სქესობრივი მომწიფების პერიოდს (პებერტატული პერიოდი) ახასიათებს ჰორმონების დღეღამური რიტმულობის ჩამოყალიბება, რაც დამოკიდებულია ორგანიზმის ბიოლოგიური საათის სამივე რგოლის (ჰიპოთალამური, ჰომეოსტაზური, პერიფერიული) შეთანხმებულ მუშაობაზე. ჰორმონების ცირკადული რიტმების არასრულფასოვნებით გამოწვეული უხეში ძვრები, ნეიროენდოკრინულ სისტემაში, ვლინდება პუბერტატული პროცესების დროებითი შეფერხებით, ან, პირიქით, ნაადრევი სქესობრივი მომწიფებით. შერეშევსკის მიერ აღწერილია გოგონები ნაადრევი სქესობრივი და ფიზიკური განვითარებით, რომელთაც 6-7 წლის ასაკში დაეწყოთ მენსტრუალური ციკლი.

ნაადრევი სქესობრივი მომწიფების დროს, სხვადასხვა ნეიროენდოკრინული დარღვევების ზეგავლენით, მეორადი სასქესო ნიშნების ადრეულ გამოვლინებასთან ერთად, შეიძლება გამოხატული იყოს ნაადრევი ფიზიკური და ფსიქიკური განვითარება. გოგონებში - ადრე იწყება მენსტრუალური ციკლი, ვლინდება თმიანობა ბოქვენის, იღლიისქვეშა ფოსოებისადა სხვა არეებში, ვითარდება სარძევე ჯირკვლები, იზრდება მენჯი და თეძოების მოცულობა, აღმოცენდება სექსუალური ინსუიენციები და სხვ. ნაადრევი სქესობრივი მომწიფების მიზეზი შეიძლება იყოს: ჯალღუზისებრი სხეულის, თირკმელზედა ჯირკვლების ქერქისა და შუამდებარე ტვინის სტრუქტურების, ისევე როგორც აღნიშნული წარმონაქმნებისა და ჰიპოთალამურ-ჰიპოფიზარული სისტემის დამაკავშირებელი გზების დაზიანება. ამგვარი სინდრომი შეიძლება განვითარდეს ქალა-ტვინის ტრავმის, თავის ტვინის სიმსივნის, ან ტვინის ქსოვილის ანთების (ენცეფალიტის) შედეგად.

სქესობრივი მომწიფების დროებითი შეფერხება (სქესობრივი განვითარების დაგვიანების სახით) ხშირად დაკავშირებულია გადატანილ რაქიტთან, არასრულფასოვან კვებასთან და სხვ. სქესობრივი განვითარების უფრო მყარი დარღვევები გამოწვეულია ჰიპოფიზის, სასქესო ჯირკვლების, ფარისებრი ჯირკვლებისა და შინაგანი სეკრეციის სხვა ჯირკვლებს შორის მარეგულირებელი კავშირების მოშლით. ამ შემთხვევაში, კლინიკურად ვლინდება სხვადასხვა ხარისხის ინფანტილიზმი, მიქსედემა, ნანიზმი, იცენკო-კუშინგის სინდრომი და სხვ.

E. Porcu და თანაავტ. (1987), ანოვულატორული ციკლის მქონე პუბერტატული ასაკის გოგონათა გამოკვლევის შედეგად გამოყვეს ორი ჯგუფი: ა) სისხლში ლუტროპინის მაღალი კონცენტრაციით (2-ჯერ მეტი ნორმასთან შედარებით); ბ) სისხლში ესტრადიოლისა და პროგესტერონის კონცენტრაციის ზომიერი მომატებით, მაგრამ ლუტროპინის სეკრეციის შენარჩუნებული დღე-ღამური რიტმით. ვინაიდან, ლჰ ცირკადიანული რიტმულობა დამახასიათებელია პუბერტატული პერიოდისათვის, ავტორები თვლიან, რომ ლჰ შემცველობის ცირკადიანული რიტმის არსებობა გოგონებში შეიძლება იყოს მიმდინარე სქესობრივი მომწიფების პროცესის დამახასიათებელი ჰორმონული მარკერი, ამ პერიოდში მისი არარსებობა კი - ადასტურებს სქესობრივი სისტემის ფორმირების დარღვევას.

გოგონებში, პუბერტატულ პერიოდში შეიძლება გამოვლინდეს ნერვული სისტემის დაზიანების გამომხატველი მთელი რიგი სიმპტომები და სინდრომები: ნერვული სისტემის მომატებული აგზნებადობა (ადვილად გაღიზიანების სახით); გუნება-განწყობის სწრაფი ცვალებადობა; არაადექვატური (მომენტალური) რეაქციები გარეგანი გამღიზიანებლების მიმართ;შფოთვა; შიშის შეგრძნება; ცუდი ძილი და ა.შ. აღნიშნული სიმპტომები შეიძლება გამოვლინდეს მწვავედ - ვეგეტატიური ნევროზული რეაქციების ს-ხით (დაკავშირებული პირველ მენსტრუაციასთან), ან თანდათანობით, ნელ-ნელა, შემდეგ კი, ასევე, თანდათანობით დაკარგოს სიმწვავე და შემცირდეს. არახელსაყრელ პირობებში, შესაძლებელია დროებითი ნევროზული რეაქციები მყარი ხასიათის გახდეს (ნევროზი, ზოგჯერ კი - პუბერტატული პერიოდის ფსიქოზი).

პუბერტატული პერიოდის ნევროზულ რეაქციებს მიეკუთვნება: მომატებული გაღიზიანებადობა, ადვილად დაღლა და გამოფიტვა, ვეგეტატიური დარღვევები (კვინკეს შეშუპება, ჰიპერჰიდროზი და სხვ.), მომატებული მგრძნობელობა მედიკამენტების (ასპირინი, კოფეინი და სხვ.) მიმართ. ამ რეაქციების წარმოქნაში დიდ როლს ასრულებს არახელსაყრელი გარეშე ფაქტორები (სახლში, სკოლაში და სხვ.), რაც ქმნის კონფლიქტურ სიტუაციებს, წყენას და დაუკმაყოფილებლობის შეგრძნებას. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, შეიძლება ითქვას, რომ პუბერტატული პერიოდის ნევროზული რეაქციების პროფილაქტიკა მოითხოვს ყოფაცხოვრებისა და სწავლის ნორმალური პირობების შექმნას, სპორტის პროპაგანდას; მკურნალობა კი - კომპლექსური უნდა იყოს. მნიშვნელოვან როლს ასრულებს რაციონალური ფსიქოთერაპია და მედიკამენტების დანიშვნა (ვიტამინების კომპლექსი, ტრანკვილიზატორები, ანტიდეპრესანტები და ა.შ.).

სქესობრივი მომწიფების პერიოდში შეიძლება გამოვლინდეს ნერვული სისტემის ზოგიერთი დაავადება; პირველ რიგში, ეს ეხება ეპილეფსიას. ეპილეფსიის სამედიცინო პრობლემები, ქალთან მიმართებაში, შემდეგია: ეპილეფსია და მენსტრუალური ციკლი; ეპილეფსია და ორსულობა; ეპილეფსია და მშობიარობა; დედისა და ბავშვის ეპილეფსია.

კარლოვი (1990) თვლის, რომ თუ პუბერტატული პერიოდი წარმოადგენს პერიოდს, როცა ხშირად იწყება ეპილეფსია, ეს ძირითადად ეხებათ ქალებს, ვიდრე მამაკაცებს. ავტორს მოყავს 45 ავადმყოფის მონაცემები (12-დან 16 წლამდე ასაკში), რომელთა შორის 14 ბიჭი იყო და 31 გოგონა. ავტორი თვლის, თუ ეპილეფსიის თანაფარდობა ზრდასრულ პოპულაციაში დაახლოებით 1:1-ზეა, 12-16 წლის ასაკში, ეპილეფსიით დაავადებულ მოზარდებში ის აღმოჩდა დაახლოებით 2:1 (ანუ პუბერტატული ასაკის ეპილეფსია უფრო ხშირად ვითარდება გოგონებში). სავარაუდოდ, ეს აიხსნება ქალის გენერაციული ფუნქციის უფრო რთული ორგანიზაციით, ვიდრე მამაკაცის.

განხილული პრობლემის მეორე მხარეს წარმოადგენს მენსტრუაციის გავლენა ეპილეფსიის მიმდინარეობაზე. კარგად არის ცნობილი კატამინალური ეპილეფსია, ანუ მენსტრუალური ეპილეფსია, რომლის დროსაც გულყრები დაკავშირებულია მენსტრუალური ციკლის განსაზღვრულ ფაზასთან (უფრო ხშირად მენსტრუაციის პერიოდთან). მენსტრუალური ციკლის პერიოდში იცვლება თავის ტვინის ბიოელექტრული აქტივობა (შესუსტებულია ტვინის ანტიეპილეფსიური სისტემა). უნდა გავითვალისწინოთ ის გარემოება, რომ ზოგიერთი ჰორმონი (ესტროგენები, კორტიზოლი, თირეოიდული ჰორმონები) აძლიერებს კრუნჩხვით აქტივობას, ხოლო ზოგიერთი (პროგესტერონი, კორტიკოსტერონი) კი - მას ამცირებს. ჰორმონების გავლენას კრუნჩხვით აქტივობაზე ადასტურებს მენსტრუალური ციკლის მქონე ქალებისა და მენოპაუზის პერიოდში მყოფი პაციენტების ჰორმონული პროფილის შესწავლის შედეგები - გამოვლინდა კორელაცია მეორად-გენერალიზებულ კრუნჩხვით განტვირთვებსა და ესტროგენ/პროგესტერონის თანაფარდობას შორის¹.

ლიტერატურაში გვხვდება მონაცემები გულყრების სიხშირეზე მენსტრუალური ციკლის გავლენის შესახებაც. მაგალითად, J. Laidlaw (1956) მიუთითებს, რომ ხანგრძლივი მკურნალობის მიზნით ჰოსპიტალიზირებულ ქალთა დაახლოებით 72%25-ს გამწვავება აღენიშნებოდა პრემენსტრუალურ ფაზაში ან თვით მენსტრუაციის პერიოდში. კარლოვის მონაცემებით (1990) მენსტრუალური ციკლის ზეგავლენა გულყრებზე გამოუვლინდა ეპილეფსიით დაავადებულ ქალთა (16-დან 45 წლამდე) 22%25-ს; მათ შორის: კატამინალური ეპილეფსია აღენიშნებოდა პაციენტთა 10%25-ს; მენსტრუაციის პერიოდში (შედარებით მენსტრუალური ციკლის სხვა ფაზასთან) გულყრების გახშირება - 12%25-ს. ეს კვლევა ემთხვევა სხვა ავტორთა მონაცემებს, რომლებიც მიუთითებენ, რომ (მენსტრუალური ციკლის ზეგავლენით) გულყრების გახშირებას ორი პიკი აქვს - პრემენსტრუალური (ანუ მენსტრუაციის დაწყების წინ) და ოვულაციური (მე-14-16 დღე მენსტრუაციის დასაწყისიდან). ლიტერატურაში, ასევე, გვხვდება მონაცემები, რომ შესაძლებელია კორელაციური კავშირის არსებობა პუბერტატულ პერიოდში ეპილეფსიის დაწყებასა და გულყრების კატამინალურ ხასიათს შორის - კატამინალური ეპილეფსიის ან კატამინალური გამწვავების 40%25 შემთხვევაში დაავადება განვითარდა პუბერტატულ პერიოდში.

არც თუ იშვიათად, სქესობრივი მომწიფების პერიოდში ვლინდება პირველად ე.წ. ოვარიული შაკიკი. შემდგომში, აღნიშნული დაავადება მიმდინარეობს დამახასიათებელი შეტევებით მენსტრუაციის პერიოდში, ქრება ორსულობის, ლაქტაციისა და მენოპაუზის დროს. T. Radot-ის (1978) მონაცემებით, ამ შემთხვევაში, გარკვეულ როლს თამაშობს ჰორმონული ძვრები, რაც ვეგეტატიური ცენტრების დისფუნქციით ვლინდება. ამ გარემოებაზე მეტყველებს შაკიკის თანმხლები სიმპტომები - ურტიკარული გამონაყარი, ცხელება და სხვ. შაკიკის შეტევამდე 1-2 დღით ადრე, ქალებში, მცირდება ფოლიკულების რაოდენობა და მატულობს პროლაქტინის კონცენტრაცია. ლევი და სტევენი თვლიან (1973), რომ მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის დაქვეითება; ხოლო ჩარლზი (1978) კი - ჰიპოფიზისწინა მონაკვეთში მოთავსებული ბირთვების შეშუპება.

აღწერილია შაკიკის მემკვიდრულ-ოჯახური შემთხვევებიც, როდესაც პირველი შეტევა ვითარდება 13-15 წლის ასაკში - პირველ მენსტრუაციასთან ერთად. შაკიკის შეტევები გვხვდება, ასევე, საკვერცხეების ფუნქციის დარღვევის (anohypovarie) დროსაც; მაგრამ კავშირი აღნიშნულ პათოლოგიასა და შაკიკს შორის დადასტურებულად შეიძლება ჩაითვალოს, მხოლოდ, გინეკოლოგიური პრობლემის მოწესრიგებისას შეტევების მოხსნის შემთხვევაში. ზოგიერთი ავტორი (მებიუსი, ლირსი და სხვ.) თვლის, რომ შაკიკის გენეზში საკვერცხეების როლი ძლიერ გადაჭარბებულია.

პუბერტატულ პერიოდში, ასევე, შეიძლება შეგვხვდეს სხვადასხვა ვეგეტატიურ-ტკივილითი და ტროფიკული სინდრომი: კვინკეს შეშუპება რეინოს დაავადება; აკროპარესთეზიები; სახის ჰემიატროფია და სხვ. ამავე დროს, პუბერტატული პერიოდის დაავადებებს არ შეიძლება მივაკუთვნოთ (თანამედროვე მედიცინის მონაცემებზე დაყრდნობით) მცირე ქორეა, მიასთენია, მიოპათია, მიოტონია, ფრიდრაიხის დაავადება და სხვ., რაზეც მითითება ხშირად გვხვდება ლიტერატურაში.

--------------------

1. დადგენილია, რომ მენოპაუზის (სქესობრივი ჭკნობის) შემთხვევაში გულყრების რაოდენობა მატულობს ესტროგენის მაღალი კონცენტრაციის პირობებში.

სქესობრივი სიმწიფის დადგომასთან ერთად მყარდება რეპროდუქციული სისტემის ფუნქციონირების განსაზღვრული რიტმი (ამ სისტემის ცენტრალური და პერიფერიული რგოლების ურთიერთდაკავშირებული და ურთიერთდამოკიდებული პროცესების შედეგად), რომელიც ქალის ორგანიზმის მთელი რეპროდუქციული პერიოდის (18-დან - 40 წლამდე) განმავლობაში გრძელდება. რეპროდუქციული პერიოდის დასაწყისისთვის ჩამოყალიბებულია ქალის ფენოტიპი: სწორად განვითარებული სასქესო ორგანოები და მეორადი სასქესო ნიშნები; რეგულარული მენსტრუალური ციკლი; ჩასახვის შესაძლებლობა სქესობრივი ცხოვრების (ჩასახვის საწინააღმდეგო საშუალებების მიღების გარეშე) პირველი 1-2 წლის განმავლობაში; დროული მშობიარობა და მშობიარობის შემდგომი პერიოდის ნორმალური მიმდინარეობა. ჩვეულებრივ, მშობიარობიდან 6-8 კვირის განმავლობაში აღდგება მენსტრუალური ციკლი; ჩასახვის უნარი შენარჩუნებულია 20-დან 40 წლამდე. ნორმალური სქესობრივი განვითარების დროს აღინიშნება თმიანობის ქალური ტიპი ბოქვენის არეში, კარგად არის გა-მოხატული საშოს კედლების ნაოჭები. საშვილოსნოს დანამატები არ ისინჯება - მათი საპროექციო მიდამოს პალპაციისას ტკივილი არ ვლინდება. ამ პერიოდისათვის ჩამოყალიბებულია ქალის დამახასიათებელი საერთო იერი: კანი ხდება გლუვი, ელასტიური და სუფთა; კანქვეშა ცხიმი თანაბრადაა განაწილებული, მაგრამ უპირატესად კონცენტრირებულია სარძევე ჯირკვლების, დუნდულოებისა და ბარძაყების არეებში.

სქესობრივი სიმწიფის დადგომასთან ერთად, განსაზღვრული კანონზომიერებით ხდება სასქესო ჰორმონების პროდუქცია. ამ ჰორმონების სეკრეციის რიტმულობა იძლევა სასქესო ფუნქციის დარღვევის დიაგნოსტირების საშუალებას. ამ თვალსაზრისით, განსაკუთრებით საინტერესოა მენსტრუალური ციკლის კლასიკური ჰორმონული მარკერების დინამიკის შესწავლა: ფოლიკულმასტიმულირებელი ჰორმონის (ფმჰ), ლუტროპინის (ლჰ), პროლაქტინის, ესტრადიოლის და პროგესტერონის. დადგენილია, რომ ფმჰდა ლჰ კონცენტრაციის პიკი ემთხვევა ოვულაციის დღეებს. ოვულაციას წინუძღვის ესტროგენების დონის მაქსიმალური მომატება (ოვულაციის წინ აპიკი), რის შედეგად ნეიროენდოკრინულ სისტემაში იკვეთება ჰიპოთალამუსის ციკლური სექსუალური ცენტრის როლი; ეს უკანასკნელი კი უზრუნველყოფს სისხლში ლუტროპინის „გამოტყორცნას” ჰიპოფიზიდან. ლჰ ძირითად როლსასრულებს ოვულაციის ფინალური ფაზის მატერიალიზაციის პროცესში - ბუშტუკოვანი ფოლიკულიდან (გრააფის ბუშტუკი) კვერცხუჯრედის გამოსვლა. გამსკდარი ბუშტუკოვანი ფოლიკულის ადგილზე ვითარდება ყვითელი სხეული, რომელიც უზრუნველყოფს ციკლის მეორე ფაზას - პროგესტერონის პროლონ-გირებულ „ტალღას“. ძირითადი ჰორმონების, მხოლოდ ასეთი კლასიკური „პროფილების“ არსებობისას ხდება შესაძლებელი სრულფასოვანი მენსტრუალური ციკლის არსებობა. ამგვარად, მენსტრუალური ციკლის დარღვევისშემთხვევაში კვლევის ალგორითმი მოიცავს მენსტრუალური ციკლის სხვადასხვა ფაზაში „ჰორმონული სარკის“ გამოკვლევას (ამავე დროს, მნიშვნელოვანია რექტალური ტემპერატურის განსაზღვრაც).

ჰორმონული პროფილისა და ჰორმონების სეკრეციის რიტმების მონაცემთა საფუძველზე შეიძლება წინასწარი დასკვნის გაკეთება თუ რა დონეზე მოხდა ჰიპოთალამო-ჰიპოფიზურ-ოვარიული სისტემის მოქმედების შეფერხება ან დარღვევა. ხშირად, საჭირო ხდება დამატებითი ფუნქციურისინჯების ჩატარება. მაგალითად, მენსტრუალური ციკლის მეორადი (ჰიპოფიზური) და მესამეული (ჰიპოთალამური) ფორმების დარღვევათა დიფერენციული დიაგნოსტიკის დროს, ძალიან ეფექტურია მალუთეინიზირებელი-რილიზინგ ჰორმონის ცდა. ჰორმონების სეკრეციის რიტმის მოშლა განსაკუთრებულ როლს ასრულებს ე.წ. მეორადი ამენორეის, ან უფრო ზუსტად - მეორადი უნაყოფობის განვითარებაში. მენსტრუალური ციკლის დარღვევის მრავალრიცხოვან კლინიკურ ფორმებს შორის, განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს საკვერცხეების პოლიკისტოზის სინდრომი, ფსიქოგენური ამენორეა და ჰიპერპროლაქტინული ჰიპოგონადიზმი.

