლემას/ სირთულეს ხედავს სუბიექტისა და ობიექტის ბრუნვის ცვლილებაში (რაც ევროპული ენებისთვის უცხო მოვლენაა) და ცდილობს პარადიგმაში ჩართოს ამ ცვლილების ყველა შესაძლო ვარიანტი. გამომდინარე აქედან, ხაზგასმულია, რა შემთხვევაში (დროში/მწკრივში) არის სუბიექტი სახელობითში (აწმყო, უსრული, მყოფადი), მოთხრობითში (წყვეტილი/აორისტი, ბრძანებითი, კავშირებითი და ოპტატივი), მიცემითში (პირველი, მეორე თურმეობითი). (შესაძლოა მაგალითები დაემატოს).

ცალკე უნდა შევეხოთ ტერმინოლოგიის საკითხს. ბუნებრივია, რომ ქართული გრამატიკული მოვლენების აღწერა ხდება იტალიური და ლათინური გრამატიკული ტერმინებით. ასეა როგორც სახელების, ასევე ზმნის შემთხვევაშიც, რაც, მოცემულ შემთხვევაში,მოსალოდნელიც არის. ბრუნვის სისტემა მთლიანად აღიწერება ლათინური ტერმინოლოგიით (ნომინატივი, გენიტივი, დატივი, აკუზატივი, ვოკატივი, აბლატივი). რაღა თქმა უნდა, ამ სისტემაში ვერ თავსდება ქართული ბრუნვის სისტემისათვის მეტად ბუნებრივი, ხოლო უცხოელისთვის ასევე მეტად სპეციფიკური მოთხრობითი ბრუნვა. ის სახელის პარადიგმაში არ არის შეტანილი, შესაბამისად არ არის შეტანილი რომელიმე სახელი მოთხრობითში, როგორც ცალკე ბრუნვაში. არადა, ზმნის უღვლილების დროს აშკარაა, რომ სახელი ისეთ ფორმაშია, რომელიც ბრუნვის პარადიგმაში არ იძებნება, თანაც, სუბიექტის ბრუნვა გარდამავალ ზმნასთან ევროპული ენობრივი ცნობიერებისთვის სახელობითია. როგორ იქცევა გრამატიკის ავტორი ამ შემთხვევაში? მოთხრობითი ბრუნვა, როგორც სუბიექტის ბრუნვა გარდამავალ ზმნასთან აორისტში, გამოიხატება ტერმინით nominativo con l'alterazione (ცვალებადი, შეცვლილი, მონაცვლე სახელობითი), ხოლო ტერმინით აკუზატივი (რაც ბრუნვის პარადიგმაში სახელობითს ემთხვევა) აღინიშნება გარდამავალი ზმნის პირდაპირი ობიექტის ბრუნვა აორისტში.

სხვა ტერმინებიდან აღსანიშნავია: აგენსი-სუბიექტი, პაციენსი - პირდაპირი ობიექტი, ოპტატივი - ე.წ. ნატვრითი კილო. საინტერესოა აგრეთვე, რომ თურმეობითებს, რომელიც თავისი სემანტიკით მოიცავს რეზულტატივს და, ამავდროულად, უნახავ ქმედებას, გრამატიკის ავტორი საკმაოდ მართებულად უძებნის შესატყვისებს იტალიურში: პირველი თურმეობითის მნიშვნელობას უსადაგებს passato prossimo-ს, ხოლო მეორე თურმეობითს უფარდებს - trapassato prossimo-ს. უღვლილებაში პირისა და რიცხვის მარკერების აღსანიშნავად იყენებს ტერმინს aumentimenti - წანაზარდი, ნამატი.

რაც შეეხება იტალიურ-ქართულ ლექსიკონს, რაც კოდექსის ძირითად ნაწილს იკავებს (18r-138r). თითოეულ გვერდზე მოცემულია 27-30 ლემა (იტალიური ლექსემა შესაბამისი ქართული თარგმანით). ძირითადი ლექსემების რაოდენობა 4 ათასამდეა, ხოლო თუ თარგმანში ნაწარმოებ სიტყებს და სიტყვაფორმებსგავითვალისწინებთ, მაშინ ქართული ლექსემების რაოდენობა ბევრად მეტი იქნება, ვიდრე შესაბამისი იტალიური ლექსემების.

როგოც ზემოთ აღვნიშნეთ, გრამატიკაც და ლექსიკონიც ზმნაზე ორიენტირებულია, რაც იმას ნიშნავს, რომ ლექსიკონში იტალიური ზნების გასწვრივ მხოლოდ ქართული თარგმანი კი არ არის მოცემული, არამედ ამ ზმნის ძირითადი ფორმები (აწმყო, უწყვეტელი, აორისტი, თურმეობითი, მყობადი, კავშირებითი, ან ანალიტიკური ფორმები (მაგ. მიხდომილ ვარ) პირველი პირის მხოლობით რიცხვში, რასაც ავტორი ამოსავლად მიიჩნევს ქართულში ინფინიტივის არარსებობის გამო).

მართალია, გვაქვს არაზუსტი თარგმანის შემთხვევებიც, მაგრამ მთლიანობაში ლექსიკონის ღირსებას ეს ვერ აკნინებს. მოცემული ლექსიკონი სიზუსტისა და გამართულობის თვალსაზრისით ძალზედ უსწრებს ასი წლის წინ შექმნილ პაოლინი-ირბახის ლექსიკონს, სადაც არცთუ იშვიათად, არაზუსტი დაწერის გამო ქართული სიტყვა იტალიური სიტყვით ამოიცნობა.

კოდიკოლოგიური თვალსაზრისით, ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ამოცანაა კოდექსის ავტორის დადგენა, რისთვისაც არსებობს შესაბამისი მეთოდოლოგია. რა შესაძლებლობა გვაქვს მოცემულ შემთხვევაში, რომ დავადგინოთ ხელნაწერი ლექსიკონისა და გრამატიკის ავტორი? უპირველესად საჭიროა ქუთაისის ეკლესიის კოლექციის შესწავლა და მსგავსი კალიგრაფიის ხელნაწერებზე განსაკუთრებული დაკვირვება, ზოგადად კი, კათოლიკეთა ხელნაწერი მემკვიდრეობის საფუძვლიანი კვლევა, თუმცა დიდია ალბათობა იმისა, რომ ხელნაწერის ავტორის ან ავტორების ვინაობა მაინც გაურკვეველი დარჩეს.

ზემოხსენებულ აღწერილობაში გამოთქმულია ვარაუდი, რომ ხელნაწერის ავტორი იტალიელი კათოლიკე მისიონერია. ამ მოსაზრებას ვეთანხმებით, მაგრამ ნაწილობრივ. მიგვაჩნია, რომ ხელნაწერს ორი ავტორი მაინც ჰყავს, აქედან ერთ-ერთი მართლაც იტალიელია, რასაც ადასტურებს უშეცდომო იტალიური ენა, და ზოგადად გრამატიკის სისტემის ხედვა (დაწყებული პირველი ფრაზიდან, სადაც ჩანს, რომ ავტორი ქართული ენის გრამატიკას მთლიანად აღიქვამს ნორმიდან გადახვევად, ნორმას კი,როგორც ჩანს, განსაზღვრავს მისი მშობლიური იტალიური და ლათინური). რაც შეეხება მეორე ავტორს. აქ ორი დაშვება მიგვჩნია შესაძლებლად: პირველი: ვფიქრობთ, რომ გრამატიკისა და ლექსიკონის შექმნაში მონაწილეობდა ქართველიც. ამ ვარაუდის საფუძველს იძლევა ერთი მხრივ, მეთვრამეტე საუკუნის მხედრული (ქართული ასოები არის ლამაზი, დახვეწილი მოხაზულობის, დაცულია სიტყვების გაყოფის პრინციპი სამი ან ორი წერტილის დასმით) და მეორე, რაც მთავარია, სპეციფიკური ქართული ბგერა-ფონემები, ე.წ. აბრუპტივების ანუ ყელხშულების სწორად გამოყენება ისეთ სიტყვებშიც კი, რომელიც ორ ასეთ ბგერა-ფონემას შეიცავს. აგრეთვე, უღვლილების დროს წყვეტილთან სუბიექტის სწორად გამოყენება მოთხრობით ბრუნვაში, ასევე პირდაპირი და ირიბი დამატებების ბრუნვების უშეცდომოდ გამოყენება.

ქართულის, როგორც უცხო ენის დაუფლების პრაქტიკა გვიჩვენებს, თუ რამდენად რთულია, შეიძლება ითქვას, შეუძლებელიც კი აბრუპტივების ზუსტად და უშეცდომოდ აღქმა, წარმოთქმა დადაწერა. იგივე შეიძლება ითქვას ბრუნვაცვალებადი სუბიექტისა და ობიექტის უშეცდომოდ გამოყენებაზე. ხანგრძლივი პრაქტიკის შემთხვევაშიც კი სწორედ აქ გვხვდება ყველაზე ხშირი შეცდომები. ამ მიზეზების გამო მიგვაჩნია, რომ ხელნაწერის შექმნაში მონაწილეობდა მეორე პირიც, ვისთვისაც ქართული მშობლიური ენა იყო, ანუ წიგნი მისი უშუალო ჩარევით თუ არა, მეთვალყურეობით მაინც იწერებოდა. ასე შეიძლება აიხსნას ის იშვიათი შეცდომები, რაც მაინც არის ხელნაწერში (ამპართავანი, გვინო), ანუ იშვიათი შეცდომა დაშვებულია მაშინ, როცა ქართველი თანამომაწილის ყურადღება დუნდება.

შეგვიძლია ვივარაუდოთ ასევე მეორე შესაძლელობა, რაც იმაში მდგომარეობს, რომ ლექსიკონისა და გრამატიკის შემდგენი სარგებლობს უკვე არსებული გრამატიკული წყაროებით და სიტყვათა ჩამონათვალით, საიდანაც ის იწერს ფაქტობრივად უშეცდომოდ. ასეთ შემთხვევაში შეიძლება დავუშვათ, რომ გრამატიკის ავტორი ძალიან კარგად არის დაუფლებული ქართულ კალიგრაფიას.

ხელანწერში მოცემულია აგრეთვე სიტყვათა თემატური დაჯგუფებები შესაბამისი თარგმანით, ესენია: წონის ერთეულები, ფული და მონეტები, საეკლესიო დღესასწაულები.

დასასრულ, გვინდა აღვნიშნოთ, რომ ხელნაწერი Q-500-ს შემთხვევაში, ჩვენ წინაშეაქართული ენის გრამატიკისა შესწავლისა და ლექსიკის იტალიურად გადმოცემის კიდევ ერთი, ვიტყოდი - წარმატებული, მცდელობა. მოცემული გრამატიკა რამდენადმე ჩამოუვარდება მაჯოს გრამატიკას თავისი სისრულით, მაგრამ მასში მოცემულიაბევრი, გაცილებით ზუსტი დაკვირვება ქართულ ენის თავისებურებებზე. ლექსიკონი შედგენილია გაცილებით მაღალ პროფესიულ დონეზე, ვიდრე ეს გვაქვს პაოლინი-ირბახის ლექსიკონის შემთხვევაში, მოიცავს მეტ სიტყვას, აქაც გათვალისწინებულია ზმნის პარადიგმის სირთულეები.

უცნობი ავტორის ქართული ენის გრამატიკის ზოგიერთი წესი და იტალიურ ქართული ლექსიკონი კიდევ ერთხელ ადასტურებს კათოლიკე მისიონერების სრულიად განსაკუთრებულ როლს ქართული ენის შესწავლის საქმეში და ჩვენამდე მოღწეული გრამატიკებისა და ლექსიკონების შედგენაში.

გამოყენებული ლიტ-რა:

1. საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის ქართულ ხელნაწერთა აღწერილობა. მუზეუმის ხელნაწერთა ახალი (Q) კოლექცია, ტომი 1. ილ. აბულაძის რედაქციით, თბ. 1957.

2. არნ. ჩიქობავა, ჯ. ვათეიშვილი, პირველი ქართული ნაბეჭდი წიგნები, თბ. 1983.

Linguistic Heritage of Catholic Missioners in Georgia: Manuscript Q-500

Tamar Jgenti
Research fellow of the Georgian National Center of Manuscripts

The first Georgian dictionaries and grammars of Georgian languages are strictly related with missioners of the Catholic Church; and even more, the history of printed Georgian book, starts with the Georgian - Italian dictionary, printed in 1629 in Rome. The Grammar of the Georgian Language by Francesco Maria Maggio, published later in 1643, is the first Georgian grammar written in European languages.

The present report is mainly focused over a manuscript Georgian grammar written in Italian with attached Italian Georgian dictionary (Q 500), kept at K. Kekelidze National Manuscript Centre. According to the colophon on the first page, the book was written in 1724. On the same page, there is an inscription, made later, which tells that the book belongs to the Kutaisi Church of Catholic fathers. Alongside with the codicological characteristics of the abovementioned manuscript, special attention should be paid to those principles the grammar is based on; it is fully orientated to the practical study of Georgian as well as to the simplification of language acquisition and formation of necessary speaking skills. The grammar is written on pages 2r-17v. The first phrase of the text Grammatica Giorgiana o per dir meglio alcune regole della lingua giorgiana la quale é totalm. irregolare (The Georgian grammar, better to say, some rules of Georgian which is totally irregular) confirms that the starting-point for the author of the grammar is his native Italian; comparing grammatical systems of these two languages, he perceives the peculiarities of Georgian as „irregular“.

The same time, the manuscript confirms that the author has a deep knowledge of both languages; he has a special linguistic preparation, he is able to recognize basic differences between Georgian and Italian and drew readers or learners' attention to them. The most important section of the grammar is the verb conjugation which appears as a result of sharp observation and identification of essential characteristics of both languages.

Italian Georgian dictionary comprises 120 folios (18r-138r). There are approximately 30 lemmas on each page; the average number of lemmas is 4 thousand.

We have to mention the refined outline of Latin and Georgian letters. Italian script is inclined, Georgian letters are straight. The refinement of Georgian letters makes us to assume that this part of the book was written by a Georgian. Precise writing of specific Georgian phonemes also confirms our assumption about co participation of a Georgian assistant. One of the priorities of codicological study is the individualization of author; in our case, it might be possible through a comparison of aforesaid codex with other manuscripts from the collection of Catholic Church of Kutaisi and a profound study of Catholic heritage in Georgia.

