უღალატეს თუ არა ოჯახის წევრებმა და ახლობლებმა ერეკლეს კრწანისის ბრძოლისას?

„ქართველმა თავადაზნაურობამ, რომ შინა კინკლაობით სამშობლოს თავისუფლების დაკარგვას შეუწყო ხელი და ქვეყნის ტრაგედიაში თავადების ერთ ნაწილს მნიშვნელოვანი „დამსახურება“ მიუძღვის. ამის მტკიცება ახლა არავის სჭირდება, მაგრამ იმ გარემოებას უნდა გავუსვათ ხაზი, რომ ფეოდალებს შორის კინკლაობა მარტო ქართველების ეროვნული სენი არ იყო. ქართველობა გამონაკლისი არ იყო და არც ყოფილა”.

„ჩვენ სრული პასუხისმგებლობით უნდა განვაცხადოთ, სანამ მეფე ცოცხალი იყო, არც ერთ მის შვილს სამშობლოსათვის არ უღალატია. მრავალრიცხოვან ბრძოლებში ბატონიშვილებს ყოველთვის თავგანწირვით უბრძოლიათ და მამის თუ პაპის ბრძანების ურჩი ამ საქმეში არ ყოფილან. ისტორიულ ძეგლებში საამისო მასალის პოვნა მკვლევარს არ გაუჭირდება“. აცხადებს კატეგორიულად იასე ცინცაძე.

გავიხსენოთ, რომ, როგორც ისტორიული წყაროებიდან ჩანს, ერეკლეს ქალიშვილების გარდა, 9 ვაჟი ჰყავდა. 1795 წლისათვის ორი უკვე გარდაცვლილი იყო.

ერეკლეს უფროსი ვაჟი ვახტანგი (ვახტანგ კარგი), რომელიც ერეკლეს პირველი ცოლისაგან ჰყავდა. ჯერ კიდევ თეიმურაზ IIის სიცოცხლეში, 1760 წელს 18 წლის ასაკში გარდაიცვალა ყვავილისაგან.

 „მეფე ირაკლი მიეცა დიდსა მწუხარებასა“, თეიმურაზ II-მ კი თურმე ისე განიცადა შვილიშვილის დაღუპვა, რომ დადარდიანებულმა „დაჰკრა თავი კუბოსა და გაიტეხა“ – გვიამბობს პლატონ იოსელიანი.

აღარ იყო ცოცხალი ლევან (ლეონ) ბატონიშვილი, ერეკლესა და დარეჯან დადიანის პირველი ვაჟი, რომელიც 1756 წელს იყო დაბადებული. ლევან ბატონიშვილი მორიგე ჯარს ხელმძღვანელობდა. გონებითა და ვაჟკაცობით მას ერეკლეს ადარებდნენ. ლევანი 1781 წელს კახეთში, გაურკვეველ ვითარებაში გარდაიცვალა.

რაც შეეხება დანარჩენ ბატონიშვილებს;

1760 წელს დაბადებული იულონი, 1795 წლის ივნისში, ძმასთან ალექსანდრე ბატონიშვილთან ერთად, ყარაბაღლღისაკენ იყო წასული აღა-მაჰმად-ხანის ჯარის ნაწილების წინააღმდეგ საბრძოლველად, ხოლო შემდგომ კი ის უნებართვოდ არსად წასულა, ქართლში იყო და ერეკლეს დავალებებს ასრულებდა, ამ დროს ქართლში ოსმალთა შემოსევა იყო მოსალოდნელი, „ხოლო ქართლს ჰყავდა სხვა ძე თვისი იულონ და იგი განამზადებდა მხედრობასა ქართლისასა" აღნიშნავს ერეკლეს შვილიშვილი, თეიმურაზ ბატონიშვილი, რომელიც მაშინ ცამეტი წლისა იყო. გასაგებია, რომ ომში არ მონაწილეობდა, მაგრამ ნიჭიერ ყმაწვილს, რომელიც მაშინ ოჯახს არ მოშორებია, ის მაინც ეცოდინებოდა ოჯახის წვერებისგან, თანაც მისი მამის მოწინააღმდეგეთა ბანაკიდან, ვინ უღალატა პაპას და ვინ არა.