საკვერცხეების პოლიკისტოზის სინდრომი - წარმოადგენს ჰიპოთალამო-ჰიპოფიზურ-ოვარიული სისტემის უკუკავშირების დარღვევის შედეგად განვითარებული ქრონიკული ანოვულაციის ყველაზე მკაფიო მაგალითს, როდესაც (აღნიშნული კავშირების დარღვევის შედეგად) აღმოცენდება ჰონადოტროპინების სეკრეციის გაუკუღმართებული რიტმი: ლუტროპინის სეკრეციის მკვეთრი მომატება და ფილიკულმასტიმულირებელი ჰორმონის სეკრეციის დათრგუნვა. ლუტროპინის მაღალი კონცენტრაცია იწვევს საკვერცხეების სეკრეტორული პროცესების გაძლიერებას, რაც აისახება სისხლში ესტროგენებისა და ანდროგენების მზარდი შემცველობით. ამ ჰორმონების მაღალი კონცენტრაცია არა მარტო ფოლიკულების ინჰიბირებას იწვევს, არამედ ნაწილობრივ გარდაიქმნება პერიფერიულ ესტროგენად, რის შედეგად ხდება ჰიპოფიზის მგრძნობელობის კიდევ უფრო გაძლიერება ენდოგენური მალუთეინიზირებელი-რილიზინგ ჰორმონის მოქმედების მიმართ. ამგვარად, იკვრება ჰორმონების სეკრეციის „მანკიერი” წრე.

ნერვული ანორექსია - ვითარდება პაციენტებში, რომლებსაც გააჩნიათ განსაკუთრებული „ფსიქიკური განწყობა“ სხეულის წონის შემცირების მიმართ. სხეულის წონის მკვეთრი შემცირება (ორგანიზმის გამოფიტვამდე), იწვევს ორგანიზმის სხვადასხვა ფუნქციების კარდინალურ ცვლილებებს, მათ შორის სასქესო სისტემის დისფუნქციას (მათ შორის ამენორეასაც). ცნობილია,რომ გოგონების რეპროდუქციული სისტემა ფუნქციონირებას იწყებს სხეულის კრიტიკული მასის მიღწევის შემდეგ - 46-48 კგ. ეს მასა, ცხიმოვანი კომპონენტის აუცილებელი 25%25-ანი შემცველობით, ახდენს პირველი (თუმცა ანოვულატორული) ციკლის ინიცირებას. ყველაზე ხშირად, ანორექსია გვხვდება მოზარდებსა (ლტოლვილებში და სამხედრო კონფლიქტების ზონიდან იძულებით გადაადგილებულ პირებში) და ბალერინებში; თან ახლავს ქრონიკული ანოვულაცია (განპირობებული ჰიპოთალამური მალუთეინიზირებელი-რილიზინგ ჰორმონის სეკრეციის დარღვევით).

ფსიქოგენური ამენორეა - ვითარდება მკვეთრად გამოხატული ჰიპერკორტიციზმის ფონზე. ემოციური სტრესი და დეპრესია იწვევს ჰიპოფიზ-თირკმელზედა ჯირკვლების სისტემის ფუნქციის გააქტიურებას. კორტიზოლის ჰიპერსეკრეციასთან ერთად, ვლინდება მისი „პულსაციის“ გაძლიერება; დილით ჰორმონის ამპლიტუდის (დონის მატების) მკვეთრი გაზრდა და, რაც ყველაზემნიშვნელოვანია, მხოლოდ 8-დან - 16 საათამდე (დღე-ღამის სხვა მონაკვეთში კორტიზოლის სეკრეცია არ არის შეცვლილი). ამგვარად, კორტიზოლის სეკრეციის მეზორის (ჰორმონის საშუალო დღე-ღამური მაჩვენებელი) მნიშვნელოვანი მატება განპირობებულია ჰორმონის დღიური სეკრეციის გაძლიერებით, რაც ჰიპოთალამური ამენორეის (მენსტრუალური ციკლის ადრეული ფოლიკულური ფაზის განმავლობაში) განვითარების მიზეზია.

ჰიპერპროლაქტინემიური ჰიპოგონადიზმი - დამოუკიდებელი დაავადებაა, რომლის ძირითად პათოფიზიოლოგიურ რგოლს წარმოადგენს ჰიპოთალამო-ჰიპოფიზ-ოვარიული სისტემის ფუნქციონირების დეზინტეგრაცია (განპირობებული პროლაქტინის სეკრეციის მაინჰიბირებელი კონტროლის მოშლით, რაც იწვევს მუდმივი ხასიათის, ან ტრანზიტორულ ჰიპერ-პროლაქტინემიას). პროლაქტინის სეკრეციის ძირითად მაინჰიბირებელ ფაქტორს წარმოადგენს დოფამინი. ჰიპოფიზის პროლაქტოტროპულ უჯრედებზე არსებული დოფამინერგული რეცეპტორები მიეკუთვნება ე.წ. პოსტსინაფსური რეცეპტორების ჯგუფს; თუმცა, არ არის გარკვეული ჰიპერპროლაქტინემიური ჰიპოგონადიზმის (ჰგ) დროს, დოფამინური კონტროლის პირველადი დეფექტი დაკავშირებულია მხოლოდ პროლაქტოტროპულ რეცეპტორებთან, თუ ჯერ ხდება ჰიპოთალამუსის ტუბერინფუნდიბულური ნეიროციტების ფუნქციის დარღვევა და შემდეგ - ჰიპოფიზისათვის დოფამინის მიწოდების შემცირება. კონცეფცია პირველადი ჰიპოთალამური გენეზის შესახებ გულისხმობს, რომ პროლაქტინის სეკრეციაზე ჰიპოთალამუსის შემაკავებელი ზეგავლენის დაქვეითება ან მოსპობა ჯერ იწვევს ნეიროციტების ჰიპერპლაზიას (რომლებშიც ხდება პროლაქტინის სეკრეცია), შედეგად კი - ჰიპოფიზის მიკრო- ან მაკროპროლაქტინომების განვითარებას. ამასთან, დაშვებულია უჯრედების პერსისტიული ჰიპერპლაზიის შესაძლებლობაც, რაც იწვევს ე.წ. იდიოპათიური ფუნქციური ფორმის ანმიკროპროლაქტინომის ჩამოყალიბებას, რომელიც დიდხანს არ გადადის დაავადების შემდეგ სტადიაში (მაკროპროლაქტინომა).

მენსტრუალური ციკლის დარღვევის სიმძიმე დამოკიდებულია (დამაჯერებლად) პროლაქტინემიის ხარისხზე, რომელიც, ამავე დროს, არ განაპირობებს სექსუალური მოშლილობების სიხშირეს. პროლაქტინის კონცენტრაციის ზრდასთან ერთად, მატულობს დისმენორეის და ამენორეის სიხშირე. ყველა შემთხვევაში, როდესაც პროლაქტინის კონცენტრაცია აღემატება 250 მკგ/ლ-ზე ვითარდება ამენორეა (რეგულარული მენსტრუალური ციკლი გვხვდება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც პროლაქტინის კონცენტრაცია 100 მკგ/ლ-ზე ნაკლებია). პროლაქტინის კონცენტრაციის100-250 მკგ/ლ-ის ინტერვალში აღინიშნება რძისმაგვარი გამონადენი სარძევე ჯირკვლებიდან; ამავე დროს, ხსენის გამოვლენის სიხშირე მცირდება პროლაქტინის კონცენტრაციის მატებასთან ერთად.

ჰიპერპროლაქტინემიის შემთხვევაში აუცილებელია ჰიპოფიზის მიდამოს რენტგენოგრაფია; თუმცა უნდა აღინიშნოს, რომ ეს გამოკვლევა არ არის საკმარისად ინფორმატიული, ვინაიდან არც თურქული კეხის ზომების მომატება და არც თურქული კეხის ძვლების სტრუქტურის შეცვლა არ წარმოადგენს პათოლოგიურ ნიშანს ჰიპოფიზის სიმსივნისათვის. რადიოლოგიური კვლევიდან, გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება რენტგენულ- და მაგნიტურ-რეზონანსულ კომპიუტერულ ტომოგრაფიას; ტომოგ-რამებზე ვლინდება: ჰიპოფიზის კონტურების სიმკვეთრის დაქვეითება; მისი სტრუქტურების არაერთგვაროვნება; დამატებითი წარმონაქმნების არსებობა ადენოჰიპოფიზის სხვადასხვა ნაწილში (ადენოჰიპოფიზი ეს არისჰიპოფიზის მაღალი ინტენსივობის სიგნალის და მკაფიო კონტურების მქონე ზონა). ისიც უნდა ითქვას, რომ რადიონუკლიდური კვლევის ეს მეთოდები, ყოველთვის, არ არის ხელმისაწვდომი ავადმყოფისთვის (დაკავშირებულია მნიშვნელოვან მატერიალურ დანახარჯთან) და მთავარი - არ არის გამორიცხული როგორც ცრუ დადებითი, ისე ცრუ უარყოფითი შედეგის ალბათობა. ამ ლოკალიზაციის მოცულობითი პროცესის დიაგნოსტიკისათვის გადამწყვეტია ის გარემოება, რომ 65-79%25 შემთხვევაში ჰიპოფიზის ყველა სიმსივნეს ახლავს თან ჰიპერპროლაქტინემია და პროლაქტინის სეკრეციის ცირკადიანული რიტმის (დამახასიათებელი ღამის პიკით) მოსპობა.

ქალების ოვარიულ-მენსტრუალურ ციკლსა და ნეიროფსიქიკურ სფეროს, ოვარიულ მენსტრუალურ ციკლსა და ცენტრალური ნერვული სისტემის უმაღლეს ნაწილებს შორის მჭიდრო კავშირზე მიუთითებს გილიაზუდტინოვას (1982) კლინიკური დაკვირვების შედეგები. გამოვლინდა, რომ გალაქტორეა-ამენორეის ვარიანტი (ფორბეს-ოლბრაიტის სინდრომი), რომელიც არ არის დაკავშირებული ორსულობასთან, შეიძლება განვითარდეს ქალებში პრემორბიდულად, არასაკმარისი ნეიროენდოკრინული რეგულაციის (ფსიქოემოციური სტრესის შედეგად), დოფამინერგული სისტემის ინჰიბიტორების (ნეიროლეპტიკები, რეზერპინი, მეთილდოფა), ან ორალური კონტრაცეპტივების ხანგრძლივი მიღების დროს. ეს სინდრომი კლინიკურად ვლინდება მენსტრუაციის შეწყვეტით, რძის ან ხსენის სეკრეციით, სხეულის მასის მომატებით. შესაძლებელია, თითოეული სიმპტომის გამოხატვის ხარისხი იყოს განსხვავებული. ჰორმონული ფონის გამოკვლევის დროს, აღინიშნება თირკმელზედა ჯირკვლების ქერქისა და ფარისებრი ჯირკვლის ზომიერი ჰიპერფუნქცია, ჰიპერესტროგენემია. ფორბეს-ოლბრაიტის სინდრომის დროს, ნერვულ-ფსიქიკური დარღვევები ვლინდება ასთენო-ნევროზული სიმპტომებით, ვეგეტატიურ-სისხლძარღვოვანი ლაბილობით, სისტემური არტერიული წნევის მატების ტენდენციით, ზოგჯერ კი - ჰიპოთალამური სიმპატო-ადრენალური კრიზებით. ავადმყოფთა დაახლოებით 85%25-ს აღენიშნება სხვადასხვა ინტენსივობის თავის ტკივილი.ინტენსიური თავის ტკივილი, განპირობებული ინტრაკრანიული ჰიპერტენ-ზიით, ხშირად ვლინდება როდესაც გალაქტორეა-ამენორეის სინდრომს თანახლავს „ცარიელი თურქული კეხის“ სინდრომი. „ცარიელი კეხის“ (ვერიფიცირება შესაძლებელია პნევმოენცეფალოგრაფიითა და კომპიუტერული ტომოგრაფიით) ყველაზე ხშირ მიზეზს წარმოადგენს თურქული კეხის დიაფრაგმის დეფექტი და არაქნოიდოცელე; ზოგიერთ შემთხვევაში, ერთდროულად ვლინდება, ასევე, III პარკუჭის ზომების მატება და ჰიდროცეფალია. გალაქტორეა-ამენორეის მკურნალობა მიზანშეწონილია ჩატარდეს შემდეგი სქემით: ჰორმონული პრეპარატები (ესტრადიოლის დიპროპიონატი 0.1%25 1 მლ კუნთებში - 40 დღის განმავლობაში); ვიტამინი E (30%25-ანი 2მლ დღეგამოშვებით კუნთებში; კურსზე 20 ინექცია); ესტროგენ-ჰესტაგენური პრეპარატები (ანტეოვინი ან ტრირეგოლი - 1 აბი დღეში, 21 დღის განმავლობაში). უკანასკნელ წლებში, გამოიყენება პროლაქტინის ინჰიბიტორი პარლოდელი (2.5 მგ ორჯერ დღეში), რომელიც ხელს უშლის მიკროპროლაქტინომის გარდაქმნას მაკროადენომად. არასიმსივნური გენეზის გალაქტორეა-ამენორეის დროს, ჰორმონოთერაპიის არაეფექტურობის შემთხვევაში მიმართავენ ჰიპოთალამო-ჰიპოფიზური მიდამოს რენტგენულ დასხივებას (1500-2000ღ).

მენსტრუალური ციკლის სხვადასხვა ხარისხის დარღვევა ვითარდება ფსიქიკური ტრავმების დროს. „სტრესული“ ამენორეა წარმოადგენს ჰიპოთალამო-ჰიპოფიზ-ოვარიული სისტემის დისფუნქციის უკიდურეს გამოვლინებას. G. Hayptmann-მა (1961) გამოცდების (დიპლომის დაცვის) პერიოდში შეისწავლა სტუდენტების ნერვული სისტემის მდგომარეობა. გამოკვლეულთა ნაწილს, მენსტრუალურ პერიოდში, აღენიშნებოდა აქტივობისა და შრომისუნარის მომატება (ჰიპომანიაკალური მდგომარეობის გარეშე), ნაწილს კი (ლაპარაკია მხოლოდ გოგონებზე მენსტრუალური ციკლის პერიოდში) - თავის ტკივილი, ადვილად დაღლა, ყურადღების გაფანტვა, ადვილი გაღიზიანება და სხვ. (ნევროზული მდგომარეობა). გამოვლენილ იქნა, აგრეთვე, შემთხვევები იოლი პარანოიდული შტრიხებით, როდესაც ნევროზულ მდგომარეობასთან ერთად აღინიშნებოდა დაუსაბუთებელი ბრალდებები ოჯახის წევრების უყურადღებობაზე, გუნება-განწყობილების ცვალებადობა, ცრემლიანობა.

„სტრესული” ამენორეა ვლინდება: სამხედრო მოსამსახურე ქალებში, როდესაც ისინი ყაზარმულ მდგომარეობაში იმყოფებიან; სიკვდილმისჯილებში; სხვადასხვა რელიგიური სექტის მიმდევრებში; სამხედრო კონფლიქტის ზონიდან დევნილებში. ასევე, მეორადი ამენორეა იქნა გამოვლენილი მძლეოსნებში (15-40%25), რომლებიც დარბიან მარათონულ დისტანციაზე, ან ყოველდღიურად გარბიან 10-15 კმ-ს; „სტრესული“ ამენორეა ხშირია ბალერინებში ნერვული ანორექსიით. ჰონადური დისფუნქციის აღწერილი მოვლენები, უფრო ხშირად, დროებითი ხასიათისაა და ნორმას უბრუნდება ორგანიზმზე პათოლოგიური სტიმულების ზემოქმედების შეწყვეტის შემდეგ. მენსტრუალურ-ოვარიული ციკლის სტრეს-დისსტრესით გამოწვეული დარღვევების პათოფიზიოლოგია არ არის ბოლომდე შესწავლილი; ეჭვს არ იწვევს მხოლოდ ის ფაქტი, რომ ვითარდება ჰიპოთალამო-ჰიპოფიზოვარიული სისტემის ჰიპოფუნქცია, ჰიპოთალამო-ჰიპოფიზ-ადრენალური სისტემის აქტივობის მომატების ფონზე. მოყვანილი მაგალითები საკმაოდ დამაჯერებლად აჩვენებს, თუ რამდენად აუცილებელია ჰორმონების სეკრეციის რიტმის გამოკვლევა და მიღებული შედეგების გამოყენება მენსტრუალური ციკლის დარღვევების დიფერენციულ დიაგნოსტიკაში.

სხვადასხვა ავტორი (გილიაროვსკი, სერეისკი, ბუმკე და სხვ.) აღწერს მენსტრუალური ციკლის ხშირ დარღვევას ფსიქიკურად დაავადებულებში, რაც მათი მონაცემებით კორელირებს ფსიქიკური პროცესების აქტივობასა და ნერვული სისტემის დაზიანების ხარისხთან. აქედან, ნათელი ხდება ის ფაქტი, რომ მრავალ ქალს მენსტრუაციის პერიოდში აღენიშნება ნერვული სისტემის აგზნებადობის მომატება (გაღიზიანება, ძილის დარღვევა, თავის ტკივილი, ემოციური და ვაზომოტორული ლაბილობა და სხვ.), რომელიც ქრება მენსტრუალური ციკლის დამთავრების შემდეგ. ზემოთ აღნიშნულ მოვლენას, ზოგიერთი ავტორი ხსნიდა სისხლში რაღაც ტოქსიური სუბსტანციის მოხვედრით მენსტრუაციის წინა დღეებში. ამ ნივთიერებას Schick-მა (1952) „მენოტოქსინი” უწოდა; მისი აზრით, სწორედ „მენოტოქსინი“ იწვევს ორგანიზმის „მოწამვლას” (მენსტრუატიონსგიფტ) და სხვადასხვა ორგანოების მუშაობის დარღვევას. შეხედულება (აუტოინტოქსიკაცია მენსტრუაციის დროს) შემდგომში არ დადასტურდა და, ამგვარად, მას მხოლოდ ისტორიული მნიშვნელობა გააჩნია. მის საწინააღმდეგოდ, პირველ რიგში, მიუთითებს ის ფაქტი, რომ ქალების უმრავლესობაში მენსტრუალური ციკლი მიმდინარეობს ჯანმრთელობის და შრომისუნარიანობის ყოველგვარი გაუარესების გარეშე. ნორმალური მენსტრუალური ციკლის დროს, ცალკეული ნევროლოგიური სიმპტომის გამოვლენა დაკავშირებულია ენდოკრინულ-ვეგეტატიურ სისტემაში სწრაფად განვითარებულ, გარდამავალი ხასიათის ცვლილებებთან.

მენსტრუალურ პერიოდს უკავშირდება ნერვული სისტემის ზოგიერთი დაავადებისა და სინდრომის გამოვლენა. მათ რიცხვს მიეკუთვნება შაკიკი (რის შესახებ წინა ქვეთავში იყო საუბარი). საკმაოდ ხშირად, შაკიკის შეტევა ქალებს უნვითარდებათ მენსტრუაციის წინა- ან პირველ დღეს. შეტევა ტიპიური ხასიათისაა და გამოხატულია: გულის რევის შეგრძნება; ღებინება; გაორება ან ვეგეტატიური ვაზომოტორული დარღვევების სხვადასხვა სიმპტომი (ე.წ. ოფტალმოლოგიური შაკიკი). შეტევა შეიძლება გაგრძელდეს რამდენიმე საათის ან რამდენიმე დღის განმავლობაში (მენსტრუაციის დამთავრებამდე). შაკიკის შეტევები შეიძლება განვითარდეს ყოველთვიურად ან გამოვლინდეს სხვადასხვა ხანგრძლივობის ინტერვალით, მაგრამ ყოველთვის მენსტრუაციის პერიოდში. „მენსტრუალური შაკიკის” შეტევებს შორის პერიოდში ქალებს თავის ტკივილი არ აწუხებთ და თავს ჯანმრთელად თვლიან.