გულიკო მჭედლიძე
საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის თანამშრომელი

ერთიანი ქრისტიანული ეკლესიის მართლმადიდებელ და კათოლიკურ სამყაროებად გათიშვის (1054) შემდეგ, ურთიერთობა ქართულ ეკლესიასა და კათოლიკე ეკლესას შორის თითქმის არასდროს შეწყვეტილა. ქართველი მეფე-მთავრები და დიდებულები ბიზანტიის გვერდის ავლით, ცდილობდნენ ევროპულ სახელმწიფოებთან პოლიტიკური ურთიერთობის დამყარებას. საქართველოსათვის ქრისტიანული ევროპა გაცილებით ახლობელი იყო, ვიდრე მათი უშუალო მუსლიმი მეზობლები-ირანი და ოსმალეთი. ქართველებს ევროპის დახმარების იმედი ჰქონდათ მტრებთან ბრძოლაში. საქართველოსა და ჯვაროსნების კავშირიც ხომ მიმართული იყო მათი საერთო მტრის - თურქ-სელჩუკთა წინააღმდეგ. დიდგორის ბრძოლის დროს: „ქართველთა ლაშქარში იმყოფებოდა აგრეთვე, ჯვაროსანი რაინდების მოზრდილი რაზმი, რომელიც დაახლოებით ორასამდე კაცს ითვლიდა. ამათი იქ ყოფნა ერთ-ერთი ეპიზოდი იყო იმ ხანგრძლივი ურთიერთობებისა, რომელიც კარგა ხანია არსებობდა საქართველოსა და ჯვაროსნებს შორის“.¹

საქართველოში ჩამოსული პირველი მისიონრები, ფრანცისკანელთა ორდენის (დაარსდა 1209 წელს, პაპ ინოკენტი III-ის დროს) წევრები ე.წ. „მინორიტები“ (მორჩილი ძმები) იყვნენ. რომელთაც იაკობ როგსანელი მეთაურობდა. ფრანცისკანელებმა თბილისში კათოლიკური მონასტერი დაარსეს და მოღვაწეობას შეუდგნენ.

XIII საუკუნის 40-იან წლებში თბილისში დომინიკელთა ორდენის (დაარსდა 1216 წ. 22 დეკემბერს საფრანგეთში, პაპ ჰონორიუს III-ის დროს) წევრები მოვიდინენ, რომელთაც ასევე, კათოლიკური მონასტერი დაარსეს. ასე რომ, XIIIს-ის ბოლოს, თბილისში ორი კათოლიკური მონასტერი მოქმედებდა² და მისიონერები ადგილობრივ მოსახლებაში დიდი პოპულარობით სარგებლობდნენ.

თბილისში კათოლიკური საეპისკოპოსო ცენტრის გადმოტანა 1329 წელს მოხდა. ეს იყო ახალი ფურცელი რომისა და საქართველოს ურთიერთობის ისტორიაში. რომის პაპმა თბილისში პირველი კათოლიკური ეკლესიის ეპისკოპოსად დანიშნა იოანე ფლორენციელი, დომინიკელთა ორდენის წევრი, საქართველოში დიდიხანს ნამყოფი და ქართული ენის შესანიშნავი მცოდნე.

XVI საუკუნე მძიმე პერიოდია საქართველოს ისტორიაში. სამცხე-საათაბაგო ოსმალეთის ხელში აღმოჩნდა. ოსმალები კათოლიკეებს არ დევნიდნენ, მართლმადიდებლებს კი აიძულებდნენ მაჰმადიანობა მიეღოთ. ამიტომ სამცხე-საათაბაგოში, როგორც მიქელ თამარაშვილი წერს: „კათოლიკობა შეიქმნა ქრისტიანობის მტკიცე შესახიზარი....ისინი თავისუფლად ექცეოდნენ კათოლიკეებად, რათა დევნილობა თავიდან აეცილებინათ³ კათოლიკურ რომთან ურთიერთობა აღდგა XVII ს-ის 20-იან წლებში. 1625 წელს პიეტრო დელა ვალემ წარუდგინა რომის პაპ ურბან VIII-ს, მოხსენება საქართველოს შესახებ, სადაც აღნიშნა, რომ ქართველებს უყვართ კათოლიკეები, პატივს სცემენ რომის პაპს და ხშირად დაიარებიან პატრების წირვაზე. ებრძვიან ქრისტიანების მტრებს, ოსმალებსა და სპარსელებს და ღირსნი არიან დახმარებისა და შემწეობისა⁴.

ამჯერად, რომის პაპმა ურბან VIII-მ ძალიან სწრაფად, 1626 წელს გამოაგზავნა საქართველოში კათოლიკე მისიონრებად თეატინელთა ორდენის წევრები(დაარსდა 1524 წელს, პაპ კლემენტ VII-ის დროს), რომელთა შემადგენლობა უფრო არისტოკრატიული იყო და დიდი განათლებითაც გამოირჩეოდნენ. ესენი იყვნენ: ავიტებალე, არქანჯელო ლამბერტი, ჯუდიჩე მილანელი, ქრისტეფორე კასტელი, ჯუსტო პრატო და სხვები, რომელთაც ძვირფასი და საინტერესო ცნობები დაგვიტოვეს საქართველოს შესახებ. კათოლიკე მისიონრების მოღვაწეობის არეალი მთელი საქართველო იყო, მაგრამ მისიონერებმა ყველაზე მეტად ფეხი მოიკიდეს ქართლში, სამცხე-ჯავახეთში, სამეგრელოსა და იმერეთში.

XVII-XVIII საუკუნეების საქართველოში კათოლიკე მისიონერები აქტიურად იყვნენ ჩაბმულნი ქვეყნის პოლიტიკურ და კულტურულ ცხოვრებაში. ისინი იყვნენ ქართველ მეფეთა მრჩევლები, ელჩები, ექიმები, უფლისწულთა მასწავლებლები და აღმზრდელები. საქართველოში შემოსული იტალიელი მისიონერები იყვნენ ძალიან განათლებულები: მწერლები, მხატვრები, ექიმები, გეოგრაფებიდა სხვადასხვა დარგის სპეციალისტები. ყველა პატრი კარგად ფლობდა ქართულ ენას, საუბრობდა და წერდა ქართულად. მათ შესანიშნავი დამოკიდებულება ჰქონდათ ქართველ მოსახლეობასთან და დიდი ავტორიტეტით სარგებლობდნენ.

კათოლიკე მისიონერებმა გახსნეს სკოლები თბილისში, გორში, ახალციხესა და ქუთაისში. ამ სასწავლელებში ისინი ქართულ ენაზე ასწავლიდნენ ქრისტიანულ მოძღვრებას. ასევე, ასწავლიდნენ ქართულ, იტალიურ, ლათინურ და ფრანგულ ენებს. იტალიელი მისიონერები ადგენდნენ ლექსიკონებს, გრამატიკულ სავარჯიშოებს, აგროვებდნენ ფოლკლორულ მასალებს, თბილისში სამედიცინო სასწავლებელიც კი ჰქონდათ გახსნილი. გამორჩეული ნიჭით დაჯილოდოვებულ ახალგაზრდებს კი რომში აგზავნიდნენ განათლების მისაღებად. უანგაროდ ეხმარებოდნენ ქვრივ-ობლებს და გაჭირვებულ ადამინაებს, მკურნალობდნენ ავადმყოფებს.ქართველი კათოლიკეების ღვთისმსახურების ენა ლათინური იყო, ქადაგებისა კი - ქართული. მაგრამ სომეხმა კათოლიკეებმა რომი დაარწმუნეს, რომ კავკასიაში სომეხი კათოლიკე უფრო მეტი იყო, ვიდრე ქართველი, ამიტომ ვატიკანის გადაწყვეტილებით, კავკასიაში ღვთისმსახურების ენად გამოცხადდა სომხური. ასე მოიკიდა ფეხი კავკასიის კათოლიკურ ეკლესიებში სომხურენოვანმა რიტმა (ტიპიკონმა). ამას დიდი წინააღმდეგობა მოჰყვა ქართველებისა და პატრების მხრიდან, რომელთაც არ სურდათ ღვთისმსახურების ენად სომხურის ცნობა.კათოლიკეებoს მდგომარეობა მკვეთრად შეიცვალა საქართველოს რუსეთთან შეერთების შემდეგ, რუსეთში მკაცრად იყო აკრძალული მართლმადიდებლების გაკათოლიკება. ეს კანონი რუსებმა კავკასიაშიც შემოიტანეს. 1803 წელს მთავარმართებელმა კნორინგმა აკრძალა საქართველოში ახალი მისიონის შემოსვლა. კაპუცინელების გორში და თბილისში დარჩენაც უკვე სახიფათო იყო. აი რას წერდა უფროსი პატრი ფრანცისკე კარდინალს 1803 წელს: „აღარც თბილისში და აღარც გორში აღარ შეიძლება ახალი მისიონერების დაყენება, იმერეთსა და ქუთაისში კი შეიძლება. არ ვიცი, თუ რა საბუთით მივაჩნივართ ბატონ რუსებს ევროპის ჯაშუშებად? ნეტავ შევძლებდე აქედან წასვლას, სანამ გამდევნიდნენ⁵.

XIX ს-ის 30-40-იან წლებში, მას შემდეგ რაც რუსეთის მთავრობამ კარგად მოიკიდა ფეხი იმერეთში, დაინტერესდა დასავლეთ საქართველოში კათოლიკეთა რაოდენობით. ისინი არ ენდობოდნენ იტალიელ პატრებს და მათ ვიტიკანისა და საფრანგეთიდან გამოგზავნილ აგენტებად მიიჩნევდნენ. რუსული მთავრობა საფუძვლიანად იყო დაინტერესებული მისიონერთა საქმიანობით და ცდილობდა მოემზადებინა ნიადაგი პატრების თავიდან მოსაშორებლად და საქართველოდან გასაძევებლად.

ამ პერიოდში ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის წინამძღვარი იყო პატრი ჩელესტინე, აქტიური და ენერგიული პიროვნება, რომელიც ადგილობრივ მოსახლეობაში დიდი სიყვარულითა და პატივისცემით სარგებლობდა. პატრი ჩელესტინეს ნდობის დიდი მანდატი ჰქონდა და რუსეთის მთავრობაც მას ანაგარიშგასაწევ პიროვნებად მიიჩნევდა.

კორნელი კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის ისტორიული დოკუმენტების Qd ფონდში, ინახება გამოუქვეყნებელი ისტორიული დოკუმენტები პატრი ჩელესტინეს შესახებ. დოკუმენტების უმრვალესობა ორენოვანია, რუსულ-ქართული და დედანს წარმოადგენს. ამ ისტორიულ დოკუმენტებში საინტერესო ცნობებია დაცული პატრი ჩელესტინეს შესახებ. ცნობილია, პატრი ჩელესტინეს რომიდან საქართველოში ჩამოსვლის თარიღი. ერთ-ერთ დოკუმენტში, რომელიც წარმოადგენს პატრი ჩელესტინეს მიერ ქუთაისის კომენდატის, მაიორ ნასკოვისათვის მიცემულ რაპორტს, წერია: „მოსული ვარ მე ევროპიდან 1816 წელსა შინა“ (ხეც. ფ. Qd 988ბ). ზუსტად იგივეს ადასტურებს მ. თამარაშვილის მიერ გამოქვეყნებული ერთი დოკუმენტი, ესაა პატრი ჩელესტინეს მიერ რომში გაგზავნილი წერილი საქართველოში მოსვლის შესახებ. აღნიშნული წერილი გაგზავნილია თბილისიდან 1816 წლის ორ აგვისტოს. ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის ისტორიული დოუმენტების ფონდში ინახება ერთი საბუთი, რომელიც ასევე პატრ ჩელესტინეს ეხება, მაგრამ აქვს მცდარი თარიღი 1808 წლის 3 იანვარი. ამ დროს კი პატრი ჩელესტინე ჩამოსული არ იყო საქართველოში. დოკუმენტი დედანია. უზის ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის მრგვალი, ლათინურენოვანი ბეჭედი. ამ დოკუმენტის თანახმად, გარდაცვლილ სტეფანე ბეროსშვილს თავისი ფული, 120 ყურუში მიუბარებია პატრი ჩელესტინესათვის, პატრი ჩელესტინეს ენდობოდნენ და მას ხშირად აბარებდნენ ფულსა და სხვა ნივთებს შესანახად. ამ დოკუმენტის თანახმად, პატრმა ჩელესტინემ ეს ფული საკუთარი ხელით მისცა გარადაცვლილი სტეფანე ბეროსშვილის ძმას,ბატოს. დოკუმენტს ჰყავს დამწერი უდელებიაანთ ნიკოლოსა და მოწმე პეტრე სტეფანაშვილი. ამ საბუთის ნამდვილობა ეჭვს არ იწვევს. ეს დოკუმენტი არის ხელწერილი, ბატო ბეროშვილისა, რომ მან ნამდვილად მიიღო თავისი გარდაცვლილი ძმის ფული პატრი ჩელესტინესგან. აქ თარიღი უნდა იყოს 1818 წლიოს 1-30 და არა 1808 წელი, როგორც ამ დოკუმენტშია აღნიშნული. ისტორიული დოკუმენტების მიხედვთ, პატრი ჩელესტინე საქართველოში 1816-1838 წლებში მოღვაწეობდა.იგი ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის ხელმძღვანელი იყო. ქუთაისის კომენდანტი ნასკოვი მას ასე მიმართავდა: „გამგებელს კათოლიკე სამღვდელობისას ქალაქსა ქუთაისსა შინა პატრის ჩელესტინეს“ (ხეც. ფ. Qd 333), ან „გამგებლის კათოლიკური ეკლესიისას პატრს ჩელესტინეს (ხეც. ფ. Qd 987), ან „ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის უფროს პატრს ჩელესტინეს“ (Qd 988ა), ხოლო ქართველი კათოლიკეები კი მას ასე მიმართავდნენ: „ღირსი მამა ჩელესტინე“ (ხეც. ფ. (Qd 967), „თქვენო ღირსებავ, უპატიოსნესო მამაო ჩელესტინე (ხეც. ფ. 322), „მის პატიონებას, უფლის მაგიერს ბატონ პატრ ჩელესტინეს“, „მათ კეთილშობილებას ქუთაისის უმფროსს პატრ ჩელესტინეს“(ხეც. ფ. Qd 324), „ქალაქ ქუთაისის კათოლიკეთა ეკლესიის გამგეს“ (ხეც. ფ. Qd 317), „თქვენო ღირსებავ, ნათლით შემოსილო, სულიერო მამაო ჩვენო“, „სულიერ მწყემს“ (ხეც. ფ. Qd 321), დოკუმენტებში ჩანს, რომ პატრი ჩელესტინეს უფრო ხშირად „ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის გამგეს“ უწოდებდნენ თანამედროვენი.

