 |
ბარათაშვილის ლექსიკონი |
ნიკოლოზ ბარათაშვილის წინამდებარე გამოცემა თავისი აღნაგობითა და დანიშნულებით აკადემიურ ხასიათისაა, შედგენილობით კი ყველა ადრინდელ კრებულზე სრული. პოეტის ლიტერატურული მემკვიდრეობის კვლევა უცვლელად გადმოღებულია პოეტის თხზულებათა 1972 წლის აკადემიური გამოცემიდან.
|
|
1 ალევობა |
▲back to top |
ალევობა - რელიგიური დღესასწაული, იმართებოდა ალევის ეკლესიასთან, რომელიც მდებარეობს მაღალ მთაზე. ამის შესახებ ვახუშტი ბაგრატიონი წერს: ალევი არის მთა მაღალი, თხემთა
|
|
2 აღკმევა |
▲back to top |
აღკმევა - ყვავილნი... შენდა ა ღ კ მ ე ვ ე ნ სუნნელებასა ყვავილები შენთვის აფრქვევენ სურნელებას.
|
|
3 ამარა |
▲back to top |
ამარა - ერთი რისამე მქონე მოსდევს მთოვარეს, ვითა მიჯნური, ვარსკვლავი მარტო მისა ამარას მთვარეს, მის ამარას, ვარსკვლავი მარტო მოსდევს მიჯნურივით.
|
|
4 აღგზნება |
▲back to top |
აღგზნება - ანთება: მთოვარემც შუქს მის ხალი აღუგზნობინა მთვარემაც, შუქს მისი ხალი გამოანათებინა.
|
|
5 აღმგზნებელი |
▲back to top |
აღმგზნებელი - ამნთებელი: ა ღ მ გ ზ ნ ე ბ ე ლ ი გულთა ჭირისა გულის დარდების ამშლელი.
|
|
6 ამილბარი |
▲back to top |
ამილბარი - ამირბარი (არაბ. „უფროსი ზღვაზე“),
|
|
7 ადმირალი |
▲back to top |
ადმირალი - (ასე უწოდებდნენ ელიზბარ ერისთავს, ქეთევანის მეუღლეს).
|
|
8 აღმოსავალი |
▲back to top |
აღმოსავალი - აღმოსავლეთი.
|
|
9 აღტყველვა |
▲back to top |
აღტყველვა - აზვირთება, აღელვება (ზღვისა): მტკვარი ზვირთთა ა ღ ა ტ ყ ვ ე ვ ლ ს მტკვარი ტალღებს ააზვირთებს (მტკვარი აზვირთდება).
|
|
10 ბასრი |
▲back to top |
ბასრი - ვერ შემაშინოს მისმა ბ ა ს რ მ ა (მჭრელმა ხმალმა) მოსისხლე მტერი. უწინ ქ. ბასრაში ამზადებდნენ უმაღლესი ხარისხის ფოლადისაგან მჭრელ და გამძლე ხმლებს. ძველ ქართულ თხზულებებში ხშირად იხმარება გამოთქმები „ბასრული ხმალი“, „ბასრი ხმალი, ან „ბასრი“, რაც ნიშნავს მჭრელ ხმალს.
|
|
11 ბინიანი |
▲back to top |
ბინიანი - მე ბ ი ნ ი ა ნ ა დ (საფუძვლიანად, მტკიცედ, რიგიანად) მინდა შენთან ლაპარაკი).
|
|
12 ბორგვნილი |
▲back to top |
ბორგვნილი - აღშფოთებული, განრისხებული.
|
|
13 ბძარვა |
▲back to top |
ბძარვა - ურთიერთს ჰ ბ ძ ა რ ვ ე ნ
|
|
14 გარდმომზრალი |
▲back to top |
გარდმომზრალი - მაღლიდან მოთვალთვალე.
|
|
15 გართობა |
▲back to top |
გართობა - გა
|
|
16 გარმოსარება |
▲back to top |
გარმოსარება - გარშემოვლება, ირგვლივ შემორტყმა: ცეცხლი გ ა რ მ ო ი ს ა რ ე
|
|
17 გატრიზავება |
▲back to top |
გატრიზავება - განსჯას გამიტრიზავებ
|
|
18 გაფლუდილი |
▲back to top |
გაფლუდილი - გაფუჭებული; უნაყოფოდ დარჩენილი.
|
|
19 გაფოთებული |
▲back to top |
გაფოთებული - გაშმაგებული, დაფეთებული.
|
|
20 დავრიშება |
▲back to top |
დავრიშება - თვალთა ჩემთა ა დ ა ვ რ ი შ ე ბ ე ნ
|
|
21 დამრეცი |
▲back to top |
დამრეცი - ფერდობი. დამცრობა
|
|
22 დამძნილი |
▲back to top |
დამძნილი - დაბრძენებული; დადინჯებული.