1761 წელს დაბადებული ვახტანგ ბატონიშვილი (მეტსახელად ალმასხანი) კრწანისის ველზე, თავის რაზმით, თავდაუზოგავად იბრძოდა ერეკლეს გვერდით და ერთი წუთითაც არ მოსვლია თავში აზრად მიეტოვებინა მეფე.

1764 წელს დაბადებული თეიმურაზი, რომელიც სასულიერო პირი იყო, 1788 წლიდან ანტონ I-ის გარდაცვალების შემდეგ, აღმოსავლეთ საქართველოს კათალიკოსი ანტონ-II გახლდათ. მისი ომში მონაწილეობა მიუღებელი იყო და ამიტომ სამეფო კართან ერთად 8 სექტემბერს მთიულეთისაკენ წავიდა. მანამდე, აგვისტოში კი ქვეყნის სამხრეთის საზღვრებისაკენ ჯარით დაძრულ ერეკლესა და სოლომონს, ჯარის სულიერი მდგომარეობის ამაღლების მიზნით, ანტონ-II-ც თან ახლდა.

1766 წელს დაბადებული მირიან ბატონიშვილი, ერეკლეს მონდომებით რუსეთში იყო გაგზავნილი და იქ ცხოვრობდა. მას გენერლის ჩინი და სენატორობა ჰქონდა მიღებული. ერეკლეს მირიანთან ხშირი, საქმიანი მიწერ-მოწერა ჰქონდა და, თუ არა მირიანისაგან, სხვისგან ვისგან შეიტყობდა უფრო მართებულად რუსეთისა და ევროპის დიდი ქვეყნების სხვადასხვა საინტერესო ამბებს.

როდესაც ერეკლეს მძიმე ავადმყოფობა გაუგია, მირიანი მამის სანახავად წამოსულა, თან ექიმი, გვარად გორთციური წამოუყვანია, მაგრამ ერეკლეს ცოცხალს ვეღარ ჩამოუსწრო – გვამცნობს ბუტკოვი.

1770 წელს დაბადებული ალექსანდრე ბატონიშვილი 1795 წლის ივნისის თვეში, ერეკლემ ყარაბახისაკენ გაგზავნილ მაშველ ჯარს ჩაუყენა სათავეში და ქართველებმა ყარაბაღის ჯართან ერთად სასტიკად დაამარცხეს და უკან განდევნეს ყარაბაღისა და ერევნის სახანოების ასაოხრებლად წამოსული ალღა-მაჰმადხანის რვაათასიანი ლაშქარი.

სანამ ერეკლე ცოცხალი იყო, ალექსანდრეს არასდროს გამოუჩენია მამისა და მისი სახელმწიფოსადმი საწინააღმდეგო ან ღალატური საქციელი. კრწანისის ომის დროს ის ავად იყო.

როდესაც სამეფო კარის წარმომადგენლები 8 სექტემბერს მთიულეთისაკენ გახიზნულან, „ერთ ტახტრევანდში დარეჯან დედოფალი მჯდარა“, ხოლო მეორე „ტახტრევანდში საოფლით ავადმყოფი ბატონიშვილი ალექსანდრე ჩაუწვენიათ, და მთიულეთისაკენ წაუყვანიათ“ – გვიყვება ალექსანდრე ორბელიანი. ცოტა ხნის შემდეგ ალექსანდრე ბატონიშვილი ისევ ჩაება ბრძოლებში ერეკლეს დავალებით და ხელმძღვანელობით. 1796 წელს, სხვა ბატონიშვილებთან ერთად განჯა დალაშქრა და ერეკლეს დავალება შეასრულა.

ფარნაოზ ბატონიშვილი 1775 წელს იყო დაბადებული და 20 წლის ახალგაზრდა, ალბათ ერეკლემ თავად აარიდა ხელჩართულ და საბედისწერო ბრძოლას.

ბრძოლისუნარიანი უფროსი შვილიშვილები, გიორგის ვაჟები დავით და იოანე ბატონიშვილები, როგორც ვიცით, შუაგულ ბრძოლაში იყვნენ კრწანისის ველზე და მანამდეც არაერთხელ უომიათ თავგამოდებულად თავისი ქვეყნის დასაცად.