პატრი ჩელესტინეს მაღალ ავტორიტეტზე მეტყველებს შემდეგი ფაქტი: კაპიტანი პეტრე გრიშკოვი სთხოვს „ღირს მამას პატრ ჩელესტინეს რომ ნება დართოს გარდაცვლილი კათოლიკე, გიორგი აკოფაშვილი დაიმარხოს ქუთაისის კათოლიკურ ეკლესიაში. კაპიტან გრიშკოვისათვის ეს უთხოვია „ქუთაისის კათოლიკე საზოგადოებას“, რომ ეშუამდგომლა პატრ ჩელესტინესთან. ეს დოკუმენტიც (ხეც. ფ. Qd 294) დედანია, დაწერილია 1828 წლის 10 აგვისტოს.პატრ ჩელესტინეს დიდ ავტორიტეტზე და ნდობის მანდატზე მიუთითებს შემდეგი ისტორიული საბუთი: ეს არის ხელწერილი თამასუქის მიღების შესახებ, მიცემული პეტრე ხითაროვისმიერ პატრი ჩელესტინესათვის. როგორც ჩანს, ადრე პატრი ჩელესტინესათვის მიბარებული თამასუქი გამოართვა პავლე ხითაროვმა. ეს დოკუმენტიც 1828 წელს არის დაწერილი და წარმოადგენს დედანს, უზის ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის მრგვალი, ლათინურენოვანი ბეჭედი. (ხეც. ფ. Qd 293).ძალიან საინტერესოა ერთი დოკუმენტიც, რომელშიც შემდეგი ისტორიაა მოყვანილი. კათოლიკე პავლე ისკანდეროვი დანიშნულა ხეჩინაშვილის ქალზე. ეს არ სცოდნია მის უფროს ძმას, რომელიც იმ დროს ახალციხეში ყოფილა. როდესაც ეს ამბავი გაიგო, ძმას ნება არ დართო ჯვრისწერისა. როგორც ჩანს,პავლეისკანდეროვი უფროსი ძმის გაზრდილია, წერილში წერს: „ძმაც არის ჩემი და მამაცო“. ეს დოკუმენტი 1829 წლის 20 იანვარს არის დაწერილი და წარმოადგენს დედანს (ხეც. ფ. Qd 967).ზემოაღნიშნული დოკუმენტიც პატრი ჩელესტინეს ავტორიტეტის დადასტურებაა. საინტერესოა 1829 წლის 8 ივლისს დაწერილი ხელწერილი, მიცემული „ღუბერსკის რეღისტრატურის“ იაკობ ენდრონიკოვის მიერ პატრ ჩელესტინესათვის. იაკობ ენდრონიკოვის სიმამრს, პეტრე გრიქოვს თავისი ნივთები მიებარებინა პატრი ჩელესტინესათვის, რომელმაც მიბარებული სკივრი ოქროთი, ვერცხლით და ტანისამოსით სავსე, გადასცა იაკობ ენდრინიკოვს. პეტრე გრიქოვს დაბეჭდილი ბოღჩა მიუბარებია პატრ ჩელესტინეს მოადგილეს-პატრ იოსებისათვის. ეს ბოღჩაც მისცეს იაკობ ენდრინიკოვს. როგორც ჩანს, პეტრე გრაქოვს ვაჟი არ ჰყავდა, ამიტომ მთელი მისი ქონება დარჩა მის სიძეს - იაკობ ენდრინიკოვს (ხეც. ფ. Qd 295)

პატრი ჩელესტინეს ნებართვის გარეშე ქუთაისის კათოლიკურ ეკლესიაში კათოლიკეთა დამარხვაც კი არ ხდებოდა. ქუთაისის კომენდატი პეტრე გრიშკოვი მიწერლობას უგზავნის პატრ ჩელესტინეს და სთხოვს ნებართვას, რომ ივანე მურადოვის შვილი დაასაფლაონ ქუთაისის კათოლიკურ ეკლესიაში. ეს დოკუმენტიც დედანია და დაწერილია 1829 წლის 6 მაისს (ხეც. ფ. Qd 290). ასევე ქუთაისის კომენდატი მაიორი ნასკოვი სთხოვს პატრ ჩელესტინეს, რომ ნება მისცეს საავადმყოფოში გარდაცვლილი კათოლიკე ჯარისკაცები დამარხონ ქუთაისის კათოლიკურ ეკლესიაში. ეს დოკუმენტი (ხეც. ფ. Qd 333) წარმოადგენს დედანს და ადასტურებს პატრი ჩელესტინეს დიდ ავტორიტეტს.

1830 წელს გიქორაყასაბოვი სთხოვს „ქუთაისის უმფროს პატრს ჩელესტინეს“, რომ მასთან მიბარებული საამხანაგო წიგნი მისცეს მის ძმას არუთინას და მის დისშვილს სიმონას. ეს დოკუმენტი გამოგზავნილია ქობულეთიდან ქუთაისში და წარმოადგენს დედანს. (Qd 324) უდელებს (სოფელი სამცხეში) ფული („ფარა“) -380 ყურუში მიუბარებიათ პატრი ჩელესტინესათვის. უდელებმა დაავალეს იოანე პეტროზასშვილს ეს მიბარებული ფული გამოერთმია პატრ ჩელესტინესათვის,300 ყურუშითვალი გადაეხადა, დანარჩენით კი სანთელი ეყიდა. ეს დოკუმენტი დაწერილია 1830 წლის 20 ნოემბერს. არის დედანი და უზის ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის ბეჭედი (ხეც. ფ. Qd 327) ეს ნიშნავს, რომ პატრ ჩელესტინეს დიდი ავტორიტეტი ჰქონდა და ნობით აღჭურვილ პირს წარმოადგენდა, რადგან ფულსა და ძვირფას ნივთებს შესანახად არამარტო ქუთაისელი კათოლიკეები, არამედ სამხრეთ საქართველოს კათოლიკეებიც აბარებდნენ.

1832 წლის 13 მარტს პატრ ჩელესტინეს მოჯამაგირედ აყვანა სთხოვა ბერუკა ხვადაგიანმა, იმ პირობით, რომ წელიწადში უნდა გადაუხადოს ოცი მანეთი ვერცხლის ფული. ამას გარდა ჩასაცმელად მისცეს „ჩოხა, პერანგი და მისი ამხანაგი“, სამაგიეროდ, ერთგულ სამსახურს ჰპირდება .თუხელმრუდობა და უმორჩილობა ქნას, კანონიერად დაისაჯოს. (ხეც. ფ. Qd 329) პატრ ჩელესტინეს დახმარებას სთხოვენ გურიის კათოლიკეებიც. 1834 წლის 21 ივნისს, გურიდან წერილი მისწერა პატრ ჩელესტინეს პავლე თუმანოვმა, სადაც აღნიშნა, რომ მათმა მღვდელმა (სახელი და გვარი არ წერია) არა მარტო მიატოვა თავისი მრევლი უპატრონოდ, არამედ „ეკლესიის სამკაულებიც“ წაიღო. ეკლესია დატოვა წირვის იარაღის გარეშე. პავლე თუმანოვი სთხოვს პატრ ჩელესტინეს, რომ გამოუგზავნოს „ბარძიმ-ფეშხუმი, სეფისკვერის საცხობი, საცეცხლური და წირვის წიგნები“. სურთ, რომ როდესაც ახალი მღვდელი ჩამოვა,მას ეკლესიაში „წირვის იარაღები“ დახვდეს (ხეც. ფ. Qd 321) პავლე თუმანოვი დარწმუნებულია, რომ პატრი ჩელესტინე დაეხმარება.

რუსეთის მთავრობამ მას შემდეგ, რაც კარგად მოიკიდა ფეხი დასავლეთ საქართველოში, დაინტერესდა კათოლიკეთა რაოდენობით. ისინი არ ენდობოდნენ იტალიელ პატრებს და ეშინოდათ ევროპული სახელმწიფოების გავლენის გაძლიერებისა საქართველოში. მითუმეტეს, ქართველ კათოლიკეთა გამრავლება მათ ინტერესებს ეწინააღმდეგებოდა. რუსეთის მთავრობამ საფუძვლიანად დაიწყო მისიონერთა საქმიანობის შესწავლა, დაიწყო მათი შეზღუდვა და ნიადაგი მოამზადა პატრების საქართველოდან გასაძევებლად. ამ დროს ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის წინამძღვარი იყო პატრი ჩელესტინე.

1834 წელს ქუთაისის კომენდატმა, მაიორმა ნასკოვმა მიწერლობა გაუგზავნა ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის გამგეს, პატრ ჩელესტინეს და დაავალა მიეწოდებინა ინფორმაცია დასავლეთ საქართველოში მცხოვრები კათოლიკეების შესახებ. მიწერილობაში რვა პუნქტად იყო ჩამოწერილი მოთხოვნები. რუსებს აინტერესებდათ კათოლიკე მღვდლების რიცხვი, მათი გვარ-სახელი, წოდება, კათოლიკური სკოლების, მოსწავლეებისა და მასწავლებელთა რაოდენობა. თითოეული მასწავლებელი რა საგანს ასწავლიდა, ისიც კი, რა გასამრჯელოს იღებდნენ მასწავლებლები მთავრობისგან, მშობლებისგან და კათოლიკური ეკლესიიდან. (ხეც. ფ. Qd 317) ეს დოკუმენტი წარმოადგენს დედანს. ორენოვანია-რუსულ-ქართული. მაიორი ნასკოვი იმასაც აღნიშნავდა ამ დოკუმენტში, რომ ეს ცნობები მას მოსთხოვა საქართველოს უმაღლესმა მთავრობამ. პატრი ჩელესტინე ვალდებულია 29 ოქტომბრამდე მიაწოდოს ქუთაისის კომენდანტს ეს მონაცემები. როგორც ჩანს, პატრმა ჩელესტინემ პასუხი საგანგებოდ დააყოვნა, რადგან იცოდა რუსული მთავრობის უარყოფითი დამოკიდებულება კათოლიკეებისადმი და მისიონის გაუქმების სურვილიც, რადგან პასუხი ვერ მიიღო, მაიორმა ნასკოვმა ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის გამგეს, პატრ ჩელესტინეს ხელახლა დაავალა 1835 წლის 13 თებერვალს მიაწოდოს ცნობები ქართველი და სომეხი კათოლიკეების შესახებ, სქესის მითითებით. აღწეროს ეკლესიების რაოდენობაც. ამჯერად ნასკოვს ბრძანება შინაგან საქმეთა მინისტრისაგან მიუღია და ეჩქარება ცნობების მიწოდება. (ხეც. ფ. Qd 319). ეს დოკუმენტიც დედანია და ორენოვანი. პატრმა ჩელესტინემ ისევ დააყოვნა მონაცემების გაგზავნა. 1836 წლის 5 აპრილს პატრ ჩელესტინეს მკაცრად მოსთხოვეს აცნობოს მთავრობას: „რაოდენი არიან აქაურს მხარესა შინა რომის კათოლიკენი და სამღვდელონი და ეკლესიანი მაჩვენეთ მაინც რიცხვი სულთასი ორივე სქესისა საკუთრად ქალაქ ქუთაისსა და მხარეთა სხვათა ადგილთა“. ამ მოთხოვნას „ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის გამგეს პატრ ჩელესტინეს უგზავნის ქუთაისის კომენდანტი ანდრეი პატოვსკი. ამ დოკუმენტს, რომელიც ასევე, დედანია, აქვს ანდრე პატოვსკის ხელმოწერა-რუსულად. ეს ისტორიული საბუთი ორენოვანია. დაწერილია რუსულად და ნათარგმნია ქართულად. უზის ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის ლათინურენოვანი, მრგვალი ბეჭედი, რაც იმას ადასტურებს, რომ ეს დოკუმენტი პატრმა ჩელესტინემ ნამდვილად მიიღო (ხეც. ფ. Qd 304).ამჯერად. პატრი ჩელესტინე იძულებული გახდა, 1836 წლის 10 აპრილს რაპორტი გაეგზავნა ქუთაისის კომენდანტ ანდრეი გრიგორის ძე პატოვსკისათვის. დოკუმენტში წერია, რომ „ქუთაისსა შინა მცხოვრებნი მამრნი არიან სით (119) და მდედრნი არიან სმნ (190). ეკლესია ერთი და პატრნი კაპუცინელის რიგისანი ორნი და სომხის რიგის კათოლიკე მღვდელი ერთი. სამთავროსა შინა გურიასა მამრნი იდ (14) და მდედრნი ი (10) სულნი. ეკლესია ერთი და სომხის რიგის კათოლიკე მღვდელი ერთი. ყულევს მამრნი ვ (6) სულნი და მდედრნი ჱ(8) სულნი. აფზახეთს შინა მამრნი არიან იბ (12) სულნი და მდედრნი ი (10) სულნი. ყოველი ეს მცხოვრები არიან რომის კათოლიკე სარწმუნოებისანი. ხოლო რაოდენი არიან აქაურს მხარესა შინა რომის კათოლიკენი და სომეხნი შეერთებულნი, არა ვუწყი. ვინაითგან სამწყოსა ჩემისა კათოლიკენი ყოფილან რაოდენთამე საუკუნეებთა უწინ“.ამ დოკუმენტს ხელს აწერს ქართულად „პატრი ჩელესტინე“. უზის ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის ლათინურენოვანი ბეჭედი. დოკუმენტი შედგენილია ორ ენაზე, ქართულად და რუსულად. დოკუმენტი დედანია (ხეც. ფ. Qd 308) და მეტად მნიშვნელოვამ ცნობებს გვაწვდის დასავლეთ საქართველოს კათოლიკეების შესახებ.ამ ისტორიული დოკუმენტების მიხედვით, დასავლეთ საქართველოში 269 კათოლიკე ცხოვრობდა და ემორჩილებოდა რომის კათოლიკურ ეკლესიას. მათ რიცხვში არ შედიოდნენ ის კათოლიკეები, რომლებიც სომხური ტიპიკონით სარგებლობდნენ. ასეთი კათოლიკეები იყვნენ როგორც სომხები, ისე ქართველები. ასე რომ, დასავლეთ საქართველოში კათოლიკეთა რიცხვი გაცილებით მეტი იყო.

ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის ისტორიული დოკუმენტების ფონდში ინახება ერთი, უთარიღო, გამოუქვეყნებელი ისტორიული საბუთი (ხეც. ფ. Qd 303), რომელიც დასავლეთ საქართველოს კათოლიკეთა ნუსხას წარმოადგენს ეს დოკუმენტიდედანია. დაზიანებულია, ზოგი ადგილი ცუდად იკითხება. კათოლიკეთა ნუსხაში მითითებულია კომლთა რაოდენობა, კომლის უფროსის გვარ-სახელი და სქესი. მართალია, კომლის ყველა წევრის გვარ-სახელი მითითებული არ არის, მაგრამ მითითებულია კომლში მამრობითი და მდედრობითი სქესის წარმომადგენელთა საერთო რაოდენობა. დოკუმენტს უზის ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის ლათინურენოვანი ბეჭედი. ამ დოკუმენტის მიხედვით, ქუთაისში 95 კომლი კათოლიკე ყოფილა. ამ ნუსხაში მოხსენიებულია ქართველ კათოლიკეთა შემდეგი გვარები: თუმანოვი, ოცხელი, ოქრომჭედლიშვილი, ბაინდუროვი, ყაუხჩოვი, დავითოვი, დათიაშვილი, ახალციხელი, ხითაროვი, ქორქიაშვილი, ხეჩინაშვილი, მეფისოვი, მურვანოვი, კოკოჩაშვილი,აკოფაშვილი, მურადოვი, ჩარექოვი, ჩილაშვილი, გლახაშვილი, ზუბალოვი, სოღოროვი, ასათიანი, ნარიბეგოვი, კიკაშვილი, ფალიაშვილი, ქაჩილოვი, ნალბანდოვი, წალდარასშვილი, თოქმაჯიშვილი და სხვები. შემდეგ ცალკე ჩამოთვლილია: „გურიასა შინა მცხოვრები კათოლიკეები“. სულ 7 კომლია ჩამოთვლილი. კათოლიკეთა გვარებია: მელიქოვი, თუმანოვი, ბაღდიაშვილი, ახალციხელი. სულ 25 კათოლიკე ცხოვრობდა გურიაში. გამოყოფილია ყულევს მცხოვრები კათოლიკენი. სულ ორი კომლია, მაგრამ დოკუმენტის დაზიანების გამო, გვარების წაკითხვა ვერ ხერხდება მხოლოდ ერთის სახელი იკითხება: „ნიკოლა“.

დასავლეთ საქართველოს კათოლიკეთა ნუსხვა მთავრდება აფხაზეთში მცხოვრები კათოლიკეთა ჩამოთვლით. სულ ხუთი კომლია, გვარებია: მიქელაშვილი, ბატონჯანაშვილი. თოქმაჯიშვილი, ხეჩიშვილი და ივანესშვილი. სულ 22 სულია. ამ მონაცემების გათვალისწინებით, დასავლეთ საქართველოში 244 სული მამაკაცი ყოფილა კათოლიკე და 265-მდედრობითი სქესის წარმომადგენელი. კათოლიკეთა რაოდენობა დასავლეთ საქართველოში 509 სული იყო, კათოლიკეთა ეს ნუსხა მხოლოდ ქართულ ენაზეა შედგენილი, რაც იმას ნიშნავს, რომ იგი არ იყო განკუთვნილი რუსული მთავრობისათვის. ეს კათოლიკეთა ნუსხა შედგენილია პატრების მიერ ქუთაისის კათოლიკურ ეკლესიაში, უზის კათოლიკური ეკლესიის, ლათინურენოვანი, მრგვალი ბეჭედი. როგორც ჩანს, თვითონ პატრებს აინტერესებდათ ქართველ კათოლიკეთა ზუსტი რაოდენობა. არ არის აქ, არც პატრებისა და არც კათოლიკური ეკლესიების მოსამსახურე პერსონალის ჩამონათვალი. ეს ისტორიული დოკუმენტი XIX ს-ის 20-30-იანი წლებით უნდა დათარიღდეს. ეს მონაცემები განსხვადება პატრი ჩელესტინეს მიერ მოყვანილი მონაცემებისაგან, რაც იმით აიხსნება, რომ XIX ს-ის 20-იან წლებში გაცილებით მეტი კათოლიკე იქნებოდა დასავლეთ საქართველოში, ვიდრე XIX ს-ის 40-იან წლებში, როდესაც რუსეთის მთავრობა კათოლიკობის მიღებას კრძალავდა.

1839 წელს ქუთაისის კათოლიკურ ეკლესის სათავეში პატრი სერაფიმე უდგას, რომელმაც შეცვალა ამ პოსტზე პატრი ჩელესტინე. პატრ სერაფიმეს მიწერილობა გაუგზავნა ქუთაისის კომედნატმა და მოსთხოვა კათოლიკეთა შესახებ ცნობების მიწოდება: კათოლიკური ეკლესიების, მღვდლების, მრევლის, სასწავლებელთა, მოსწავლეთა და მასწავალებელთა რაოდენობის ჩვენებით (ხეც. ფ. Qd 305), როგორც ჩანს, რუსეთის მთავრობა არ დააკმაყოფილა პატრი ჩელესტინეს მიერ მიწოდებულმა ინფორმაციამ და ახალი მონაცემების მოწოდება მოითხოვა. ეს დოკუმენტი კიდევ ერთხელ ადასტურებს იმ ფაქტს, რომ რუსული მთავრობა ძალიან იყო დაინტერესებული საქართველოში მცხოვრები კათოლიკეებით და ზღუდავდა პატრების საქმიანობას.

ისტორიული დოკუმენტებიდან იკვეთება, რომ პატრ ჩელესტინეს ხშირად აბარებდნენ შესანახად: ფულს, საქონელს, ძვირფასეულობას. პატრ ჩელესტინეს მიაბარა 1835 წელს გაბრიელ ივანისძე მურადოვმა ნივთები შესანახად (ხეც. ფ. Qd 281ა). პავლე ვარლამოვმა კი პატრ ჩელესტინეს შესანახად მიბარებული საქონელი გამოართვა (ხეც. ფ. Qd 281ბ).1836 წელს, ქუთაისის კომენდატმა ანდრეა პატოვსკიმ პატრ ჩელესტინეს სთხოვა, რომ მისცეს ნება ჯარისკაც კოსტილიანსკის ქუთაისის კათოლიკურ ეკლესიაში დილა-საღამოს სინანულის ლოცვისა. (ხეც. ფ. Qd 291). ჩვენს ხელთ არსებული ბოლო დოკუმენტი, რომელიც პატრ ჩელესტინეს ეხება, 1838 წლით თარიღდება. ესაა მიწერილობაქუთაისის კომენდანტის მიერ „ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის გამგებლის“ პატრი ჩელესტინესადმი, სადაც ნათქვამია, რომ სასამართლოს გადაწყვეტილებით, გარდაცვალებული კათოლიკე აზნაურის, ივანე ჩარექოვის ვალები უნდა გადაიხადოს პატრმა ჩელესტინემ, რადგან გარდაცვლილი მისი მრევლი იყო. (ხეც. ფ. Qd 987). პატრი ჩელესტინეს სახელი ისტორიულ დოკუმეტებში 1838 წლის დასაწყისიდან აღარ ჩანს. რაც იმას ნიშნავს, რომ პატრი ჩელესტინე ან გაიწვია მისიონმა, ან გარდაიცვალა. როგორც ვთქვი, ქუთაისის კათოლიკურ ეკლესიას 1839 წლიდან, ახალი ხელმძღვანელი ჰყავს პატრი სერაფიმე.XIX ს-ის 40-იანი წლებში რუსებმა კარგად შეისწავლესდასავლეთ საქართველოში კათოლიკეებისა და პატრების მდგომარეობაც და რაოდენობაც. რუსულ მთავრობას განსაკუთრებით აღიზიანედა პატრები, რადგან მათ ვატიკანისა და დასავლეთ ევროპის ქვეყნების აგენტებად მიიჩნევდნენ. მაშინ, როდესაც მფარველობდნენ სომეხ კათოლიკეებს და აქეზებდნენ მათ პატრებისა და ქართველი კათოლიკეების წინააღმდეგ. 1844 წელს რუსულმა მთავრობამ გააუქმა ფრანცისკანელთა მისიონი, პატრები ძალით გამოიყვანეს ეკლესიიდან და თურქეთში გადაიყვანეს ევროპაში გასამგზავრებლად. კათოლიკურ ეკლესიებში წირვა-ლოცვის ენად სომხური დატოვეს და ხელი შეუწყვეს კათოლიკე ქართველების გასომხების პროცესს.

ამ ნაშრომში წარმოდგენილი გამოუქვეყნებელი ისტორიული დოკუმენტები, რომლებიც ხელნაწერთა ერვნული ცენტრის ისტორიული დოკუმენტების Qd ფონდშია დაცული, საინტერესო და მეტად მნიშვნელოვანი ინფორმაციის შემცველ, სანდო ისტორიული წყაროს წარმოადგენს, არა მარტო პატრი ჩელესტინეს მოღვაწეობის შესახებ, არამედ დასავლეთ საქართველოს კათოლიკეთა ისტორიის შესასწავლად.

გამოყენებული ლიტერატურა:

ახალციხური ქრონიკები-დღიური მატიანე. ტექსტი გამოსაცემად მოამზადეს აკად. ნ. ბერძენიშვილმა და მიხეილ ქავთარიამ. გამოკვლევები და საძიებლები დაურთო მიხეილ ქავთარიამ. თბ. 2015 წ.

ბადრიძე შ, ჯვაროსნები და საქართველო, თბ. 1973.150

მღვდელი მიქელ თამარაშვილი, ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის. XIII საუკუნიდან -XX საუკუნემდე. ტ. 1902.

ჯამბურია გ. „საქართველო XIV ს-ის პირველ ნახევარში. გიორგი ბრწყინვალე“, საქართველოს ისტორია XIII საუკუნიდან- XIX საუკუნემდე. ტ. III. თბ. 2012

Римская католическая миссия и Грузия.Частъ I, с конец XVI н 20-30 е годы XVII столетия.Тб. 1994 г.

Unpublished historical documents about P. Celestine

Guliko Mchedlidze
Researcher fellow of the Georgian National Center of Manuscripts

Relationship between Catholic Rome and Georgia has never stopped. The Georgians have always had high hope of Europe.

In the beginning of the nineteenth century owing to the fact that Russia conquered Georgia the situation of missionaries was deteriorated significantly. Catholic priests were considered as spies of Vatican and Western European Countries by the Russians. In this period, literally in 1816, P. Celestine came from Rome to Georgia. He soon became the head of the Catholic church of Kutaisi.

In the historical documents Qd fund of the Korneli Kekelidze National Centre of Manuscripts is preserved 25 unpublished historical documents about P. Celestine. Above mentioned documents are originals. From these documents is clearly visible his personality, he was treated with great respect not only by local catholic community but also by Russian officials.

From these historical documents we can see how Russian government is concerned about receiving information from P. Celestine about the numbers of the Catholicsin the West Georgia.

These unpublished historical documents contain important and interesting information not only about P. Celestine but also above mentioned documents represent invaluable historical source to study the history of the Catholics of west Georgia.

_____________

1 შოთა ბადრიძე, საქართველო და ჯვაროსნები. თბ. 1973, გვ. 20

2 მ. თამარაშვილი. ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის XIII საუკუნიდან - XIX საუკუნემდე. ტფილისი, 1902, გვ. 17.

3 მ. თამარაშვილი. დასახ. ნაშრომი. გვ. 80

4 მ. თამარაშვილი, დასახ. ნაშრომი, გვ. 88

5 მ. თამარაშვილი. დასახ. ნაშრომი. გვ. 493

ექვთიმე კოჭლამაზაშვილი
ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი

გიორგი ჩუბინიძე
ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მკვლევარი

საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში თავმოყრილია ქართულ ხელნაწერთა ოთხი დიდი კოლექცია: საეკლესიო მუზეუმისა (A), ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოებისა (S), ისტორიულ-ეთნოგრაფიული საზოგადოებისა (H) და თვით ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის ახალი (ამჟამად შევსებადი) კოლექცია (Q). ამ კოლექციებში ძველი ქართული მწერლობის ძეგლებთან ერთად დაცულია ახალი დროის ლიტერატურაც, მათ შორის ქართველ კათოლიკეთა თემის საჭიროებისათვის XVII-XIX საუკუნეებში შექმნილი თეოლოგიური და საღმრთისმსახურო (ლიტურგიკული) წიგნები.

2015-2016 წლებში ჩვენ მუშაობა მოგვიხდა Q კოლექციის ხელნაწერთა აღწერილობაზე, რაც მათს გამოწვლილვით შესწავლას გულისხმობდა, სხვა კოლექციების მსგავს ხელნაწერებთან მათი მიმართების გარკვევის ჩათვლით, და განცვიფრებული დავრჩით ქართველ კათოლიკეთა მიერ შექმნილი ლიტერატურის მრავალფეროვნებით. ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის კოლექციებში აღმოჩნდა კათოლიკური შინაარსის ათეულობით ლიტერატურული ძეგლი: დოგმატურ-პოლემიკური ტრაქტატები (სულიწმიდის გამოსვლის, პეტრე მოციქულის პრიმატის და სხვათა შესახებ), საღმრთო ისტორია და მოკლე კატეხიზმო ყრმათათვის, ისტორიული თხრობანი (დასავლეთის ეკლესიის მსხოფლიო კრებების შესახებ და სხვ.), ღმრთისმშობლის სასწაულების წიგნი, საეკლესიო მოძღვრებანი (ჰომილიები), ლიტურგიკულ-საღმრთისმსახურო წესები (ლიტურგია, საუფლო დღესასწაულები და წმიდათა ხსენების დღეები), სხვადასხვა სახის ლოცვები და საგალობლები; კათოლიკური ეკლესიის სადღესასწაულო; ასკეტიკურ-ზნეობრივი შეგონებანი, ეპისტოლეები და მრავალი სხვა.

კათოლიკური შინაარსის წიგნების არსებობის ფაქტი ჩვენთვის კარგად იყო ცნობილი ხსენებული კოლექციების ადრინდელი აღწერილობებიდანაც, მაგრამ კატალოგის დაზუსტებაზე მუშაობის პროცესში დავრწმუნდით, რომ მათი რიცხვი ბევრად მეტი ყოფილა, ვიდრე ძველი კატალოგების მიხედვით შეიძლებოდა გვევარაუდა, რადგანაც ზოგიერთი ხელნაწერი („კრებულის“, „ლოცვანის“, „ქადაგებანის“ ან სხვა მსგავსი სახელწოდებით) ზერელედ იყო აღწერილი, შედგენილობის დაწვრილებითი მითითების გარეშე. ახალი აღწერილობები კი დეტალურია, და თითოეული წიგნის რაობის ზუსტი განსაზღვრის საშუალებას იძლევა.

