საქართველოში წამალთმცოდნეობის განვითარებას უძველესი ისტორია აქვს და მის შესახებ ცნობები მრავლად მოიპოვება მედიცინისა და ფარმაციის ისტორიის მკვლევართა ნაშრომებში. „მთელ ანტიკურ სამყაროში პონტო განთქმული იყო თავისი შხამიანი და სამკურნალო ბალახების სიუხვით, ასე ვე იბერიაც...“ (ს. სალუქვაძე, წამალთმცოდნეობა ძველ საქართველოში, გამომცემლობა „ხელოვნება“, თბილისი, 1987).

მედეა, ფრესკის ფრაგმენტი ჰერკულანუმიდან

შემთხვევითი არ არის, რომ მეცნიერთა მოსაზრებით, სიტყვა „მედიცინა“, სწორედაც რომ საქართველოსთან, კერძოდ, კოლხეთის მეფე აიეტის ქალიშვილის - მედეას სახელთანაა დაკავშირებული. სხვადასხვა ბერძენი და რომაელი ავტორის ცნობით, კოლხეთში, ძვ. წ. აღ. XIII-XII სს., მედეას (შპრენგელი წერს „ჰეკატეს ბაღზე“, სადაც ხარობდა მცენარეები, რომელთა გამოყენებით სამკურნალო საშუალებები მზადდებოდა) სამკურნალო მცენარეების ბაღი ჰქონდა გაშენებული, სადაც ორმოცზე მეტი სახეობის სამკურნალო და შხამიანი მცენარე ხარობდა.

ბალახთა და წამალთა მესაიდუმლე, ჯადოქრობის ზებუნებრივი ნიჭით და ჯილდოებული მედეა ღამღამობით სასახლის შემოგარენში ეძიებდა ახალ სამკურნალო მცენარეებს. ჯერ საწამლავს იღებდა, საწამლავის განზავებით კი წამლებს ამზადებდა. „[მედეა] მიჩვეული იყო ღამღამობით ტაძრის მახლობლად გვამებსა და წამლისათვის გამოსადეგ მცენარეთა ირგვლივ ხეტიალს“ (აპოლონიოს როდოსელი, არგონავტიკა, ა. სურგულაძის თარგმანი, 1948).

სამკურნალო მცენარეებს შორის მოიხსენიება პრომეთეიონ ფარმაკონად (Prometheon Pharma) წოდებული „პრომეთეს ბალახი“, რომელსაც მედეა კასპიის ნიჟარაში იმ წითელი ყვავილიდან აგროვებდა, პრომეთეს სისხლით მორწყულ კავკასიის კლდეში რომ იზრდებოდა.

მე დეას სახელთანაა დაკავშირებული წამლების შესანახი ყუთის გამოყენებაც: „მედეა წამოიჭრა და იმ ყუთისაკენ გაექანა, რომელშიაც სხვადასხვაგვარი წამალი ეწყო, ზოგი განმკურნებელი და ზოგიც მომაკვდინებელი“ (აპოლონიოს როდოსელი, არგონავტიკა, ა. სურგულაძის თარგმანი, 1948). მასვე მიაწერენ სამედიცინო-ბიოლოგიურ ცნებებს - „გაახალგაზრდავება“ და „სისხლის გადასხმა“. ევრიპიდეს ტრაგედიის მიხედვით კი, მედეას უშვილობის განკუნებაც შეეძლო.

ეტლზე მფრინავი მედეა, ძვ.წ. 480 წელი,
კლიველენდის მუზეუმი.

1792 წელს გერმანელმა მკვლევარმა კურტ შპრენგელმა გამოსცა მსოფლიო მედიცინის ისტორიის მიმოხილვითი ხუთტომეული „სამკურნალო გამოყენებითი ხელოვნების ცდის ისტორია“. გამოცემის I ტომი „უძველესი კოლხური მედიცინით“ იწყებოდა, რაც იმას ნიშნავს, რომ შპრენგელმა ცივილიზებულ ერებს შორის პირველი ადგილი უძველეს კოლხურ მედიცინას მიანიჭა.

კურტ შპრენგელის ცნობით: „საბერძნეთში გავრცელდა თქმულება ჩრდილოეთის ერთ საარაკო ქვეყანაზე, სადაც ჯადოქართა ოჯახი ბატონობდა, მისი წევრები აიეტი, პერსევსი, ჰეკატე, მედეა და კირკე მზის შვილებად იწოდებოდნენ... ჰეკატე - ღამის ასული, შხამიანი ბალახების აღმომჩენი, ძლიერ დახელოვნებული იყო მომაკვდინებელი და სამკურნალო საშუალებების შეზავების საქმეში. მისგან ისწავლეს მისმა ქალიშვილებმა ეს ხელოვნება. მედეას გრძნეულსაც უწოდებდნენ. მან მოამზადა წამალი, რომლითაც ოქროს ვერძის მცველი გველეშაპი დააძინა და იაზონს დიდი საქმეები ჩაადენინა“.

მედეა ითვლება სამკურნალო ზეთების დამზადების ოსტატად, ჭრილობათა მკურნალად, ჰემატოლოგიისა და ქირურგიის მცოდნედ, დღევანდელი მედიცინისა და ფარმაციის ფუძემდებლად.

სამკურნალო საშუალებების გამოყენება, რომელიც უხსოვარი დროიდან იღებს სათავეს, დროთა განმავლობაში იცვლებოდა, ვითარდებოდა და სამეცნიერო სახით ყალიბდებოდა.

ისტორიულმა წყაროებმა შემოგვინახა ცნობები საქართველოში სხვადასხვა დროს არსებული სამკურნალო კერების, მკურნალებისა და სამკურნალო მცენარეების შესახებ. არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოჩენილია არაერთი არტეფაქტი. როგორც ჩანს, უძველესი ადამიანები მცენარეულ და ცხოველურ წამლეულს ჯერ კიდევ ქვედა პალეოლითის ხანაში ამზადებდნენ.

საკაჟიას გამოქვაბულის მიდამოებში ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრების შედეგად დასტურდება, რომ ქვის ხანაში მცხოვრები ადამიანები კანის წყლულებისა და ჭრილობების სამკურნალოდ ცხოველების ძვლის ტვინისა და ქონისაგან სხვადასხვა მალამოებს ამზადებდნენ (გ. ნიორაძე, ქვის ხანის ადამიანი საკაჟიას გამოქვაბულში, თბილისი, 1953).

კურტ შპრენგელი (1766-1833) - გერმანელი ექიმი, ბოტანიკოსი,
ბუნებისმეტყველი. მისი ავტორობით შექმნილმა კვლევებმა მსოფლიო
მედიცინის ისტორიაში მნიშვნელოვანი კვალი დატოვა. შპრენგელის
შრომებს შორისაა: „პათოლოგიის სახელმძღვანელო“, „ბოტანიკის ისტორია,
„ახალი აღმოჩენები მცენარეთმცოდნეობის სამყაროში“ (1819-1822) და სხვ.

არქეოლოგიური არტეფაქტებით დადგენილია საქართველოში ქირურგიული საქმის განვითარებაც. მაგალითად შეიძლება დავასახელოთ სამთავროს სამაროვანის გათხრების დროს აღმოჩენილი პათოლოგიურად შეცვლილი და ნამკურნალები ძვლები, რომელთა კვლევა ქირურგიულ ჩარევას ადასტურებს (პ. ფირფილაშვილი, სამთავროს სამაროვანში გათხრების შედეგად მოპოვებული მასალები ძვალთა სისტემის დაავადების შესწავლისათვის, საქართველოს სსრ მეცნიერთა აკადემიის მოამბე ტ. XV, № 8); სამთავროშივეა აღმოჩენილი გველის გამოსახულებიანი ორსართულიანი კერამიკული საინფუდირო აპარატი, რომელიც ადასტურებს ძვ.წ.აღ. II ათას წლეულში სამკურნალო მცენარეების ხარშვის ტრადიციას (ს. სალუქვაძე, წამალთმცოდნეობა ძველ საქართველოში და მისი შემდგომი განვითარების გზები უძველესი დროიდან XIX საუკუნემდე, გამომცემლობა „ხელოვნება, თბილისი, 1987); უძველესი ხანიდან ცნობილია თავის ტვინის ტრეპანაციის მაგალითები, რაც ქირურგიული საქმის მაღალ დონეზე ფლობის უტყუარ მტკიცებულებას წარმოადგენს; შემორჩენილია არაერთი სამედიცინო დანიშნულების ნივთი, მათ შორის - ქირურგიული ინსტრუმენტები (დანები, პინცეტები) და სხვადასხვა სახის მინის ჭურჭელი (კოლბები, წვეთმზომები), რაც სამედიცინო კულტურაზე მეტყველებს. შესაძლოა, სამედიცინო ჩარევების სიხშირე და გამოცდილება განპირობებული იყო იმ არაერთი ბრძოლით, საქართველოს ტერიტორიაზე რომ მიმდინარეობდა.