ქალებში, მენსტრუალური ციკლის სხვადასხვა ეტაპზე, ნეიროენდოკრინული დარღვევების ზეგავლენა პათოლოგიურ მდგომარეობაზე კარგად ჩანს პრემენსტრუალური სინდრომის (პმს) მაგალითზე. პრემენსტრუალური სინდრომი - რთული პათოლოგიური სიმპტომოკომპლექსია, რომელიც მენსტრუაციის წინა დღეებში ვითარდება და ვლინდება ნერვულ-ფსიქიკური, ვეგატატიურ-სისხლძარღვოვანი, ენდოკრინულ-ნივთიერებათა ცვლის დარღვევებით. პმს განვითარების ძირითად მიზეზად R. Frank-ი (რომელმაც პირველად აღწერა ეს სინდრომი 1931 წელს) მიიჩნევდა სისხლში მოცირკულირე ესტროგენების რაოდენობის მომატებას, რის შედეგადაც ვითარდება ნერვულ-ფსიქიკური დარღვევები და ქსოვილების შეშუპება. პრემენსტრუალური სინდრომის ნიშნები ვლინდება მენსტრუაციის დაწყებამდე 2-14 დღით ადრე და ქრება მის დაწყებასთან ერთად.

პრემენსტრუალური სინდრომი მოიცავს მრავალ, სხვადასხვა ხასიათის სიმპტომს. ყველაზე დამახასიათებელია: ნერვულ-ფსიქიკური (გაღიზიანებადობა, დეპრესია, ცრემლიანობა, აგრესიულობა); ვეგეტატიურ-სისხლძარღვოვანი (თავის ტკივილი, თავბრუსხვევა, გულის რევის შეგრძნება, ღებინება, ტკივილი გულის არეში, ტაქიკარდია, არტერიული წნევის მერყეობის ტენდენცია); ენდოკრინულ-ნივთიერებათა ცვლის (სარძევე ჯირკვლების გამკვრივება და შეშუპება, მეტეორიზმი, კანის ქავილი, ქოშინი, წყურვილის შეგრძნება, სხეულის ტემპერატურის მომატება, მეხსიერების და მხედველობის დაქვეითება) დარღვევები. გამოვლენილი სიმპტომების ხასიათის, ხანგრძლივობისა და ინტენსივობის მიხედვით პმს იყოფა მსუბუქ და მძიმე ფორმებად. მსუბუქი ფორმის შემთხვევაში გამოხატულია 3-4 სიმპტომი (მენსტრუაციამდე 2-10 დღით ადრე), ხოლო მძიმე ფორმის დროს აღინიშნება 5-12 სიმპტომი (მენსტრუაციამდე 3-14 დღით ადრე). პმს განვითარების თეორიებისა და კლინიკური გამოვლინებებისსიმრავლის გამო, მკურნალობისათვის მრავალფეროვანი საშუალებები გამოიყენება. E. Henriksen-მა (1962) მკურნალობის დაახლოებით 50 სქემა შეისწავლა, მაგრამ ვერ მივიდა დასკვნამდე თუ რომელი მათგანია მისაღები პაციენტთა უმრავლესობისათვის. პმს მძიმე ფორმის დროს, ნაჩვენებია ჰორმონული თერაპია: პროგესტერონი 10 მგ დღეში მენსტრუაციის წინა ერთი კვირის განმავლობაში, ან 17-ოქსიპროგესტერონის პროპიონატი 12.5%25 - 1 მლ (125 მგ) კუნთებში ერთჯერადად მენსტრუალური ციკლისმე-19-20 დღიდან, ხოლო ანოვულატორული ციკლის შემთხვევაში - ბისეკურინი. ზოგიერთი ავტორი (Gრუმე ღ., 1968; O'Bრიენ ეტ ალ., 1979) დაბეჯითებით ამტკიცებს, რომ აუცილებელია პარენტერალურად ესტროგენ-ჰესტაგენური პრეპარატების შეყვანა. ზომიერად გამოხატული პმს შემთხვევაში, თავის ტკივილის კუპირება შესაძლებელია არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალებების გამოყენებით (ნიმესილი, მოვალისი, ტექსამენი, ქსეფოკამი, კეტანოლი და სხვ.). მათი მიღება მიზანშეწონილია ცეფალგიის აღმოცენებამდე 2-3 დღით ადრე. პრემენსტრუალური სინდრომის მკურნალობის სხვა მეთოდები არასპეციფიურია და ემსახურება მდგო-მარეობის დროებით გაუმჯობესებას (ანტიდეპრესანტები, ტრანკვილიზა-ტორები). ამგვარად, პმს მკურნალობის მრავალრიცხოვანი სქემა ვერ წყვეტს პმს მკურნალობის პრობლემას, რის გამოც აქტუალურია მკურნალობის ახალი მეთოდების ძიება.

ჰიპოთალამო-ჰიპოფიზური დისფუნქციის, ჰიპოთირეოზისა და, კომპენსატორულად, თირკმელზედა ჯირკვლების ქერქის მომატებული აქტივობის ფონზე განვითარებული ენდოკრინული დარღვევები ამენორიით დამახასიათებელია ენდოკრანიოზისთვის (მორგან-სტიუარტმორელის სინდრომი). ის ვლინდება 20-40 წლის ასაკში; გამოხატულია სიმსუქნე, ტროფიკის დარღვევა, მკვეთრი ვეგეტო სისხლძარღვოვანი დისტონია აკროციანოზით და ხშირი თრომბოფლებიტები. მორგან-სტიუარტ-მორელის სინდრომისთვის დამახასიათებელია ქალას ძვლების პათოლოგია: შუბლის ძვლის ჰიპეროსტოზი, ზოგჯერ, 3 სმ-ს აღწევს. ამავე დროს, მატულობს ქალაშიდა წნევა, ხშირად აღმოცენდება ჰიპერტენზიული ხასიათის თავის ტკივილი. ენდოკრანიოზის მკურნალობისთვის გამოიყენება: დეჰიდრატაციული საშუალებები, ვაზოაქტიური პრეპარატები, ვიტამინი E, ესტროგენ-ჰესტაგენური პრეპარატები.

ცნობილი კანონზომიერებით, ქალების გარკვეულ კატეგორიას, მენსტრუაციის პერიოდში აღენიშნება ეპილეფსიური გულყრები, ე.წ. კატამინალური ეპილეფსია (იხ. ქვეთავი 1.1). ეპილეფსიური კრუნჩხვითი განტვირთვების აღმოცენებაში ოვარიულ-მენსტრუალური ციკლის დარღვევები უდაოდ დიდ როლს თამაშობს, მაგრამ ისინი არ წარმოადგენენ ეპილეფსიის (როგორც დაავადების) გამომწვევ მიზეზს. მიუხედავად ამისა, გასული წინაორი საუკუნის მანძილზე ბატონობდა წარმოდგენა „ოვარიული” ეპილეფსიის შესახებ და ჩვენს დროშიც, ჯერ კიდევ გვხვდებიან ექიმები, რომლებიც ეპილეფსიით დაავადებულ გოგონებს ურჩევენ გათხოვებას, გათხოვილ პაციენტებს კი ორსულობას - გულყრების თავიდან აცილების მიზნით. ასეთი რჩევების შედეგი ეჭვს არ იწვევს; ეპილეფსია არის დაავადება, რომელიც საჭიროებს სერიოზულ და ხანგრძლივ კომპლექსურ მკურნალობას.

ეპილეფსიის კომპლექსური თერაპია გულისხმობს სამკურნალო ღონისძიებების ორგანიზაციას რამდენიმე მიმართულებით; საჭიროა ზემოქმედება:

1. უშუალოდ თავის ტვინის პაროქსიზმულ აქტივობაზე (სხვა სიტყვებით - ეპილეფსიურ გულყრებზე), ე.წ. კრუნჩხვის საწინააღმდეგო თერაპია (უფრო ზუსტად, გულყრების მედიკამენტოზური თერაპია);

2. თავის ტვინის ფუნქციურ მდგომარეობაზე (პრეპარატები, რომლებიც არეგულირებენ ძილი-ღვიძილის მონაცვლეობას; ძალზედ მნიშვნელოვანია ძილის დროს განვითარებული გულყრების შემთხვევაში);

3. ფსიქიკურ დარღვევებზე;

4. ეპილეფსიური კერების აქტივობის შემანარჩუნებელ ზოგიერთ ეტიოლოგიურ და პათოლოგიურ ფაქტორზე (ანთების საწინააღმდეგო, გამწოვი, დეჰიდრატაციული და სხვ. საშუალებები).

მკურნალობის პროცესში, აუცილებელია მეან-გინეკოლოგისა და ნევროპათოლოგის ერთდროული მონაწილეობა, რაც ადექვატური სამკურნალო ღონისძიებების გატარების საშუალებას იძლევა.

დიდ ინტერესს იწვევს ხოდოსის (1959) ნაშრომი, რომელიც ეყრდნობა ნერვული სისტემის სხვადასხვა დაავადების ანალიზს პაციენტებში, რომლებსაც აღენიშნებოდათ ოვარიულ-მენსტრუალური ციკლის პათოლოგია. თავის ტვინის სიმსივნის 60 შემთხვევიდან, 13 შემთხვევაში გამოვლინდა მენსტრუალური ციკლის მნიშვნელოვანი დარღვევები. მათ შორის: ამენორეის 5 შემთხვევა ჰიპოფიზის სიმსივნის, 3 - ტვინის ღეროს სიმსივნის, 1 - ქერქქვეშა ბირთვების და 4 - ჰემისფეროების გლიომის დროს. ერთ ავადმყოფს ტვინის მაგარი გარსის ფიბროენდოთელიომით (მარჯვენა კეფის წილი) აღენიშნებოდა ჰემორაგიული მეტროპათია. ხოდოსი თვლის, რომ ამენორეა (ოლიგომენორეა) წარმოადგენს ტუბერჰიპოფიზური მიდამოს სიმსივნური პროცესის ნაადრევ სიმპტომს. სხვა ლოკალიზაციის სიმსივნეების შემთხვევაში, მენსტრუალური ციკლის დარღვევა განიხილება როგორც მოგვიანებითი სიმპტომი მკვეთრად გამოხატული ინტრაკრანიული ჰიპერტენზიის ფონზე (ზოგადტვინოვანი სიმპტომი), ან სიმპტომი რომელიც ვლინდება დიაშიზის შედეგად. ამგვარად, ხოდოსის აზრით, ამენორეა პათოგნომურია ტვინის ღეროს, ბაზალური კვანძებისა და კორტიკო-ტუბერო-ჰიპოფიზური (ჰემისფერული) სიმსივნეებისათვის. მენსტრუალური ციკლის მოშლა, ასევე, გამოვლინდა 14 პაციენტში სხვადასხვა ლოკალიზაციის ზურგის ტვინის სიმსივნით. მსგავსი დარღვევები აღინიშნებოდა სპინური არაქნოიდიტის 20 შემთხვევაში. საინტერესოა კირიჩენკოს (1983) დაკვირვება, რომელმაც აღწერა ზურგის ტვინის გულმკერდის IV-V სეგმენტების დონის სიმსივნის (ნევრინომა) შემთხვევა. ამ ავადმყოფს აღენიშნებოდა ხანგრძლივი და ძლიერი სისხლის დენა საშვილოსნოდან, რომლის სრული კუპირება ვერ მოხერხდა გინეკოლოგიური ჩარევის შედეგად; სიმსივნის ამოკვეთის შემდეგ კი სისხლდენა შეწყდა.

ცერებრული არაქნოიდიტებისა და ქრონიკული მენინგოენცეფალიტების დროს - მენსტრუალური ფუნქციის მოშლა უფრო იშვიათად გვხვდება, ვიდრე ნერვული სისტემის სიმსივნეების შემთხვევაში (მეტად ოლიგომენორეა, არარეგულარული ციკლი, მენორაგია და ნაკლებად - ამენორეა). ამ შემთხვევების პათოგენეზს, ხოდოსი უკავშირებს იმ ფაქტორების ჯაჭვის ცალკეული რგოლის მოშლას, რომელზეც არის დამოკიდებული ნორმალური მენსტრუალური ციკლი: თავის ტვინის ქერქი-ჰიპოთალამუსი-ჰიპოფიზი-საკვერცხე. გაზაფხულ-ზაფხულის ენცეფალიტის დროს, მენსტრუალური ციკლის დარღვევა გამოვლინდა ლეთარგიული ენცეფალიტის 5-დან 2 შემთხვევაში. მენსტრუალური ციკლის დარღვევა (ნაადრევი და ხშირი სისხლის დენით) ტკიპისმიერი ენცეფალიტის დროს აღწერილია შაპოვალის მიერ (1980).

ზოგიერთი ავტორის (შამბუროვი დ., 1961; ბორისოვა ნ. და სხვ., 1989) მონაცემებით, სირინგომიელიის დროს აღინიშნება მენსტრუალური ციკლის ესა თუ ის დარღვევა: მყარი და სპორადიული ამენორეა; მკვეთრად გამოხატული ოლიგომენორეა; არარეგულარული ციკლი; მენსტრუაციის მოგვიანებით დაწყება. პარაკლინიკური გამოკვლევებით, გამოვლენილ იქნა ტვინის პარკუჭოვანი სისტემისა და სუბარაქნოიდული სივრცის პათოლოგია, უმაღლესი ქერქული ფუნქციების მოშლა, რის საფუძველზეც გაკეთდა დასკვნა, რომ ოვარიულ-მენსტრუალური ციკლის დარღვევები განპირობებულია ცერებრული პათოლოგიით (კერძოდ, ქერქ-დიენცეფალურ-ჰიპოფიზური აპარატის ფუნქციური მდგომარეობის მოშლით).

ნერვული სისტემის სხვა დაავადებებიდან, რომლებიც განიხილებოდა ოვარიულ-მენსტრუალური ციკლის დარღვევებთან კავშირის თვალსაზრისით, უნდა აღინიშნოს სამწვერა, ბარძაყის და საჯდომი ნერვების ნევროპათია. მყარი ან რემისიული ამენორეა და ოლიგომენორეა აღწერილია გაფანტული სკლეროზის დროს. ამავე დროს, მენსტრუალური ციკლის დარღვევები არ არის დამახასიათებელი მიასთენიის, მიოპათიის, ანგიოტროფონევროზებისა და ნერვული სისტემის მთელი რიგი სხვა დაავადებებისათვის.

არსებობს მონაცემები, რომ ჰორმონული ძვრები გავლენას ახდენს საშარდე გზებზე (პერელმანი ვ., 1975; კაცი ე., 1975 და სხვ.). მცირე მენჯის ღრუს პათოლოგიის დროს, ქალებს ხშირად აღენიშნებათ ჰორმონული დისკორელაციის სხვადასხვა გამოვლინება (პროგესტერონისა და ესტრა-დიოლის კონცენტრაციის მომატება ან დაქვეითება). პროგესტერონი იწვევს ბეტა-ადრენოერგული რეცეპტორების აქტივობის მომატებას, რის შედეგადაც ვითარდება ზედა საშარდე გზების ჰიპოტონია და დისკინეზია. ასეთივე მოვლენები აღინიშნება ესტრადიოლის რაოდენობის მომატების დროსაც - ალფა-ადრენორეცეპტორების გაღიზიანების შედეგად. ჰორმონული წონასწორობის ნებისმიერი სახის მოშლა იწვევს უროდინამიკის დარღვევას - მენჯ-ფიალოვანი სისტემისა და შარდსაწვეთების ცვლილებები, ტონუსის დაქვეითება და შარდის ტრანსპორტირების შეფერხება ნეფრონის ტერმინალურ მონაკვეთში და სხვ. შარდგამომყოფი სისტემის პათოლოგიის სუბკლინიკური ნიშნების გამოსავლენად აუცილებელია კომპლექსური (ზოგადკლინიკური და სპეციალური - უროლოგიური) გამოკვლევა: რადიო-იზოტოპური რენტგენოგრაფია; ექსკრეტორული უროგრაფია; ცისტოგრაფია, შარდსაწვეთების კათეტერიზაციის გამოყენებით და სხვ.

ჩივილების სიხშირიდან გამომდინარე, აუცილებლად უნდა გამოიყოს საშარდე სისტემის ისეთი პათოლოგია, როგორიცაა ცისტალგია. ამ შემთხვევაში, ქალებს აღენიშნებათ დიზურიული მოვლენები (როგორც ცისტიტის დროს), მაგრამ შარდის ანალიზით არ ვლინდება ლეიკოციტების რაოდენობის მომატება, ცისტოსკოპიით კი - შარდის ბუშტის ლორწოვანი გარსის ანთება. ცისტალგიის ძირითადი სიმპტომები (პოლაკიურია, მოშარდვის იმპერატიული სურვილი და ტკივილი მოშარდვის დროს, მუდმივი ხასიათის ტკივილი შარდის ბუშტის არეში), ჩვეულებრივ, მცირე მენჯის ღრუს ორგანოების ანთებითი პროცესის ფონზე ვლინდება. ამგვარად, მცირე მენჯის ღრუს ორგანოების გინეკოლოგიური დაავადებების დროს ჭარბობს პროეცირებული და ირადირებული ტკივილი (მაგალითად, საშვილოს ნოსმიომის დროს), რაც ძირითადად განპირობებულია ნერვული ღეროების კომპრესიით; ქალების შინაგანი სასქესო ორგანოების ანთებითი დაავადებების დროს კი - პროცესში ერთვება ვეგეტატიური ნერვული სისტემა, რაც იწვევს სიმპათიკური ხასიათის ლოკალური და არეკლილი ტკივილის ინდუცირებას.

ვეგეტოალგიები კლინიკურად ვლინდება ე.წ. ირიტაციული ვეგეტატიური სინდრომის სახით, რომლის ცენტრალურ ბირთვს წარმოადგენს სხვადასხვა ლოკალიზაციის ტკივილი (ზოგ შემთხვევაში, ის ავადმყოფის ერთადერთი ჩივილია). ტკივილი, ჩვეულებრივ, ყრუ და აუტანელი ხასიათისაა (ავადმყოფის მიერ შეფასებულია, როგორც ღრმა, მღრღნელი ხასიათის, რასაც თან ახლავს წვის შეგრძნება ზურგის არეში); შეიძლება იყოს მუდმივი ან ცვალებადი (როდესაც ტკივილის ინტენსივობა მატულობს ამინდის ცვლილების, სტრესული სიტუაციის, მენსტრუაციის წინა პერიოდში ან მენსტრუაციის დროს) ხასიათის. უფრო ხშირად, ტკივილი ლოკალიზებულია წელის ან გავის არეში, ზოგჯერ ირადიაციით - ქვედა კიდურებში, ბარძაყის შიგნითა ზედაპირზე, საზარდულის და მუცლის ქვედა არეებში (ბოლო ორ შემთხვევაში, ტკივილს თან ახლავს წვის შეგრძნება კუჭის, სწორი ნაწლავის, შარდის ბუშტის მიდამოში და სხვ.). შედარებით იშვიათად, ავადმყოფები უჩივიან ტკივილს ეპიგასტრიუმის არეში, გულმკერდის მიდამოში, ხერხემალში, სახსრებში, სახის არეში. აუცილებელია აღინიშნოს, რომ ტკივილის გავრცელება ყოველთვის არ ემთხვევა სეგმენტური და პერიფერიული ინერვაციის ზონებს.; რატომღაც, ალგიური მოვლენები ჭარბობს სხეულის მარცხენა ნახევარში. ირიტაციული ვეგეტატიური სინდრომის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ნიშანს წარმოადგენს ჰიპერპათიული ფენომენი, რომ-ლის კლინიკური გამოვლინება შეიძლება საკმაოდ მრავალფეროვანი იყოს (ნახ. 2). ერთ შემთხვევაში - ინტენსიური, ძალიან არასასიამოვნო ხასია-თის ტკივილი აღმოცენდება მტკივნეული გაღიზიანების საპასუხოდ; სხვა შემთხვევაში კი - გაუკუღმართებულად მაღალია რეაქცია ნეიტრალური გამღიზიანებლის მიმართ (მაგალითად, სითბო-სიცივის ან ტაქტილური მგრძნობელობის ასიმეტრიული მომატება).