ქართველ კათოლიკეთა მიერ შექმნილი თარგმნითი და ორიგინალური თხზულებები ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის გარდა სხვა სიძველეთსაცავებშიც მოიპოვება (ცენტრალურ საისტორიო არქივში, ლიტერატურის მუზეუმში, უფრო დიდი რაოდენობით კი ახალციხისა და გორის მუზეუმებში). იტალიურიდან, ლათინურიდან და სომხურიდან თარგმნილი წიგნების გარდა საკმაო რაოდენობითაა შემორჩენილი ქართულ ენაზე შეთხზული თეოლოგიური ნაშრომებიც. ვფიქრობთ, ამ ტექსტების შემცველ ხელნაწერთა ერთობლივი შესწავლა მნიშვნელოვნად გაამდიდრებს ჩვენს ცოდნას XVII-XIX საუკუნეებში ქართველ კათოლიკეთა შემოქმედებითი მუშაობის მასშტაბების შესახებ.

ზოგიერთი ლიტერატურული ძეგლი ერთადერთი ეგზემპლარის სახითაა ჩვენამდე მოღწეული, ზოგიც - რამდენიმე ხელნაწერით, რომელთა ერთი ჯგუფი ხანდახან მეორე ჯგუფისაგან რედაქციულ განსხვავებას გვიჩვენებს. ასეთ ხელნაწერთა დიფერენციაციასა და რედაქციული ურთიერთმიმართების გამოკვლევას, რასაკვირველია, საგანგებო ტექსტოლოგიური მუშაობა სჭირდება. ჩვენი პრეზენტაციის მიზანი კი არის, მხოლოდ ზოგადად მიმოვიხილოთ ეს ლიტერატურა და წარმოვაჩინოთ მისი შესწავლის მნიშვნელობა, თუმცა კვლევის ამ ეტაპზე ჩვენი ჩამონათვალი სრული ვერც იქნება.

დოგმატურ-პოლემიკური ტრაქტატთაგან ჩვენს სიძველეთსაცავებში გვხვდება შემდეგი წიგნები და თხზულებანი: 1. წიგნი სულიწმიდის გამოსვლისა, სადაც ავტორი (ანტონ გლახაშვილი) ეკამათება ძისაგან სულიწმიდის გამოსვლის უარმყოფელთ (Q-606); 2. ტრაქტატი პეტრე მოციქულის პრიმატის შესახებ (Q-685) 3. მამაო ჩვენოს განმარტება (ახ. 141); 4. ღვთისმეტყველება ქცევითი, ანონიმური თხზულება, შთამბეჭდავი მოცულობისა (Q-170, 951 გვ.), 5. გადმოცემა რომის კათოლიკე სარწმუნოებისა (Q-687), და 6. კიდევ ერთი საღვთისმეტყველო ტრაქტატი, ზოგადი შინაარსისა (Q-691).

სწავლა-მოძღვრებანი სხვადასხვა ტიპისაა: (1) კატეხიზმოები, (2) თეოლოგიური საუბრები ანუ ე.წ. ქადაგებანი და (3) ასკეტიკურ-ზნეობრივი შეგონებანი

კატეხიზმოები ოცზე მეტ ხელნაწერში გვხვდება და რედაქციულად რამდენიმე ჯგუფს ქმნიან. 1. დიდი კატეხიზმოები (S-4983 და სხვ.) შეიცავენ განმარტებას მრწამსისა, საუფლო ლოცვისა, გიხაროდენისა (ანუ გაბრიელ მთაარანგელოზის გალობისა), წირვისა, იაზმის წყლისა, ნაცრის კურთხევისა, ბზის კურთხევისა, მირქმის სანთელთა და დიდებათა. წირვის განმარტებაში მოცემულია თითოეული ნივთის (სახელდობრ, სამღდელო შესამოსლის, სამსახურებელი ჭურჭლის) და ასევე სამღდელო მოქმედების სახისმეტყველება; ტექსტში ჩართულია ცალკეულ ტერმინთა და ასამაღლებელთა ლათინური შესატყვისობები (ქართული ტრანსლიტერაციით). იაზმის წყლის, ნაცრის, ბზის, მირქმის სანთელთა კურთხევის წესები, ასევე დიდებათა განწესება, რომელსაც წინ უძღვის მათი ისტორიული მიმოხილვა (საღმრთო წერილისა და ეკლესიის მამათა სწავლების დამოწმებით) და ა.შ. 2. ვრცელი კატეხიზმოს განსხვავებული რედაქცია შეუქმნია იოვანე ნებიერიძეს, სახელწოდებით - „ედემნი“ (449 ფ.) (Q-524). ამავე ავტორს შეუდგენია ლოცვებისა და საგალობელთა კრებულიც, „ამაზედ მოზრდილი“, როგორც თვითონვე წერს ანდერძში, ასევე „გულის კლიტე“ (გოდება ცოდვათათვის, 340 გვ. Q-607). 3. „საქრისტიანო მოძღვრების“ სახელწოდებით სხვადასხვა მოცულობისა და კომპოზიციის კატეხიზმოები გვხვდება წერა-კითხვის საზოგადოების, ისტორიულ-ეთნოგრაფიული საზოგადოებისა და ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის 11 ხელნაწერში (Q-511; Q-545-ა,ბ; Q-236; Q-498; S-3358; H-909, H-912; H-918; S-1342; S-4756; S-147), სამცხე-ჯავახეთის მუზეუმში კი დაცულია კითხვა-მიგები ფორმით შეგდენილი კატეხიზმო, თარგმნილი ხომხურიდან (ახ. 112). 4. ერთ ხელნაწერში გვხვდება საქრისტიანო მოძღვრება იოსებ ხუცანოვისა (შაჰყულოვის რედაქციით) S-519. 5. ერთი კატეხიზმო დასათაურებულია ასე: „სარწმუნოებისათვის (კითხვა-მიგება) Q-1278.

დიდი რაოდენობითაა შემორჩენილი ასევე საეკლესიო მოძღვრებანი (ჰომილიები), სახელდობრ: 1. ფრანჩისკე გენეველის „სინანულის ქადაგებანი“ (Q-509), 2. სხვა კრებულში თავმოყრილია ქადაგებანი (აღდგომისა, ახალკვირისა, აღდგომის მესამე, მეოთხე, მეექვსე კვირებისა, ამაღლებისა, სულიწმიდის მოფენისა, წმინდა სამების დღესასწაულისა, წმიდა ზიარების დღესასწაულისა, ზიარების სწორს, სულიწმიდის მოფენის მომდევნო კვირა დღეებისა, ფერისცვალებისა, წყალკურთხევისა, აღებლობის კვირისა, მარტის პირველი პარასკევისა, დიდმარხვის კვირა დღეებისა, ვნების პარასკევისა) (ახ. 157). 3. სხვა კრებულშია ქადაგებანი ცოლ-ქმრობის საიდუმლოზე, ადამიანების დაცინებაზე, ძრახვაზე, ჯოჯოხეთზე, ღვთის სიყვარულზე, ცოდვის სიდიდეზე, ახალწლისა, ღვთის სიყვარულზე; (ახ. 118): 4. კიდევ სხვაგან - ქადაგება მეორედ მოსვლისა, ამპარტავნობაზედ, ჯავრიანობაზე, დაზარებაზე, ავმუცლობაზე, შურზე, ანგარებაზე, სულის ცხოვნებაზე, სულიწმიდის მოფენაზე, დაბრკოლებაზე, უძღებ შვილზე, ჯვრის ამაღლებაზე, ქრისტიანობის ნიშანზე, მარიამის მიცვალებაზე, სინანულად მოწოდებაზე, მოყვასის სიყვარულზე (თარგმნილი სომხურიდან)(ახ. 119; 207): 5. ერთ ხელნაწერში მოცემულია ბრევარი (საცეცხური), რომელიც მთელი წლის დღესასწაულთა საკითხავს წარმოადგენს (ახ. 1668). 6. სამი ხელნაწერითაა მოღწეული ორმეოცთა (ანუ მარხვათა) ქადაგებანი პავლე სენიერისა//სეინერისა (იწყება ნაცრის დაყრის ოთხშაბათით) (შაჰყულიანთ დავითის თარგმანი) (Q-504; Q-47 ახ/ 191). 7. ერთ ხელნაწერში გვაქვს ქადაგებანი (უფლის ვნებაზე, შურზე, ჩოლფოტობაზე, ყოვლადწმიდის მიძინებაზე, მეორედ მოსვლაზე, სავარდის ქადაგება, მარხვაზე, მიცვალებულთა სულზე, ხარებაზე, ზიარების დამზადებაზე, წინადავეთაზე, შობაზე, საყდრის პატივზე, უძღებ შვილზე, ჯოჯოხეთზე) (ახ. 197). 8. ასევე ერთ ხელნაწერში შეტანილია ქადაგებანი (მრწამსისა და მამაო ჩვენოს თითოეულ ფრაზაზე, რომელიც, კატეხიზმოს მიხედვით, დასათაურებულია „სარწმუნოებით“ და „სასოებით“. ერთვის ქადაგებანი ღვთისა და მოყვასის სიყვარულზე, და ღმრთის 10 მცნებაზე (ახ. 192). 9. ანონიმური ქადაგებანი (ლათინური ციტირებებით) გვხვდება ორ ხელნაწერში (H-30; Q-802); 10. სხვაგან - ქადაგებანი ეხება მხოლოდ ზნეობრივ თემებს (ახ. 194); 11. სომხურიდან თარგმნილ ქადაგებათა რამდენიმე კრებული გვხვდება ახალ კოლექციაში, ერთი - ახალციხის მუზეუმში (Q-1276; Q-1277; Q-1279; Q-1280; ახ. 4535/5) Q-1272). 12. ერთ კრებულს ეწოდება წურთნა მოქალაქობისა (ახ. 1527) და წვრთნილების წიგნი (ახ. 3223). 12. თითოოროლა ხელნაწერში დაცულია მოძღვრებათა სპეციალური კრებულები: „მარიამის გული“ და „მონანული გული“ (Q-294, 400 გვ.), საფიქრებელი კვირადღისათვის (ახ. 1551), სარკე საღვთო წერილისა (H-777), ყოველდღიური განსჯანი (ცსა 97), განსაზრახველნი ღვთისმშობლის გულისა (H-858), ხმა იესოსი (ახ. 108, 117), წიგნი საგანზრახვო ლოცვისა (ახ. 109 - სომეხ კათოლიკეთა სწავლა-მოძღვრება), და ვნებანი ქრისტესნი (S-263; S-264).

ასკეტიკურ-ზნეობრივი თხზულებათაგან პირველად აღსანიშნავია 1. თომა კემფელის „მიბაძვა ქრისტესი“ ანუ „შედგომა (თანა-შედგომა) ქრისტესი“, გორელ ტულუკაშვილ დავითის თარგმანი ლათინურიდან (Q-540; Q-235; Q-488; Q-493; -572; S-98; ახ. 160, 165; Q-513; H-594, ახ. 115, 121) 2. არსებობს ამ თხულების სხვა თარგმანიც, რუსულიდან შესრულებული: „მიბაძვისათვის ქრისტესა“ (S-5201). 3. უთარგმნიათ თომა კემფელის სხვა თხზულებაც - „სწავლანი“ (H-434). 4. ზნეობრივ რეკომენდაციებს შეიცავს წიგნი, სახელწოდებით - „კლიტენი“ (წიგნი ლოცვათა განკითხვათასა, რომელნი განახუმენ გულისა კართა, დახშულსა ცოდვათა მიერ), თარგმნილი „პეტრეს მიერ მოძღვრისა ტფილისელისა“, იტალიურიდან, სომხური შუალედური თარგმანის საშუალებით ) (H-260) 5. „წალკოტი“ ეწოდება ტრაქტატს ლოცვის შესახებ) (ახ. 114); ასევე ერთ ვრცელ ლოცვანსაც, 392გვ.) (Q-886); ამავე ხასიათისაა წიგნი - „ბაღი სულიერი“ (Q-1392). 6. უთარგმნიათ ასევე წიგნები: „მხურვალებანი“ (ფრანჩისკე სალეზელისა, რომელიც შეიცავს დარიგებებს) (ახ. 3901), „შიში განსაწმედელის სატანჯველთა“ (ახ. 111), წიგნი „მიტევებისათვის“ (ახ. 111), მსჯელობა (ან „საფიქრებელი“) და ლოცვა ცოდვათაგან განწმედის შესახებ შვიდეულის თითოეული დღისათვის [„დამსუბუქებული ჯუარი“] (ახ. 147; ახ. 197), წინსაზრახველნი ქრისტეს წმიდა ვნებათა ზედა (ახ, 116, 117); განზრახვანი ქრისტეს ვნებისათვის (H-596; S-1426) ; „განზრახვა ქრისტიანებრივი“ თვის თითოეული დღისათვის (ახ. 150); საქმენი სატანჯველთა მხსნელისა ჩვენისა (ახ. 155); განზრახვანი ტანჯვათა ჯოჯოხეთისანი (Q-518); მარტინე ზადეკის წინათქმაობა (გორი 99/727); სხვადასხვა საეკლესიო მოძღვრებანი (-692). ქადაგება სამოციქულო (ახ. 205) და სხვ. 7. ქადაგებათა რამდენიმე კრებულის რაობა აღწერილობაში მითითებული არაა (Q-148; Q-1301; ახ. 146; 204; 1460; 3482) და ჯერჯერობით ვერც ჩვენ დავახასიათებთ. ეს შესაძლებელი გახდება მათი ტექსტების დეტალური აღწერით.

ცალკეა აღსანიშნავი ღმრთისმშობლის სასწაულების წიგნები, რომლებიც რამდენიმე რედაქციითაა წარმოდგენილი: 1. ყველაზე ვრცელია 120 მოთხრობისაგან შემდგარი „მოთხრობა ყოვლადწმიდა ქალწულის სასწაულებისა“, შენახული 4 ხელნაწერით (Q-1362, XVIII ს.; Q-1362; ახ. 3231; გორი 60/1990), აქ ავტორებად მითითებული არიან მამები: კარლო ბოვიან, ალანიოს და ალბერტო ვენეციელი, ალექსანდრე დიოტალევიან, იპოლიტე მერაქიან, სილვანე კამალდულელი, ფილიპე ლაბიან, ადრიანე ლირელი, ანტონიო, ალფონსო, ევსებიო, ენრიკო გრან, ნიკოლას კოტინიან, რაფაელ რიერიან, დორსელიან, ასტოლიფო, ბარონიოს, ალოზიან, კომფერპერგ, კესარიო, ვინჩენცო, ანტონინო ფლორენციელი, გულიელმო გაზიან, დანიელ ბარდუზიან, ბენედიქტე კონონიან, ვალერიო კაპუჩინი, თეოფილე რაინავგიან, ანგელოს მარიკიან, ასტოლფოს, ფრანჩისკე მარქეზიან, ნოლანოზ და სხვანი. ეს წიგნი სომხურიდანაა ნათარგმნ ტერ იოანეს მამულოვის მიერ. 2, არსებობს სასწაულთა წიგნის უფრო მოკლე რედაქცია, იტალიურიდან სომხურად და სომხურიდან ქართულად თარგმნილი - H-174; ახ. 195. 3. ასევე მოთხრობა წმიდის ღმრთისმშობლის სასწაულთმოქმედი ამენაშატისა (Q-542); 4, ხოლო ივ. გვარამაძეს უთარგმნია დონ ორსინის „ცხოვრება ღვთისმშობლისა“ (ახ. 168).