გველის გამოსახულებიანი კერამიკული ჭურჭელი, ძვ.წ. მე-17 ს.
ს. სალუქვაძის მოსაზრებით, საყოფაცხოვრებო დანიშნულების ჭურჭელზე
გველის გამოსახულება, მის სააფთიაქო დანიშნულების ნივთების შესანახად
გამოყენებაზე მიუთითებს. ფოტო წიგნიდან: „წამალთმცოდნეობის მეცნიერული მოსაზრებანი“

ბრინჯაოს სამედიცინო ხელსაწყოები, ძვ.წ. II ათასწლეული
ფოტო წიგნიდან: „წამალთმცოდნეობის მეცნიერეული მოსაზრებანი“

IV საუკუნეში, საქართველოში ქრისტიანობის გავრცელებასთან ერთად, განვითარდა სხვადასხვა სამკურნალო სივრცეები ე.წ. ქსენონები, რომლებიც თავდაპირველად ეკლესია-მონასტრებთან იყო დაფუძნებული.

პეტრე იბერის ფრესკული გამოსახულება იერუსალიმის
ჯვრის მონასტრიდან. ფოტო ინტერნეტიდან

აღსანიშნავია, რომ ქართველთა განმანათლებლად მიჩნეულმა წმინდა ნინომ სწორედ მკურნალობით გაითქვა სახელი. „დედოფლისა ნანაჲსზე და აჩუენა ღმერთმან პირველად ძალი მისი მიერ მაყულოვანსა მას შინა, განკურნა ლოცვითა მისითა სენისა მისგან მძიმისა, რომლისა ჴელოვნება მან კაცთა მან ვერ შეუძლო განკურნებაჲ მისი“ („მოქცევაი ქართლისაჲ“). როგორც ჩანს, ნინოს საქართველოში შემობრძანებამდე, სხვა მკურნალებიც იყვნენ, რის შესახებაც ცნობას თავად წმინდა ნინოს ცხოვრება გვაწვდის.

V საუკუნეში დედოფალ ბაკურდუხტს (ქართლის მეფე ვარაზ-ბაქარის ცოლი) ქართლში საავადმყოფო სასტუმროები გაუხსნია, მის შვილს პეტრე იბერს (ერის კაცობაში მურვანოზი) კი იოანე ლაზთან ერთად, იერუსალიმში ქართველთა მონასტერი და სასნეულოები დაუარსებია. „შემდგომად განვიდა უდაბნოთა და აღაშენა მუნცა მონასტერნი, პირსა იორდანესა მჯდომი მძუინვარე განკურნა. მოვლა ყოველნი უდაბნონი ეგვიპტისა და სკიტისანი და მრავალნი სასწაულნი აღასრულნა. კუალად მონასტერსა და ქსენონსა თვისსა მოიქცა“ („ქართლის ცხოვრება“, ს. ყაუხჩიშვილის რედაქციით, სახელგამი, თბილისი, 1955). როგორც ქართული და ასურული წყაროებიდან ირკვევა, V საუკუნეში მოღვაწე წმინდა მამა სამკურნალო საქმიანობასაც მისდევდა: „ის უშვილოთა შვილიერ, სნეულთა განკურნებდა, უნაყოფოთა ნაყოფიერ გყოფდა“ („ქართლის ცხოვრება“, ს. ყაუხჩიშვილის რედაქციით, სახელგამი, თბილისი, 1955).

საქართველოში სამონასტრო ცხოვრების დამკვიდრება ასურელ მამებს უკავშირდება, რომლებიც VI საუკუნიდან ქვეყნის სხვადასხვა ტერიტორიაზე დასახლდნენ. იოანე ზედაზნელი „სენთამკურნალად“ მოიხსენიებოდა, შიო მღვიმელის შესახებ კი ვკითხულობთ: „მისცა მას ღმრთისა მიერ მადლი სენთა ოტებად კაცთაგან და პირუტყვთა და ეშმაკეულთა სიტყვით განკურნებდა და ყოვლით კერძო მომავალნი იოანესსა სნეულნი და ეშმაკეულნი ლოცვითა ამისითა განიკურნებოდეს“ (ასურელ მოღვაწეთა ცხოვრების წიგნთა ძველი რედაქციები, ილ. აბულაძის რედ., თბილისი, 1955). ცნობილია, დავით გარეჯელის და მისი მოწაფის ლუკიანეს მოღვაწეობა, რაც IX-X საუკუნეში შექმნილ ნაწარმოებში „ცხოვრება და მოღვაწეობა წმინდისა მამისა ჩუენისა დავით გარეჯელისაი“ აისახა.

დავით გარეჯას კომპლექსი

წმ. დავით გარეჯელი, XVIII ს. S-3269 - კრებული.

X საუკუნეში გიორგი მერჩულეს მიერ დაწერილი „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრება“ VIII-IX საუკუნის საქართველოს პოლიტიკის, ეკონომიკისა და კულტურის შესახებ მნიშვნელოვან ინფორმაციას გვაწვდის. ნაწარმოები გამორჩეულია იმითაც, რომ მასში აღწერილია საყურადღებო ცნობები მონასტრებში სამედიცინო საქმიანობის შესახებ.

IX საუკუნიდან არაერთი მონასტერი დაარსდა საქართველოს ფარგლებს გარეთაც, სადაც სამკურნალო სივრცეები არსებობდა: ათონის მთაზე იოანე, ექვთიმე და გიორგი მთაწმინდელები მოღვაწეობდნენ; ილარიონ ქართველის მიერ ულუმბის მთაზე დაარსდა მონასტერი, სადაც ცნობების მიხედვით, სამკურნალო საქმეც უნდა განვითარებულიყო; გრიგოლ ბაკურიანის ძემ დაარსა პეტრიწონის მონასტერი და ა.შ.

დავით IV აღმაშენებლის მოღვაწეობას მემატიანე ქსენონების მშენებლობასაც მიაწერს. გელათის მონასტერთან არსებული ქსენონი უმნიშვნელოვანესი ცენტრი უნდა ყოფილიყო იმ პერიოდის საქართველოში, სადაც იოანე პეტრიწი მოღვაწეობდა.

დავით აღმაშენებლის ფრესკის ფრაგმენტი
გელათის ეკლესიიდან

გელათის კომპლექსის ფოტო ინტერნეტიდან

ცნობილია, რომ სამედიცინო განათლება ჰქონდათ მიღებული იოანე პეტრიწს და არსენ იყალთოელს. იოანე პეტრიწი გელათის აკადემიაში უძღვებოდა სამედიცინო საქმეს. მის ნაშრომთა შორის უნდა იყოს ბერძნულიდან ქართულად ნათარგმნი ნემესიოს ემესელის „ბუნებისათვის კაცისა“. აგრეთვე, სამეცნიერო ლიტერატურაში გამოთქმულია მოსაზრება, რომ სამედიცინო ტრაქტატი სახელწოდებით „Practica Petricelli“, რომელიც სალერნოს სამედიცინო სკოლიდან გამოსულად ითვლება და XI საუკუნით თარიღდება, შესაძლოა, იოანე პეტრიწის მიერ იყოს შექმნილი (მ. სააკაშვილი, ა. გელაშვილი, ლ. ჭეიშვილი, ტ. ჩხეიძე, საქართველოს მედიცინის ისტორია ტ. IV, საბჭოთა საქართველო, თბილისი, 1956). არსენ იყალთოელმა რამდენიმე წელი გელათში დაჰყო, შემდეგ კი იყალთოში მდებარე აკადემიაში მსახურობდა. არის ვარაუდი, რომ გელათისა და იყალთოს აკადემიებში არსებობდა ექიმთა მომზადების კურსებიც.

სავარაუდოდ, ვანის ქვაბებში არსებობდა საავადმყოფო. ვანის ქვაბების განგების მიხედვით, „ერთი ღვთის მოშიში მონაზონი მესნეულე დაც განიჩინებოდეს და უძლურ-მყოფთა ძმათა მსახურებდეს“ („ვაჰანის ქვაბთა განგება“, ლ. მუსხელიშვილისრედ., 1939).

როგორც IV-XII საუკუნეების თეორიული მასალებით და პრაქტიკული საქმიანობით ჩანს, სხვადასხვა ქვეყნებთან კავშირ-ურთიერთობები მსოფლიოში არსებული გამოცდილების გაზიარების შესაძლებლობას იძლეოდა.

რთული სათქმელია, სად და როდის გაიხსნა საქართველოში პირველი აფთიაქი, თუმცა ქსენონებთან ერთად, სავარაუდოა, რომ წამალთხანებიც (აფთიაქები) არსებობდა. პირველად ქართულ წყაროებში სიტყვა „აფთიაქი“ (Apotheka) XI საუკუნეში, გიორგი მთაწმინდელის თხზულებაში „ცხოვრებაი იოვანესი და ექვთიმესი“ იხსენიება: „აპოთიკი და ბოსტანი და წისქვილნი კელარისა საურავნი იყვნეს“.