10 სექტემბერს დავითი მთელ ფრონტს სარდლობდა, ხოლო 11 სექტემბერს კი თბილისის დაცვის მარჯვენა ფრთა და იქ განლაგებული არტილერია ებარა.

იოანე ბატონიშვილი კი კრწანისის ბრძოლაში „Творил чудеса храбрости" აღნიშნავს ს. ქიშმიშევი და მ. ბროსესაც იმოწმებს. მის გმირულ ბრძოლას ყველა აღნიშნავს, ვისაც კი უცდია კრწანისის ბრძოლის აღწერა და თუ დამარცხებული ჯარის მხარეს ვინმე ცოცხლად დარჩენილი შეიძლება გმირად წარმოვსახოთ –ეს იოანე ბატონიშვილია – კრწანისს ერეკლეს გადამრჩენი.

ერეკლეს კიდევ ერთი შვილიშვილის, იმერეთის მეფის სოლომონ II-ის მონაწილეობაზე კრწანისის ომში საკმაოდ ვისაუბრეთ და როგორც ვნახეთ, გუდოვიჩის ნაამბობი, რომ სოლომონი პირველი გაიქცა ბრძოლის ველიდან და მთებს შეაფარა თავი – მართალი არ არის.

სამეფო ტახტის მემკვიდრე, 1746 წელს დაბადებული გიორგი ბატონიშვილი, ერეკლესა და ანა აბაშიძის ვაჟი, რომელიც ახალგაზრდობაში ბრძოლაში შემართებული და გარეგნობით სასიამოვნო აღნაგობისა იყო, სამწუხაროდ, ადრე დაავადმყოფდა, საკმაოზე მეტად მოერია სიმსუქნე და შედარებით ნაკლებბრძოლისუნარიანი გახდა. მაგრამ მამისადმი და ქვეყნისადმი სიყვარული არ განელებია.

კრწანისის ომის პერიოდში, გიორგი სიღნაღში მდგარა, ორიათასიანი ჯარით. კახეთში მტრის შემოჭრის დიდი საშიშროება იყო. აღა-მაჰმად-ხანი გასამრჯელოს ჰპირდებოდა ლეკებს, რათა ისინი თავს დასხმოდნენ კახეთს. ხუნძახის ბატონმა, ავარიელმა ომარ-ხანმა მართალია მხარი არ დაუჭირა აღა-მაჰმად-ხანს და არ წამოჰყვა ერეკლეს წინააღდმეგ საბრძოლველად, მაგრამ, ერეკლემ ხელში ჩაგდებული წერილიდან იცოდა, რომ ომარ-ხანს დიდ ჯარი ჰყავდა გამზადებული კახეთზე თავდასასხმელად. ამიტომ მეფეს „კახეთს ჰყავდა პირმშო და მემკვიდრე თავისი გიორგი სახლეულობითა თვისითა, რომელიც განამზადებდა მხედრობასა ბრძანებითა მეფისათა" – წერს თეიმურაზ ბატონიშვილი.

პლატონ იოსელიანიც აღნიშნავს, რომ გიორგი ბატონიშვილს არ ჰქონდა ერეკლეს ბრძანება იმისა, რომ კახეთი დაუცველად მიეტოვებინა. ამიტომ ვალდებული იყო კახეთში დარჩენილიყო და მამის ბრძანება შეესრულებინა, ხოლო ის, რომ გიორგი ბატონიშვილი სილნალსა და თელავში დროს უქმად, ქეიფში ატარებდა, არტემ არარატელის გამოგონილი ამბავია. ერეკლეს შვილიშვილის, ალ.ორბელიანის მიერ კი ამ აზრის გულუბრყვილო განვითარებას – იასე ცინცაძე მეფის მემკვიდრეებსა და შთამომავლებს შორის დაპირისპირების, „პოლიტიკური მარცხის ერთმანეთზე გადაბრალების ცდად“ მიიჩნევს, რაც განსაკუთრებით ერეკლეს გარდაცვალების და საქართველოს რუსეთთან შეერთების შემდეგ გამოიხატა და გამწვავდა.