ქართველ კათოლიკეთ უთარგმნიათ ისტორიული შინაარსის რამდენიმე წიგნი: 1. თხრობა დასავლეთის ეკლესიის მსოფლიო კრებების შესახებ (-689) . 2. ფოკიონი (ისტორიული ქრონიკა, რომელიც შეეხება პაპა სიქსტ მეხუთესაც) S-5363, S-5364.; 3, კრება ფლორენციისა (Q-1391); 4. მოთხრობა დაბადებისა (ანუ საღმრთო ისტორია) (ახ. 206). 5. პოღოს დავით შაჰყულიანს დაუწერია [შ. ლომსაძის გამოკვლევით, ესაა იგივე პავლე ჭილიმუზაშვილი], ეკლესიის ისტორია [ანუ „ეკლესიის მოთხრობა“] , რომელიც 6 ხელნაწერშია განფენილი (ახ. 145, 196; 198; 201; 212; 4331). 6. საკუთრივ ქართველ კათოლიკეთა თემის ისტორიას ასახავს რამდენიმე დოკუმენტი: „აღშენება რომის კათოლიკური ეკლესიისა ქ, ტფილისში“ (პ. უმიკაშვილისა) (H-2485), „ძმობის კონდაკი“ [ახალციხის საეკლესიო მატიანე] (ახ. 202), საგაზეთო სტატიები სომეხ კათოლიკეთა შესახებ (H-1618-აბ); ქართველ კათოლიკეთა კითხვა (იქვე, გ); ჭეშმარიტება ქართველ კათოლიკეთა შესახებ (იქვე, დ), კავკასიის კათოლიკეთა შესახებ (იქვე, ე), თხოვნა ქართველ კათოლიკე მღვდლებისა ეპისკოპოს იოსებისადმი (იქვე ე8), მ. თამარაშვილი, მასალები ქართველ კათოლიკეთა შესახებ (იქვე, ია), დოკუმენტები ქართველ კათოლიკეთა შესახებ (იქვე, იბ).

დიდი რაოდენობითაა ჩვენამდე მოღწეული ლიტურგიკულ-საღმრთისმსახურო წესების ამსახველი ხელნაწერები, შემდეგი დასათაურებით: 1. წირვის დასაწყისი და ეპისტოლენი, ლათინური კონდაკის მიხედვით (-608), 2. მისალი მთელი წლისა, კაპუჩინთ რიგისა მისალი (სადღესასწაულო საკითხავები) (Q-505; Q-144 , 202 ფ.); 3. რიგი ლათინური წირვისა (-688) , წირვის რიგი (S-5153), წესი წირვისა (Q-521). 4. მოსწავება წმიდა წირვისა (-686); 5. აღსარების წიგნი (457, -536, ); 6. ჟამის ლოცვა (Q-546; S-5055; ახ. 203; 3243/1); 7. ჯუარის გზა (S-4752; Q-540); 8. საუფლო დღესასწაულებისა და წმიდათა ხსენების დღეები, მინიატურებით, გამართული კალენდრის რიგზე (Q-1060); 9. დღიური რიგი საქრისტიანო ცხოვრებისა (S-4984); 10. მოსასწავებელნი წმიდისა წირვისანი (გორი 87/6034-11); 11. სწავლანი წმიდა წირვისანი (გორი 88/6034-15); 12. ლოცვანი და კურთხევანი (ლოცვა ავადმყოფის განკურნებისათვის, ლოცვა მშობიარე დედაკაცისათვის, ბენედიქტე მეთოთხმეტის მიერ დამტკიცებული შენდობის წესი) (ახ. 143); 13. ლიტანია სულთმბრძოლთათვის, ლიტანია ყოვლადწმიდისა მარიამისა, ლოცვა ქრისტეს ვნების მოსახსენებლად (ახ. 146; 1418); 14. წირვის საკითხავები (Q-501), 15. მამაო ჩვენო სხვადასხვა ენაზე (Q-502); 16. ჟამის ლოცვა (139 ფ.) Q-142 (კრებული, ვნების კვირის ლოცვები და განზრახვანი და სხვ.); 17. სხვადასხვაგვარი ლოცვანი კი 30-ზე მეტ ხელნაწერში ვნახეთ (Q-266; Q-511, Q-531, Q-532, Q-534; Q-537; Q-540; Q-543; Q-606; Q-1281; Q-1286; Q-1326; Q-290; Q-535, 334 ფ.; Q-145; Q-146; Q-147; Q-489; Q-522; ახ. 110; H-501; H-727; H-770; S-66; S-518; S- 2770; S-1667; S-4987; გორი 37/6034-12; ახ. 4303) ისინი ხშირად საერთო მასალასთან ერთად განსხვავებულსაც შეიცავენ: ლოცვანი (ძილისაგან აღდგომისა, საღამოსი, განდობის წინ, ზიარებისა, ნანისა ქრისტესი, ცხრა დღის ლოცვა, შობისა, ანგელოზთაგან თქმული, საქმე სარწმუნოებისა, საქმე იმედისა, საქმე სიყვარულისა, სინანულისა, დიდი მრწამსი, მიწყალესი, ფიქრისა, კვირის დღეებისა, შუაღამისა, ნერსეს კათალიკოზისა, ბასილი დიდისა, ინოჩენციო წმინდა პაპისა და სხვ.) (ახ. 151) (ახ. 3242 - აქ სხვა ლოცვებიც ერთვის); ლოცვანი (აღსარების წინ და შემდგომ, ზიარების წინ და შემდგომ, ოთხშაბათის სავარდე სიხარულისა, წირვის მოსმენის რიგი, წმინდა ინოჩენციო პაპის ლოცვა) (S-5152), ოთხშაბათის, პარასკევისა და კვირის სავარდი, გალობა ყოვლადწმიდის შობისა, პირველი კვირის გალობა, ლოცვა ხუთ დაკოდილობისა, ლოცვა სინანულისა, ლოცვა წმ. თომა აქვინელისა (ახ. 107); ლოცვანი შუადღის ლოცვა ორმოცეული, დიდი ხუთშაბათისა, შობისა, შემდგომად ზიარებისა, ხუთთა წყლულთა მიმართ ქრისტესთა, სინანულისა ჯვრის მიმართ, ლოცვა დღითი-დღე სათქმელი ღმრთისმშობლის მიმართ, მფარველი ანგელოზის მიმართ, ჯვრის გზა, გინა ჯვრის აღზიდულობა ქრისტესი (ახ. 114). საგალობელთა ვრცელი კრებულებს ერთვის საუფლო დღესასწაულების, დიდ წმიდათა, მარხვისა, ნაცრის ოთხშაბათისა, ბზის დაყრისა, კარის დახშვის, შესვლის, ზიარების, წმ. ბარძიმის, საფლავის კურთხევისა და სხვა ლოცვები, ასევე ლათინურ საგალობელთა ტექსტებიც (ახ. 120).

სხვადასხვა სახის ლოცვები და საგალობლები თავმოყრილია შემდეგი დასახელების კრებულებში: 1. კათოლიკური ეკლესიის სადღესასწაულო; (Q-520, 421 ფურც. Q-526, 348 ფ.); 2. „ლამპარი“ (ლოცვანი, გალობანი), 1850 წ. (Q-1084). 3. წირვის გალობანი (Q-525, 138 ფ.) სხვა გალობანი (Q-530). 4. ჟამნი (285 ფ.) Q-141; 5. ლოცვანი და „საფიქრებელნი“ (344 ფ. Q-232); 6. ლოცვანი და განზრახვანი (S-4982; H-668; ??; Q-1527); 7. კათოლიკური ეკლესიის სადღესასწაულო (607; Q-526); 8. საგალობლები და ლოცვები ღვთისმშობლისადმი, საღვთისმსახურო წესების დართვით 1830 (Q-1058); 9. ლოცვანი და საგალობელნი (S-4985); 10. იესოს ლოცვა (იესოს ნანი) (S-4986; ახ. 3242); 11. ლოცვა ვნების კვირისა (S-53); 12. საგალობლები წლის დიდ დღესასწაულებზე (Q-519; ახ. 154); 12. გალობანი (მთელი წლისა, ლათინურის ჩათვლით, ზოგ გალობას ნოტებიც ერთვის) (Q-517)( Q-523); 13. ლოცვანი (ლათინური და სომხური ლოცვების დართვით, ქართული ტრანსლიტერაციით) H-2269; H-438. 14. ლოცვანი, რომელსაც „ეკუმენისტური“ შეიძლება ეწოდოს, რადგან დასავლურ-კათოლიკურ ლოცვებთან ერთად აღმოსავლურ-კათოლიკურ ლოცვებსაც შეიცავენ. ასეთი ორი ხელნაწერი ვნახეთ S კოლექციაში (S-76; S-5324).

რამდენიმე ხელნაწერი შეიცავს წმიდათა ცხოვრება-წამებას: 1. ყველაზე ვრცელ ჰაგიოგრაფიულ კრებულში შეტანილია შემდეგ წმიდათა ცხოვრება-შესხმანი: ევსტაქიე, ეფესელი ყრმანი, ადრიანე და ანატოლა, სანდუხტა, შუშანისა, ფებრონე, გეორგი, კლემე ჰრომი, იოვანე ოქროპირი, ვარვარა, იოვანე ნებიერ გლახაკი, ნიკოლა მამათმთავარი, თეკლა, რიფსიმე და გაიანე, თეოდორე სტრატილატი, ანტონ მეუდაბნოე, ათანასი, სარქის კაბადუკიელი, სვიმონ მესვეტე, კატარინა, კივრღი იერუსალიმელი, ონოფრი მეუდაბნოე, მარინე, იგნატი ღმერთშემოსილი, გრიგოლ ნაზიანზელი, გრიგოლ ნივსელი, გრიგოლ საკვირველთმოქმედი, ქრისტინე, დიომიდე მკურნალი, კივრღი ალექსანდრელი, პეღეგეა ქალწული, გრიგოლ განმანათლებელი და სხვანი. ერთი ასეთი კრებული თბილისის ახალ კოლექციაში ინახება, ერთი ახალციხეში (Q-499; ახ. 3483); 2. სხვა კრებულებში დამატებით გვხვდება წამებანი წმიდა ელექსიანოსი, გიორგი მხედართუფროსისა, კლემა ენგურის მამათმთავრისა, წმიდა ჰევსოქისა (ახ. 111), ნეტარი გენოვაფესი და სხვანი (ახ. 156).

კანონიკური ხასიათი აქვს სამ დოკუმენტს: 1. სულიერ მამათა ძმობის წესი (გორი 29/4624); 2. ძმობის წიგნი (სულიერი ძმობა იესოს, მარიამ და იოსების სახელსა ზედა) ყოვლადწმიდის სავარდის ძმობასა შინა... Q-143 (84/4623); 3. კანონი ბენედიქტესი (მონასტერში შემსვლელთათვის) (Q-547);

ეპისტოლეებიც რამდენიმე ხელნაწერითაა მოღწეული: 1. უწმიდესი პაპის პიუს მეშვიდის მიმოწერა ნაპოლეონ ბონაპარტესთან (Q-346, Q-1113; S-2591), 2. პაპ პიოს ეპისტოლე აღმოსავლელთადმი, სომხურიდან თარგმნილი იაკობ ბონჯოვანოვის მიერ (Q-581); 3. ქართველ მეფეთა წერილები რომის პაპისადმი (H-2484).

ზოგიერთი კრებული პოლიჟანრული ხასიათისაა: ასეთია, მაგალითად, S კოლექციის ერთი ხელნაწერი, რომელიც შეიცავს: წმ. მარიამ ღვთისმშობლის 40 სასწაულს (2r-34r); „ლითანია ყოვლად წმიდისა“ (35r-38r); „ვედრებანი ყოვლად წმიდისა“ (39r-45r); „წმიდა ზიარების მიღების უწინ სათქმელი“ (46r-47r); „წმიდა ზიარების მიღების უკან სათქმელი“ (47r-48r); „სავედრებელი წმიდა ზიარების წინაშედ“ (48r-52r); „ვედრება მანასე მეფისა ოდესაც შეიპყრეს ბაბილოვანსა“ (53r-59v); „გამოცხადება წმიდა ელისაბეთისა და წმიდა ბრიჭიტისა“ (61r-65r); „იესო ქრისტეს ოცდაოთხი საჰათისა სატანჯველნი“ (66r-77v) (S-1057). 2. Q კოლექციაში გვხვდება ერთნაირი შედგენილობის ორი ხელნაწერი, რომელიც აერთიანებს შემდეგ ტექსტებს: საქრისტიანო მოძღვრება, ლოცვანი და საგალობელნი კრებული იწყება ყრმათათვის განკუთვნილი მარტივი დოგმატური სახელმძღვანელოთი (კითხვა-მიგებით ოსტატსა და შეგირდს შორის), რომელიც შეუდგენიათ სომეხ კათოლიკეთათვის, და სომხურიდან უთარგმნიათ ქართულად. შედგება სამი ნაწილისაგან: პირველი ნაწილია სარწმუნოება (დოგმატის გადმოცემა), მეორე ნაწილს ეწოდება „კეთილმოქმედება“, მესამეს - „ავ საქმისაგან მოშორება“. თითოეული ნაწილი 5 თავისაგან შედგება: ესენია: (1) განკაცებისათვის სიტყვისა ღმრთისა, და ქრისტეს შობისათვის, მისი სიკვდილისათვის, აღდგომისათვის და ამაღლებისათვის, (2) ლოცვისათვის, მოწყალებისათვის, მარხვისათვის, ღმრთისა და წმიდა ეკლესიის ბრძანებისათვის, წმიდა ეკლესიის საიდუმლოთათვის. (3) ცოდვისათვის, სიმართლისათვის, ჯოჯოხეთისათვის, სასუფევლისათვის, უფროსთა მოვალეობისათვის. ლოცვათა ნაწილში შედის სინანულის ლოცვა, იბაკონი და ლოცვა ღმრთისმშობლისადმი, სავედრებელი, დღითი-დღე სათქმელი, განთიად და მიმწუხრი სათქმელი, ბოროტი გულისსიტყვის, ძილად დაწოლის, ძილსა შინა დაცემისა და სხვა ლოცვები. (Q -1359; Q-1360);

გარდა წმინდა თეოლოგიურ-საღმრთისმსახურო ტექსტებისა ქართველ კათოლიკეებს სხვა სახის ორიგინალურ და თარგმნით ძეგლებზეც უშრომიათ, რომელთაგან ხელნაწერთა საცავებში გვხვდება: 1. რამდენიმე ლექსიკონი (ლათინურ-ქართული - Q-1455; იტალიურ-ქართულ-ლათინური - Q-510; იტალიურ-ქართული, გრამატიკითურთ - Q-500; და სომხურ-ქართული - Q-1458). 2. ფრანგული ენის გრამატიკა (-690); 3. ი. ნებიერიძის ქართული ლექსიკონი (S-5011) და მისივე შრომათა კრებული (S-4872), 4. იოვანე- თომა მინადოის „ისტორია ომისა ოსმალთა და სპარსთა შორის“ (Q-149); 5. პატრი იოანეს - ხალხური წამლობანი და საღებავები (H-2004-ა); 6. წამლეულობა სხვადასხვა სენის შესახებ (Q-1302); 7. ტერ იოანეს დღიურები (ახ. 134). აღარაფერს ვამბობთ კათოლიკური აღმსარებლობის მქონე ქართველ მეცნიერთა (პატრი მიქელ თამარაშვილის, ივანე გვარამაძის, მიქელ თარხნიშვილის, სიმონ ყაუხჩიშვილის და სხვათა) დიდ შემოქმედებაზე, რომელიც საყოველთაოდ.