წამლების შესანახად წამლის სახლი იყო საჭირო. საქართველოში ერთ-ერთ ყველაზე ძველ საწამლედ უფლისციხის თახჩებიანი ნაგებობა მიიჩნევა. XII საუკუნეს განეკუთნება ვარძიის კლდოვანი კომპლექსის შემადგენლობაში აღმოჩენილი თახჩებიანი ნაგებობა, სადაც VI სართულზე 220-ზე მეტი ნიშიანი ოთახია გამოვლენილი. თახჩები აღმოჩენილია ზემო ვარძიის გამოქვაბულშიც, სოფელ წინარეხში, მაღალაძეების ეკლესიასა და ნიჩბისში. მაღალაძეების 500 თახჩიანი აფთიაქი XV საუკუნით თარიღდება. ნიჩბისის თახჩებიანი აფთიაქი XVII საუკუნეს განეკუთვნება და იქ 60-მდე თახჩაა შემორჩენილი.

როგორც მკვლევართა ნაწილი მიიჩნევს, შუა საუკუნეებში წამლებს სიგრილეში, კლდეში გამოკვეთილ თახჩებში ინახავდნენ. სამეცნიერო ლიტერატურაში არსებობს განსხვავებული აზრიც, მათი სამტრედეებად გამოყენებასთან დაკავშირებით.

აღნიშნულ საკითხთან მიმართებით, საყურადღებოა სოკრატ სალუქვაძის ანალიზი, რომელიც ვარძიის თახჩების სინჯების ქრომატოგრაფიულ კვლევას ეყრდნობა. თახჩების ზომისა და ფორმიდან გამომდინარე, ის მათ აფთიაქს უწოდებს, სადაც ხდებოდა არა მხოლოდ წამლების შენახვა, არამედ მომზადებაც.

უფლისციხის კომპლექსი

„შესაძლებელია, აქ (ვარძიაში) ხდებოდა მცენარეული ნაყოფის დაწნეხა ან დაქუცმაცება; იგი ალბათ, საწნახელის ფუნქციასაც ასრულებდა, ან კერამიკულ ქვევრებში მოთავსებული კონცენტრანტების შესანახად გამოიყენებოდა“ (ს. სალუქვაძე, წამალთმცოდნეობა ძველ საქართველოში და მისი შემდგომი განვითარების გზები, გამომცემლობა „ხელოვნება“, თბილისი, 1987). უფლისციხისა და ვარძიის გარდა, ავტორი წამლის სასახლის ანალოგიურ ნაგებობად მიიჩნევდა მდინარე კავთურას ხეობაში „მაღალაანთ ეკლესიის“ გალავანთან ახლოს მდებარე თახჩებიან ნაგებობას, სადაც 500-მდე თახჩა-აფთიაქის კედლის ნანგრევია. სალუქვაძის აზრით, ვარძიის აფთიაქი კლდეში ნაკვეთია და თახჩებიც განსხვავდება ერთმანეთისაგან, უფლისციხისა და მაღალაანთ ეკლესიის თახჩები კი სრულ თანხვედრაშია. მაღალაანთ ეკლესიას ის XV საუკუნეს მიაკუთვნებს და მისი მნიშვნელობის წარმოსაჩენად, ამ ტერიტორიაზე აღმოჩენილ „კარაბადინს“ ასახელებს. არგუმენტს კავთურას ნაპირზე „ედემის ბაღის“ არსებობის ისტორიული ფაქტიც უმყარებს. ავტორი ყურადღებას ამახვილებს ეკლესიის ეკვდერის კედელზე გამოსახულ გველის ფიგურაზე, რომელსაც მედიცინის ემბლემას უკავშირებს. უფლის ციხეში ვარძიის თახჩების მსგავსი 30-მდე თარო არსებობს.

ვარძიის კომპლექსი. ფოტო „ანაგი“

ვარძიის თახჩებიანი აფთიაქის საერთო ხედი
ფოტო წიგნიდან: „წამალთმცოდნეობის მეცნიერეული მოსაზრებანი“

სოკრატ სალუქვაძე ვარძიის თახჩებიან აფთიაქში
ჟურნალი „საბჭთა ხელოვნება“, 1978, №12

წინარეხის აფთიაქი. ნინო ბარნაბიშვილის ფოტო

XIII საუკუნიდან საქართველოში არსებული რთული პოლიტიკურ-ეკონომიკური მდგომარეობა აფერხებდა მედიცინის განვითარებას, თუმცა მუდმივად თავდაცვასა და ბრძოლაში მყოფ ქვეყანაში, სამედიცინო საქმეს მაინც მნიშვნელოვანი ადგილი ეჭირა. XVI საუკუნიდან კი, როდესაც ქვეყანამ აღდგენა დაიწყო, კვალი დაეტყო ყველა სფეროს, მათ შორის სამედიცინო საქმეს.

როგორც კვლევებიდან ჩანს, მთელი შუა საუკუნეების განმავლობაში, სასულიერო პირების მიერ მკურნალის ფუნქციის შეთავსება ქრისტიანული რელიგიის გავრცელების მნიშვნელოვანი საშუალება იყო. ამ გზას მისდევდა კათოლიკური ეკლესიაც, სწორედ ამ მიზნით ესტუმრა კათოლიკე მისიონერთა ჯგუფი საქართველოს.

XVII საუკუნის II ნახევრიდან კათოლიკე მისიონერები ხსნიან სკოლებს საქართველოს სხვადასხვა ქალაქში: თბილისში, გორში, ახალციხესა და ქუთაისში. იმავ დროულად, იწყებენ საექიმო საქმიანობას. აღსანიშნავია, რომ ქართველი ახალგაზრდები რომში განათლების მისაღებად ამ პერიოდიდან მიემგზავრებიან.

მისიონერების ჩანაწერებიდან ირკვევა, რომ იმ პერიოდის საქართველოში ჯანდაცვის მიმართულებით საკმაოდ რთული ვითარება იყო, ამიტომ ქვეყნის უმაღლესი ხელისუფალნი ცდილობდნენ, თავიანთი წვლილი შეეტანათ დაავადებათა მკურნალობაში, მფარველობდნენ და ხელს უწყობდნენ კათოლიკე მისიონერებს. იტალიელი მისიონერი არქანჯელო ლამბერტი აღნიშნავს: ,,ძველად მთავრის მოვალეობა იყო ეზრუნა თავისი ხალხის საზრდოსა, ტანსაცმლისა და ექიმობისათვის. ეს ჩვეულება ჩვენს ქვეყნებში სრულებით განდევნილია, მაგრამ დადიანი თავის ქვეყანაში კი მტკიცედ მისდევს ამ ჩვეულებას. მართლაც იმისათვის, რომ ექიმობა გაუწიოს თავის ხალხს, კითხულობს სხვადასხვა საექიმო წიგნებს, რომლებიც გადმოთარგმნილია ლათინურიდან მათს ენაზე, შესწავლილი აქვს მრავალი სანელებელი, სამკურნალო ბალახები, მცენარის ძირები და აკეთებს მრავალ წასაცხებს და სასმელ წამალს. ასეთის წამლებით სავსე აქვს ყუთები, რომელთაც თან დაატარებს და საჭიროებისამებრ ყველას ურიგებს. ამ წამლებს ისე თხოულობენ, თითქოს თვით გალენი ურიგებდეს მათ“.

გამორჩეულია ვახტანგ VI-ის მოღვაწეობა სამეცნიერო ლიტერატურის შექმნის და დაცვის მიმართულებით. სწორედ მისი მეშვეობით მოაღწია ჩვენამდე წიგნებმა - „უსწორო კარაბადინი“ და „სამკურნალო წიგნი - კარაბადინი“. მასვე უნდა შეექმნა სამედიცინო შინაარსის ნაწარმოებები: „წიგნი ცხენთა ცნობისა და აქიმობისა“ და „წიგნი ზეთების შეზავებისა და ქიმიისა ქმნის შეკრებილი მეფის ვახტანგისაგან“.

ერეკლე II განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა სამედიცინო საქმეს. საქართველოში იწვევდა კონსტანტინოპოლის გამოცდილ ექიმებს და მფარველობდა კათოლიკე მისიონერებს.

1740 წელს კათოლიკე მისიონერებმა თბილისში პირველი აფთიაქი გახსნეს, რომელსაც „წამალთხანა“ უწოდეს. 1755 წელს, მისიონერების საქართველოდან გაძევების შემდეგ, წამალთხანაც დაიხურა. ერეკლე II-ის მეფობის დროს, სპარსეთიდან ჩამოსულმა ექიმმა რეინექსმა სასახლესთან მოაწყო აფთიაქი, ასევე სამედიცინო სკოლა, სადაც ბატონიშვილები ეუფლებოდნენ მედიცინას.

1806 წლის იანვარში, იმპერატორ ალექსანდრე I-ის ბრძანებით, თბილისში პირველი სახაზინო აფთიაქი გაიხსნა და მარიამ დედოფლისეული ბაღი სამკურნალო მცენარეების მოსაშენებლად გამოიყენეს. აფთიაქში არსებობდა ლაბორატორიაც.