ირიტაციული ვეგეტატიური სინდრომის კლინიკურ სურათში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს ნევრასთენიული და ვეგეტო-სისხლძარღვოვანი ხასიათის დარღვევებს: პაროქსიზმული, „მოპულსირე“, „ზეწოლითი“ და „მოჭერითი“ ხასიათის თავის ტკივილი (ძირითადად შუბლ-საფეთქლის არეში, ზოგჯერ - თავის ნახევარში); თვალების ტკივილი, რომელიც ძლიერდება თვალის კაკლების მოძრაობის დროს (ხშირად, ტკივილს თანახლავს გუნება-განწყობილების დაქვეითება). ავადმყოფები უჩივიან: „წამოხურებას“; მომატებულ მგრძნობელობას სიცივის და სითბოს მიმართ; დაბუჟების შეგრძნებას ხელისა და ფეხის თითებში; გულის ცემის აჩქარებას; არტერიული წნევის მერყეობას; კუჭნაწლავის ტრაქტის მოქმედების მოშლას (მადის დაქვეითება, გულის რევის შეგრძნება, ყაბზობა, შედარებით იშვიათად -ფაღარათი). ზოგიერთ შემთხვევაში, საჭირო ხდება დიფერენციული დიაგნოსტიკა ირიტაციულ ვეგეტატიურ სინდრომს, ნეიროგენული ხასიათის ქავილსა და გენიტალიების ლეიკოპლაკიას შორის.

ნახ. 2. სხეულის ჰიპერალგიური ზონები (რაზდოლსკის, კაიზერისა და ახარინ-ჰედის მიხედვით). A- პერკუტორული მტკივნეულობის ზონები რაზდოლსკის მიხედვით: 1 - კუჭის; 2 - ილორუსის; 3 - უოდენალური;4 - ნაღვლის ბუშტის; 5 - „ბრმა“ ნაწლავის; 6 - მსხვილი ნაწლავის; 7 - თირკმელების; 8 - საკვერცხეების; 9 - აპენდიქსის (სადიაგნოსტიკო); B - მტკივნეული წერტილები კაიზერის მიხედვით: 1 - ნაღვლის ბუშტის; 2 - კუჭის; 3 - კუჭუკანა ჯირკვლის; 4 - წვრილი ნაწლავის; 5 - სწორი ნაწლავის; 6 - ბეხტერევის დაავადების; ჩ - ზახარინ-ჰედის ზონები: 1 - კუჭის; 2 - დუოდენალური; 3 - ნაღვლის ბუშტის; 4 - ნაწლავების; 5 - თირკმელები/შარდსაწვეთის; 6 - სასქესო ორგანოების; 7 - მცირე მენჯის ორგანოების.

ნეიროგენული ქავილი იწვევს ვეგეტატიურ-ჰუმორული ხასიათის დარღვევებს კლიმაქსისა და ზოგიერთი დაავადების (შაქრიანი დიაბეტი, პედიკულოზი, ჭიებით ინვაზია, ტრიქომონიაზი, ავიტამინოზი და სხვ.) ფონზე. ავადმყოფებს ეწყებათ ტკივილი საშოს არეში, რომელიც ზოგჯერ ვრცელდება ბოქვენის მიდამოზე და ბარძაყების შიგნითა ზედაპირზე. საშოს არეში ხანგრძლივი ქავილი იწვევს უძილობას, გაღიზიანებას, აგზნებადობის მომატებას, დეპრესიას (სუიციდურ აზრებამდეც), ვეგეტატიურ-სისხლძარღვოვან დარღვევებს. შემდგომში, ემოციურ-ნევროზული დარღვევები ძლიერდება სქესობრივი კავშირის შეუძლებლობისა და მოშარდვის გაძნელების გამო.

ვულვის (საშოს) ლეიკოპლაკია გვხვდება ქალებში - მენოპაუზის პერიოდში და განპირობებულია ნეიროენდოკრინული დარღვევებითა და ნივთიერებათა ცვლის მოშლით (შეცვლილია, უფრო ხშირად დაქვეითებული, ჰიპოთალამუს-ჰიპოფიზის, საკვერცხეების, ფარისებრი ჯირკვლის, თირკმელზედა ჯირკვლების ქერქის ფუნქცია). საშოს ლეიკოპლაკიის დროს გამოხატულია ტკივილი, ქავილი და დეპიგმენტაციის ზონები (მოთეთრო ლაქები ან „ფოლაქი” მცირე სასქესო ბაგეების, გარეთა სასქესო ბაგეების შიგნითა ზედაპირისა და კლიტორის არეში). აღნიშნული ლაქოვანი უბნები, ხშირად, ვრცელდება შორისის არეში და საზარდულის ნაკეცებზე. დიაგნოზის ვერიფიცირების მიზნით უნდა ჩატარდეს ციტოლოგიური კვლევა, კოლპოსკოპია, საეჭვო შემთხვევაში კი - ბიოფსია.

ამგვარად, ირიტაციული ვეგეტატიური სინდრომის განვითარება შესაძლებელია შინაგან ორგანოებში არსებული ნებისმიერი ირიტაციული კერის ფონზე (მათ შორის სასქესო ორგანოების ანთებითი პროცესების შემთხვევაში).

მცირე მენჯის ღრუს ორგანოების დაავადებათა ნევროლოგიური გართულებების მკურნალობა. ქალებში, მცირე მენჯის ღრუს ორგანოების დაავადებათა ნევროლოგიური გართულებების მკურნალობა კომპლექსურია. სასქესო ორგანოების ანთებითი დაავადებების დროს მიმართავენ კონსერვატიულ მკურნალობას (ანთების საწინააღმდეგო და გამწოვი საშუალებები); ნევროლოგიური დარღვევების კორექციის მიზნით გამოიყენება ნეიროლეპტიკები, ტრანკვილიზატორები, ფსიქოსტიმულატორები, ანტიდეპრესანტები, ნოოტროპები, საგულე და სისხლძარღვოვანი საშუალებები. საშვილოსნოსა და მცირე მენჯის ღრუს სხვა ორგანოების სიმსივნის დროს აუცილებელია ქირურგიული მკურნალობა. მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ფიზიოთერაპიული მკურნალობა, დიეტოთერაპია და სამკურნალო ფიზკულტურა.

საშვილოსნოს, დანამატებისა და გავა-საშვილოსნოს იოგების მწვავე ინფექციურ-ანთებითი დაავადებების შემთხვევაში გამოიყენება ანტიმიკრობული, ანტიპარაზიტული ან ანტივირუსული პრეპარატები (მესამე თაობის ანტიბიოტიკები, ფლაჟილი, ბაქტრიმი, ზოვირაქსი, ბონაფტონი და სხვ.), ასევე, ნივთიერებათა ცვლაზე მომქმედი მედიკამენტები (აქტოვეგინი, ცერებროლიზინი, კოკარბოქსილაზა, ვიტამინი B6 და B12 და სხვ.). დაავადების ქრონიკული, ან პროგრედიენტული მიმდინარეობისას მკურნალობაში უნდა ჩაირთოს ანთების საწინააღმდეგო გამწოვი საშუალებები და ბიოსტიმულატორები (მინისებური სხეული, ალოე, ფიბს-ი, პიროგენალი, პროტეოლიზური ფერმენტები, აუტოჰემოთერაპია და სხვ.), ფიზიოთერაპიული პროცედურები (ელექტროფორეზი ლიდაზით ან პაპაინით, ტალახით მკურნალობა), გინეკოლოგიური მასაჟი. მკურნალობა ტარდება კურსებისმცირე მენჯის ღრუს ორგანოების დაავადებათა ნევროლოგიური გართულებების მკურნალობა. მკურნალობა ტარდება კურსების სახით (1-2 თვე), აუცილებლობის შემთხვევაში ხდება მკურნალობის კურსის განმეორება მყარი რემისიის მიღწევამდე ან სრულ გამოჯანმრთელებამდე. ვეგეტატიური დარღვევების მედიკამენტოზური მკურნალობისთვის გამოიყენება განგლიობლოკატორები, ქოლინომიმეტიკები, ალფა- და ბეტა-ადრენობლოკატორები. ძალიან ეფექტურია განგლერონი, რომელიც მოქმედებს პერიფერიულ განგლიებზე და ვეგეტატიური ნერვული სისტემის სეგმენტზედა აპარატზე (1.5%25-ანი 1 ან 2 მლ კუნთებში 2-3-ჯერ დღეში 10-14 დღის განმავლობაში, შემდგომ განგლერონის ტაბლეტირებულ ფორმაზე გადასვლით - 0.04 3-ჯერ დღეში), ან პახიკარპინის ჰიდროიოდიდი (0.05-0.12-3-ჯერ დღეში, ჭამის წინ; კურსის ხანგრძლივობა 3-4 კვირას შეადგენს). სპასტიური მოვლენების არსებობისას (დისკინეზია, კოლიკა, კოლიტი), რაც ადასტურებს პარასიმპატიკური ტონუსის სიჭარბეს, ნაჩვენებია ქოლინოლიტიკების (ამიზილი, სპაზმოლიტინი, ბელადონა, ციკლოდოლი და სხვ.) გამოყენება. ამიზილსა და სპაზმოლიტინს მრავალმხრივი ფარ-მაკოლოგიური აქტივობა გააჩნია - ქოლინოლიზური (ცენტრალური და პერიფერიული), სპაზმოლიზური და ტრანკვილიზატორული. ორივე ინიშნებაპერორალურად - 3-ჯერ დღეში ჭამის შემდეგ (4-6 კვირის განმავლობაში). ნაჩვენებია სხვა ანტიქოლინერგული და სპაზმოლიზური საშუალებების გამოყენებაც (ატროპინი, ბელოიდი, ბელატამინალი, ნოშპა, ნიკოვერინი, ტიფენი და სხვ.); გვერდითი მოვლენების (პირის სიმშრალე, ტაქიკარდია, გუგების გაფართოება, ნაწლავების ატონია, თავბრუსხვევა) განვითარებსას საჭიროა დოზის შემცირება, ან მედიკამენტის შეცვლა. მცირე ქოლინოლიზური ეფექტი გააჩნია ზოგიერთ ანტიჰისტამინურ საშუალებას (დიმედროლი, სუპრასტინი, დიპრაზინი) და ვიტამინ B6. მკვეთრად გამოხატული ტკივილის შემთხვევაში ეფექტურია ქსეფოკამის, ტექსამენის, მაქსიგანის, კეტონალის ან სხვა პრეპარატის ინტრავენური/ინტრამუსკულური ინექცია.

პაროქსიზმებით მიმდინარე ვეგეტატიურ-სისხლძარღვოვანი დარღვევების დროს, მიზანშეწონილია მკურნალობის სქემაში ალფა-ადრენობლოკერების ჩართვა (პიროქსანი, დიჰიდროერგოტამინი, ჰიდერგინი, სერმიონი და სხვ.). პიროქსანი ინიშნება: თითო აბი (0.015) 2-3-ჯერ დღეში 2-3 კვირის განმავლობაში; დიჰიდროერგოტამინის მეტანსულფონატის მიღება იწყება 5-5 წვეთით დღეში 3-ჯერ და გრძელდება ყოველდღიურად 2-3წვეთის დამატებით (20-25 წვეთამდე) 4-6 კვირის განმავლობაში. ორივე პრეპარატი უკუნაჩვენებია თავის ტვინის სისხლძარღვთა მკვეთრად გამოხატული ათეროსკლეროზის, სტენოკარდიის, თავის ტვინში სისხლის მიმოქ-ცევის მოშლისა და გულის უკმარისობის დროს. თანმხლები ასთენიური, ნევროზული და დეპრესიული მოშლილობების დროს, ზემოთ აღნიშნულ მკურნალობას უნდა დაემატოს სედატიური საშუალებები, ტრანკვილიზატორები და ანტიდეპრესანტები (ვალერიანას ექსტრაქტი, პერსენი, ნოვოპასიტი, სტიმულატონი, გრანდაქსინი, რექსეტინი, დიაზეპამი, ქსანაქსი და სხვ.). ფართოდ გამოიყენება ფიზიოთერაპია და ტალახის აპლიკაციები (36-37°), როდონისა და წიწვოვანი აბაზანები.

ირიტაციული ვეგეტატიური ტკივილის სინდრომის, ნეიროგენული ქა-ვილისა და გარეთა სასქესო ორგანოების ლეიკოპლაკიის დროს, განსა-კუთრებით ეფექტურია ულტრაბგერითი თერაპია. გამოიყენება ულტრა-ბგერითი მკურნალობის სხვადასხვა მეთოდი - აბდომინალური, პარავერ-ტებრულ-საკრალური, ვაგინალური, უწყვეტი ან იმპულსური (ცვალებადი).ვულვის არეში ქავილისა და ლეიკოპლაკიის შემთხვევაში ინიშნება გარე-განი ულტრაბგერითი თერაპია უწყვეტ (ინტენსივობა 0.6-0.8 ვტ/სმ2) ანცვალებად რეჟიმში (ინტენსივობა 0.8-1.4 ვტ/სმ²) 8-10 წუთის განმავლობაში ყოველდღიურად. ელექტროდები თავსდება ბოქვენის, დიდი და მცირე სასირცხო ბაგეების, შორისის, ანალური ხვრელის არეში და ზონებში, რომლებიც განლაგებულია საზარდულის ნაკეცების პარალელურად (ამ მიდამოს კანის ინერვაციაში მონაწილე ნერვების ტოპოგრაფიის შესაბამისად). მკურნალობის ერთ კურსზე ტარდება 10-15 პროცედურა - მკურნალობის ეფექტურობისა და ორგანიზმის რეაქტიულობის გათვალისწინებით (მენსტრუაციის პერიოდში პროცედურები არ ტარდება). უმრავლეს შემთხვევაში საკმარისია მკურნალობის ერთი კურსის ჩატარება; განმეორებითი მკურნალობის კურსი ინიშნება იმ შემთხვევაში, როდესაც ტკივილი და ქავილი საშოს არეში დროებით წყდება (რის შემდეგაც რეციდივი ვითარდება). ქავილისა და ნევროზული სიმპტომების არსებობისას აუცილებელია მკურნალობაში სედატიური საშუალებების, დაავადების ხანგრძლივი და მძიმე მიმდინარეობის შემთხვევაში კი - ტრანკვილიზატორების (ზოგჯერ ფსიქოტროპული საშუალებების) ჩართვა. რეკომენდებულია პათოლოგიურ პროცესზე ადგილობრივი ზემოქმედება: სანთლების გამოყენება (პრედნიზოლონი - 0.01, ბელადონას ექსტრაქტი - 0.02, ქსეროფორმი - 0.1, დიმედროლი - 0.02, გლიცერინი - 0.12, კაკაოს ზეთი - 2.0), დაზიანებული უბნების დამუშავება მალამოებით (ბონაფტონი, ანესთეზინი, ფიტომალი და სხვ.). საკვერცხეების ჰიპოფუნქციის შემთხვევაში ეფექტურია მკურნალობაში ჰორმონული პრეპარატების ჩართვა (მიკროფოლინი პროგესტერონთან კომბინაციაში და სხვ.).

ლუმბო-იშიალგიის სინდრომის დროს (მისი რთული გენეზის გათვალისწინებით) ინიშნება ანალგეტიური და ანთების საწინააღმდეგო საშუალებები, მიორელაქსანტები, ბიოსტიმულატორები (ნიმესილი, მოვალისი, ვოლტარენი, ფლექსადონ A, ქონდროიტინი, პლაზმოლი, აქტოვეგინი და სხვ.). მკურნალობის კურსი 3-4 კვირას შეადგენს; თუ ტკივილი არ მოიხსნა - დამატებით ინიშნება განგლიობლოკატორები (განგლერონი, პახიკარპინი) და რეფლექსოთერაპია (აკუპუნქტურა). ასევე, ეფექტურია დიმექსიდისა და ნოვოკაინის ნარევის გამოყენება (კომპრესის სახით) ხერხემლის სვეტის წელ-გავის მონაკვეთზე. დიმექსიდს გააჩნია: მიორელაქსაციური, ანთების საწინააღმდეგო, ბაქტერიოსტატური და ანალგეზიური მოქმედება; აძლიერებს ქსოვილთა გამავლობის უნარს; ხელს უწყობს სამ-კურნალო ნივთიერებების ტრანსპორტირებას ბიოლოგიურ მემბრანებსა და კანში. ამავე დროს, დიმექსიდი არ ახდენს გავლენას საკვერცხეების ფუნქციაზე, არ იწვევს კანცეროგენულ მოქმედებას და ხელს არ უწყობს სიმსივნის ზრდას. ტამპონს ან მარლის 5 შრიან საფენს ასველებენ 100%25-ანი დიმექსიდისა და 6%25-ანი ნოვოკაინისგან ახლად მომზადებულ ხსნარში (თანაფარდობა 1:2); საფენს ათავსებენ წელ-გავის არეში, ზემოდან აფა-რებენ პოლიეთილენს და მშრალი ბამბის ქსოვილს. კომპრესს ტოვებენ 30-45 წუთის განმავლობაში (ლორია ე., 1987).

ცალკე უნდა გამოიყოს საშვილოსნოს მიომის მკურნალობის ტაქტიკა, ვინაიდან ამ შემთხვევაში პირველ პლანზე გამოდის ძირითადი პათოლოგიის მართვა, ხოლო ირიტაციული ტკივილითი სინდრომის მკურნალობა მეორე ან მესამე რიგის ამოცანაა. საშვილოსნოს მიომა - კუნთოვანი ქსოვილისგან განვითარებული კეთილთვისებიანი, ჰორმონდამოკიდებულისიმსივნეა (ნახ. 3); იგი შედგება მიომეტრიუმის (საშვილოსნოს კუნთოვანი გარსი) ყველა შრეში განლაგებული სხვადასხვა ზომის მიომური ან ფიბრომატული კვანძებისგან (უმეტეს შემთხვევაში, კვანძში კუნთოვანი და შემაერთებელქსოვილოვანი კომპონენტების თანაფარდობაა 2:1).

საშვილოსნოს მიომა (ფიბრომიომა)¹ საკმაოდ გავრცელებული პათოლოგიაა (ის ქალების 40%25-ს აღენიშნება, თუმცა, უმეტეს შემთხვევაში, მათ არც იციან ამის შესახებ). სიტუაცია დიამეტრულად იცვლება ორგანიზმის ჰორმონული გარდაქმნის პერიოდში, როდესაც პროგესტერონი და ესტროგენები ჭარბი რაოდენობით გამოიყოფა (ესტრონი და ესტრადიოლი ფოლიკულურ, ხოლო ესტრიოლი - ლუთეინურ ფაზაში). მიომეტრიუმის მასა მატულობს როგორც საშვილოსნოს გლუვკუნთოვანი უჯრედების ჰიპერპლაზიის, ისე ამუჯრედების ჰიპერტროფიის ხარჯზე. მიომის ჰორმონული პათოგენეზის მექანიზმებში, ასევე, მონაწილეობს ორგანიზმის იმუნური რეაქტივობის დაქვეითება, განპირობებული მცირე მენჯის ორგანოების ქრონიკული ინფექციით.

საშვილოსნოს მიომისთვის დამახასიათებელია: 1) ხანგრძლივი და ძლიერი სისხლდენები (ხშირად ქრონიკული ანემიის განვითარებით); 2) სიმძიმის შეგრძნება მუცლის არეში; 3) ტკივილი წელისა და გავის არეში; 4) გახშირებული შარდვა (შარდის ბუშტზე სიმსივნის ზეწოლის შედეგად); 5) შვილოსნობის ფუნქციის მოშლა (ნაყოფის მოწყვეტა, ნაადრევი მშობიარობა ან უშვილობა). მიომის ზომები მერყეობს ფართო დიაპაზონში - რამდენიმე მილიმეტრიდან 20-25 სმ-მდე. სიმსივნური წარმონაქმნისზეწოლა მენჯის ორგანოებსა და ნერვულ ღეროებზე განაპირობებს დაავა-დების მძიმე, შემაწუხებელ მიმდინარეობას.