|
|
23 დანთქმა |
▲back to top |
დანთქმა - ჩაძირვა, დაძირვა: დ ა მ ი ნ თ ქ ე მათში სალმობანი.
|
|
24 დასევა |
▲back to top |
დასევა - დ ა ს ე ვ ა გული დაიპყრო გული.
|
|
25 დაშთენილნი |
▲back to top |
დაშთენილნი - დარჩენილი.
|
|
26 დრტვინვა |
▲back to top |
დრტვინვა - დ რ ტ ვ ი ნ ვ ე ნ
|
|
27 ვალალება |
▲back to top |
ვალალება - მივალალებენ
|
|
28 ვლტოლა |
▲back to top |
ვლტოლა - უკეთუ ვ ი ვ ლ ტ ო დ ე თ
|
|
29 ზე |
▲back to top |
ზე - ჩემი მეფობა, ზე (დრო) დავასრულე.???
|
|
30 ზრახვა |
▲back to top |
ზრახვა - ლაპარაკი: ვ ი ზ რ ა ხ ო - ვთქვა
|
|
31 თარაქამა |
▲back to top |
თარაქამა - მომთაბარე თურქმენი.
|
|
32 თხზვა |
▲back to top |
თხზვა - მ ი თ ხ ზ ა ვ ს გვირგვინსა გვირგვინს მიწნავს.
|
|
33 კაბარდინელი |
▲back to top |
კაბარდინელი - ყაბარდოელი; კაბარდინკა ყაბარდოელი ქალი.
|
|
34 კაეშანი |
▲back to top |
კაეშანი - დარდი, ნაღველი.
|
|
35 კაცად |
▲back to top |
კაცად - კაცადი
|
|
36 კოდილი |
▲back to top |
კოდილი - დაჭრილი.
|
|
37 ლექსი სიტყვა |
▲back to top |
ლექსი სიტყვა - ერთი ლ ე ქ ს ი თ
|
|
38 ლმობა |
▲back to top |
ლმობა - ლ მ ო ბ ი ს ხმითა
|
|
39 მარაქა |
▲back to top |
მარაქა - ქალთა კრებული.
|
|
40 მაშვრალი |
▲back to top |
მაშვრალი - დაქანცული, დაღლილი.
|
|
41 მახვრალი |
▲back to top |
მახვრალი - ვინც ოხრავს (ვალალებს).
|
|
42 მეყვსეულად |
▲back to top |
მეყვსეულად - უცაბედად, მყის, უმალ.
|
|
43 მთენი |
▲back to top |
მთენი - მნათობი; მანათებელი.
|
|
44 მიმოობა |
▲back to top |
მიმოობა - მი
|
|
45 მიმქრქალებული |
▲back to top |
მიმქრქალებული - მიმქრალი.
|
|
46 მლალავი |
▲back to top |
მლალავი - მოშუღე, მდევნელი.
|
|
47 მოარე |
▲back to top |
მოარე - მოარული.
|
|
48 მოლხინება |
▲back to top |
მოლხინება - მ ო ე ლ ხ ი ნ ა რ ე
|
|
49 მორჭმული |
▲back to top |
მორჭმული - უზრუნველყოფილი; დაჯილდოებული (ნიჭით).
|
|
50 მომღერალი |
▲back to top |
მომღერალი - მოთამაშე; მაცდური.
|
|
51 მოსხმა |
▲back to top |
მოსხმა - მ ო ვ ა ს ხ ნ ა (მოვფინო) შარავანდედი.
|
|
52 მოცდენა |
▲back to top |
მოცდენა - უშენოდ მ ო ს ც დ ე ს (მოისპოს) მხიარულება.
|
|
53 მსარჩვლელი |
▲back to top |
მსარჩვლელი - მოსარჩლე, მექომაგე.
|
|
54 მსასოებელი |
▲back to top |
მსასოებელი - მოიმედე.
|
|
55 მსჭვალვა |
▲back to top |
მსჭვალვა - გემსჭვალვის
|
|
56 მტკინავი |
▲back to top |
მტკინავი - მტკინავი, მტკივნეული.
|
|
57 მუნათება |
▲back to top |
მუნათება - ამუნათებს, აყვედრებს, ამადლებს.
|
|
58 მუქმკება |
▲back to top |
მუქმკება - თმანი ნაშალნი, მკერდზედ დაყრილნი, ემუქმკებოდენ მკერდზე დაყრილი ნაშალი თმები მუქჩრდილმფენით ამკობდნენ. სიტყვა „ემუქმკებოდენ“ საერთოდ ქართულ ენაში არ არსებობს. პოეტს იგი უსესხებია ჩახრუხაძის „თამარიანის“ გვიანდელი ხელნაწერებიდან. „შუქნი კრთებიან. ემუქმკებიან“ (უნდა იყოს: „შუქნი კრთებიან, ემუქფებიან“). „ემუქფებიან“ ზმნაში გადამწერებს ფ წაუკითხავსთ მკ
|
|
59 მქრქალი |
▲back to top |
მქრქალი - მიმქრალი.