აფთიაქების არსებობამდე, საქართველოში წამლები მხოლოდ ჰოსპიტალში იყო ხელმისაწვდომი. კერძოდ გაყიდვა აკრძალული იყო, თუმცა მოგვიანებით აკრძალვა გაუქმდა. აღსანიშნავია, რომ როდესაც კავკასიის მთავარმმართებელმა პასკევიჩმა საქართველოში 13 აფთიაქის გახსნა მოითხოვა, სამედიცინო დაწესებულებებმა უარი განაცხადეს, რადგან საკუთარი რესურსით არსებობას ვერ შეძლებდნენ და ზედმეტ ხარჯად დააწვებოდნენ ხაზინას (მ. შენგელია, ქართული მედიცინის ისტორია, გამომცემლობა „განათლება“, თბილისი, 1980).

სააფთიაქო ქსელი საქართველოს ქალაქებში XIX საუკუნის 60-იანი წლებიდან ჩნდება. 1870 წლისთვის ქვეყანაში უკვე 23 აფთიაქი ფუნქციონირებდა, 1914 წელს - 161 აფთიაქი ემსახურებოდა მოსახლეობას.

სამკურნალო საშუალებები ძირითადად უცხოეთიდან შემოდიოდა. სააფთიაქო საქმეს პროვიზორებთან ერთად ე.წ. „დროგისტები“ (სააფთიაქო და ქიმიური საქონლის ბითუმად მოვაჭრენი) უძღვებოდნენ (ლ. მიმინოშვილი, საქართველოს ზოგიერთ რეგიონში სააფთიაქო საქმის განვითარების ეტაპები და მიღწევები/საქართველოს სააფთიაქო პრაქტიკისა და ფარმაციის განვითარების ზოგიერთი საკითხი, განათლება, 1982). 1805 წლიდან გალენური ლაბორატორიები დაარსდა, სადაც წამლები ადგილობრივი და შემოტანილი მცენარეული ნედლეულისგან მზადდებოდა. ლაბორატორია უნდა ყოფილიყო ყველა აფთიაქში, რომელიც წყლის სახდელი ქვაბით და სტერილიზატორით იყო აღჭურვილი.

პროვიზორის ხელმძღვანელობით მომუშავე აფთიაქს „ნორმალური აფთიაქი“ ერქვა და ძირითადად ქალაქში მდებარეობდა, სადაც სააფთიაქო ლაბორატორია არსებობდა და წამლის რეცეპტით გაყიდვის გარდა, დამზადებაც იყო შესაძლებელი. ასევე, სადაც შესაძლებელი იყო კადრების გადამზადება. „სამედიცინო საბჭოს მიერ აღიარებულია ნორმალურ აფთიაქებად თავიანთი მმართველობით, აღჭურვილობით, მოწყობით, საქმიანობის მასშტაბებით და ფარმაცევტული პერსონალის მომზადების პირობებით“. გამონაკლისის წესით, სოფლებში აფთიაქების გახსნა აფთიაქარის თანაშემწეს შეეძლო. არსებობდა ფილიალური და სოფლის აფთიაქები (ნ. აბულაძე, ფარმაცია დასავლეთ საქართველოში 1846-1917 წლებში, ქუთაისი 2013).

„ნორმალური აფთიაქი“ განთავსებული უნდა ყოფილიყო შენობის პირველ სართულზე. აფთიაქებს ჰქონდათ შემდეგი სათავსოები:

1901 წლიდან აფთიაქში მუშაობის გეგმა-გრაფიკი ამოქმედდა. დასვენების დღედ ითვლებოდა ყოველი მესამე დღე. სამუშაო დილის 8 საათზე იწყებოდა და 22 საათამდე გრძელდებოდა. ფარმაცევტს თვეში 15 ღამის მორიგეობა უწევდა. ისინი უზრუნველყოფილნი იყვნენ საკვებით და ბინით. წინასწარ იღებდნენ ხელფასს ე.წ. გრატიფიკაციას - 40 მანეთის ოდენობით. რაც შეეხება აფთიაქარის შეგირდებს, მათიანაზღაურება თვეში 30 მანეთი იყო და უფასო ბინა ეკუთვნოდათ (ნ. აბულაძე, ფარმაცია დასავლეთ საქართველოში 1846-1917 წლებში, ქუთაისი 2013).

თბილისში სააფთიაქო საქმის განვითარება საქართველოში მცხოვრებ გერმანელ კოლონისტებს უკავშირდება. წამლის თავისუფალი გაყიდვის უფლებით პირველი აფთიაქის გახსნა დიდხანს ვერ მოხერხდა, რადგან მეფის რუსეთის ბრძანების საფუძველზე, აფთიაქის გახსნის უფლება მხოლოდ პროვიზორის განათლების მქონე პირს ჰქონდა. ამან განაპირობა უცხოელების დაინტერესება და 1929 წელს თბილისში აფთიაქი გერმანელმა ფლორ შონბერგმა გახსნა.

თბილისი

1836 წელს შონბერგის აფთიაქი კარლო შმიდტმა იყიდა. 1881 წლიდან აფთიაქში მუშაობა დაიწყო ფარმაციის მაგისტრმა ფერდინანდ ოტენმა, რომელმაც 1902 წელს აფთიაქი საკუთარი სახლის პირველ სართულზე, კიროვის №8 გადაიტანა.

1844 წელს თბილისში მესამე სახაზინო სარეცეპტო აფთიაქი გაიხსნა, რომელსაც 1857 წლისთვის ფონ ეიზრიხის კერძო აფთიაქიც დაემატა. დედაქალაქში უკვე ოთხი აფთიაქი ფუნქციონირებდა, მაშინ როცა საქართველოს სხვა ქალაქები აფთიაქის გარეშე იყვნენ და წამლების გაცემა ქუთაისის, ახალციხისა და ოზურგეთის სამხედრო ჰოსპიტალებიდან ხდებოდა.

1872 წელს პროვიზორმა არტემ ცურინოვმა სოლოლაკის ქუჩაზე მცირე ზომის სააფთიაქო საწყობი გახსნა. 1882 წლის 29 იანვარს სააფთიაქო საქონლით მოვაჭრე კავკასიის ამხანაგობამ თბილისში, კავკასიის მუზეუმის მოპირდაპირე მხარეს, ხიტაროვის სახლში გახსნა აფთიაქი, რომლის განყოფილებები არსებობდა ბაქოსა და ბათუმში.

ფერდინანდ ოტენის აფთიაქი სოლოლაკში

მალე აფთიაქების რაოდენობა გაიზარდა. 1875 წელს გაზეთ „დროებაში“ გამოქვეყნებული ცნობის მიხედვით: „ათი-ხუთმეტი წლის წინათ ქალაქში მხოლოთ ერთი (შმიტის) აფთიაქი იყო და ჰყოფნიდა მთელს ქალაქსაო და ახლა კი ხუთი აფთიაქია და ამას გარდა რამდენიმე მაღაზია, რომლებშიაც წამლებს ჰყიდიან და კიდევ მაინც ვერ ასვლია ჩვენს ქალაქსაო!“ 1907 წლისთვის კი თბილისში უკვე 30-მდე სააფთიაქო მაღაზია ფუნქციონირებდა.

1917 წლის გაზეთი „საქართველო“ მკითხველს ინფორმაციას აწვდიდა გოლოვინის პროსპექტსა და სამხედრო ქუჩის კუთხეში, ფოსტა-ტელეგრაფის პირდაპირ ახალი აფთიაქის გახსნის შესახებ, რომლის ხელმძღვანელი პროვიზორი ახვლედიანი იყო (გაზეთი „საქართველო“, 1917, №7).

ფერდინანდ ფონ ოტენი

(1850-1930)

კავკასიის ფარმაცევტთა ასოციაციის თავმჯდომარე,
თბილისის საპატიო მოქალაქე

ფერდინანდ ფონ ოტენი საქართველოში ჩამოსახლებული გერმანელი ემიგრანტების ოჯახში დაიბადა. ნახევარ საუკუნეზე მეტხანს იმუშავა აფთიაქის მმართველის თანამდებობაზე, უმეტესად, საქართველოში.

ფერდინანდ ოტენი

ფერდინანდ ოტენი ოჯახთან ერთად

ფერდინანდმა შეიძინა გერმანელი ფარმაცევტის ფლორ შონბერგის მიერ 1829 წელს თბილისში დაარსებული პირველი აფთიაქი. ააშენა სამსართულიანი სახლი (ახლანდელი ლეონიძის ქ. №8) და პირველ სართულზე ახლად შეძენილი აფთიაქი განათავსა. ფარმაცევტი ორ აფთიაქს ხელმძღვანელობდა: ერთს - თბილისის მუდმივი მოსახლეობისათვის, მეორეს - ჩამოსულებისათვის.

საქართველოში პირველი სამედიცინო საექსპერტო ლაბორატორიის დაარსებამდე, ოტენი კრიმინალურ ექსპერტიზაშიც მონაწილეობდა.

საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ, ოტენს ჩამოართვეს სახლი და აფთიაქი. ოჯახს მოსამსახურეების მცირე ოთახი და სამზარეულო დაუტოვეს.