საშვილოსნოს მიომის მკურნალობა - კომპლექსურია. პირველ რიგში, აუცილებელია სიმსივნური პროცესის მართვა, შემდეგ კი მიომის გართულებების მკურნალობა (იხ. მენჯის ირიტაციული ტკივილითი სინდრომების თერაპია). საშვილოსნოს მიომის კონსერვატული მკურნალობა გულისხმობს სიმსივნის ზრდის შეჩერებას ან უკუგანვითარებას, მენომეტრორაგიებისა დაანემიის პროფილაქტიკას. ამ მიზნით გამოიყენება ანტიჰონადოტროპინები (დანაზოლი, გესტრინონი და სხვა სტეროიდული სტრუქტურის მქონე პრეპარატი) ან ჰონადოლიბერინების აგონისტები (ზოლადექსი, დიფერელინი, ბუსერელინიდა სხვ.). ამგვარი თერაპიის შედეგად - მიომური კვანძების მოცულობა 55%25-ით მცირდება, მაგრამ ჰორმონული მკურნალობის ეფექტი ხანმოკლეა.პრეპარატების მიღების შეწყვეტისა და მენსტრუალური ფუნქციის აღდგენის შემდეგ - შემთხვევათა 67%25-ში იწყება სიმსივნის ექსპანსიური ზრდა. როგორც წესი, ჰორმონოთერაპია ეფექტურია მხოლოდ მცირე ზომის მიომების შემთხვევაში ან გამოიყენება დაგეგმილი ქირურგიული ჩარევის მოსამზადებელ პერიოდში.

ნახ. 3. სხვადასხვა ზომისა და ლოკალიზაციის მიომური კვანძები.

საშვილოსნოს მიომის დროს, კონსერვატიული მკურნალობის არაეფექტურობისას, აუცილებელი ხდება ქირურგიული ჩარევა, რაც დღეისათვის ხორციელდება 56-75%25 შემთხვევაში. ოპერაციის ძირითად ჩვენებას წარმოადგენს სისხლდენა საშვილოსნოდან (ციკლური ან აციკლური), მიომის სწრაფი ზრდა, მისი დიდი ზომები, ტკივილის სინდრომი, მიმდებარე ორგანოების ფუნქციის მოშლა, მიომურ კვანძში სისხლის მიმოქცევის დარღვევა, ნევროლოგიური დარღვევების გამოვლენა (განსაკუთრებით მიელოპათიური სინდრომის). ამასთან ერთად, საშვილოსნოს მიომის მქონე ახალგაზრდა ქალებშიც კი მაღალია რადიკალური ოპერაციების რიცხვი(80-95%25 - საშვილოსნოს საშოსზედა ამპუტაცია ან ექსტირპაცია) და ძალზედ დაბალია რეკონსტრუქციულ-პლასტიკური ოპერაციების ხვედრითი წილი (7-8%25). ორმოც წლამდე ასაკის ქალთა დაახლოებით ნახევარს, პოსტოპერაციულ პერიოდში აღენიშნება ემოციური სფეროს დარღვევები - ძირითადად, გახანგრძლივებული დეპრესიული მდგომარეობა, რომელიც არ არის დაკავშირებული საკვერცხეების ფუნქციის დაქვეითებასთან (განსაზღვრულ როლს დეპრესიის განვითარებაში ასრულებს ოპერირებული ავადმყოფის პრემორბიდული ფონი).

საშვილოსნოს მიომით დაავადებულთა დაახლოებით 50%25-ს აღენიშნება გენიტალიების თანმხლები დაავადებებიც (საშვილოსნოს ყელის კეთილთვისებიანი ცვლილებები, ენდომეტრიული ჰეტეროპათიები, ენდომეტრიული ჯირკვლოვანი ჰიპერპლაზია და პოლიპოზი, საკვერცხეების სიმსივნე ან სიმსივნის მსგავსი ცვლილებები, ქრონიკული სალპინგოოფორიტი, ენდომეტრიტი და სხვ.), ხოლო 79%25-ს კი - ექსტრაგენიტალური დაავადებები (გულ-სისხლძარღვთა სისტემის, ღვიძლის, თირკმელების, ფარისებრი ჯირკვლის და სხვ.). საშვილოსნოს ამოკვეთა (განსაკუთრებით მთლიანად) იწვევს ნერვულ-ფსიქიკური სტატუსის ცვლილებებს, აღრმავებს ორგანიზმში არსებულ დარღვევებს, ართულებს დამოკიდებულებებს ოჯახში (ვიხლიაევა ე., პალადი გ., 1982). ამგვარად, საშვილოსნოს მიომის გამო ჩატარებული რადიკალური ოპერაცია იწვევს ჰომეოსტაზის დარღვევას. ღრმავდება ნეიროენდოკრინული ძვრები, რაც, უმეტეს შემთხვევაში, მოითხოვს საკვერცხეებისა და სარძევე ჯირკვლების მდგომარეობის მუდმივ კონტროლს და შესაბამისი სამკურნალო ღონისძიებების ჩატარებას. რეკონსტრუქციულ-პლასტიკური ოპერაციები, რადიკალური ქირურგიული ჩარევისგან განსხვავებით (განსაკუთრებით ახალგაზრდა ქალებში), საშუალებას იძლევა შენარჩუნებულ იქნას არა მარტო მენსტრუალური ციკლი, არამედ ყოველ მესამე ქალში - შვილოსნობის ფუნქციაც.

--------------------------

1. სიმსივნურ წარმონაქმნში კუნთოვანი და შემაერთებელქსოვილოვანი კომპონენტების 1:3 თანაფარდობის შემთხვევაში საქმე გვაქვს ფიბრომიომასთან

კლიმაქტერული პერიოდი თავისი არსით არ წარმოადგენს დაავადებას; ის, ისევე, როგორც პუბერტატული და რეპროდუქციული ასაკი, ქალის ცხოვრების ფიზიოლოგიური პერიოდია, რომელიც ვითარდება ქალის ორგანიზმის ასაკობრივი, ბიოლოგიური ტრანსფორმაციის ფონზე. კლიმაქტერულ პერიოდში, ჰიპოთალამუსის ასაკობრივ გარდაქმნას თან ახლავს ლიმბური სისტემისა და რეტიკულური ფორმაციის, ასევე, ჰიპოფიზის წინა წილის სტრუქტურული ცვლილებები. ჰიპოფიზის ასაკობრივი ცვლილებები ვლინდება სასქესო ჰორმონების სეკრეციის მკვეთრი შემცირებით, ჰიპოთალამო-ჰიპოფიზური ჰორმონების რიტმულობის დარღვევის ფონზე. ესტროგენების სეკრეციის შემცირება, უკუკავშირის მექანიზმით განაპირობებს ანოვულაციას. ამდენად, მენსტრუალური ციკლი კლიმაქტერულ პერიოდში უფრო ხშირად ყვითელი სხეულის ნაკლოვანებით (რაც პრემენოპაუზური სინდრომის წინაპირობაა) და, არც ისე იშვიათად, საშვილოსნოსმიერი დისფუნქციური სისხლდენით მიმდინარეობს. პრემენოპაუზაში, ჰონადების ინვოლუციის გამო, ესტროგენების სეკრეცია თანდათან კლებულობს; ჰიპოესტროგენული მდგომარეობა კი - უკუქმედების მექანიზმით განაპირობებს ჰონადოტროპინების ფიზიოლოგიური რიტმის დარღვევას, პირველ რიგში - მალუთეინიზირებელი ჰორმონის ოვულატორული პიკის ნიველირებას. მალუთეინიზირებელი ჰორმონის ოვულატორული პიკის ნიველირების გამო, ვერ ყალიბდება ყვითელი სხეული, რის შედეგადაც ქვეითდება პროგესტერონის წარმოება; ხოლო ესტროგენების სეკრეციის შემდგომი დაქვეითების ფონზე კი ყალიბდება გამოხატული ჰიპერჰონადოტროპინემია, რაც, თავის მხრივ, საბოლოოდ თრგუნავს საკვერცხეების ფუნქციას. აღნიშნულის გამო, შეუძლებელი ხდება ენდომეტრიუმის პროლიფერაცია. შემდგომ პერიოდში ესტროგენების გამომუშავება პრაქტიკულად შეწყვეტილია, ხოლო საკვერცხეების სტრომა განაგრძობს ანდროგენების წარმოებას; ყალიბდება შედარებითი ჰიპერანდროენემია, შესაბამისი კლინიკური გამოვლინებებით. ანდროსტერონი, თავის მხრივ, ცხიმოვან ქსოვილში გარდაიქმნება ესტრონად, ნაწილობრივ კი ტრანსფორმირდება ესტრადიოლად (ამგვარად, იგი ესტროგენების ძირითად წყროს წარმოადგენს). ესტროგენები - მრავაფეროვან როლს თამაშობს ქალის ორგანიზმის ფუნქციონირებაში, რასაც განაპირობებს ესტროგენ-მგრძნობიარე რეცეპტორები, რომლებიც ლოკალიზებულია, როგორც სასქესო და მცირე მენჯის ორგანოებში, ასევე, თავის ტვინში, გულში, სისხლძარღვებში, კუნთებში, ღვიძლში და სხვ. ამდენად, ესტროგენების დეფიციტი განაპირობებს შესაბამის ცვლილებებს აღნიშნულ ორგანოებსა და სისტემებში.

ქალებში, რეპროდუქციული სისტემის ასაკობრივი ცვლილებები შესწავლილია მრავალი ავტორის მიერ, რომელთა შრომებმაც მნიშვნელოვნად შეავსო ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ მოწოდებული (1980) კლიმაქტერული პერიოდის კლასიფიკაცია:

1. პრემენოპაუზა - პერიოდი მენსტრუალური ფუნქციის დარღვევიდან ბოლო მენსტრუაციამდე;

2. მენოპაუზა - უკანასკნელი მენსტრუაცია;

3. პოსტმენოპაუზა - დროის მონაკვეთი საკვერცხეების ფუნქციის სრულ გაქრობამდე.

პირველი ფაზა (პრემენოპაუზა) - ეს არის ქალის ცხოვრების პერიოდი რეპროდუქციული პერიოდის დამთავრების მომენტიდან მენოპაუზის დადგომამდე. ამ ფაზაში იწყება რეპროდუქციული სისტემის ასაკობრივი, კლიმაქტერული დისფუნქცია. კლიმაქტერული პერიოდის I ფაზის ხანგრძლივობა მერყეობს 2-დან - 6 წლამდე. კლინიკური თავისებურებებიდან გამომდინარე შესაძლებელია პრემენოპაუზის მიმდინარეობის ორი ვარიანტის გამოყოფა (კრიმსკაია მ., 1989).

პირველი ვარიანტი (ფიზიოლოგიური) გვხვდება ქალთა 65%25-ში; თვით მენოპაუზის დადგომადე ვლინდება მენსტრუაციათა შორისი პერიოდის თანდათანობითი მატება - 40-90 დღე და მეტი. უფრო იშვიათად აღინიშნება გახანგრძლივებული მენსტრუაცია (რიტმის შენარჩუნებით, მაგრამ სისხლის რაოდენობის თანდათანობითი შემცირებით - სრულ გაქრობამდე). ამასთან ერთად, გარკვეული პერიოდის (საშუალოდ 6-12 თვე) განმავლობაში, შენარჩუნებულია „ფარული ციკლი”, ანუ ქალებს არ უწყდებათ ის შეგრძნებები, რაც წინ უძღოდა მენსტრუაციას ან ვლინდებოდა მენსტრუაციის დროს. ჯანმრთელ ქალებში (I ვარიანტი), პრემენოპაუზის პერიოდში, არ არის გამოხატული სასქესო ორგანოების ჰიპოტროფიული ცვლილებები. თუმცა, ფუნქციური დიაგნოსტიკის ტესტების საშუალებით ვლინდება საკვერცხეების ჰორმონული ფუნქციის თანდათანობითი, პროგრესული დაქვეითება. დინამიკაში აღინიშნება არასრულფასოვანი ორფაზიანი ან მონოფაზური რექტალური ტემპერატურა; დადებითი ან სუსტად დადებითი „გუგის” ფენომენი; დაბალი კარიოპიკნოზური ინდექსი და სხვ.

პრემენოპაუზის მეორე ვარიანტის (პათოლოგიური) შემთხვევაში, პირველისგან განსხვავებით, სასქესო ორგანოებში თავიდანვე ვლინდება ჰიპერესტროგენიის ნიშნები, რომლებიც დიდი ხნის განმავლობაში ნარჩუნდება და შესაძლებელია გამოვლენილ იქნას პროფილაქტიკური გინეკოლოგიური გასინჯვის დროს. საშოს და საშვილოსნოს ყელის ლორწოვანი გარსები დიდხანს ინარჩუნებს ვარდისფერს; კარგად არის გამოხატული ლორწოვანი გარსის ნაოჭები; საშვილოსნოს ყელიდან, პრაქტიკულად მუდმივად, გამოიყოფა ლორწოვანი გამონადენი. საშვილოსნოს ზომები არმცირდება (ზოგჯერ მატულობს კიდეც); ის მკვრივია, ხანდახან მომრგვალო ფორმის (ზოგიერთ შემთხვევაში, ზომებში მატულობს სარძევე ჯირკვლებიც). პრემენოპაუზის ასეთი კლინიკური ვარიანტის შემთხვევაში, როგორც წესი, აღინიშნება სისხლდენა საშვილოსნოდან, ვლინდება საშვილოსნოს მიომა ან სასქესო ორგანოების სხვა სიმსივნეები.

კლიმაქტერული პერიოდის მეორე ფაზა (მენოპაუზა) - ეს არის უკანასკნელი სისხლიანი გამონადენი საშვილოსნოდან, განპირობებული საკვერცხეების ჰორმონული ფუნქციით. მენოპაუზის დადგომის (გასაშუალებული მონაცემებით) ასაკი 48.7-52.0 წელს შეადგენს; თუმცა, შესაძლებელია მენოპაუზა გამოვლინდეს შედარებით ახალგაზრდა ასაკში - 38-48 წელი. ქალები, რომელთაც მენსტრუალური ციკლი არ შეუწყდათ 52-53 წლის ასაკში, სასქესო ორგანოების სიმსივნის განვითარების მომატებული რისკის ჯგუფს წარმოადგენენ. არც თუ დიდი ხნის წინ, 15-20 წლის უკან, რეგულარული მენსტრუალური ციკლის მქონე 48-50 წლის ქალებს უტარდებოდათ საშვილოსნოს დიაგნოსტიკური გამოფხეკა და სასქესო ორგანოების ამოკვეთაც კი. დღეისათვის, მენოპაუზის დადგომის ასაკი გაიზარდა, რამაც გამოიწვია მკურნალობის ტაქტიკის შეცვლა კლიმაქტერულ პერიოდში.

მესამე ფაზა (პოსტმენოპაუზა) - ეს არის პერიოდი მენოპაუზის დადგომიდან ჰორმონული ფუნქციის მყარ შეწყვეტამდე. კლიმაქტერული პერიოდის ამ ფაზაში (49.5-60 წელი), რომელიც საშუალოდ 5-10 წელი გრძელდება, ვლინდება გარეგანი შეხედულებისა და რეპროდუქციული სისტემის მკვეთრად გამოხატული ასაკობრივი ცვლილებები.

მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის განსაზღვრით, მამაკაცის კლიმაქსი გვიან განვითარებული ჰიპოგონადიზმია (მამაკაცის სასქესო ჯირკვლების ფუნქციის უკმარისობა). მამაკაცის კლიმაქსი - არის ორგანიზმის დაბერების ფიზიოლოგიური პროცესი, რომელსაც ხშირად თან ერთვის შესაბამისი ჩივილები და კლინიკური გამოვლინება. 40-70 წლის ასაკში იცვლება მამაკაცის სასქესო ჯირკვლების მუშაობა: ქვეითდება მათი ძირითადი ფუნქცია -მამაკაცის სასქესო ჰორმონების (ანდროგენების) გამომუშავება. მამაკაცის სასქესო ჯირკვლები კარგავს მგრძნობელობას ტესტოსტერონისადმი და ტესტიკულებში დეგენერაციული ცვლილებები ვითარდება. მამაკაცის კლიმაქსს უწოდებენ პათოლოგიურს, თუ ვლინდება ჩივილები და ცვლილებები გულ-სისხლძარღვთა და შარდ-სასქესო სისტემების მხრივ; ამ მდგომარეობას ყოველთვის ერთვის თან ფსიქონევროლოგიური დარღვევები.

მამაკაცის კლიმაქსის ნაადრევი გამოვლინების მიზეზები შეიძლება იყოს:

ათეროსკლეროზი. მის გამომწვევ მიზეზებს შორის განიხილება მოსაზრება სისხლძარღვების თრომბული დაზიანების შესახებ, რომლის მიხედვითაც ენდოთელური უჯრედები სხვადასხვა ფაქტორების განმეორებით ან მუდმივ ზემოქმედებას განიცდის. მათ რიცხვს მიეკუთვნება: ჰიპერქოლესტერინემია, არტერიული ჰიპერტეზია, შაქრიანი დიაბეტი, ადინამია, სიმსუქნე, იმუნოდეპრესია, თამბაქოს მოწევა და სხვ. უკანასკნელ წლებში გამოითქვა მოსაზრება, რომ ათეროსკლეროზის განვითარება დაკავშირებულია Chlamida Pneumoniae-ით ინფიცირებასთან. ფართომასშტაბიანი გამოკვლევებით დადგენილია, რომ სისხლში ქოლესტერინის, ტრიგლიცერიდების, დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების მაღალი შემცვლელობა და მაღალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების დაბალი კონცენტრაცია - ხელს უწყობს ათეროსკლეროზის პროგრესირებას.

სისხლძარღვთა ათეროსკლეროზული დაზიანების შედეგად ვითარდება ათეროსკლეროზის გენერალიზაცია: ზიანდება თავის ტვინის სისხლძარღვები, გულის მკვებავი გვირგვინოვანი არტერიები, თირკმელების არტერიები, ქვედა კიდურების მკვებავი არტერიები და აორტა. იმის და მიხედვით, თუ რომელი არტერია ზიანდება პირველად - ვითარდება: თავის ტვინში სისხლის მიმოქცევის მოშლა, მიოკარდიუმის ინფარქტი, სტენოკარდია, ენდარტერიტები. სისხლში ქოლესტერინისა და დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების მაღალი კონცენტრაცია შეიძლება განვითარდეს ენდოგენური და ეგზოგენური (ალიმენტური) გზით. საჭიროა მოწესრიგდეს სისხლში ქოლესტერინის კონცენტრაცია, შეიცვალოს ცხოვრების რეჟიმი. რეკომენდებულია დიეტა, ფეხით სიარული; კვებიდან ამოღებულ უნდა იქნას ხორცის ნახარშით დამზადებული საკვები, ნახშირწყლები და კარაქი. აუცილებელია ჭარბი წონის მოწესრიგება; საჭიროა ექიმის კონსულტაცია და შესაბამისი მკურნალობა.

