ტერმინები, რომლებიც ეწინააღმდეგება შშმ პირთა უფლებების მიდგომას

ლიტერატურის მიმოხილვა

ამ თავში მოკლედ არის მიმოხილული შშმ პირებთან დაკავშირებული ტერმინები და ცნებები, ცვლილებები წერილობითი და ზეპირი მეტყველების კულტურაში და განვლილი გზა. ენას ყოველთვის შეეძლო კულტურული ჯგუფების განსაზღვრა. როგორც მიუთითებს იდენტობისა და ენის მკვლევარი*, მოვლენათა სახელდება ხშირად უკავშირდება საზოგადოებრივი სტატუსის საკითხებს, როგორიცაა: გენდერი, სოციალური კლასი და სხვა. მოვლენებისა და, განსაკუთრებით, სოციალური ჯგუფებისთვის სახელის დარქმევა პოლიტიკური აქტია (და არა პერსონალური). უფლებებზე დაფუძნებული მოძრაობის წარმომადგენლები საუბრობდნენ იმაზე, თუ რა გავლენა აქვს ტერმინებს შშმ პირთა ცხოვრებაზე** და ამტკიცებდნენ, რომ „ენაა ის იარაღი, რომლითაც დომინანტური ჯგუფები [არადომინანტურ ჯგუფებს] ადგილს განუსაზღვრავდნენ*** როდესაც რომელიმე მოწყვლადი ჯგუფი ცდილობდა საკუთარ ცხოვრებაზე კონტროლის დაბრუნებას, მთავარი საკამათო საკითხი ხდებოდა „სახელების დარქმევა“ და ამ თემის მიმართ გამოყენებული ტერმინები (მაგ: დისკრიმინაციული ტერმინის „ინვალიდის“ ჩანაცვლება „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირით“). სწორედ ამ გამოწვევის პირისპირ აღმოჩნდნენ შშმ პირები, თუმცა მათ წინაშე იდგა სხვა მოწყვლადი ჯგუფებისგან განსხვავებული პრობლემებიც: ზოგადად, მოწყვლადი ადამიანების უმრავლესობა ბავშვობიდან იზრდება სპეციფიკურ კულტურულ გარემოში, შესაბამისად, მათ აქვთ გარკვეული იდენტობა, ასევე, მოლოდინები სწორი ტერმინების გამოყენებისადმი. რაც შეეხება შშმ პირებს, ადამიანები ზოგჯერ მოულოდნელად, შეძენილი დარღვევის გამო აღმოჩნდებიან ხოლმე შშმ პირთა ჯგუფში და მიღებული ტრავმა სრულად ცვლის მათ ცხოვრებას. შესაძლოა, ისინი არ იყვნენ მზად იმისთვის, რომ თავი აღიქვან შშმ პირთა ჯგუფის წევრებად და დაიწყონ ბრძოლა კულტურული ცვლილებებისთვის; მეტიც, შეიძლება არც აღიარებდნენ საკუთარ მდგომარეობას, თვითსტიგმის გამო უარს ამბობდნენ აქტიურობაზე, ან, მიღებული ფსიქოლოგიური სტრესის შედეგად, გაერიყონ საზოგადოებას. თუმცა, თანდაყოლილი შეზღუდვის შემთხვევაში, ასეთი პირები ხშირად სოციალიზაციას გადიან „ნორმის“ სამყაროში, ან იმყოფებიან „განკურნების“ რეჟიმში, რაც ასევე აფერხებს მათ ჩაბმას სწორ ტერმინებზე მიმდინარე დისკუსიაში.

* Irving Kenneth Zola, Self, Identity and the Naming Questions Reflection on the language.

** Erikson K, Notes on the Sociology of deviance, Soc problems, ), 307, 314, 1962.

*** Grumperz J.J (Ed), Langiage and Social Identity, Cambridge Univesity Press, Cambridge, 1982.  /  Longmore P.K., A note on language and the social identity of disabled women, Am. Behav. Sient. 28 )3=, 419, 423, 1985.