ევგენი ზემელი
(1858-1922)
აფთიაქარი

ცნობილი გერმანული გვარის შთამომავალი ევგენი ზემელი თბილისში 1881 წელს ჩამოვიდა და მედიცინის დოქტორ შახპორიანცის აფთიაქში დაიწყო მუშაობა. 1883 წელს ზემელი სასწავლებლად მოსკოვში გაემგზავრა, თუმცა, მოსკოვის უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტის დასრულების შემდეგ, კვლავ თბილისში დაბრუნდა და სამკურნალო დაწესებულების აფთიაქში დაიწყო მუშაობა.

ევგენი ზემელი უცნობ პირებთან ერთად

ევგენი ზემელის აფთიაქი

1898 წელს თბილისის ხელმძღვანელობამ ზემელს აფთიაქის გახსნის ნება დართო. სახლის პირველ სართულზე აფთიაქი იყო განთავსებული, ზედა სართულზე ზემელი ოჯახთან ერთად ცხოვრობდა.

აფთიაქი თბილისში მოსახლეობის მედიკამენტებით მომარაგების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ობიექტად იქცა. ცნობილია, რომ ზემელი ფულს უხდიდა ტრამვაის ვატმანებს, რომ გაჩერების დროს დაეყვირათ: „ზემელის აფთიაქი!“

აფთიაქების გახნას თავისი პროცედურა ჰქონდა. აფთიაქის გახსნის მსურველს უნდა მიემართა ქუთაისის გუბერნატორისა და გუბერნიის ექიმისთვის და მათი თანხმობის შემთხვევაში, კერძო აფთიაქის გახსნის უფლებას იღებდა.

ქუთაისის გუბერნიაში პირველი ნორმალური („ვოლნაია“ - თავისუფალი, კერძო) აფთიაქი პეტრე-პავლე კოკოჩაშვილმა 1860 წლის 22 იანვარს გახსნა. აფთიაქს და საწყისში პროვიზორი დ. ანციპო ხელმძღვანელობდა, 1864 წლიდან - მ. არაზაშვილი, 1871 წლიდან - ცეზარ ივანოვი.

1868 წელს პროვიზორ შნეიდერის მიერ ქუთაისში ნემეცკაიას ქუჩაზე (ახლანდელი პუშკინი) მეორე კერძო აფთიაქი გაიხსნა. 1888 წელს გაიხსნა პოლონელი პროვიზორის ფრანც რელიგიონის აფთიაქი, 1914 წელს კი, კიდევ ერთი კერძო აფთიაქი პროვიზორმა გლუშაკოვმა გახსნა.

ძველი ქუთაისი.
დ. ერმაკოვის ფოტო

კერძო აფთიაქების პარალელურად, სახელმწიფო აფთიაქების საჭიროებაც დადგა. 1901 წლის 21 ივლისს ქუთაისში პირველი აფთიაქი გაიხსნა, რომელიც ქალაქის თვითმმართველობას ეკუთვნოდა. აფთიაქის მმართველი გიორგი ნიკიტინი იყო, 1907 წლიდან კი მას პროვიზორი არქიფო მხეიძე ხელმძღვანელობდა. 1913 წელს ქუთაისში გაიხსნა ქალაქის მეორე აფთიაქი.

1904 წელს შეიქმნა ქალაქის სააფთიაქო კომისია, რომლის მოვალეობა იყო ქალაქის აფთიაქების ზედამხედველობა, სააფთიაქო წესდების, აფთიაქის შინაგანაწესის, მომარაგებისა და მართვის წესების შემუშავება.

1921 წლამდე ქუთაისში 5 აფთიაქი ფუნქციონირებდა.

პეტრე-პავლე კოკოჩაშვილი

(1832-1917)

ქიმიკოსი, ქუთაისში პირველი
აფთიაქის მფლობელი

პეტრე-პავლე კოკოჩაშვილის მამა ივანე კოკოჩაშვილი (1799-1864) „ბოტანიკური ლექსიკონის“ შემდგენელი იყო, რომელმაც მკურნალობა და წამლების დამზადება ქუთაისში მცხოვრები კათოლიკე მისიონერებისაგან შეისწავლა. გასაკვირი არ არის, რომ წამლების დამზადების ხელოვნებით მან შვილიც დააინტერესა.

პეტრე-პავლე კოკოჩაშვილი

1869 წლის 22 ივნისს პეტრემ ქუთაისში პირველი აფთიაქი გახსნა, რომელიც ერთადერთი იყო მთელ გუბერნიაში. ქუთაისის აფთიაქს მალე ტყიბულის, ბათუმისა და უწერის აფთიაქებიც შეემატა. პეტრეს საკმაოდ დიდი სანაცნობო წრე ჰყავდა, ამიტომ მედიკამენტები და ფარმაცევტული მოწყობილობები მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნიდან შემოჰქონდა. 1890 წელს მან ქუთაისში ქირურგიული და სააფთიაქო აპარატურის მაღაზია გახსნა.

ზაქარია კოკოჩაშვილი ოჯახთან ერთად.
მარცხნიდან: ქეთევანი, ზაქარია, თამარი, ჟოზეფინა
(ზაქარიას მეუღლე), ვერა, ნინა კოკოჩაშვილები. ნინა კოკოჩაშვილი -
პირველი პროვიზორი ქალი ქუთაისში.

ზაქარია კოკოჩაშვილი (1870-1922) - „ძმები კოკოჩაშვილების“
აფთიაქის, ხილის სასმელების ქარხნის პროვიზორი,
მეუღლესთან ჟოზეფინა ფირალავასთან ერთად, 1890

2018 წელს ქუთაისის №8 აფთიაქს პეტრე-პავლე კოკოჩაშვილის სახელი მიენიჭა.

გაზეთის „დროება“ ცნობით, 1880 წლისთვის ბათუმში არსებობდა ჟ. ბენლის კერძო აფთიაქი, სადაც მსახურობდა ვინმე ჟ. ბენლი. სავარაუდოდ, ბენლი ფრანგი უნდა ყოფილიყო და მას რუსეთის იმპერიაში არსებული კანონის მიხედვით, შესაბამისი რუსული დიპლომის არარსებობის გამო ეკრძალებოდა ფარმაცევტული მუშაობა.

ძველი ბათუმი

„ბათუმში თითქმის ოცი წელიწადია ოსმალეთის მთავრობის დროს, საექიმო ნაწილში მსახურობდა უფ. ჟ. ბენლი, რომელსაც ჰქონდა აქ გახსნილი აფთიაქი. ამ კაცს მთელი ბათუმის და მისი მაზრის მაცხოვრებლების ხასიათი, მდგომარეობა და მათი გაჭირვება კარგათ შესწავლილი ჰქონდა; ხალხსაც კარგათ მიაჩნდათ და იქამდი ჰქონდა ნდობა დამსახურებული, რომ სახლებშიაც კი მიჰყავდათ, არ ერიდებოდნენ თავიანთი ავათმყოფობა და მდგომარეობა თავისუფლად გაეგებინებინათ. ახლა ამბობენ, რომ კანონის ძალით, ამას უნდა მოუსპონ ამ საქმის წარმოება, რადგანაც აქ სხვა აფთიაქი გაუხსნიათ მთავრობის ნებარ თვით, და კანონით რუსეთის საბრძანებელში რუსულ ენაზე სწავლის და დიპლომის უქონელს არ ეძლევა უფლება ამ საქმის წარმოებისაო.

პეტკევიჩის აფთიაქი მარის ქუჩაზე,
მარჯვნიდან I სახლი

რასაკვირველია, ყოველივე წესდება შესრულებული უნდა იქმნეს, მხოლოდ, ერთის მხრით ბათუმის ცუდი ავათმყოფობით საცოდავ მდგომარეობაში ყოფნას და მეორეს მხრით, იმას, რომ ამასთან ყველანი მოურიდებლად დაიარებიან რჩევის მისაღებლად და სხვებთან სხვათა შორის ენის უცოდნილობის მიზეზითაც, ვერ მივლენ და ვერც გააგებინებენ ვერაფერს, - ამ შემთხვევაში სასურველი უნდა იყოს, რომ ჩვენმა ბათუმის ადმინისტრაციამ ეს ყველა ხალხის მდგომარეობა სახეში იქონიოს და პრივილეგია მისცეს უფ. ჟ. ბენლის მოქმედებას და არ შეხედოს ჩინოვნიკურ ფორმალისტურის თვალით“ (გაზეთი „დროება“, 1880, № 43).

ელიავას აფთიაქი
ერთსართულიან სახლში

აჭარის ფარმაციის ისტორიის მკვლევარი, ვლადიმერ მახარაძე განიხილავს არსებულ წყაროებს და ასკვნის, რომ რუსეთ-თურქეთის ომიდან ორი წლის შემდეგ (1879 წლისთვის), ბათუმში პირველი აფთიაქი გაიხსნა (ვ. მახარაძე, ფარმაციის ისტორია აჭარაში, ბათუმი, 2021).