არტერიული ჰიპერტენზია არის დაავადება, რომლის დროსაც ვითარდება როგორც სისტოლური, ისე დიასტოლური წნევის მომატება (რამდენიმე ათეულით, წნევის ნორმალური მაჩვენებლიდან - > 60/85 მმ Hg). იმის და მიხედვით, თუ რამდენადაა მომატებული სისტოლური და დიასტოლური წნევის მაჩვენებლები, ლაპარაკობენ სხვადასხვა ხარისხის არტერიულ ჰიპერტენზიაზე. არტერიული წნევის მომატების დროს, ავადმყოფს აღენიშნება: თავის ტკივილი (უპირატესად კეფის არეში), თავბრუხვევა, უსიამოვნო შეგრძნება და ტკივილი გულის არეში, გულის რევის შეგრძნება. სისტოლური წნევის მაღალი ციფრების დროს ხშირად ვითარდება ჰიპერტონული კრიზი, რომელიც ვლინდება შემდეგი სიმპტომებით: კანკალი, შემცივნება, თავბრუხვევა, ღებინება, ჰაერის უკმარისობა, არითმია. მაღალი არტერიული წნევა შეიძლება გართულდეს ფილტვებისა და თავის ტვინის მწვავე შეშუპებით, ან თავის ტვინში სისხლის მიმოქცევის მწვავე მოშლით.

შაქრიანი დიაბეტი არის დაავადება, რომელიც განპირობებულია ინსულინის შედარებითი ან აბსოლიტური უკმარისობით, რის შედეგადაც ვითარდება ყველა სახის ნივთიერებათა ცვლის მოშლა: ნახშირწყლების, ცილების, ცხიმების, ვიტამინების, წყალ-მარილოვანი ცვლის. განასხვავებენ ინსულინდამოკიდებულ (შაქრიანი დიაბეტი ტიპი 1) და ინსულინდამოუკიდებელ (შაქრიანი დიაბეტი ტიპი 2) შაქრიან დიაბეტს. ინსულინდამოკიდებული შაქრიანი დიაბეტი ვითარდება ბავშვებში, მოზარდებში და ახალგაზრდებში 30 წლამდე, მაგრამ შესაძლოა ნებისმიერ ასაკში განვითარდეს. მისთვის დამახასიათებელია ინსულინის აბსოლიტური დეფიციტი, რის შედეგადაც სისხლში იზრდება გლუკოზის დონე და ვითარდება მძიმე მეტაბოლური დარღვევები. თუ ავადმყოფი არ იტარებს ადექვატურ ინსულინოთერაპიას, ვითარდება კეტოაციდოზური კომა. ინსულინდამოკიდებული შაქრიანი დიაბეტის პათოგენეზში მთავარია პანკრეასის ბეტაუჯრედების დაზიანება. უმეტეს შემთხვევაში, ეს დაზიანება აუტოიმუნური ხასიათისაა. ვირუსულმა ინფექციამ შეიძლება გამოიწვიოს აუტოიმუნური რეაქციის ინდუცირება ინსულარული აპარატის წინააღმდეგ - შაქრიანი დიაბეტის I ტიპის მიმართ გენეტიკურად წინასწარგანწყობილ პირებში, ან უშუალოდ დააზიანოს ინსულარული აპარატი.

დაავადება იწყება მწვავედ. კლინიკური სურათი გამოხატულია მკვეთრად: წყურვილი, გაძლიერებული შარდვა, სისუსტე, წონაში კლება. ავადმყოფები საჭიროებენ მუდმივ ინსულინოთერაპიას. ინსულინდამოუკიდებელი შაქრიანი დიაბეტი - ეს არის ინსულინორეზისტენტობით და ინსულინის შედარებითი უკმარისობით განპირობებული რამდენიმე დაავადების საერთო დასახელება. ინსულინორეზისტენტობის მიზეზი შეიძლება იყოს ინსულინის რეცეპტორების გენური მუტაცია, სიმსუქნე და სხვ. პათოგენეზში, ერთდროულად, რამდენიმე მექანიზმი მონაწილეობს. შაქრიანი დიაბეტის II ტიპის ფორმები პოლიგენური წარმოშობისაა. ავადდებიან 40 წელს გადაცილებული პირები, მაგრამ ბოლო წლებში გახშირდა ახალგაზრდებში და ბავშვებშიც კი.

დაავადება ვითარდება თანდათანობით. დამახასიათებელია პირის სიმშრალე, წყურვილი, გაძლიერებული შარდვა, წონაში კლება, სისუსტე, კანის ქავილი, ხშირი ინფექციური დაავადებები, მხედველობის სიმახვილის დაქვეითება, ლიბიდოსა და პოტენციის დაქვეითება. გამოკვლევისას ვლინდება გლუკოზის რაოდენობის მომატება სისხლსა და შარდში. II ტიპის შაქრიანი დიაბეტისთვის დამახასიათებელია ქოლესტერინის, ტრიგლიცერიდების, ლიპოპროტეინების კონცენტრაციის მატება, რაც ზრდის ათეროსკლეროზის განვითარების რისკს.

დაავადების კლინიკური სურათის ჩამოყალიბებისა და პროგნოზისთვის გადამწყვეტ ფაქტორს წარმოადგენს წვრილი და მსხვილი სისხლძარღვების, ნერვული ქსოვილის, თვალის ბროლის, ძვალ-სახსროვანი სისტემისა და თვალის ბადურა გარსის დაზიანება. ვითარდება სიბრმავე, ინფარქტი, ინსულტი, ქვედა კიდურების განგრენა და სხვ. დაქვეითებული იმუნიტეტის გამო, ავადმყოფები ხშირად ავადდებიან ტუბერკულოზით და სხვა ინფექციური დაავადებებით. პროგრესირებადი კარიესი და ღრძილების დაავადება, შეიძლება იყოს შაქრიანი დიაბეტის პირველი ნიშანი. შაქრიანი დიაბეტის დიაგნოზი ეყრდნობა სისხლში გლუკოზის დონის განსაზღვრას. ნორმაში გლუკოზის დონე სისხლში უზმოზე არის 3.3-5.5 მმოლ/ლ. მკურნალობა კომპლექსურია და მოიცავს: დიეტას, დოზირებულ ფიზიკურ დატვირთვას, მედიკამენტოზურ მკურნალობას (ინსულინი და შაქრის დამწევი აბები), დიაბეტის გართულებების მკურნალობას.

გულის ქრონიკული იშემიური დაავადება ვითარდება გულის მკვებავი გვირგვინოვანი არტერიების ათეროსკლეროზული დაზიანების შედეგად. გულის მკვებავი გვირგვინოვანი არტერიები შეიძლება იყოს შევიწროებული, დიფუზურად დაზიანებული, გაგანიერებული ან ოკლუზირებული. არტერიების ათეროსკლეროზული დაზიანება ვლინდება გულის არეში ტკივილით, რასაც სტენოკარდია ეწოდება. სტენოკარდია შეიძლება იყოს მოსვენებითი, დაძაბვის, სტაბილური და არასტაბილური. დაავადება იწყება ძლიერი ტკივილით, სიმძიმის და წვის შეგრძნებით გულის არეში და მკერდის ძვლის უკან. ტკივილი ირადირდება საძილე არტერიების გასწვრივ, მარცხენა ზედა კიდურში ან მარცხენა ბეჭის ქვეშ. ზოგჯერ გვხვდება ატიპიური ლოკალიზაციის ტკივილი - ირადირებს ეპიგასტრალურ არეში. პაციენტთა გარკვეულ რაოდენობაში, სტენოკარდიის ექვივალენტი შეიძლება იყოს: ქოშინი, ჰაერის უკმარისობა, არითმია. ტკივილი შეიძლება გაგრძელდეს 1-5 წუთი.

მიოკარდიუმის ინფარქტი - ძლიერი მოჭერითი ხასიათის ტკივილი გულის არეში ან მკერდის ძვლის უკან, რომელიც არ იხსნება ანალგეტიკებით და ნიტრატებით (ანალგინი, ბარალგინი, ნიტროგლიცერინი და სხვ.), დამახასიათებელია მიოკარდიუმის ინფარქტისათვის. ტკივილის გარდა, ავადმყოფს აღენიშნება: ცივი ოფლი, სიკვდილის შიში, მოუსვენრობა, არითმია; შეიძლება განვითარდეს გონების დაკარგვა. ელექტროკარ-დიოგრამაზე აღინიშნება ST სეგმენტის დეპრესია იზოხაზს ქვემოთ.

ინფარქტის შემდგომი კარდიოსკლეროზი. მიოკარდიუმის ინფარქტის მწვავე პროცესის ჩამთავრების შემდეგ, გულის კუნთში სისხლის მიმოქცევის გაუარესების შემთხვევაში ლაპარაკობენ ინფარქტის შემდგომ კარდიოსკლეროზზე. პაციენტს შეიძლება აწუხებდეს: ინფარქტის შემდგომი ტკივილი გულის არეში, არითმია, გულის უკმარისობის მოვლენები (ჰაერის უკმარისობა, ადვილად დაღლა, ქოშინი, ელექტროკარდიოგრამაზე ვლინდება გულის კუნთის ნაწიბურისათვის დამახასიათებელი ცვლილებები). თუ პაციენტს აღენიშნება ზემოთ ჩამოთვლილი სიმპტომები, საჭიროა დროულად მიმართოს შესაბამის დაწესებულებას და ჩაიტაროს კარდიოლოგის კონსულტაცია.

გულის რითმისა და გამტარებლობის დარღვევა. გულის კუნთში იმპულსის წარმოქმნის სიხშირის ან წარმოქმნის ადგილის პათოლოგიურ შეცვლას და იმპულსის გატარების დარღვევას, რასაც თან ახლავს მიოკარდიუმის თანმიმდევრული აგზნების მოშლა - ეწოდება გულის რითმისა და გამტარებლობის დარღვევა. ავადმყოფს აღენიშნება: დისკომფორტი გულის არეში, გულის ფრიალი, გულის არათანაბარი მუშაობის შეგრძნება, გულის ცემის გახშირების ან შენელების შეგრძნება, ადვილად დაღლა, ჰაერის უკმარისობა, გონების დაკარგვის შეგრძნება, სისუსტე, ოფლიანობა. არითმია შეიძლება გართულდეს პარკუჭების ფიბრილაციითა და გულის გაჩერებით.

გულის უკმარისობა. გულის ძირითადი ფუნქციაა - ვენებიდან მიღებული სისხლის გადასროლა არტერიულ სისტემაში და ქსოვილების მომარაგება ჟანგბადითა და საკვები ნივთიერებებით. იმ შემთხვევაში, როდესაც გული კარგავს უნარს უზრუნველყოს სისხლის მიმოქცევის ის დონე, რაც აუცილებელია ორგანიზმის მეტაბოლური საჭიროებისათვის - ვითარდება გულის უკმარისობა. გულის უკმარისობა (დანართი 1) სხვადასხვა ხარისხისაა და შესაბამისად განსხვავებულია სუბიექტური და ობიექტური მონაცემები. ძირითადად, ავადმყოფს აწუხებს: ადვილად დაღლა, ქოშინი, ჰაერის უკმარისობა, არითმია. შორს წასულ შემთხვევაში აღინიშნება ხველა, იძულებითი (ჯდომითი ან დგომითი) მდებარეობა, ქვედა კიდურების შეშუპება და მუცლის მოცულობის გაზრდა თავისუფალი სითხის დაგროვების გამო.

გულის შეძენილი და თანდაყოლილი მანკები. გულის მანკი შეიძლება იყოს შეძენილი და თანდაყოლილი. გულის თანდაყოლილი მანკი ახალშობილთა 1%25-ს აღენიშნება. გულის თანდაყოლილი მანკის განვითარების ძირითადი მიზეზებია: გენეტიკური წინასწარგანწყობა და გარემო ფაქტორების ზემოქმედება (ქრომოსომული ანომალია და ვირუსული ინფექციები). გულის თანდაყოლილი მანკებიდან ცნობილია: წინაგულთაშუა ძგიდის დეფექტი, პარკუჭთაშუა ძგიდის დეფექტი, ფალოს ტეტრადა, ორკარიანი სარქველის ნაკლოვანება, პულმონური სტენოზი, მსხვილი არტერიების ტრანსპოზიცია, დექსტროკარდია, იზოლირებული ლევოკარდია.

შეძენილი გულის მანკები ვითარდება სხვადასხვა დაავადების (რევმატიზმი, ბაქტერიული და ვირუსული გენეზის ენდოკარდიტები, ათეროსკლეროზული პროცესი) დროს, სარქვლოვანი აპარატის დაზიანების შედეგად. შეძენილი მანკებიდან ცნობილია: ორ- და სამკარიანი ხვრელისა და სარქველის დაზიანება, შესაბამისად - ხვრელის სტენოზი და სარქველის ნაკლოვანება; აორტის ხვრელისა და სარქველის დაზიანება. პაციენტს აღენიშნება: ადვილად დაღლა, ჰაერის უკმარისობა, რითმის დარღვევა; შორსწასულ შემთხვევებში კი შეგუბებითი მოვლენები მცირე წრეში და ხველა, ქვედა კიდურების შეშუპება და მუცლის ღრუში თავისუფალი სითხის დაგროვება.

კარდიომიოპათია აერთიანებს მიოკარდიუმის პირველად არა ანთებით დაავადებებს. დამახასიათებელია: კარდიომეგალია (დიდი გული), გულის პროგრესირებადი რეფრაქტერული უკმარისობა და რითმის დარღვევა.

ეტიოპათოგენეზის მიხედვით კარდიომიოპათიები შეიძლება დაჯგუფდეს შემდეგი სახით:

1. დილატაციური კარდიომიოპათია;

2. ჰიპერტროფიული კარდიომიოპათია;

3. რეტრაქციული კარდიომიოპათია;

4.მარჯვენა პარკუჭის არითმოგენული კარდიომიოპათია;

5. არაკლასიფიცირებული კარდიომიოპათია;

6. სპეციფიკური კარდიომიოპათია.

დაავადებისათვის დამახასიათებელია: გულის ღრუების გადიდება (როგორც მარჯვნივ, ისე მარცხნივ); საზღვრების მკვეთრი გადიდება; კუმშვადობის მაჩვენებლის მკვეთრი დაქვეითება; ადვილად დაღლა; ჰაერის უკმარისობა, ქოშინი; ტკივილი გულის არეში; სხვადასხვა ემბოლიური გართულებები თავის ტვინში, ფილტვის არტერიის სისტემაში; შეგუბებითი მოვლენები სისხლის მიმოქცევის მცირე და დიდ წრეში. დაავადება შეიძლება გართულდეს პარკუჭების ფიბრილაციითა და ასისტოლიით.

გულის კუნთის დაავადებები: მიოკარდიტი, პერიკარდიტი. მიოკარდიუმის ანთებით გამოწვეულ დაავადებას - მიოკარდიტი ეწოდება. მიოკარდიტის გამომწვევი უხშირესი მიზეზია ვირუსული ინფექცია, რევმატიზმი, დიფტერია; მაგრამ შეიძლება განვითარდეს ტოქსინების, მედიკამენტების, აუტოიმუნური, ალერგიული და ანთებითი ფაქტორების ზემოქმედებით. მიოკარდიტის დროს ანთება ვითარდება როგორც მიოკარდიოციტებში, ისე ინტერსტიციულ ქსოვილებში, სისხლძარღვებსა და პერიკარდიუმში. მიოკარდიტმა შეიძლება განიცადოს ტრანსფორმაცია და ჩამოყალიბდეს კარდიომიოპათია. დაავადება შეიძლება მიმდინარეობდეს უსიმპტომოდან პროგრესირებადი გულის უკმარისობის სახით.

პერიკარდიუმის ფურცლების ანთებას - პერიკარდიტი ეწოდება. პერიკარდიტი შეიძლება იყოს: მწვავე, ექსუდაციური, კონსტრიქციული. მისი გამომწვევი მიზეზებია: ვირუსები და ბაქტერიები. პერიკარდიტი ვითარდება ინფარქტის ადრეულ (24 საათის განმავლობაში), ან მოგვიანებით პერიოდში (რამდენიმე კვირის შემდეგ ინფარქტის განვითარებიდან - დრესლერის სინდრომი). ავადმყოფები უჩივიან: საერთო სისუსტეს, ტკივილს გულის არეში, ტემპერატურის მომატებას, გულის აჩქარებას, არითმიას. საჭიროა დროულად ექიმის კონსულტაცია და მკურნალობა, დაავადების გართულებების თავიდან აცილების მიზნით.

კარდიალგია ეწოდება გულმკერდის არეში არსებულ ტკივილს. კარდიალგია შეიძლება გამოწვეული იყოს სხვადასხვა დაავადებებით: სტენოკარდია, მიოკარდიუმის ინფარქტი, მიოკარდიტი, პერიკარდიტი, კორონარიტი, აორტიტი, აორტის განშრევადი ანევრიზმა, ნეკნთაშუა ნევრალგიადა ნევროზი.

რევმატიზმი. მისი გამომწვევი ძირითადი მიზეზებიდან ცნობილია ურთიერთდამოკიდებულება სტრეპტოკოკურ ინფექციას, გულსა და სახსროვან სისტემას შორის. გარდა ამისა, დაკონკრეტებულია რევმატიზმის განვითარების ბაქტერიულ-გენეტიკური მექანიზმები. სტრეპტოკოკური ინფექცია აზიანებს გულსა და სახსრებს. გულის დაავადებისას ვითარდება ენდომიოპერიკარდიტი - შესაბამისად გულის შეძენილი მანკები, მიოკარდიტული კარდიოსკლეროზი და გულის უკმარისობა; სახსრების დაზიანების გამო კი - რევმატიული ართრიტი და პოლიართრიტი, სახსრების დეფორმაციით.

ორგანიზმის ასაკობრივი განწყობის ნევროლოგიური გამოვლინება. ადამიანის ორგანიზმის ინვოლუციის სტადიაში შეიძლება გამოვლინდეს ყველა ის სუბიექტური ჩივილი და ნევროლოგიური სიმპტომატიკა, რომელიც მას აღენიშნებოდა სქესობრივი მომწიფების, სქესობრივი სიმწიფის ან კლიმაქსის დროს. კუმულაციის (ინვოლუციის) სტადიაში ამ სიმპტომებს განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაეთმოს, ვინაიდან დამაზიანებელი დეფექტების დაგროვების შედეგად შეიძლება ჩამოყალიბდეს სიბერის თანმხლები სხვადასხვა დაავადება.

თავის ტკივილი (ტემპერატურული რეაქციის გარეშე). თავის ტკივილი (უპირატესად ლოკალიზებული კეფის არეში) დამახასიათებელია არტერიული წნევის მომატებისათვის - პირველ რიგში, საჭიროა არტერიული წნევის გაზომვა;

თავის ტკივილი (პერიოდული, ძლიერი ინტენსივობის, ზოგჯერ პირღებინებით) დამახასიათებელია შაკიკისათვის - დიაგნოზის დასაზუსტებლად საჭიროა თვალის ფსკერის გამოკვლევა და თავის ქალას რენტგენოგრაფია (ქალაშიდა წნევის მომატების გამოსარიცხად, რომელიც თავის ტკივილის მიზეზია თავის ტვინის მოცულობითი პროცესების დროს);

თავის ტკივილი (განპირობებული სათვალეების არასწორი შერჩევით) -საჭიროა მხედველობის სიმახვილის განსაზღვრა და თვალის ფსკერის გამოკვლევა;

თავის ტკივილი დილით გამოღვიძებისას („მძიმე თავი“, „თავში სიმძიმის“ შეგრძნება) დამახასიათებელია ვენური ენცეფალოპათიისთვის დასაჭიროა თავის ტვინის მაგნიტურ-რეზონანსული გამოკვლევა (MRI) ანგიოგრაფიულ რეჟიმში;

თავის ტკივილი ალკოჰოლის მიღების შემდეგ დამახასიათებელია ცერებრული სისხლძარღვების დისტონიისთვის - საჭიროა ცერებრული სისხლძარღვების ულტრაბგერითი კვლევა;

თავის ტკივილი, ბრადიკარდია (პულსის შენელება) და ანიზოკორია (არა თანაბარი გუგები) დამახასიათებელია ტვინის აბსცესისთვის - საჭიროა თავის ტვინის რენტგენული (CT) ან მაგნიტურ-რეზონანსული (MRI)კომპიუტერული ტომოგრაფია;

თავის ტკივილი და პირღებინება (ხშირად თავბრუხვევა და მხედვე-ლობის მოშლა) დამახასიათებელია თავის ტვინის სიმსივნეებისათვის - საჭიროა თვალის ფსკერის გამოკვლევა და თავის ტვინის რენტგენული (CT) ან მაგნიტურ რეზონანსული (MRI) კომპიუტერული ტომოგრაფია (ზოგჯერ კონტრასტული ნივთიერების გამოყენებით);

თავის ტკივილი (თავში მძიმე საგნის ჩარტყმის შეგრძნებით), ფსიქო-მოტორული აგზნება, ზოგჯერ პირღებინება და კისრის კუნთების დაჭიმულობა დამახასიათებელია სუბარაქნოიდული სისხლჩაქცევისათვის - საჭიროა თავ-ზურგ-ტვინის სითხის გამოკვლევა, თავის ტვინის რენტგენული კომპიუტერული ტომოგრაფია (CT) და დიგიტალური ანგიოგრაფია; თავის ტკივილი (ცეფალგია) სხვადასხვა დაავადების დროს - თვალის და ორბიტის ქსოვილების დაავადებები, ჰაიმორის და დამატებითი ღრუების ანთება, ოტოგენური დაავადებები, თავის ქალას და კისრის მყეს-კუნთოვანი სტრუქტურების პათოლოგია; ეტიოტროპული მკურნალობისათვის ავადმყოფი კონსულტირებული უნდა იყოს შესაბამისი სპეციალისტის მიერ.