მოდელი „პიროვნება უპირველესად“ (person-first)
ამ მოდელის ენა და ტერმინოლოგია შშმ პირთა მიმართ, დაახლოებით, 1970-იანი წლებიდან განვითარდა, უპირატესად ადამიანის უფლებათა მიდგომების საფუძველზე.* შშმ პირთა მოძრაობის ერთ-ერთი მოტივი გახლდათ მოსახლეობისთვის ახსნა, რომ შეზღუდული შესაძლებლობა მთლიანი პიროვნების მხოლოდ ერთი მახასიათებელია და არა განმსაზღვრელი ნიშანი.** სწორედ ამ მოდელის ენაზე დაყრდნობით შემუშავდა 1990 წელს „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ამერიკელთა აქტი“ (Americans with Disabilities Act).***

* Shapiro, J.P. (1993), No pity: People with disabilities firging a new civil rights movement, New York, NY: Times Books.
** Titchkovsky, T (2001), Disability: A rose by any other name? ¨¨People’first language in Canadian society. Canadian Review of Sociology 38, 125-140.
*** ამერიკის შეერთებული შტატების საკანონმდებლო აქტი, რომელიც 1990 წელს შეიქმნა სამოქალაქო უფლებებსა და სერვისებზე თანაბრად წვდომისათვის. დოკუმენტი განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია შშმ პირთა დისკრიმინაციისგან დასაცავად ყოველდღიურ ცხოვრებაში.

შესაძლებლობაშეზღუდული ადამიანის (disabled person) მოდელი
„პიროვნება უპირველესად“ მოდელის ყველაზე აქტიური კონკურენტი ენობრივი კუთხით აღმოჩნდა დიდი ბრიტანეთის შშმ პირთა მოძრაობის მიერ შემოთავაზებული „შესაძლებლობაშეზღუდული პირის მოდელი“. ეს მოდელი შეზღუდულ შესაძლებლობას ხედავს არა ადამიანში, არამედ ადამიანის გარეთ და მას განიხილავს სოციალურად შედგენილი ურთიერთობებისა და პროცესების შედეგად, რომელსაც მოსდევს ადამიანთა მთელი ჯგუფის გაღარიბება, იზოლირება, თავისუფლების შეზღუდვა, უგულებელყოფა და ღირებულების დაკარგვა.* დიდი ბრიტანეთის სოციალური მოდელის მიმდევრებს მიაჩნდათ, რომ სახელმწიფო იყო არა შშმ პირის დამცველი, არამედ ამ პირის შესაძლებლობათა შეზღუდვის თანამონაწილე, და მიუთითებდნენ, რომ „სოციალური მოდელი ცვლის საზოგადოებას.“ დიდ ბრიტანულ მოდელში ადამიანები არ არიან შესაძლებლობაშეზღუდულნი, მათი ჩამოყალიბება შშმ პირებად საზოგადოებამ გამოიწვია.

* Oliver, M. (1986), Social policy and disability: some theoretical issues, Disability, Handicap & Society, 1, 5’17.

სამედიცინო მოდელი
ეს ისტორიულად ყველაზე გავრცელებული მოდელი შეზღუდული შესაძლებლობის კონცეპტუალიზაციას ახდენს დარღვევისა და ნორმის ფარგლებში, რაც ყოველთვის დიაგნოზს უკავშირდება.* სამედიცინო მოდელი ყურადღებას ამახვილებს სხეულსა და უნარებზე და არ ითვალისწინებს სოციალურ ან უფლებრივ საკითხებს. ამიტომაც, იგი აღიარებულია ადამიანის უფლებებთან შეუსაბამო, რიგ შემთხვევებში არაეთიკურ მოდელად. სამედიცინო მოდელის ენისთვის ტიპურია ადამიანის გაიგივება დიაგნოზთან და იმგვარი ტერმინების გამოყენება, როგორიცაა: აუტისტი, ამპუტანტი და ა.შ.

ფემინისტური, ქვიარული და ანტირასობრივი მოდელები
შშმ პირთა საკითხებზე მუშაობისას, ფემინისტური და ქვიარული მოძრაობის წევრები* ხშირად ეყრდნობიან ადამიანის უფლებათა და სოციალურ მოდელებს, თუმცა უფრო შორსაც მიდიან და გვთავაზობენ შეზღუდული შესაძლებლობის ინტერსექციურ და გამოცდილებაზე დაფუძნებულ მოდელებსაც. ეს უკანასკნელი მთავარ აქცენტს აკეთებს გადატანილ მოვლენებზე, მიღებულ გამოცდილებასა და იდენტობებზე, ამიტომაც, იყენებს ენას, რომლის ფარგლებშიც „ადამიანი თავს მიიჩნევს“ ამა თუ იმ იდენტობისა თუ გამოცდილების მქონედ (მაგ: ქვიარ შშმ პირად). შესაბამისად, იგი მკაფიოდ უსვამს ხაზს თვითიდენტობას და შეზღუდული შესაძლებლობის მრავალფეროვან გამოცდილებას. თეორია ასევე აღიარებს, რომ ადამიანს შეიძლება ერთზე მეტი იდენტობა ჰქონდეს, ან იდენტობა იცვლებოდეს.**

* Thomas, C. (199). Female forms: Experiencing and Understanding disability, Buckingham, UK: Open University Press. ასევე იხ. Clare, E. (1999). Exile & Pride: Disability, queereness and liberation (2 nd. Ed.) Cambridge

** Goodwin, D.L., & Rossow-Kimball, B. (2012). Thinking ethically about professional practice in adapted physical activity. Adapted Physical Activity Quarterly, 29, 295-309. PubMed.