აფთიაქარი მიხეილ ავალიანი

1889 წელს პროვიზორმა პეტკევიჩმა ბათუმში რიგით მეორე აფთიაქი გახსნა, რომელიც მემედ აბაშიძის ქუჩაზე მდებარეობდა. პეტკევიჩის აფთიაქი ნახსენებია კნუტ ჰამსუნის წიგნში „ზღაპრული ქვეყანა“. ნორვეგიელი მწერალი 1899 წელს ბათუმში იმყოფებოდა და თავად სტუმრობდა აფთიაქს.

1899 წელს ბათუმში კიდევ ერთი აფთიაქი ვ. ა. ვიტუშინსკიმ გახსნა, 1900 წელს კი ს.ს. ელიაშვილმა. იმ დროისთვის ვიტუშინსკის აფთიაქი მეორე მოქმედი აფთიაქი იყო და ახლანდელი კ. გამსახურდიას ქუჩის №3-ში მდებარეობდა (ვ. მახარაძე, ფარმაციის ისტორია აჭარაში, ბათუმი, 2021).

1901 წელს „სააფთიაქო საქონლით ვაჭრობის კავკასიის განყოფილებამ“ ბათუმში შახნაზაროვის ორ სართულიან სახლში (მიხაილოვის, ახლანდელი ზ. გამსახურდიას ქუჩა) აფთიაქი გახსნა, რომელმაც 1918 წლამდე იარსება. განყოფილების გამგედ ბაქოდან პროვიზორი ტატევოსოვი გადმოიყვანეს, 1903 წლის მეორე ნახევრიდან მისი ადგილი პროვიზორმა აგარონიანმა დაიკავა, რომელიც მალე პროვიზორმა ბ. ი. ბრაბეკმა შეცვალა. 1902 წლის თვის ბათუმში 3 აფთიაქი ფუნქციონირებდა (ვ. მახარაძე, ფარმაციის ისტორია აჭარაში, ბათუმი, 2021).

1902 წელს ბათუმში ქალაქის საავადმყოფო გაიხსნა, სადაც აფთიაქიც ფუნქციონირებდა. შემდგომ წლებში აფთიაქი გახსნეს ნიკიტინმა და ლ.პ. კოკოჩაშვილმა. 1910 წლისთვის ბათუმის ოლქში 7 აფთიაქი იყო: 5 - ნორმალური, 2 - სასოფლო. აფთიაქებში 22 ფარმაცევტი და 14 აფთიაქარის მოწაფე მუშაობდა. 1912 წლისთვის ოლქში 5 აფთიაქი არსებობდა: ვ.ა. ვიტუშინსკის, დ.მ. კანდელაკის, გ. ნიკიტინისა და კოკოჩევის, უ.უ. პეტკევიჩის, ს.ს. ელიაშვილის (ვ. მახარაძე, ფარმაციის ისტორია აჭარაში, ბათუმი, 2021).

მიხეილ ავალიანი მეუღლესთან ერთად,
საკუთარ აფთიაქში, ბათუმში

ბათუმის ოლქში 1915 წელს აფთიაქები ჰქონდათ: ნიკიტინს, კოკოჩევის, პეტკევიჩს, ელიაშვილს, კანდელაკს. ჩაქვში - კახიანს, ქობულეთში - კოსინსკის, ართვინში - ჩხეიძეს.

XIX საუკუნეში ქუთაისიდან ბათუმში საცხოვრებლად გადავიდა გიორგი ნიკიტინი და დონდუკოვო-კორსაკოვის (ახლანდელი კ. გამსახურდიას ქუჩა) ქუჩაზე ორსართულიანი სახლი იყიდა, რომლის პირველ სართულზე აფთიაქი გახსნა. ნიკიტინს უმაღლესი ფარმაცევტული განათლება კიევში ჰქონდა მიღებული.

1877 წელს თელავში გახსნილი აფთიაქის მფლობელი ვინმე ჟულინი იყო. შემდეგ აფთიაქი პროვიზორმა დიდერმა შეისყიდა, მისგან კი ექიმმა პლატონ ვოლხოვმა.

თელავი

გაზეთში „ივერია“ ვკითხულობთ: „ბევრი ვაი-ვაგლახის და ყვირილის შემდეგ გაზეთებში, თელავში გახსნეს აფთექა. ყველა დიდის სიამოვნებით მიეგება ამ კეთილს საქმეს და ეგონათ, რომ ეს არის, ეხლა კი გვეშველება მატყუარა და ცრუ ფერშლებისაგან, რომლებიც დიდს სასყიდელს იღებდნენ (ეხლაც იღებენ ტყუილ-უბრალო წამლებში (წამლებს კი არა ან ბალახს რასმე, ან მიწას), და ავად-მყოფს ასმევდნენ ძვირად მოსარჩენად და ხშირად კი სასიკვდილოთ. მაგრამ საუბედუროდ ვერც აფთექამ გაამართლა საზოგადოების მოლოდინი. აფთექა აი ეს რვა თუ ცხრა თვეა რაც დაარსდა თელავში, მაგრამ ჩვენ და სამწუხაროდ თელაველების გულის ტკივილს წამლად ვერ დაედო. მართალია, თუმცა, თელავის აფთექამ გაუადვილა საზოგადოებას „ნამდვილის“ წამლების შოვნა, მაგრამ ვაი ამისთანა შოვნას, როგორც ვშოვობთ ჩვენ თელავის აფთექიდამ! აი რაში მდგომარეობს საქმე: ვისაც ჰკითხავთ, ყველა იმას ჩივის, რომ საშინლად ბევრს სასყიდელს იღებენ წამლებშიაო, თითქმის ტფილისის კვალობაზედ აქ სამჯერ მეტად იყიდება წამლები. ვინ არის მოჩივარი? თუ ვინმემ ხმა გასცა აფთექარს, რომ ძვირად ჰყიდი წამლებსაო - არც კი მიჰყიდის და! ეს კიდევ არაფერი. ჯანი გავარდეს სიძვირეს, როცა საჭიროა, ოღონდ ყოველთვის შეგეძლოს შოვნა წამლებისა. ვსთქვათ შეგიწუხდათ ვინმე სახლში და წამლებისთვის გაიქეცით აფთექაში, მიხვალთ და უკანასკნელი სამი საათი უნდა უცადოთ, მინამ აფთიაქარს იპოვნიან. მაშ სად არის, მკითხავს მკითხველი, - აფთექარი ხომ განუშორებლად უნდა იყოს აფთექაში? - მეც ამას ვსჩივი და ვსტირი, ჩემო მკითხველო, რომ „განუშორებელის“ მაგივრად „გაშორებულია“ აფთექას ჩევენი ი.ი ჰაი აქეთ, ჰაი იქით, ეძებენ თავგადაგლეჯილი აფთექარს! როდის-როდის, იპოვიან სადმე ქაღალდის (სათამაშო) სტოლის წინაშე და მოიყვანენ (თუ წაგებული აქვს ფული, იქნება არც კი წამოვიდეს). ახლა რამდენიმე საათი წამლის შეზავებას მოუნდება და ამ დროის განმავლობაში ავადმყოფსაც თავისი დაემართება!.. ვართ ამ ვაი-ვაგლახში და „სად არის ხელი მხსნელისა“! ჩვენის პოეტისა არ იყოს. ქრისტიანები არა ხართ, გვიშველეთ რამე და დაგვიხსენით ამ „ფული-ყლაპიასაგან“. კეთილს საქმეს იზამს, ვინც თელავში გამართავს აფთიაქის ნივთების მაღაზიას. იქნებ მაშინ მაინც გაიაფდეს წამლები და ამ აუარებელ სიძვირეს გადაგვარჩინონ (გაზეთი „ივერია“ 1877, №44).

ლევან ბერიშვილი - ველისციხის აფთიაქის გამგე,
1910 წელი

1913 წელს თელავში მეორე აფთიაქიც გაიხსნა, რომელსაც 1921 წლამდე იოსებ დავითაშვილი ხელმძღვანელობდა.

საბჭოთა ოკუპაციამდე თელავსა და მის მიმდებარე სოფლებში 6 აფთიაქი არსებობდა.

1865 წელს ახალციხეში ფერშალმა მაისურაძემ გახსნა პირველი აფთიაქი, რომელიც საზოგადოებრივ თვითმმართველობას ეკუთვნოდა.

ახალციხე.
დიმიტრი ერმაკოვის ფოტო

ივანე მაისურაძე

სამცხე-ჯავახეთის პირველი პროვიზორი,
სორბონის უნივერსიტეტის მსმენელი

ახალციხეში პირველი აფთიაქის გახსნა იოსებ მაისურაძის სახელთანაა დაკავშირებული. ეს აზრი პროვიზორ კარლ შმიდტის აფთიაქში მუშაობისას დაებადა და განახორციელა კიდეც. საიმპერატორო უნივერსიტეტის დიპლომის წარდგენით, მეფისნაცვლის მთავარ სამმართველოში ლიცენზია და აფთიაქის გახსნის ნებართვა მოიპოვა.

1865 წელს აფთიაქი საკუთარ სახლში გახსნა. წამლების გარდა, ჰყიდდა საკუთარი ხელით დამზადებულ მალამოებს და სამკურნალო მცენარეებს. 1867 წელს კი, ცოდნის გასაღრმავებლად საფრანგეთში, სორბონის უნივერსიტეტში გაემგზავრა. ივანე მაისურაძის სახელს უკავშირდება სააფთიაქო განყოფილების შექმნა დაბა აბასთუმანში.