თავის ტკივილი (ტემპერატურული რეაქციის გარეშე). თანდართული პირღებინებით და მენინგეალური სიმპტომოკომპლექსით დამახასიათებელია თავისა და ზურგის ტვინის გარსების ანთებისათვის, ანუ მენინგიტისთვის - ეჭვის შემთხვევაშიც კი, საჭიროა თავ-ზურგ-ტვინის სითხის გამოკვლევა, ვინაიდან არსებობს მენინგიტის ელვისებური ფორმა, როდესაც მკურნალობა პირველსავე საათებში თუ არ დაიწყო - ავადმყოფი დაიღუპება; თავის ტკივილი სხეულის მაღალი ტემპერატურის ფონზე, ბავშვებში აღინიშნება სხვადასხვა ინფექციური დაავადების დროს (ანგინა, წითელა, ქუნთრუშა და სხვ.).

ქვემწვავე (ქრონიკული) თავის ტკივილი. მენსტრუალური შაკიკი - ყრუ ხასიათის თავის ტკივილი აღმოცენდება მენსტრუალური ციკლის დაწყების წინ (რამდენიმე დღით ადრე); საჭიროებს სიმპტომურ მკურნალობას. ყრუ, მზარდი ინტენსივობის თავის ტკივილი დამახასიათებელია სუბდურული ჰემატომისათვის (სისხლის ჩაქცევა ტვინის მაგარი გარსის ფირფიტებს შორის) - მდგომარეობა იმით რთულდება, რომ, უმეტეს შემთხვევაში, ტრავმა უმნიშვნელოა და ავადმყოფი არ აფიქსირებს მასზე ყურადღებას; ამ გარემოებას ისიც ემატება, რომ, ნევროლოგიური გამოკვლევის დროს, კერობრივი დაზიანების ნიშნებიც არ ვლინდება; დიაგნოზის დადგენის მხოლოდ ერთი ვარიანტი არსებობს - თავის ტვინის რენტგენული (ჩთ) ან მაგნიტურ-რეზონანსული (MRI) კომპიუტერული ტომოგრაფია; მკურნალობა - გადაუდებელი ნეიროქირურგიული ჩარევა;

ზომიერი ინტენსივობის თავის ტკივილი, რომელიც ძლიერდება ფიზიკური დატვირთვის, დახველების, დაცემინების ან თვალის კაკლების მკვეთრი მოძრაობის დროს დამახასიათებელია ფსევდოტუმორული სინდრომისთვის; ქალაშიდა წნევის მომატების მიზეზის დასადგენად საჭიროა თავის ტვინის ნეიროვიზუალიზაცია (CT და MRI), თვალის ფსკერის გამოკვლევა და სხვ.

სწრაფად პროგრესირებადი კუნთების სისუსტე. სწრაფად განვითარებული მოძრაობის სიფართის შეზღუდვა ან მოსპობა ერთ ან რამდენიმე კიდურში შეიძლება გამოწვეული იყოს, როგორც თავის ტვინის, ისე ზურგის ტვინის პათოლოგიით; ამ კატეგორიის პაციენტების გამოკვლევა შესაძლებელია მხოლოდ სტაციონარის პირობებში, ხოლო მკურნალობის ჩატარება კი - ამბულატორულად (უმეტეს შემთხვევაში).

სწრაფად პროგრესირებადი კუნთების სისუსტე თავის ტვინის დაზიანების შემთხვევაში: ცერებრული ინსულტი (თავის ტვინში სისხლის მიმოქცევის მწვავე მოშლა).

სწრაფად პროგრესირებადი კუნთების სისუსტე ზურგის ტვინის დაზიანების შემთხვევაში:

თავბრუს ხვევა. თავბრუხვევის ყველა კონკრეტული შემთხვევა (სისტემური თავბრუს ხვევის დროს ავადმყოფს აქვს სხეულის ან მის ირგვლივ არსებული საგნების გარკვეული მიმართულებით ტრიალის შეგრძნება; არასისტემური თავბრუს ხვევის შემთხვევაში კი ავადმყოფს აწუხებს გაბრუების, ჯდომისა და სიარულის დროს არამდგრადობის, სხეულის რყევის შეგრძნება) საჭიროებს გამოკვლევას ნევროლოგიურ და ყელ-ყურ-ცხვირის განყოფილებებში, ვესტიბულოპათიის მიზეზის დადგენის მიზნით.

ჰიპერკინეზები ანუ უნებლიე, ნაძალადევი მოძრაობები, რომლებსაც არავითარი ფუნქციური დანიშნულება არ გააჩნია - შეიძლება გამოწვეული იყოს თავისა და ზურგის ტვინის სხვადასხვა სტრუქტურის როგორც დაზიანებით, ისე გაღიზიანებით; ამ კატეგორიის ავადმყოფების გამოკვლევა, გარდა ეპილეფსიური კრუნჩხვების შემთხვევებისა, შესაძლებელია ამბულატორულ პირობებში. პროცესის ლოკალიზაციის მიხედვით, ჰიპერკინეზები შემდეგი სახით არის წარმოდგენილი:

სიარულის მოშლა და ვერტიკალური პოზის შენარჩუნების გაძნელება აღინიშნება სხვადასხვა პათოლოგიის დროს; შეიძლება განვითარდეს მწვავედ, თანდათანობით, ან როგორც რომელიმე დაავადების გართულება; საჭიროა თავის ან ზურგის ტვინის რენტგენული (ჩთ) ან მაგნიტურ რეზონანსული (MRI) კომპიუტერული ტომოგრაფია, ელექტრონეირომიოგრაფიული გამოკვლევა, ტრანსკრანიული დოპლეროგრაფია და სხვ.;

სპასტიური სიარული - ავადმყოფს უძნელდება ფეხის მოხრა მუხლის სახსრებში და კიდურების მოცილება იატაკიდან (გვხდება როგორც თავის, ისე ზურგის ტვინის დაზიანების დროს);

სპასტიკურ-ჰემიპარეზული სიარული გამოხატულია ცერებრული ინსულტის აღდგენით პერიოდში; კუნთთა ტონუსის სპეციფიკური გადანაწილების გამო, ავადმყოფის სიარული მოცელვითი ხასიათისაა;

პარეზული სიარული ანუ სიარული სტეპაჟით აღინიშნება ქვედა კიდურის სხვადასხვა პერიფერიული ნერვის დაზიანების შემთხვევაში;

მთვრალისებრი სიარული (ავადმყოფი დადის ზიგზაგით) - გამოხატულია ნათხემის პათოლოგიის დროს;

ტაბესური სიარული ვლინდება ზურგის ტვინის უკანა სვეტების დაზიანების შემთხვევაში (სიარულის დროს ავადმყოფი იატაკს დასცქერის, გაშლილ ფეხს მაღლა სწევს, გაშლილსავე დაუშვებს და ქუსლს მაგრად არტყამ სიატაკს; აღნიშნულის მიუხედავად, ავადმყოფი სწორ ხაზს არ უხვევს);

ასტაზია-აბაზია (დგომისა და სიარულის შეუძლებლობა - დამბლის გარეშე) ვლინდება შუბლის წილის დაზიანების დროს;

„თოჯინას” სიარული (ავადმყოფს თავი და ტანი დახრილი აქვს წინ; დადის ნელა, მოკლე-მოკლე ნაბიჯებით; მისი ხელები მოზიდულია და ზომიერად მოხრილია იდაყვის სახსრებში; მოსპობილია ხელების თანმხლები მოძრაობა) აღინიშნება ამიოსტატიკური სინდრომისა და პარკინსონის დაავადების დროს;

„იხვისმაგვარი” სიარული (განპირობებული ქვედა კიდურების პროქსიმალური ჯგუფის კუნთების სისუსტით) აღინიშნება კუნთების პროგრესული დისტროფიის დროს.

ცერებრული და სომატოსენსორული პაროქსიზმები. თავის ტვინის, ზურგის ტვინისა და შინაგანი ორგანოების ზოგიერთი პათოლოგიის დროს აღინიშნება უეცრად განვითარებული, შეტევითი ხასიათის მწვავე მდგომარეობა, რომელიც გადაუდებელ სამედიცინო დახმარებას საჭიროებს.

ტრანზიტორული იშემიური შეტევები - ვლინდება სახის ნახევრის დაბუჟებით ან ჰემიპარესთეზიით; პარესთეზია შესაძლოა ატარებდეს უფრო შემოფარგლულ, ლოკალურ ხასიათსაც (ტუჩის ნახევარი, ერთი ხელი, იშვიათად ფეხი). ამასთან ერთად, შეიძლება აღინიშნებოდეს გარდამავალი მონო- და ჰემიპარეზები, ან მეტყველების გაძნელება; შეტევა გრძელდება რამდენიმე წუთი ან რამდენიმე საათი;

ტვინის მწვავე შეშუპება - შეიძლება განვითარდეს ცერებრული ჰიპერტონული კრიზის ფონზე; ამ დროს, თუ არ იქნა სწორად წარმართული გადაუდებელი სამკურნალო ღონისძიებები, ავადმყოფი შეიძლება დაიღუპოს ტვინის ქსოვილის გაჯირჯვების გამო;

დიდი ეპილეფსიური გულყრა - მიმდინარეობს გონების დაკარგვით, ტონური და კლონური კრუნჩხვებით, რომლის შემდეგაც აღინიშნება გულყრის შემდგომი პერიოდი; ქრონიკულ ეპილეპტიკებს სტაციონარული მკურნალობა არ ესაჭიროებათ, ხოლო პირველადი გულყრის შემთხვევაში აუცილებელია ავადმყოფის ობიექტური გამოკვლევა;

ეპილეფსიური სტატუსი - არის სიცოხლისათვის საშიში მდგომარეობა, როდესაც ერთ ეპილეფსიურ განტვირთვას, ხანმოკლე ინტერვალის შემდეგ (ან ინტერვალის გარეშე) მოსდევს მეორე გულყრა, მეორეს მესამე და ა.შ.; საჭიროებს გადაუდებელ სასწრაფო დახმარებას;

მიასთენიური კრიზი - მიასთენიის მსუბუქი ან საშუალო სიმძიმის კლინიკური ფორმის დროსაც კი, უეცრად, შეიძლება განვითარდეს გენერალიზებული კუნთების სისუსტე, ბულბარული მოვლენები (ყლაპვის, ფონაციის, სუნთქვის მოშლა) და თუ ავადმყოფი არ იქნა მიერთებული ხელოვნური სუნთქვის აპარატზე - დაიღუპება სუნთქვისა და გულ-სისხლძარღვთა მწვავე უკმარისობის გამო;

ლანდრის აღმავალი დამბლა - პირველადი მწვავე პოლირადიკულონეიროპათია (გიიენ-ბარეს სინდრომი), რომლისთვისაც დამახასიათებელია კიდურების დუნე დამბლები და პარესთეზიები; შეიძლება დაიწყოს ქვე-და კიდურების სისუსტით, შემდგომში კი პარეზები გავრცელდეს ზედა კიდურებზე და ტორსის მუსკულატურაზე; საჭიროა ხელოვნური სუნთქვის აპარატის გამოყენება;

ტაბესური კრიზი - ნეიროსიფილისის ერთ-ერთი სტადია არის ზურგის ტვინის ხმობა, როდესაც შეიძლება განვითარდეს ვისცერული კრიზები (აუტანელი ხასიათის ტკივილი შენიღბული, როგორც რომელიმე ორგანოს დაზიანება); თუ ავადმყოფი და მისი პატრონი მალავს სიფილისის არსებობას ანამნეზში და ავადმყოფს არ ჩაუტარდა ექოსკოპიური გამოკვლევა, შესაძლებელია, შეცდომით, ქირურგიული ჩარევაც კი ჩატარდეს; საჭიროებს ტკივილგამაყუჩებლებისა და სპაზმოლიტიკების გამოყენებას;

ლუმბაგო არის უეცარი მწვავე ტკივილი, აღმოცენებული უხერხული მოძრაობის ან სიმძიმის აწევის დროს, რომელსაც საფუძვლად უდევს სი-ნოვერტებრული ნერვის მოჭყლეტა დაცურებული მალთაშუა დისკით ან დისკის თიაქარით; ავადმყოფი შეშდება იმ პოზაში, რომელშიც აღმოცენდა ტკივილი; საჭიროა ანალგეტიკების ინექცია და დაჭიმული პარავერტებრული კუნთების რელაქსაცია (მანუალური და მედიკამენტოზური მეთოდებით);

სიმპატოადრენალური კრიზი (დანართი 3) - ვლინდება არტერიული წნევის აწევით, ტაქიკარდიით, ჰიპერთერმიით, ჰიპერგლიკემიით, თავის ტკივილით, ტკივილით გულის არეში, სიკვდილის შიშით და მთავრდება დიდი რაოდენობის, ღია ჩალისფერი შარდის გამოყოფით (ასახავს ვეგეტატიური ნერვული სისტემის დისფუნქციას);

ვაგოინსულარული კრიზი (დანართი 3) - აღინიშნება არტერიული წნევის დაქვეითება, ბრადიკარდია, სუნთქვის გაძნელება, ჭარბი ოფლიანობა, თავბრუხვევა (გულის წასვლა ანუ სინკოპე - ვაგოინსულარული კრიზის ერთ-ერთი გამოვლინებაა); საჭიროებს სიმპტომურ მკურნალობას.

თავის ტვინში სისხლის მიმოქცევის მოშლა

თავის ტვინში სისხლის მიმოქცევის მოშლის საწყისი გამოვლინება - ცერებრული დისჰემიის სუბკლინიკურ ფორმას წარმოადგენს, ვინაიდან მისთვის არ არის დამახასიათებელი თავის ტვინის კერობრივი დაზიანების ნიშნები. პირველ პლანზე წარმოდგენილია ავადმყოფის სუბიექტური ჩივილები: თავის ტკივილი, თავბრუხვევა, ჰიპოდინამია, ემოციური ლაბილობა, უსიამოვნო შეგრძნება გულის არეში და სხვ. რეკომენდებულია ნეიროენდოკრინული სისტემის ფუნქციური მდგომარეობის გამიზნული კორექცია ანტიოქსიდანტური პრეპარატებით. მკურნალობის ამგვარი ტაქტიკა უბრუნებს ავადმყოფს სრულფასოვანი ცხოვრების შესაძლებლობას, ხოლო ზემოაღნიშნული ცერებრული დისჰემიის ჩივილების იგნორირება, დროთა განმავლობაში, იწვევს თავის ტვინში სისხლის მიმოქცევის მოშლის საწყისი გამოვლინების ტრანსფორმაციას გარდამავალ სისხლის მიმოქცევის მოშლაში.

თავის ტვინში სისხლის მიმოქცევის გარდამავალი მოშლა (როდესაც ზოგადტვინოვანი და კერობრივი დაზიანების ნიშნები ავადმყოფს აღენიშნება მხოლოდ 24 საათის განმავლობაში) კლინიკურად ვლინდება ტრანზიტორული იშემიური შეტევებით და ჰიპერტონული ცერებრული კრიზით. ტრანზიტორული იშემიური შეტევები ვლინდება სახის ნახევრის დაბუჟებით ან ჰემიპარესთეზიით. პარესთეზია შესაძლოა ატარებდეს უფრო შემოფარგლულ, ლოკალურ ხასიათსაც (ტუჩის ნახევარი, ერთი ხელი, იშვიათად ფეხი). ამასთან ერთად, შეიძლება აღინიშნებოდეს გარდამავალი მონო- და ჰემიპარეზები, ან მეტყველების გაძნელება (შეტევა გრძელდება რამდენიმე წუთი ან რამდენიმე საათი). გარდამავალი სისხლის მიმოქცევის მოშლის მეორე ვარიანტს წარმოადგენს ცერებრული ჰიპერტონული კრიზი. ტრანზიტორული იშემიური შეტევისგან განსხვავებით, ამ დროს დომინირებს ზოგადტვინოვანი და ვეგეტატიური სიმპტომები: თავის ტკივილი, გულის რევის შეგრძნება, პირღებინება, არასისტემური თავბრუს ხვევა, შუილი ყურებში, ჰიპერჰიდროზი, სახის ჰიპერემია ან სიფერმკრთალე (ტვინის კერობრივი დაზიანების ნიშნები კი ან სუსტადაა გამოხატული ან საერთოდ არ ვლინდება). ცერებრული ჰიპერტონული კრიზის სარწმუნო სადიაგნოსტიკო ტესტს წარმოადგენს ზემოაღწერილი ნევროლოგიური სიმპტომატი-კის ჩამოყალიბება სისტემური არტერიული წნევის უეცარი მომატების ფონზე და ლიკვიდაცია არტერიული წნევის ნორმალიზაციის შემდეგ. თავის ტვინში სისხლის მიმოქცევის გარდამალი მოშლის ფონზე შეიძლება განვითარდეს როგორც ცერებრული ინსულტი, ისე ქრონიკული ცერებრული დისჰემია (სისხლძარღვოვანი ჭკუასუსტობა, ალცჰეიმერის დაავადება დასხვ. - დანართი 2).

თავის ტვინში სისხლის მიმოქცევის ქრონიკულ უკმარისობას (დისცირკულატორული ენცეფალოპათია I, II, III სტადია) ახასიათებს როგორც ავადმყოფის სუბიექტური ჩივილები (თავის ტკივილი, გულისრევის შეგრძნება, არასისტემური თავბრუს ხვევა, შუილი ყურებში და სხვ.), ისე ნერვული სისტემის კერობრივი დაზიანების ნიშნები (რომლებიც შეესაბამება დაზიანებული ცერებრული სისხლძარღვის საირიგაციო უბნის ფუნქციურ დატვირთვას). ავადმყოფი კომპენსირებულია, თუმცა პერიოდულად აღინიშნება ზოგადი მდგომარეობის გაუარესება და ამ დროს (ისევე, როგორც თავის ტვინში სისხლის მიმოქცევის გარდამავალი მოშლის შემთხვევაში) შეიძლება განვითარდეს მწვავე ცერებრული კატასტროფა.

ცერებრული მწვავე დისჰემიის კლინიკის ქვაკუთხედს წარმოადგენს პასუხი კითხვაზე, თუ რა ხასიათის კერა ჩამოყალიბდა თავის ტვინში ანუ პროცესი იშემიურია თუ ჰემორაგიული. საჭიროა თავის ტვინის რენტგენული (ჩთ) ან მაგნიტურ რეზონანსული (MRI) კომპიუტერული ტომოგრაფია (+ ანგიოგრაფიული რეჟიმი), ტრანსკრანიული დოპლეროგრაფია და სხვ. ეს ღონისძიებები უნდა ატარებდეს გეგმიურ ხასიათს, ვინაიდან, ზოგჯერ, ჰემორაგიული ინსულტის განსხვავება ტვინის ინფარქტისაგან მხოლოდ ნევროლოგიურ მონაცემებზე დაყრდნობით შეუძლებელია (მაგალითად, მცირე ზომის ინტრაცერებრული ჰემატომა, კლინიკურად ხშირად მიმდინარეობს როგორც იშემიური ინსულტი).