პოსტსტრუქტურული მოდელი
პოსტსტრუქტურული თეორიის მიმდევრები კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებენ სამედიცინო, სოციალურ და ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებულ მოდელებს, მათ ცნებებთან ერთად. კერძოდ, ამ ადამიანთა მოსაზრებით, შეზღუდვა/დაზიანება, როგორც მოვლენა, ობიექტურად არ არსებობს* და შეზღუდული შესაძლებლობის ქონა ან არქონა უკავშირდება ძალაუფლების უთანასწორო გადანაწილებას. ეს ცნებები შექმნილია ენობრივ სტრუქტურათა კონტექსტში, ძალაუფლების ფარგლებში ჩამოყალიბებულ კონსტრუქტებს კი ავრცელებენ ამ სტრუქტურების წევრები, მათ შორის, ენის გამოყენებით. პოსტსტრუქტურული თეორიის წარმომადგენლები ვერ ხედავენ დიქოტომიას შეზღუდული შესაძლებლობის ქონასა და არქონას შორის და ამ საკითხს განიხილავენ კომპლექსურ მოვლენად, რომელშიც ერთმანეთს უკავშირდება შესაძლებლობები, გამოცდილებები, სტრუქტურები და სხვა.

* Peers, D. (2012). Patients, athletes, freakes: Paralympism and the reproduction of disability. Journal of Sport and Social Issues, 36, 295-316.

შშმ თემის მოდელი
ისტორიულად, შშმ პირთა სხვადასხვა თემს თავისი მოსაზრება აქვს იმაზე, თუ როგორ უნდა ისაუბრონ მათ წევრებზე. მაგალითად, ყრუთა თემი მთელ მსოფლიოში გამოირჩევა განსხვავებული კონცეპტუალიზაციით ყრუ პირთა შესახებ. კერძოდ, ისინი თავს კულტურულ და ლინგვისტურ უმცირესობად მიიჩნევენ.14 დღემდე დამკვიდრებული საუკეთესო პრაქტიკის თანახმად, შშმ ინდივიდები და მათი ჯგუფები უნდა მოვიხსენიოთ ამ პირებისთვის მისაღები ტერმინებით. თუმცა, ცხადია, ტერმინთან დაკავშირებით უნდა არსებობდეს გარკვეული შეთანხმება და მას არ უნდა ჰქონდეს დისკრიმინაციული შინაარსი/ელფერი.

სახელმძღვანელო პრინციპები შშმ პირებთან დაკავშირებული ტერმინებისთვის
შშმ პირთა ინკლუზიასთან დაკავშირებული სტრატეგიის განსახორციელებლად, 2019 წელს გაეროს ოფისმა ჟენევაში მოამზადა ინკლუზიური ენის სახელმძღვანელო პრინციპები, რომლებიც უნდა გავითვალისწინოთ სწორი ტერმინებისა და ცნებების შერჩევისას: 13 Peers, D. (2012). Patients, athletes, freakes: Paralympism and the reproduction of disability. Journal of Sport and Social Issues, 36, 295-316. 14 Lane (2006), Construction of deafness, In L.J. Davis (Ed.), The disability studies reader (2nd ed., pp. 161- 172). New York, NY: Routledge. 15 Linton, S. (2006). Reassigning meaning, In L.J. Davis (Ed.), The disability studies reader (2nd ed., pp. 161-172). New York, NY: Routledge.

მნიშვნელოვანია, გამოიყენოთ „პიროვნება უპირველესად“ მოდელის ენა
ამ ერთ-ერთ ყველაზე ფართოდ გავრცელებულ მიდგომას ეყრდნობოდნენ თავად კონვენციის შემქმნელებიც, ვინაიდან კონვენციის ენაც პიროვნებას უჭერს მხარს.

• „პიროვნება უპირველესად“ ენის ნიმუშები:

• ბავშვები, რომელთაც აქვთ ალბინიზმი.

• სტუდენტები, რომელთაც აქვთ დისლექსია.

• ქალები, რომლებსაც აქვთ შეზღუდული შესაძლებლობა.