გორი

XIX საუკუნის დასაწყისში ერთადერთი სააფთიაქო დაწესებულება გორის სამხედრო ჰოსპიტალთან ფუნქციონირებდა და სამხედროებს ემსახურებოდა.

1908 წელს მეფის ქუჩაზე, ნიკო დიასამიძის სახლში, ქალაქის იმჟამინდელ თვითმმართველობამ აფთიაქი გახსნა, რომლის ხელმძღვანელად გორელი პროვიზორი ივანე კვალიაშვილი დანიშნეს.

მოიჯარეს ვალდებულება ჰქონდა, რომ ღარიბ მოსახლეობაზე 200 მანეთის წამლები უფასოდ გაეცა. (ისტორიკოს ელდარ მამისთვალიშვილის წიგნის - „გორის ისტორია“ მიხედვით. ფოტოზე - ძველი გორის ერთ-ერთი უბანი)

აფთიაქარი სევერიან კეთილაძე ოჯახთან ერთად
მარცხნიდან: ნინო კეთილაძე, სევერიან კეთილაძე,
სევერიანის მეუღლე, ვალერიან კეთილაძე,
1918 წელი

ფოთი

1866 წელს პროვიზორ დ. ანციპოს მიერ ფოთში პირველი აფთიაქი გაიხსნა, რომელსაც შემდეგ მისი შთამომავლები მართავდნენ. მეოცე საუკუნის დამდეგს, აფთიაქი არენდით აიღო ფოთის თვითმმართველობამ და მმართველად პროვიზორი ა.ი. მდივანი მიიწვია, 1910 წლიდან კი პროვიზორი მ.ლ. კისსერი.

ოზურგეთი

პირველი აფთიაქი ოზურგეთში 1876 წელს გაიხსნა. 1872 წელს ოზურგეთელ სოფრომ ხუნდაძეს სააფთიაქო მაღაზია ჰქონდა. მან 1873 წელს ქუთაისის გუბერნატორს აფთიაქის გახსნის მოტივით წერილი მიწერა.

პირველი აფთიაქარი ქალები
გურიაში, დები დარჩიები

ლეჩხუმის ძველი აფთიაქის შენობა

ზესტაფონი

1879 წელს აფთიაქები გაიხსნა ყვირილაში (ზესტაფონში).

1879 წელს აფთიაქები გაიხსნა ხონში, სენაკში, ონში. პროვიზორმა ივანოვმა აფთიაქი გახსნა სოხუმში, პროვიზორმა მილიუტინმა - ბათუმში.

ფარმაცევტი გიორგი
ახვლედიანი (1900-1993)

ფარმაცევტი გიორგი ახვლედიანი
კოლეგებთან ერთად (მესამე რიგში
მარცხნიდან მეორე) 1937 წელი

აფხაზეთი (სოფ. დრანდა)

გაზეთიდან „ცნობის ფურცელი“ ვიგებთ, რომ 1897 წელს აფხაზეთში, სოფელ დრანდაში აფთიაქი არსებობდა.

არგვეთის აფთიაქის ყოფილი გამგე და
პროვიზორი ეკატერინე თუნიაშვილი (1908-1991) -
სამედიცინო-ფარმაცევტული ფაკულტეტის კურსელებთან
და პროფესორ-მასწავლებლებთან
ერთად (მარცხნიდან პირველ რიგში მეორე),
1934 წელი

„ს. დრანდა. (აფხაზეთი) ახალი აფთეკა. ეს ერთი თვე მეტია, აქ პროვიზორის თანაშემწემ ბ-ნმა ივანე ბურჭულაძემ აფთიაქი გახსნა. ამას წინად რევიზიაც გაუკეთეს აფთიაქს და წესიერად მოწყობილად იცნეს. აფთიაქის გახსნა აქ დიდი ხანია საჭირო იყო, იმიტომ რომ, თუმცა აქ საექიმო თავშესაფართან გახსნილია აფთექა, მაგრამ იქიდგან ყველას არ შეეძლო წამლების გამოტანა; აქამდის წამლისათვის სოხუმში უნდა ეარნა ხალხს, ოცის ვესტის მანძილზე. ამიტომ ყველანი ძალიან მოხარულნი არიან, აქ რო აფთექა გაიხსნა. თვით აფთიაქის პატრონს, ბ-ნ ივ. ბურჭულაძესაც, რომელმაც თავისის თავაზიანის ქცევით ყველას გული მოიგო, ძალიან ემადლიერება ხალხი“ (გაზეთი „ცნობის ფურცელი“, 1897, № 324).

გერმანელი ტყვეების მიერ
აგებული აფთიაქი ტყიბულში

1921 წელს საქართველო ში 151 აფთიაქი არსებობდა;

1930 წელს - 229;

1940 წელს - 447;

1950 წელს - 484;

1960 წელს - 540;

1970 წელს - 734;

1980 წელს - 724 (კ. სანდომისაშვილი, „პრაქტიკული ფარმაცია 1921-1961 წლებში“, საქართველოს სააფთიაქო პრაქტიკისა და ფარმაციის განვითარების ზოგიერთი საკითხი, განათლება, 1982).

1889 წელს თბილისში „კავკასიის ფარმაცევტული საზოგადოება“ დაარსდა და 1890 წელს საზოგადოების პირველი კრებაც გაიმართა. კრებამ აირჩია მმართველობა, რომლის შემადგენლობაში შედიოდნენ: სტეფანე კრესლოვსკი (თავმჯდომარე), ნიკოლოზ უზბაშევი (მოადგილე), ფერდინანდ ოტენი (წიგნსაცავის გამგე), ალექსანდრე არისტაკოვი (ხაზინადარი), სერაფიონ იასტრიჟემბსკი (მდივანი).

საზოგადოებას მომდევნო წლებში ხელმძღვანელობდნენ ი. ალხაზიშვილი (2-ჯერ აირჩიეს) და ი. დუმბაძე.

კავკასიის ფარმაცევტულმა საზოგადოებამ 1917 წლამდე იარსება.