|
|
60 მღერალი |
▲back to top |
მღერალი - მომღერალი.
|
|
61 მღინავი მღივანი („ღივ“ |
▲back to top |
მღინავი მღივანი („ღივ“ - ძირიდან)
|
|
62 მჭმუნვარება |
▲back to top |
მჭმუნვარება - დარდი, ფიქრი.
|
|
63 ნამილი |
▲back to top |
ნამილი - დანამული.
|
|
64 ნატამლობა |
▲back to top |
ნატამლობა - გავერანება; აოხრების შედეგად რომ აღარაფერი დარჩება; ძირ
|
|
65 ნაუნჯი |
▲back to top |
ნაუნჯი - უნჯად (განძად) შენახული, დაუნჯებული.
|
|
66 ნაფურცლი |
▲back to top |
ნაფურცლი - გაშლილი: ვარდებრ ნაფურცლნი ვარდივით გაშლილნი.
|
|
67 ნელი |
▲back to top |
ნელი - დილას მას ნ ე ლ ს, წყნარ (სასიამოვნო) დილას: სუნი შენი, ამო და ნ ე ლ ი (სასიამოვნო).
|
|
68 ოცვნა |
▲back to top |
ოცვნა - ოცნება.
|
|
69 პირად |
▲back to top |
პირად - პირადად მრავალფერად (შდრ. შავთელი: „პირად
|
|
70 რონინი |
▲back to top |
რონინი - ნარნარით სიარული, „ხელით ტარება“ თვალთ ა რ ო ნ ი ნ ე ბ.
|
|
71 სადარი |
▲back to top |
სადარი - გულს ნეტარება არ ასადარებს (ამხიარულებს).
|
|
72 სალბუნი |
▲back to top |
სალბუნი - მალამო; გადატ.: საამო, სასიამოვნო (შდრ. ვახტანგ VI: „სალბუნად გულისა“): გულს დააწყლულებდა ღიმილითა ე ს ა ლ ბ უ ნ ე ბ ი (მალამოდ ედები). ბევრჯერ რჩევანი შენნი, ვითა წყლულს, მ ს ა ლ ბ უ ნ ე ბ ი ა ნ მე შეწუხებულს.
|
|
73 სამღერალო |
▲back to top |
სამღერალო - სათამაშო.
|
|
74 სანუკველი |
▲back to top |
სანუკველი - სანუკვარი: ს ა ნ უ კ ვ ე ლ თ ა (სანატრელი, სასიხარულო) შობით. გრძნობა, ესთ ს ა ნ უ კ ვ ე ლ ი.
|
|
75 საქენჯნავი |
▲back to top |
საქენჯნავი - სინდისის შემაწუხებელი.
|
|
76 საყურე |
▲back to top |
საყურე - საყურებელი
|
|
77 საშფოთველო |
▲back to top |
საშფოთველო - რაც შფოთს იწვევს, საშფოთი, საშფოთველი.
|
|
78 საცმელი |
▲back to top |
საცმელი - ჩასაცმელი, სამოსელი: თვალნი ემოსა ცრემლით, გული
|
|
79 საჭურე |
▲back to top |
საჭურე - საფარი: და მსწრაფლ ზღუდენი ნარიყალისა ექმნათ სა ჭ უ რ ე დ კართა ქართლისა.
|
|
80 სახიობა |
▲back to top |
სახიობა - და გადმოსცემენ სახიობასა (მუსიკალურ ხმას), ტკბილის ოცნებით დამაძინარსა.
|
|
81 სირი |
▲back to top |
სირი - ჩიტი, ფრინველი.
|
|
82 სპეტაკი |
▲back to top |
სპეტაკი - თეთრი, წმინდა.
|
|
83 სტანცი |
▲back to top |
სტანცი - სტანიცა.
|
|
84 სურვა |
▲back to top |
სურვა - სურვილი, წადილი.
|
|
85 სხივმფენარი |
▲back to top |
სხივმფენარი - გულს ე ს ხ ი ვ მ ფ ე ნ ა რ ე გულს სხივებად მოეფინე, გული გაასხივოსნე (გაამხიარულე).
|
|
86 ტალავარი |
▲back to top |
ტალავარი - ფანჩატური, საჩრდილობელი.
|
|
87 უკაბარდლო |
▲back to top |
უკაბარდლო - კაბარდელი.