ქართულ სიძველეთსაცავებში დაცულ წერილობით ძეგლთა ჩამონათვალის ზერელე გადათვალიერებაც კი საკმარისია, რომ დავასკვნათ: ქართველ კათოლიკეთა თემს საკმაოდ დიდი და მრავალფეროვანი თეოლოგიურ-საღვთისმსახურო ლიტერატურა შეუქმნია. ყველა ეს ძეგლი, რასაკვირველია, თანაბარი ღირებულებისა არაა, როგორც სულიერი, ისე ლიტერატურული თვალსაზრისით, მაგრამ საგანგებო კვლევით შესაძლებელი გახდება მათი შეფასება და ქართული კულტურის ისტორიაში შესაფერისი ადგილის მიჩენა.

თუ რომელიმე ინსტიტუცია გამოიჩენს ინიციატივას XVII-XIX საუკუნეების ქართული კათოლიკური ლიტერატურის კრიტიკულ-მეცნიერული შესწავლის საქმეში, და ხელს შეუწყობს მისი რჩეული ნაწილის პუბლიკაციას, ამით დიდ სულიერ სარგებელს შესძენს ქართულ კულტურას, და განსაკუთრებით ქართველ კათოლიკეთა თემს.

Catholic Manuscripts in the Collections of the Georgian National Center of Manuscripts

Ekvtime Kochlamazashvili
Professor of Ilia State Univesity, Tbilisi

Giorgi Chubinidze
Research fellow of Ilia State University, Tbilisi

The article describes in the systematic view the manuscripts of catholic origin or content in the various collections of the Georgian National Center of Manuscripts. These manuscripts were written in 17th-19th century in Georgia in the defferent regions of Georgia.

მონტობანის ქართული სავანე

სულიკო გრიგალაშვილი
საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის პროფესორი

საზღვარგარეთ არსებული ქართული კულტურის ცენტრების ისტორიის შესწავლის გარეშე ყოვლად შეუძლებელია საქართველოს ისტორიის სრულყოფილი წარმოდგენა. დასავლეთთან, კერძოდ საფრანგეთთან, ხანგრძლივი კულტურული ურთიერთობების საკითხების მეცნიერული კვლევა დღეს, როცა ქვეყანა ორიენტირებულია ევროპულ ფასეულობებზე, განსაკუთრებით მნიშვნელობას იძენს.

ქართული ენისა და კულტურის გარშემო გაერთიანება და განმტკიცება XIX საუკუნეში საქართველოს ძირძველი კუთხის, მესხეთის საზოგადოებრივი აზრის ის დასაყრდენი იყო, რომლის მეშვეობითაც ხორციელდებოდა ეროვნული თვითმყოფადობის შენარჩუნება. ქვეყნის შიგნით ამ საშუალებას მოკლებულ ქართველ ემიგრანტთა თვალსაჩინო მოღვაწეებმა საზღვარგარეთ (კონსტანტინოპოლსა და საფრანგეთში) შექმნეს ისეთი კოლონია, რომელიც ქართული ეროვნული კულტურის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან და სასიცოცხლოდ აუცილებელ სავანედ იქცა.

ქართულ ისტორიოგრაფიაში პირველად ეს საკითხი გააშუქა შოთა ლომსაძემ („ქართული კულტურის ზოგიერთი კერის შესახებ მე-19 საუკუნის ევროპაში“, ცისკარი, 7, 1962). აღნიშნული სტატია გაფართოებული სახით ავტორმა შეიტანა ნაშრომში: „მიხეილ თამარაშვილი და ქართველი კათოლიკენი“ (თბ., 1984). ამ სოლიდურ გამოკვლევაში ავტორი ვრცლად სწავლობს კონსტანტინოპოლის სავანის მოღვაწეობას. მნიშვნელოვანია ამავე ავტორის გამოკვლევა: „გვიანი შუასაუკუნეების საქართველოს ისტორიიდან, ახალციხური ქრონიკები“ (თბ, 1979). მასში შესწავლილია XVI-XIX სს. ქართველ კათოლიკეთა ურთიერთობა უცხოეთის ეკლესიებთან. აქვე წარმოდგენილია ცნობები ცალკეულ ქრონიკებსა და მათ ავტორებზე(იოანე ხუცესი, სტეფანე ნავროზაშვილი, სტეფანე აბინაშვილი, ანტონ ხუციანოი-გოდერიძე, მღებრიშვილი). მონტობანში ქართველ კათოლიკეთა კულტურული მოღვაწეობის საკითხზე საგანგებოდ შეჩერდა ილია ტაბაღუა თავის სტატიაში: „ქართული კულტურის კერები საფრანგეთში მე-19 საუკუნის მეორე ნახევარში“ (მაცნე: ენისა და ლიტერატურის სერია, 1, 1978, გვ. 160-176). სტატია ძირითადად შეიცავს დოკუმენტების მცირე კრებულს, რომელსაც თან ახლავს სათანადო კომენტარები.

როგორც კონსტანტინოპოლის, ასევე მონტობანის ქართული სავანის მოღვაწეობის ცალკეული საკითხები შუქდებოდა იმდროინდელ ქართულ პრესაში. ამ თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია „ივერიაში“, „დროებაში“ და „ცნობის ფურცლში“ გამოქვეყნებული სტატიები. ამ მცირე მცირე მოცულობის შრომებს ხელს არ აწერენ ავტორები, მაგრამ აღნიშნული მასალებიდან ნათლად ჩანს ევროპულ კულტურაზე მოწინავე ქართული საზოგადოების ორიენტაცია. დასახელებული პრესის, განსაკუთრებით „დროების“, ირგვლივ თავმოყრილი ახალი თაობა ესწრაფოდა ევროპული განათლების მიღებას, ხოლო ქართველ საზოგადოებას სურდა გასცნობოდა და შეესწავლა ევროპის განვითარებული ქვეყნების კულტურა.

რომთან ურთიერთობის შემდეგ საქართველოს დასავლეთის არცერთ ქვეყანასთან არ აქვს ისეთი ხანგრძლივი პოლიტიკურ-კულტურულ ურთიერთობათა ისტორია, როგორც საფრანგეთთან. მართალია, ეს კავშირები არ ატარებდა რეგულარულ ხასიათს, მაგრამ ცალკეულ მომენტებში საკმაოდ ფართო მასშტაბისა იყო. აქ უნდა დავასახელოთ სულხან-საბა ორბელიანის დიპლომატიური მისია საფრანგეთში, ხოლო რუსეთის მიერ საქართველოს ანექსიის შემდეგ ქართველი უფლისწულები და იმერეთის მეფე სოლომონ II დიდ იმედებს ამყარებდნენ ნაპოლეონზე. შემდგომ თბილისში ერთი საუკუნის მანძილზე არსებობდა საფრანგეთის საკონსულო.

როგორც ცნობილია, საქართველოში კათოლიკობამ გზა გაიკაფა XIII საუკუნის 40-იანი წლებიდან. ამ დროიდან მოკიდებული, ვიდრე 1845 წლამდე ჩვენს ქვეყანაში მოღვაწეობდნენ დომინიკელი, ავგუსტინელი, თეატინელი და კაპუჩინელთა ორდენის მისიონერები. ეს მოწმობდა იმას, რომ საქართველოში ვატიკანის მისიონერული პოლიტიკა მხარდაჭერას პოულობდა. კათოლიკე მისიონერთა მოღვაწეობას ამ ხნის მანძილზე უნაყოფოდ არ ჩაუვლია. ქართველთა შორის ბევრმა საერო და სასულიერო პირმა მიიღო კათოლიკობა. ქართველი მესვეურები სრულ თავისუფლებას აძლევდნენ მისიონერებს.

სამცხე-საათაბაგოში, საქართველოს სხვა სამეფო-სამთავროებთან შედარებით, კათოლიკობამ თავისებური გზა განვლო. საუკუნეების მანძილზე უთანასწორო ბრძოლაში ქართველები თანდათანობით პოზიციებს თმობდნენ. მოსახლეობის ნაწილმა თავი ქვეყნის სხვადასხვა კუთხეს შეაფარა, ზოგი იძულებული შეიქმნა მიეღო ისლამი, ნაწილმა კათილიკობა მიიღო და თავს „ფრანგებად“ აცხადებდნენ. მოგვიანებით, 1829 წელს ოსმალთა ბატონობისაგან სამცხე-ჯავახეთის განთავისუფლების შემდეგ, ცარიზმი სდევნიდა მშობლიურ ენას და რუსიფიკატორული პოლიტიკის დანერგვას უწყობდა ხელს. რუსეთის მთავრობამ 1845 წელს საქართველოდან პოლიტიკური მოტივით განდევნა ლათინი კათოლიკე პატრები. ამას ახალციხის ლათინური წესის ქართველ კათოლიკეთა ეკლესიებში მოჰყვა ლათინურ ენაზე წირვა-ლოცვის გაუქმება. ეს გამოუვალი სირთულის წინაშე აყენებდა ქართველ კათოლიკეებს, რადგან წმინდა საყდარს არ ჰქონდა დამტკიცებული ქართული კათოლიკური ტიპიკონი. ამასთან დაერთო ისიც, რომ რუსეთის მთავრობამ მხარი დაუჭირა ამ ეკლესიებშიც სომხური ტიპიკონი და სომხური ენა დამკვიდრებულიყო.

რთულ ვითარებაში გამოჩნდნენ ნიჭიერი ქართველი კათოლიკეები. მათი რიგებიდან იყო პეტრე ხარისჭირაშვილი, რომლის თაოსნობით მოხდა კონსტანტინოპოლში ქართული სავანის დაარსება. 1859 წლის 7 მაისს მან წმინდა ტახტისაგან მიიღო ნებართვა კონსტანტინოპოლის გარეუბან ფერი-კვეიში საფუძველი ჩაეყარა წმიდა მარიამის უმანკოდ ჩასახვის მონასტრისათვის, რომლის შესასვლელ თაღზეც ამოკვეთილი იყო დიდი ქართული წარწერა: „წმიდაო მარიამ, დაიცავ ივერიელნი“. ორი წლის შემდეგ წმინდა კონგრეგაცია „დე პროპაგანდა ფიდემ“ მას იურიდიული ძალმოსილება მიანიჭა. სავანე სწრაფად იზრდებოდა. ვენეციიდან აქ ჩამოვიდა ალფონს ხითარიშვილი, ახალციხიდან ჩავიდნენ იოსებ მამუკაშვილი, ივანე გვარამაძე (ვინმე მესხი) და სტაფანე გიორგიძე.

სავანის დაარსებიდან ერთი წლის შემდეგ მონასტერს შეემატა მცირე სასულიერო სასწავლებელი, რომლის სკოლაში საღვთისმეტყველო საგნების გარდა ისწავლებოდა: ქართული ენის გრამატიკა, ქართული ლიტერატურა და ისტორია, მათემატიკა, ფიზიკა, ასტრონომია, სადურგლო საქმე და სხვა. დიდი ყურადრება ეთმობოდა ფრანგული და ლათინური ენების სწავლებას.

კონსტანტინოპოლის სავანის მიზნებსა და ამოცანებში გარკვეული მნიშვნელობა ენიჭებოდა საგამომცემლო საქმიანობის დაწყებას. პეტრე ხარისჭირაშვილმა „ჩამოასხმევინა სრულიად ახალი ყალიბები, ვენეციის ასოს მინაგვარათ, მაგრამ საკმარისათ თავის ხასიათის მექონი, შეიძინა ყოველივე იარაღი სტამბისა და 1870 წელს უკვე გახსნა სტამბოლში ქართული სტამბა“. 70-80-იან წლებში სტამბის დირექტორად მუშაობდა ანტონ გოზალიშვილი. მცირე ხნის მანძილზე აქ დაიბეჭდა 12 წიგნზე მეტი. მათ გარდა პეტრე ხარისჭირაშვილს მრავალი ნაშრომი დარჩა დაუბეჭდავი. მათი რიცხვი 36-ზე მეტს შეადგენს. ძნელია ითქვას თუ რა მიზეზებმა შეუშალა ხელი ხელნაწერთა გამოქვეყნებას, მაგრამ უდავოა, რაც გაკეთდა ამას უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა უცხოეთში ქართული კულტურის პროპაგანდის თვალსაზრისით, რომლის მნიშვნელობის შეფასებაც შეუძლებელია.