„ორი წელიწადია, რაც ბ-ნმა ი. ალხაზიშვილმა ფარმაცევტთა ამხანაგობის შედგენა განიზრახა, რომლის აზრიც მედიკამენტებითა და სხვა სამკურნალო საგნებით ვაჭრობაა. ეს აზრი ყველასათვის სასიამოვნო შეიქმნა, მაგრამ ზოგიერთმა ეჭვის თვალით შეჰხედა, მოთავენი კი, მეტადრე ბ-ნი ი. ალხაზიშვილი, საქმეს ერთგულად შეუდგნენ და, როდესაც ვფიქრობდით, უთუოდ ამ საქმემაც ჩვეულებრივად ჩაილურის წყალი დალიაო, წელს ზაფხულში უცბად თავი იჩინა. მინდოდა შემეტყო ახალს ამხანაგობას საქმე როგორ მისდის, ან როგორ მოწყობილია და ამისთვის ამ დღეებში მის მაღაზიას ვეწვიე. ამ ნახვამა და საქმის გარემოების შეტყობამ სწორედ მასიამოვნა. მაღაზია ყოველ მხრივ ადამიანის ყურადღებას იქცევს: სიდიდით, ურიცხვი საქონლით, სისუფთავით, წეს-რიგით; წამლები საუკეთესო ევროპის ფირმებიდან არის გამოწერილი. მართალია, მაღაზია ჯერ ახალი გახსნილია, მაგრამ დღესაც დიდ ძალი მუშტარი ჰყავს: განსაკუთრებით კავკასიის სხვადასხვა კუთხიდან იწერენ ნარდად, რადგან წამლები საუკეთესო თვისებისაა და ამასთანავე მყიდველებს ამხანაგობა იაფად უთმობს დანიშნულ სადგურამდისაც წამლებს თავისის ხარჯით უგზავნის. ეს კი დიდი შეღავათია მყიდველისათვის. ამ საქმეს ფარმაცევტები განაგებენ, რომელთა შორისაც ორი პროვიზორია, გამგედ ბ.-ნი ალხაზიშვილი, ამხანაგობის საქმეთა გამოკითხვამა და დაკვირვებამ დაგვარწმუნა, თუ რა დიდი მნიშვნელობა აქვს საქმის დაწყებას და არა ჰხარობს იმისათვის, რომ საქმეში კარგად ჩახედებულნი არა ვართ, ვაჭრობა არ ვიცით. ვაჭრობასაც ცოდნა და სწავლა უნდა; როგორც ბევრი სხვა ცოდნა, ისიც საუკუნოებით შეიძინა. მხოლოდ ამ მხრივ ჩვენს ნორჩს ამხანაგობას საყვედური სრულებითაც არ ეთქმის, რადგან იკისრა საქმე, რომლის ცოდნაც საკმარისადა აქვს კიდეც ეს არის მიზეზი, რომ საქმე თავიდგანვე კარგად მიდის: ამხანაგობას წევრები საკმარისი ჰყავს, მათში ბევრი არაქართველიც არის; წევრად შესვლა ძლიერ გაადვილებულია, - ღარიბს წევრს შეუძლიან თითო თუმანიც შეიტანოს, ვიდრე 50 მანეთი გახდებოდეს; წევრად შესვლა შეუძლიან არა ფარმაცევტსაც და არა მკურნალსაც. წევრთა შორის ბევრს ნახავთ ისეთს, რომელთაც 1,000 და 2,000 მან. შეუტანია. ამ საქმის რიგიანად წაყვანა მით უფრო მოსალოდნელია, რომ მეთაურად ფარმაციაში ცნობილი კაცები არიან, რომლებმაც წამლების ავი და კარგი კარგად იციან. ამისათვის სასურველია ჩვენმა ფარმაცევტებმა და მკურნალებმა რაც შეიძლება მეტი მონაწილეობა მიიღონ ამ საქმეში როგორც ფულით, ისრე სხვა გვარადაც, რადგან სარგებლობა საქმისა ცხადია სჩანს. ტფილისის სამკურნალო განყოფილების ყურადღება ამხანაგობამ უკვე მიიქცია და დაიწყეს კიდეც ქსენონებისათვის ამის ამხანაგობის მაღაზიიდგან წამლების გამოწერვა. იმედია, ტფილისის გუბერნიას ქუთაისის გუბერნიაც არ ჩამოჰრჩება და ქუთაისის გუბერნიის ყველა მეაფთიაქენი მონაწილეობას მიიღებენ, წევრებათ ჩაეწერებიან და წამლებსაც აქედან გამოიწერენ. ამხანაგობის საქმის კარგად წასვლა მით უფრო სანატრელია ჩვენთვის, რომ დღეს ჩვენი მხსნელი ეს ერთადერთი საშუალება, შეერთებაა. არასდროს არ ყოფილა ადამიანი ისე უძლური, როგორც დღეს, როდესაც კაპიტალია ყველგან საჭირო. იგი კი საიდან გაჩნდება, თუ ბევრნი ერთად არ შეერთდებიან? დროა, ეს მოსაზრება რწმენათ არ დარჩეს და მალე საქმეთაც იქცეს. უნდა გავიმსჭვალოთ იმ მოსაზრებით, რომ მხოლოდ ამხანაგობას, რომელიც ერთობასა და ნდობაზეა დამყარებული, შეუძლიან საქმე შეჰქმნას დღეს. უნდა ვისარგებლოთ უცხოელების მაგალითით, რომელნიც მხოლოდ შეერთებულის ძალით კოოპერაციის წყალობით აკეთებენ ყოველს საქმეს, რა თვისებისაც უნდა იყოს იგი. ამ გვარი მოქმედება ჩვენთვის ჭკუის მასწავლებელ, აღმზრდელ სკოლად შეიქმნება. საჭიროა მხოლოდ, რომ საზოგადო საქმის მეთაურად პატიოსანი და მცოდნე კაცები იყვნენ ჩვენი ახალი ამიერკავკასიის ფარმაცევტთა ამხანაგობა კი ამ მხრივ საიმედოა. ექიმი ვაშაკიძე (გაზეთი „ივერია“, 1900, №252).

1918 წელს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მოსამსახურე ფარმაცევტთა პროფესიული კავშირი შეიქმნა, რომელმაც ჟურნალი „მოსამსახურე ფარმაცევტი“ დაარსა.

„მოსამსახურე ფარმაცევტთა ყრილობა“ 1918 წლის 1 დეკემბერს გაიმართა, რომელსაც 37 კაცი ესწრებოდა საქართველოს სხვადასხვა კუთხიდან. ყრილობაზე განიხილეს საქართველოში სააფთიაქო საქმის ვითარება და პრობლემები. ერთ-ერთი გამომსვლელით. ჩიქოვანი იყო, რომელმაც აფთიაქების ნაციონალიზაციაზე გააკეთა აქცენტი და აღნიშნა: „ჩვენ ვამბობთ აფთიაქების გასაზოგადებრივობას ფარმაცევტების სრული უფლებით, სახელდობრ: ყველა აფთიაქები რესპუბლიკაში უნდა გადაეცეს ან სახელმწიფო ორგანოებს ან მუნიციპალიტეტს, რომ ისინი შეიქმნენ აფთიაქის ბატონ-პატრონები და აფთიაქი არ ჩასთვალონ მხოლოდ მომგებიან დაწესებულებათ. მთავარი მიზანი სახელმწიფო აფთიაქებისა არის უფასოთ წამლების მიწოდება საზოგადოებისათვის, მაგრამ რადგან დღევანდელ პირობებში ეს ძლიერ ძნელი გასატარებელი პრინციპია, წამლებისა და სხვა სააფთიაქო მასალის სიძვირის გამო, დროებით, სანამ პირობები უფრო ხელსაყრელად შეიცვლებოდეს, წამლების გაყიდვა უნდა მოხდეს ხელმისაწვდომ ფასებში“ (ჟურნალი „მოსამსახურე ფარმაცევტი“, 1919, №1).

ყრილობაზე პროვიზორმა ბერიძემ გააკეთა მოხსენება ფარმაცევტული სწავლების შესახებ. მან თავის გამოსვლაში ისაუბრა აფთიაქებში არსებულ პრობლემებზე, გამომწვევ მიზეზად კი არასათანადო განათლება დაასახელა. პროვიზორმა ბერიძემ უნივერსიტეტში ფარმაციის ფაკულტეტის დაარსების შესახებ გააკეთა აქცენტი და პროფესორთა საბჭოს მიმართა თხოვნით, ყურადღება მიექციათ აღნიშნული საკითხისთვის: „როგორც ვხედავთ, უნივერსიტეტებში ფარმაცევტები არ გადიან სრულებით მათთვის აუცილებელ საჭირო საგნებს. როგორც მაგალითად, ბაქტერიოლოგიას, სხვადასხვა ანალიზებს, პრეპარატების დამზადებას და ბევრ სხვას.

თუ ჩვენ წინდაწინვე გავითვალისწინებთ იმას, თუ რა სწავლა-განათლებით აღჭურვილი შედიოდენ აფთიაქში მომავალი ფარმაცევტები, თუ რას აძლევდა მათ სამი წლის აფთიაქის მოწაფედ ყოფნა, (რა საკვირველია არაფერს, გარდა შეუგნებლად წყალში ზოგიერთი წამლის გახსნისა და სხვადასხვა წამლების მექანიკურად ერთმანეთში გადარევისა), თუ რას მისცემდა მათ თვე ან თვენახევრის მეცადინეობა რამოდენიმე სპეციალურ საგნებში და შემდეგი გამოცდები თანაშემწის წოდების მისაღებად, თუ რა უნდა მიეცა მისთვის ორი წელიწადი უნივერსიტეტში თავისუფალ მსმენელად ყოფნას პროვიზორის წოდების მისაღებად, სადაც მათ არ უყურებდნენ ისე, როგორც დანარჩენ სტუდენტობას, არ აქცევდნენ მათ სრულებით ყურადღებას და სადაც მათ მიაწვდიდნენ ხოლმე მხოლოდ მონარჩენებს, მაშინ ადვილი სათქმელიც არის თუ რამდენი შეიძლება მოეთხოვოს დღევანდელ ფარმაცევტებს. მაგრამ მიუხედავად ყოველივე ზემოთქმულისა, ფარმაცევტებში იყვნენ ბევრი გამოჩენილი პირები, რომელთაც თავისი გამოცდილებით და მეცადინეობით დიდი სარგებლობა მოჰქონდათ საზოგადოებისთვის...

ახლა ჩვენ პირდაპირ უნდა გადავიდეთ იმაზე, თუ როგორ უნდა მოეწყოს საქართველოს რესპუბლიკაში ფარმაცევტთა სწავლა-განათლება.

ჩვენთვის დიდად სასურველია, რომ ჩვენ გვექნეს ჩვენს სახელმწიფოში ცალკე უმაღლესი საფარმაცევტო ინსტიტუტი, მაგრამ, ვინაიდან ეს არ შეადგენს ჩვენი სახელმწიფოსთვის აუცილებელ საჭიროებას, და მასთან ცალკე უმაღლესი სასწავლებლის დაარსება დიდად საძნელოა ჩვენი პატარა რესპუბლიკისთვის. ჩვენ დღეს უნდა მოვითხოვოთ, რომ სახელმწიფო უნივერსიტეტთან დაარსდეს უსათუოდ საფარმაცევტო ფაკულტეტი“ (ჟურნალი „მოსამსახურე ფარმაცევტი“, 1919, №1).

1992 წელს დაფუძნდა საქართველოს ფარმაცევტთა ასოციაცია. ფარმაცევტთა უფლებების დამცველი ასოციაცია 20-მდე იურიდიულ და 2000-ზე მეტ ფიზიკურ პირს აერთიანებს. ასოციაცია თანამშრომლობს სხვადასხვა ასოციაციებთან, საზოგადოებრივ ორგანიზაციებთან, საზღვარგარეთის ქვეყნების ანალოგიურ საზოგადოებებთან.