|
|
88 უმაგალითობა |
▲back to top |
უმაგალითობა - ებრობა, შეუდარებლობა. წინა გამომცემლებს ამ სიტყვის მნიშვნელობა სწორედ ვერ აუხსნიათ და ავტოგრაფიული წაკითხვა „ძმების უმაგალითობა, თანხმობა“ შეუსწორებიათ ასე: „ძმების უ მ ა გ ა ლ ი თ ო თანხმობა“.
|
|
89 უცხო |
▲back to top |
უცხო - უცხო
|
|
90 უსატრფოე |
▲back to top |
უსატრფოე - უსატრფოესი, ძლიერ სატრფო (პოეტი აქ ხმარობს ძველ ფორმას).
|
|
91 ფაჩვნიერი |
▲back to top |
ფაჩვნიერი - ბალნიანი, ბეწვიანი.
|
|
92 ფრანტი |
▲back to top |
ფრანტი - კოხტაობს მოყვარული, კოპწია.
|
|
93 ფურცვნილი |
▲back to top |
ფურცვნილი - ფურცლებდაცვენილი.
|
|
94 ქველი |
▲back to top |
ქველი - გმირი, ქველმოქმედი.
|
|
95 ქიზგა |
▲back to top |
ქიზგა - ქალი (ოსურად).
|
|
96 ქობში |
▲back to top |
ქობში - სპ. გოვშ
|
|
97 ღართი |
▲back to top |
ღართი - ნაბადი, წამოსასხამი.
|
|
98 ღაწვი |
▲back to top |
ღაწვი - ლოყა: ღ ა წ ვ თ ზ ე
|
|
99 ყარიბი |
▲back to top |
ყარიბი - უთვისო; მგზავრი.
|
|
100 შეაღვირება |
▲back to top |
შეაღვირება - აღვირს ამოდება, შეკავება.
|
|
101 შთენილი |
▲back to top |
შთენილი - დარჩენილი.
|
|
102 შემოვედრება |
▲back to top |
შემოვედრება - შ ე მ ო ვ ა ვ ე დ რ ე ბ
|
|
103 შემსჭვალვა |
▲back to top |
შემსჭვალვა - არ შ ე ე მ ს ჭ ვ ა ლ ო.
|
|
104 შეუორგული |
▲back to top |
შეუორგული - ერთგული.
|
|
105 შეფრფინვა |
▲back to top |
შეფრფინვა - ტრფიალება, სიყვარულით ტრფობა.
|
|
106 შუშურა |
▲back to top |
შუშურა - სულ შუშურები გვასვა
|
|
107 ჩიმი ქუნიმ |
▲back to top |
ჩიმი ქუნიმ - რას ვიზამთ, რა ვქნათ. ამ სიტყვის შესახებ ა. ბარამიძე წერს: „ნ. ბარათშვილის დროს თბილისში ჯერ კიდევ ისწავლებოდა სპარსული ენა. კერძოდ, სპარსული ენა უნდა სცოდნოდა ნ. ბარათაშვილსაც. საგულისხმოა, რომ ნ ბარათაშვილის გრ. ორბელიანისადმი გაგზავნილ ერთ
|
|
108 ჩუსუმი |
▲back to top |
ჩუსუმი - ჩ უ ს ს უ მ ე ბ ი არიანო
|
|
109 ცვალებული |
▲back to top |
ცვალებული - შეცვლილი.
|
|
110 ძლევა |
▲back to top |
ძლევა - გამარჯვება.
|
|
111 წარტყვევნა |
▲back to top |
წარტყვევნა - წ ა რ უ ტ ყ ვ ე ვ ს თვალთა
|
|
112 წარხოცა |
▲back to top |
წარხოცა - წ ა რ ი ხ ო ც ე თ
|
|
113 წიაღი |
▲back to top |
წიაღი - კალთა. შრდ. „განისვენა წიაღსა შინა აბრაჰამისასა“ („почилв лоне Авраама“).
|
|
114 წილობა |
▲back to top |
წილობა - ხვედრი, წილი.
|
|
115 წინდი |
▲back to top |
წინდი - საწინდარი.
|
|
116 ჭამადი |
▲back to top |
ჭამადი - საჭმელი, სურსათ
|
|
117 ხვაშიადი |
▲back to top |
ხვაშიადი - საიდუმლო, გულისნადები.
|
|
118 ჰერანი |
▲back to top |
ჰერანი - ერანი (ირანი). ავტოგრაფშია „თერანის“ (თეირანის). ამის მიხედვით შეიძლება „ჰერანი“
|
|
119 ჰუნარი |
▲back to top |
ჰუნარი - უნარი: რაც ჰუნარები ჰქონდა, სულ აქ დაასრულა
|
|
120 ჰური |
▲back to top |
ჰური - შავთვალა (სპ.), „მუსლიმანური სამოთხის ბინადარი ლამაზ ქალი“ (ქართ. ენის განმარტებითი ლექსიკონი).