კონსტანტინოპოლის ქართული სავანის მოღვაწეობის რამდენიმე მიზანი იყო: პირველი, ეროვნული სამღვდელოების შექმნა, რომელიც შესძლებდა წარმატებით ემოღვაწა საქართველოში კათოლიკური სარწმუნოების გასავრცელებლად. „ამიტომ იყო რომ დასაწყისში მღვდლები სომხურ ან ლათინურ ტიპიკონს იყენებდნენ, იმისდა მიხედვით, თუ ქართველები ამ ორი ტიპიკონიდან რომელს ანიჭებდნენ უპირატესობას“. ეს იყო პირველი ეტაპი, ხოლო მომდევნო ეტაპი უნდა დასრულებულიყო ბერძნული წესის ქართულ ენაზე დადგენით. კონგრეგაციის წევრებს ამ წესით უნდა ესარგებლათ; მეორე, კათოლიკური სამყაროსათვის უნდა გაეცნოთ ქართველ კათოლიკეთა საქმიანობა, რათა ამ გზით დაემკვიდრებინათ ევროპაში აზრი, რომ ნამდვილად არსებობდნენ ქართველი კათოლიკენი. ეს იქნებოდა ის საშუალება, რომლითაც გააბათილებდნენ სომხების მიერ დამკვიდრებულ აზრს, რომ არ არსებობდნენ ქართველი კათოლიკეები; მესამე, სავანის მიზანი იყო ქართველი ხალხის გამოღვიძება-აღორძინება სარწმუნოებრივად, პოლიტიკურად და კულტურულად. იგი უცხოეთში თავისი არსებობით ცოცხალი პროტესტის ნიშანი იყო რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრობის წინააღმდეგ. ქართველმა მამებმა ეს სავანე აქციეს ეროვნულ კერად, სადაც მუდამ მრავალი ქართველი ახალგაზრდა აფარებდა თავს, არამედ მრავალი პოლიტიკური მოღვაწეც, განურჩევლად სარწმუნოებისა და მისწრაფებებისა. ამ საზოგადოების წყალობით ვატიკანი და დასავლეთის სხვა ქვეყნები მარადის ეცნობოდნენ საქართველოსა და მათ თანამდეროვე პოლიტიკურ, ეკონომიკურ და რელიგიურ მდგომარეობას.

ჩვენს ხელთ არსებული პირველწყაროების მიხედვით, XIX საუკუნის 70-იანი წლებისათვის მომწიფდა ნიადაგი, კონსტანტინოპოლში მოღვაწე ქართველ კათოლიკეებს თავიანთი საქმიანობა გაეშალათ საფრანგეთში, კერძოდ მონტობანში. აქვე მნიშვნელოვანია პასუხი გავცეთ კითხვებს, თუ რა ფაქტორები განაპირობებდნენ ქართველი კათოლიკეთა ახალი ძმობის დაარსებას და რა მიზანს ისახავდა იგი? ამჯერად ჩვენ ვერ ვახერხებთ ამ კითხვებს პასუხი გავცეთ, ვარაუდის სახით ვიტყვით, რომ მონტობანში ქართული კულტურის კერის დაარსება ნაკარნახევი იყო საქართველოში სწავლა-განათლების გაშლისა და მისი განვითარება-აღმავლობის ხელშეწყობის ინტერესებით. ამ აზრის განსამტკიცებლად მოვიშველიებთ იმ არგუმენტსაც, რომ „მონტობანის გამომცემელნი უფრო ლექსიკონებისა და სასოფლო სკოლებისათვის სახელმძღვანელოების გამოცემით იყვნენ გატაცებულნი“ (შ. ლომსაძე). ამ წიგნთა გამომცემლებმა იცოდნენ, რომ ქართველი საზოგადოება ამ დროისათვის მთელი მონდომებით ეკიდებოდა სწავლების საკითხს: აშენებდა სკოლებს, ქირაობდა მასწავლებლებს და სხვ.

აღნიშნული დროისათვის მომზადდა საფუძველი კონსტანტინოპოლში მოღვაწე ქართველ კათოლიკეებს შორის, რომ მონტობანში დაეარსებინათ ქართული კულტურის კერა. როგორც მოსალოდნელი იყო ამ საქმის თაოსანი და სულისჩამდგმელი გახლდათ პეტრე ხარისჭირაშვილი. ასეთ დიდ საქმეში დაუღალავ მოღვაწეს გვერდში ამოუდგნენ ანდრია წინამძღვრიშვილი და სტეფანე გიორგიძე. ქართველმა მამებმა, შეიძლება დაბეჯითებით ითქვას, რომ 1875 წელს მონტობანში ეგალიტეს ქუჩაზე ერთი პატარა სახლი შეიძინეს ბაღითურთ და აქ სავანე დაარსეს. ამ სავანის მთავარი მოძღვარი იყო ანდრია წინამძღვრიშვილი, მეტად ენერგიული ხელმძღვანელი და „პეტრე ხარისჭირაშვილივით დაუზარელი მუშა გამოდგა“. სწორედ მისი თაოსნობით მოხდა პარიზიდან საბეჭდი მანქანის ჩამოტანა, რომელიც 500 ფრანკი დაჯდა. მისი მზრუნველობით მოგვარდა სტამბის სრულყოფილი გამართვა.

რაც შეეხება ალფონს ხითარიშვილს, ამ „უწარჩინებულეს ქართველს“ (ზ. ჭიჭინაძე), მან მამულიშვილური გულმხურვალობით დიდ თანადგომა და დახმარება აღმოუჩინა ანდრია წინამძღვრიშვილს. ამ ორ მოღვაწეს გვერდით ედგნენ სტაფანე გიორგიძე, ათანასე ნასყიდაშვილი, იოსებ წალდაძე და სხვები. ამ უკანასკნელს სცოდნია სტამბის მუშაობა, აწყობა, ბეჭდვა და მასთან ლიტოგრაფიაც დაუარსებია მონტობანში. პირველად ამ ლიტოგრაფიაში დაუბეჭდია ქართული გალობის ნოტები. ნოტებს გარდა, აქ საქართველოს სხვადასხვა კუთხის სურათები უბეჭდია, აგრეთვე „ფერადის წამლებით სურათები უხატავს“.

ერთი სიტყვით, მონტობანის ქართული კონგრეგაცია თავიდანვე ენერგიულად შეუდგა საგამომცემლო საქმიანობის ორგანიზებას. მას უკვე ჰქონდა ბინა, საბეჭდი მოწყობილობა და საკუთარი ღერბიც, რომელზედაც ეწერა: „Scholasticat Georgien. Rue de L' Egalite, Montauban(Tarn-et Garonne)“. უფრო გვიან ერთმა ფრანგმა დედაკაცმა ძმობას შესწირა ტიპოგრაფიის მანქანა და მონტობანის ქართული სტამბა საკმაოდ გაძლიერდა.

აქვე აღვნიშნავთ შემდეგსაც: როგორც პირველწყაროებიდან ირკვევა, მონტობანის ქართული კონგრეგაცია წიგნების ბეჭდვისა და ლიტერატურულ საქმიანობასთან ერთად ეწეოდა ქართველი ახალგაზრდების სწავლა-აღზრდის საქმეს. კონსტანტინოპოლის სავანის მსგავსად, აქაც დაარსდა მცირე სასულიერო სასწავლებელი. პეტრე ხარისჭირაშვილი საფრანგეთის საგარეო საქმეთა მინისტრის მარკიზ დე ნოას მიმართ გაგზავნილ წერილში წერდა: „ახალგაზრდა ქართველებს, რომლებიც მე მაინტერესებს და რომელთაც სურთ შეისწავლონ ფრანგული და ლათინური ენები, არ შეუძლიათ ჰპოვონ საფრანგეთის გარეთ ისეთი მაღალფასოვანი განათლება, როგორი განათლებაც მათ შეუძლიათ მიიღონ ასე განთქმულ მასწავლებლებთან... უმაღლესი განათლების წყალობით... მათ საქართველოში უნდა სკოლები დაეარსებინათ და გაადვილებდნენ და გაავრცელებდნენ მშვენიერ ფრანგულ ენას“.

როგორც ირკვევა, მონტობანის ქართული სავანე არ იყო მრავალრიცხოვანი. დაუდგენელია სხვადასხვა დროს რამდენი მოსწავლე ან სასულიერო პირი ეწეოდა აქ მოღვაწეობას. თუმცა ერთ-ერთ სარწმუნო წყაროში ნათქვამია, რომ მონტობანში „ერთდროულად 12 ან 14 ადამიანზე მეტი არასოდეს არ მოუთავსებიათ, მასწავლებლებისა და მოსწავლეების ჩათვლით“.

მონტობანში გამოცემული წიგნების დიდი ნაწილი არ არის დაცული საქართველოს ბიბლიოთეკებსა და წიგნთსაცავებში, ამიტომ ძნელია იმის თქმა, თუ რომელი ნაშრომი თუ ნაშრომები დაიბეჭდა პირველად. ჩვენში შემორჩენილი ეგზემპლარებიდან შესაძლებელი გახდა დაგვედგინა, რომ 1877 წლის ჩათვლით გამოცემული იქნა 11 წიგნი: ა. წინამძღვარი ზეცისა; ბ. გზა ცხოვრებისა; გ. სიბრძნე კაცებრივი; დ. ბრძენი კაცი; ე. ქართული გრამატიკა; ვ. მოკლე რიტორიკა გინა მჭერმეტყველობა; ზ. მოკლე ფილოსოფია გინა სიბრძნის მოყვარება; ი. მსოფლიო ისტორია ძველთა და ახალთა ნათესავთა; კ. გვირგვინი მოწაფეთა წმიდა ესტატე (პოეზია ათას შვდი მუხლი); კა. ყვავილების კონა ყრმათა გინა რჩეულთა ლექსები.

როგორც ამ ჩამონათვალიდან ვხედავთ, მონტობანის პირველი გამოცემები ძირითადად სკოლების სახელმძღვანელოებს წარმოადგენდა. მათ დიდი ამაგი დასდეს ლექსიკონების გამოცემის საქმესაც. საქართველოში დიდი გულისყურით ადევნებდნენ თვალს ქართველთა საქმიანობას საფრანგეთში. მათ შესახებ სრულ ინფორმაციას აწვდიდა საქართველოს მოსახლეობას ძირითადად გაზეთი „დროება“ და „ცნობის ფურცელი“. ქართული საზოგადოება მოუთმენლად ელოდა მონტობანის მამების შრომის ნაყოფს. მათ ყოველმხრივ ამხნევებდნენ და დიდ თანაგრძნობას ავლენდნენ ამ სამაგალითო მამულიშვილების მიმართ.

არ იქნება ურიგო იმის აღნიშვნაც, რომ აქ გამოცემული წიგნები იყო როგორც ფასიანი, ისე უფასო(მუქთად), თუმცა ფასიანი წიგნები ხელმისაწვდომი იყო ღარიბი ოჯახებისათვის. თბილისში, ქუთაისში და გორში შეიძლებოდა ამ წიგნების შეძენა

საფრანგეთში მიმდინარე პოლიტიკური დაპირისპირების დროს XIX საუკუნის 80-იან წლებში ერთი პერიოდი ეს სავანე ხელისუფლების მიერ დახურული იქნა, მაგრამ ისევ პატრიოტმა კათოლიკე მამებმა ყველაფერი იღონეს ამ კერის აღსადგენად. საფრანგეთმა თავისი ინტერესებიდან გამომდინარე დააკმაყოფილა პეტრე ხარისჭირაშვილის თხოვნა და ეს სავანე აღადგინა. „ქართველთა ახალი კოლონია მონტობანში დამკვიდრდა ქალაქგარეთ არდუს გზაზე და განდევნილ იქნა ეკლესიისა და სახელმწიფოს გამოყოფის დროს (1903-1906 წლებს შორის“ (ი. ტაბაღუა).

დასკვნისათვის ვიტყვით, რომ მონტობანის კულტურულმა ცენტრმა, მართალია, ვერ შეიძინა ისეთი ნიშნები, როგორც კონსტანტინეპოლში არსებულმა კერამ, მაგრამ ერთი გამობრწყინებით წარუშლელი კვალი დატოვა უცხოეთში ქართული კულტურის პოპულარიზაციის საქმეში.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. ევგენი დალეჯიო დ' ალესიო, ქართველები კონსტანტინოპოლში, თარგმნა შალვა ვარდიძემ, სტამბული, 1921.

2. მ. თამარაშვლი, ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის, ტფილისი, 1902.

3. შ. ლომსაძე, მიხეილ თამარაშვლი და ქართველი კათოლიკენი, თბ., 1984.

4. შ. ლომსაძე, გვიანი შუასაუკუნეების საქართველოს ისტორიიდან, ახალციხური ქრონიკები, თბ, 1979.

5. ე. მამისთვალიშვლი, „საქართველოში კათოლიციზმის გავრცელების ცდები და ქარტული დიპლომატია XVII-XVIII სს-ში“, ქართული დიპლომატია: წელიწდეული, ტ. 8, 200.

6. ი. ტაბაღუა, „ქართული კულტურის კერები საფრანგეთში მე-19 საუკუნის მეორე ნახევარში“, მაცნე: ენისა და ლიტერატურის სერია, 1, 1978.

7. ზ. ჭიჭინაძე, მიხეილ პეტრეს ძე თამარაშვილი, თფ., 1912.168

Montauban Georgian Friary

Suliko Grigalashvili
Professor of the Georgian Technical University

Without the study of Georgian cultural centers abroad, it is impossible to fully imagine the history of Georgia. This issue is of particular importance today when the country on the path of independence is focused on European values and will promote the development of Western cultural and political ideas in Georgia.

After liberating Samtkhe-Javakheti Ottomans from the 19th century, Tsarism was the native language and thus promoted the introduction of a rationiff policy. In 1845 he was expelled by Latin Catholics from Georgia. This was a difficult task for Georgian Catholics. They first founded the Georgian saplings in Constantinople, and then, when it reached its goal, and the Georgian fathers turned it into a national hub, there was also the soil that the Georgian Catholics had taken away from cultural activities in France, namely, Montauban.

The establishment of this fact was mainly dictated by the interests of the education and development of Georgia and its development and prosperity. It was founded in 1875 and Petre Xarischirashvili was the first person to play the role. Andria Tsinamdzagvrishvili and Stephane Giorgadze were standing beside him. One of the group of Georgian Catholics, a group of Georgian Catholics from Constantinople, purchased a small house, obtained a printing machine from Paris and started printing Georgian books. Here also a small theological school was founded. At the same time, according to reliable sources, more than 12 or 14 people have never been held together, including teachers and pupils.

The first editions of Montauban were mainly school-based schools. The foundation was found in Georgia. Newspapers provided information on their activities. The printed books could be purchased there in books in Tbilisi.