დანართი 1. კლიმაქტერული სინდრომი და გულსისხლძარღვთა დაავადებები

დანართი 2. ნეიროენდოკრინულ-ცვლითი სინდრომი

დანართი 3. ნეიროენდოკრინულ-ცვლითი სინდრომი

აუცილებელი სამედიცინო შემოწმება (ონკოლოგიური დაავადებების პროფილაქტიკის მიზნით) უნდა ჩატარდეს:

ამავე დროს, ყველა ქალმა უნდა აწარმოოს ძუძუს თვითგასინჯვა (იხ.გვ. 100-101) ყოველთვიურად, მენსტრუალური ციკლის დამთავრებიდან 7-10 დღეში (მენოპაუზის ასაკში - ყოველი თვის პირველ რიცხვებში). ძუძუს თვითგასინჯვა საშუალებას იძლევა გამოვლინდეს სიმეტრიის, ზომის, ფორმის, ფერის შეცვლა; შემაგრებული უბნები ძუძუში, იღლიის ქვეშ, ლავიწის ძვლის გარშემო (ლიმფური კვანძების გადიდება); ძუძუს თავის ჩაბრუნება; მის ირგვლივ ეგზემის მსგავსი ცვლილებები (სიწითლე, კანის ჩამოფცქვნა, სისველე, ქავილი); ძუძუს დვრილიდან ნებისმიერი გამონადენი. გარდა აღ-ნიშნულისა, ქალებმა რეგულარულად უნდა ჩაიტარონ სამედიცინო შემოწმება: მკერდის პალპაცია, გინეკოლოგიური გასინჯვა, ნაცხის ციტოლოგიური გამოკვლევა. ჩვენების მიხედვით, სხვადასხვა კიბოსწინა მდგომარეობის დიაგნოსტირების მიზნით, გამოიყენება: მამოგრაფია, ულტრასონოგრაფია, რენტგენული კომპიუტერული ტომოგრაფია, მაგნიტურ-რეზონანსული სხივური გამოკვლევა, ექსციზიური ან პუნქციური ბიოფსია.

ნიშნები, რომელთა არსებობის შემთხვევაში ეჭვი უნდა იქნას მიტანილი ძუძუს კიბოზე, შემდეგია (ნახ. 5):

1. ძუძუს ასიმეტრია;

2. ძუძუს ან მისი ნაწილის დეფორმაცია;

3. ძუძუს ნებისმიერ ადგილზე კანის ჩაზნექა, რაც უფრო შესამჩნევი ხდება კანზე ორი თითით ნაკეცის აღების მცდელობისას;

4. შეწითლებული ან სველი ძუძუს დვრილი; მისი არასწორი ფორმა; დაწყლულება; გასქელება ან ჩაბრუნება, რომელიც არ სწორდება;

5. ძუძუს ,,ლიმონის ქერქისებრი” შეშუპება;

6. ძუძუს ქსოვილის ნებისმიერი გამკვრივება, რომელიც პალპაციით ისინჯება (მისი ფორმისა და ზომის მიუხედავად);

7. ერთი ან რამდენიმე გადიდებული ლიმფური კვანძის არსებობა იღლიისა და ლავიწზედა მიდამოში.

ძუძუს თვითგასინჯვა

ყველა ქალმა უნდა აწარმოოს ძუძუს თვითგასინჯვა, რათა გამოავლინოს მისი სიმეტრიის, ზომის, ფორმის, ფერის შეცვლა; შემაგრებული უბნების ძუძუში, იღლიის ქვეშ, ლავიწის ძვლის გარშემო (ლიმფური კვანძების გადიდება); ძუძუს თავის ჩაბრუნება, მის ირგვლივ ეგზემის მსგავსი ცვლილებები (სიწითლე, კანის ჩამოფცქვნა, სისველე, ქავილი), ძუძუს დვრილიდან ნებისმიერი გამონადენი.

ძუძუს თვითგასინჯვა უნდა ვაწარმოოთ ყოველთვიურად მენსტრუალური

ციკლის დამთავრებიდან 7-10 დღეში.

მენოპაუზის ასაკში - ყოველი თვის პირველ რიცხვებში.

აუცილებელი სამედიცინო შემოწმება (მამოგრაფია) უნდა ჩატარდეს:

20 წლიდან 39 წლამდე ასაკის ქალებში - 3 წელიწადში ერთხელ, 40 წლის ზემოთ - ყოველწლიურად.

თვითგასინჯვის მეთოდები

საშხაპეში ძუძუ ისინჯება ოდნავ გასაპნილი სამი თითის ბალიშებით. ასწიეთ მარჯვენა ხელი და მარცხენა ხელის წრიული მოძრაობით შეიმოწმეთ მარჯვენა ძუძუ, მარჯვენა ლავიწის ძვლის არე და იღლიის ფოსო. იმავე პროცედურას იმეორებთ მარცხენა ძუძუზე.

აღნიშნულის გათვალისწინებით, მოწოდებულია ძუძუს თვითგასინჯვის სპირალური და უჯრიანი ბადით კვლევის მეთოდი, რაც გვაძლევს საშუალებას აღმოვაჩინოთ კვანძი ან სიმაგრე.

სპირალური მეთოდი - მკერდის ზედა არიდან ხელის წრიული მოძრაობით დაიწყეთ სპირალის შემოხაზვა ძუძუს თავის მიმართულებით (შემოხაზეთ 3-4 სპირალი). გასინჯვა ჩაატარეთ ჯერ მსუბუქი, ხოლო შემდეგ ღრმა ზეწოლით.

უჯრიანი ბადით კვლევის მეთოდი - წარმოსახვით დაყავით მკერდი კვადრატებად - ლავიწის ძვლიდან ძუძუს ქვედა კიდემდე და იღლიიდან მკერდის ძვლამდე. თითების წრიული მოძრაობით გამოიკვლიეთ ძუძუს ყოველი კვადრატი. გასინჯვა ჩაატარეთ ჯერ მსუბუქი, შემდეგ კი ღრმა ზეწოლით.

სარკის წინ - ჩაიხედეთ სარკეში, დააკვირდით ძუძუს თვალით ხილულ ცვლილებებს. ხელები აწიეთ მაღლა, შემდეგ განზე და დააკვირდით რა შეიცვალა. ხელები დაიწყვეთ თეძოებზე. გადმოიხარეთ წინ და დააკვირდით - ორივე ძუძუ თანაბრად არის დაკიდებული თუ არა.

მწოლიარე მდგომარეობაში - მარჯვენა ძუძუს შემოწმების დროს მოათავსეთ პატარა ბალიში მარჯვენა მხრის ქვეშ და მარჯვენა ხელი - თავისქვეშ. მარცხენა ხელის წრიული მოძრაობით ამოწმებთ მარჯვენა ძუძუს, იღლიის ფოსოს და ლავიწის არეს. იმავე პროცედურას იმეორებთ მარცხენა ძუძუზე.

ძუძუს თავებზე ხელის ფრთხილი მოჭერით შეამოწმეთ, ხომ არ არის რაიმე სახის გამონადენი.

ნახ. 5. ძუძუს კიბოს პრემორბიდული კლინიკური ნიშნები

ძუძუს კიბოზე საეჭვო ერთი ან რამდენიმე ნიშნის გამოვლენის შემთხვევაში პაციენტმა უნდა მიმართოს მამოლოგს (ლათ. mamma - ქალის სარძევე ჯირკვალი; logos - შესწავლა, ცოდნა), რომლის რეკომენდაციით ტარდება მამოგრაფია. (ნახ. 6)

მამოგრაფია

1. რა არის მამოგრაფია?

მამოგრაფია - სარძევე ჯირკვლის რენტგენოგრაფიაა; მამოგრაფია არის კვლევის საუკეთესო საშუალება, რომელიც ფართოდ გამოიყენება ძუძუს კიბოს ნაადრევ ეტაპზე გამოსავლენად.

2. მტკივნეულია თუ არ მამოგრაფიული გამოკვლევა?

ფირის კარგი გამოსახულების მიღებისათვის საჭიროა სარძევე ჯირკვლის მჭიდროდ დაფიქსირება, რაც იწვევს ხანმოკლე დისკომფორტს.

3. არის თუ არა მამოგრაფია უსაფრთხო?

მამოგრაფიული გამოკვლევა აბსოლუტურად უსაფრთხოა; ამ კვლევის დროს რადიაციული გამოსხივების ზემოქმედება (რაც დაბალი დოზის რენტგენის სხივებით ხორციელდება) - მინიმალურია.

4. რა სარგებლობა მოაქვს მამოგრაფიას?

მამოგრაფიის საშუალებით შესაძლებელია ძუძუში არაპალპირებადი, მცირე ზომის წარმონაქმნის აღმოჩენა; აღნიშნული კვლევის მეთოდი გამოიყენება დიაგნოზის დიფერენცირებისათვის (წარმონაქმნი ავთვისებიანია თუ კეთილთვისებიანი).

ძუძუს კიბოს ადრეული გამოვლენა - ქალის სრული გამოჯანმრთელების გარანტიაა. ამერიკის კიბოს საზოგადოების მიერ (2005) შემუშავებულია შემდეგი რეკომენდაციები:

1. 40 წლის ასაკიდან, მამოგრაფიული გამოკვლევის ჩატარება რეკომენდებულია ყოველწლიურად;

2. სარძევე ჯირკვლის კლინიკური გასინჯვა სპეციალისტთან რეკომენდებულია 20 წლის ასაკიდან ყოველ 3 წელიწადში ერთხელ და 40 წლის ასაკიდან კი - ყოველწლიურად;

3. სარძევე ჯირკვლის თვითგასინჯვა რეკომენდებულია 20 წლის ასაკიდან, ყოველთვიურად.

ნახ.6. მამოგრაფიის პროცედურა

საშვილოსნოს ყელის კიბოს პროფილაქტიკა. საშვილოსნოს ყელის კიბოს ჩამოყალიბების პროცესი მიმდინარეობს ძალიან ნელა, ხშირ შემთხვევაში, თითქმის შეუმჩნევლად. ქალისათვის, კიბოს დამახასიათებელი ნიშნები შეიძლება 8-10 წლის შემდგომ გახდეს შესამჩნევი. ამიტომაც, აუცილებელია: წელიწადში ერთხელ ან ორჯერ გინეკოლოგის კონსულტაცია (გასინჯვა, ნაცხის ციტოლოგიური გამოკვლევა, Pap-ტესტის ჩატარება და საჭიროებისამებრ კოლპოსკოპიური გამოკვლევა).

საშვილოსნოს ყელის კიბოს სკრინინგის მიზნით, ყველა ქალმა უნდა ჩაიტაროს Pap-ტესტი. Pap-ტესტის ჩატარება აუცილებელია ქრონიკული დაავადებების არსებობის დროსაც:

კიბოს წინააღმდეგ ბრძოლის ძირითადი პრინციპია - კიბოს ფონური, კიბოსწინარე დაავადებებისა და თვით კიბოს გამოვლენა ადრეულ ეტაპზე. კიბოს უჯრედების გამოვლენის შემთხვევაში მიზანშეწონილია კოლპოსკოპიური გამოკვლევის ჩა-ტარება. კოლპოსკოპიური გამოკვლევა საშუალებას გვაძლევს კეთილთვისებიანი ცვლილებები განვასხვავოთ ავთვისებიან ზრდაზე საეჭვო პათოლოგიური პროცესებისაგან.

გამოიყენება კოლპოსკოპიური გამოკვლევის შემდეგი მეთოდები:

- ჩვეულებრივი (მიმოხილვითი) კოლპოსკოპია;

- კოლპოსკოპია ფერადი ფილტრებით;

- გაფართოებული კოლპოსკოპია;

- ქრომოკოლპოსკოპია;

- ფლუორესცენტული კოლპოსკოპია;

- კოლპომიკროსკოპია;

- ცერვიკოსკოპია.

კოლპოსკოპიის ამოცანებია:

1. საშვილოსნოს ყელის და საშოს ეპითელიუმის მდგომარეობის შეფასება;

2. დაზიანების კერის გამოვლენა;

3.კეთილთვისებიანი ცვლილებების დიფერენცირება ავთვისებიან ზრდაზე საეჭვო პათოლოგიური პროცესებისგან;

4. ქსოვილის უბნების მონიშვნა დამიზნებითი ბიოფსიის ჩასატარებლად და ნაცხის ასაღებად, რაც მნიშვნელოვნად ზრდის მეთოდის ღირებულებას.

3.2. „ცივილიზაციის დაავადებების” პროფილაქტიკა

ჯერ კიდევ დიდი მოაზროვნეები - ჰიპოკრატე, გალენი, ავიცენა, ფანასკერტელი და სხვ. ანიჭებდენ უპირატესობას „რაციონალურ“ სწორ კვებას. მათი აზრით, სწორი - „რაციონალური“ კვებით ადამიანს შეუძლია 120-150 წელი იცოცხლოს. არარაციონალური კვებით გზა ეხსნება „ცივილიზაციის დაავადებებს“: ათეროსკლეროზს, ჰიპერტონულ დაავადებას, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებს, ნივთიერებათა ცვლის მოშლას (სიმსუქნეს), მიოკარდიუმის ინფარქტს, შაქრიან დიაბეტს, თავის ტვინში სისხლის მიმოქცევის მწვავე მოშლას და სხვ.

ბავშვობიდანვე უნდა ჩამოყალიბდეს და გათავისდეს ჯანსაღი კვების კულტურა, რათა, ასაკის მატებასთან ერთად, თავი არ იჩინოს ჯანმრთელობის პრობლემებმა. „რაციონალურად“ ითვლება კვება, რომელიც განაპირობებს ორგანიზმის ადაპტაციის მაღალ დონეს გარემოს მავნე ფაქტორებისგან თავდასაცავად; ორგანიზმში - ენერგეტიკული, პლასტიკური, ელექტროლიტური და მინერალური პროცესების ნორმალურ მართვას. „რაციონალური“ კვება გულისხმობს მრავალფეროვანი საკვების გარკვეულ რაოდენობას, რომელიც უნდა შეიცავდეს ცილებს, ცხიმებს, ნახშირწყლებს, ვიტამინებს და მინერალურ მარილებს იმ რაოდენობით, რაც აუცილებელია დახარჯული ენერგიის, „გაცვეთილი უჯრედების“ სრულფასოვანი აღდგენისათვის.

მნიშვნელოვანია ვიპოვოთ „ოქროს შუალედი“ - მივიღოთ ისეთი და იმ რაოდენობით საკვები, რომელიც (არც მეტი და არც ნაკლები) უზრუნველყოფს ორგანიზმის დახარჯული ენერგიის აღდგენას. „რაციონალურიკვება“ - სხვადასხვა სქესის, ასაკის, სამუშაოს ხასიათის, გეოგრაფიული მდებარეობის მიხედვით უნდა განისაზღვროს, მაგრამ მისი პრინციპი ყველასათვის ერთნაირია, კერძოდ:

1) მიღებული საკვების რაოდენობის შესაბამისობა დახარჯულ ენერგიასთან;

2) საკვებიდან მიღებული, ორგანიზმისათვის აუცილებელი ნივთიერებების ოპტიმალური თანაფარდობა;

3) კვების სწორი რეჟიმი (4-5 ჯერადი კვება);

4) მიღებული საკვების მრავალფეროვნება;

5) ზომიერების დაცვა ჭამაში (მართალია, „მადა ჭამაში მოდის“, მაგრამ ცივილიზებული ადამიანის „მადა“ ინტელექტმა უნდა აკონტროლოს).

კვების ბალანსირებული ფორმულის მიხედვით, ცილების, ცხიმების და ნახშირწყლების თანაფარდობა ასეთია 1:1:4. დღე-ღამეში მიღებული ცილების რაოდენობის ნახევარი უნდა იყოს ცხოველური: ხორცი, თევზი, ქათამი, კვერცხი, რძე. ხორცეულიდან უპირატესობა ენიჭება თეთრ ხორცს (თევზი, კურდღელი, ქათამი), რაც შეეხება წითელ ხორცს, იგი თვეში 2-3-ჯერ უნდამივიღოთ. მცენარეული ცილები ჭარბად არის სალათის ფოთლებში, კომბოსტოში, ბადრიჯანში და სხვ. დღე-ღამეში მიღებული ცხიმების რაოდენობის 30%25 უნდა იყოს მცენარეული. ნახშირწყლების 75%25 უნდა მოდიოდეს სახამებლის შემცველ საკვებზე; 20%25 - შაქარზე; 5%25 კი - ბოჭკოვან საკვებზე.

ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს სისხლის ჯგუფის ცოდნას ცხოვრების წესისა და კვების არჩევისათვის. სისხლი და გამოყენებული საკვები ქიმიურ რეაქციაში შედის ერთმანეთთან. ამაზე მეტყველებს ფაქტორი - ლექტინი. ლექტინები ცილებია, რომელსაც დიდი რაოდენობით შეიცავს საკვები პროდუქტები. მათ აქვთ აგლუტინაციის (მიწებების) უნარი, რომელიც გავლენას ახდენს სისხლზე. თუ თქვენ მიირთმევთ ისეთ საკვებს, რომლის შემცველობაშიც არსებული ლექტინები შეუთავსებელია თქვენი სისხლის ჯგუფთან, უჯრედები იწყებს მოგროვებას რომელიმე ორგანოს გარშემო და იწვევს სისხლის უჯრედების შეწებებას ამ მიდამოში. საბოლოოდ კი ირღვევა ორგანიზმის მუშაობა - საჭმლის მონელება, ინსულინის გამომუშავება, ნივთიერებათა ცვლა და ჰორმონული ბალანსი. სისხლის ჯგუფი - ორგანიზმს ანიჭებს გარკვეულ უპირატესობებს და ნაკლოვანებებს. თუ გვეცოდინება რა სჭირდება ჩვენს ორგანიზმს და გამოვიყენებთ შესაბამის პროდუქტებს, მინიმუმამდე დავიყვანთ უარყოფით და გავზრდით დადებით მხარეებს. სასარგებლო პროდუქტების გამოყენებით და არასასურველ პროდუქტებზე უარის თქმით, შევძლებთ იმუნური და საჭმლის მომნელებელი სისტემების წონასწორობაში მოყვანას. თუ თქვენი სისხლის ჯგუფია 0, საკვები უნდა შეიცავდეს დიდი რაოდენობით ცილებს: ხორცი, ფრინველი, თევზი, ხილი და ბოსტნეული. სასურველია მცირე რაოდენობით მიიღოთ მარცვლეული და რძის პროდუქტები, რადგანაც ზემოთ აღნიშნული არ შეესაბამება ამ ჯგუფის სისხლს. თუ თქვენი სისხლის ჯგუფია A, ყველაზე სასარგებლოა ვეგეტარიანული საკვები და მცირე რაოდენობით თევზი. თუ თქვენი სისხლის ჯგუფია B, თქვენთვის ყველაზე ოპტიმალური საკვებია ბატკნის, კურდღლის და ირმის ხორცი. არ არის რეკომენდებული ქათმის ხორცი და გარკვეული სახეობის მარცვლეული. შეგიძლიათ, თამამად მიიღოთ სხვადასხვა ბოსტნეული და ხილი. თუ თქვენი სისხლის ჯგუფია AB, უპირატესობა ენიჭება ვეგეტარიანულ საკვებს და მცირე რაოდენობით ხორცსა და რძის პროდუქტებს.

ეს არის საკითხები კვების შესახებ, რისი ცოდნაც აუცილებელია ყოველი ადამიანისათვის, რათა იცოცხლოს ჯანმრთელი, სრულფასოვანი ცხოვრებით ღრმა მოხუცებულობამდე.