იასე ცინცაძეს თავის წიგნში სრულად მოჰყავს 1795 წლის 17 და 20 სექტემბერს ანანურიდან ერეკლეს მიერ, კახეთში, გიორგისადმი გაგზავნილი ორი წერილი. ორივე მათგანი იწყება წინ წამძღვარებული მიმართვით:

 „ქ. ჩვენო ლვთის წყალობავ შვილო ბატონო გიორგი“... წერილები საქმიანია და მოკითხვის შემდეგ არის მცირე, ალბათ მართებული საყვედურის ტონიც ამა თუ იმ საკითხთან დაკავშრებით, საიდანაც მართლაც ჩანს გიორგის უნიათობა და ნაკლები აქტიურობა ქვეყნისათვის მძიმე პერიოდში, მაგრამ საყვედური იმაზე, თუ რატომ არ მიეშველა ერეკლეს გიორგი კახელთა ჯარით კრწანისის ველზე, არსად სჩანს და ამ თემაზე ლაპარაკიც არ არის დამარცხებიდან სულ ერთი კვირის შემდეგ ერეკლეს მიერ დაწერილ წერილებში.

ერეკლეს მტკიცე და ძალაუფლებას მოყვარული ხასიათიდან გამომდინარე, არ შეიძლება მას არ ესაყვედურა ტახტის მემკვირისათვის, ქვეყნისათვის დამღუპველი მოქმედების ჩადენა.

დარეჯან დედოფლის ღალატი ერეკლესადმი წარმოუდგენელია, თუმცა კი, ბოლო წლებში, ცდილობდა ქვეყნის საშინაო და საგარეო საქმეებში ჩარევას. ერეკლე, დედოფალთან თათბირისას, ამა თუ იმ საკითხის გადაწყვეტის დროს დათმობაზეც მიდიოდა, რაც ქვეყნის მომავლისათვის ზოგჯერ ხელსაყრელი არ იყო. თუმცა საბოლოოდ არც დამღუპველი ჩანდა.

თავად დარეჯანი, აგვისტოს თვეში გუდოვიჩს წერილს სწერდა და თხოვდა ჯარი მოგვაშველეთო.

შეიძლება მართლაც სწორი იყოს ალ. ორბელიანის საყვედური, ქიზიყის ყოფილი მოურავის – რევაზ ანდრონიკაშვილის მიმართ, შესაძლოა, მართლაც, რაღაც გაუმართლებელი შეცდომა მოუვიდა მას და არ გამოიჩინა სათანადო ინიციატივა თბილისის დასაცავად, მაგრამ ის უკვე აღარ იყო ქიზიყის მოურავი და ერეკლეს საყვედურიც არსად ჩანს მისადმი. იმჟამინდელი ქიზიყის მოურავის, ზაქარია ანდრონიკაშვილისათვის კი შეგნებულად ღალატის დაბრალება მიუტევებელია, რადგან ასეთი საქციელი მისთვის თვითმკვლელობის ტოლფასი იქნებოდა, ის ხომ ქიზიყიდან ჩამოსული 10 და 11 სექტემბერს გვერდიდან არ მოშორებია თავის სიმამრსა და მეფეს, ვაჟკაცურად, თავდაუზოგავად იბრძოდა მის გვერდით, ბრძოლებში გამოწვრთნილი „მიწის მგელი“, ომის შემდეგაც, სისხლში ამოსვრილი, მთიულეთში გაჰყვა ერეკლეს.

ასე, რომ როგორც ჩანს, მართალია იასე ცინცაძე, როდესაც ბრძანებს:

 „ერეკლეს ავტორიტეტი იმდენად დიდი იყო, რომ საკუთარი ვაჟიშვილები მისი მორჩილებიდან გამოსვლას ვერ გაბედავდნენო“.

„ქართველი მეფის ოჯახის მრავალრიცხოვან წევრებს შორის წინააღმდეგობა, რა თქმა უნდა არსებობდა, ჩვენ საამისო ცნობებიც გვაქვს, მაგრამ შეიძლება დავასახელოთ მე-18 საუკუნის ისეთი სახელმწიფო, სადაც სასახლის წევრებს შორის წინააღმდეგობა არ ყოფილიყო?“.

„ვერავინ დაგვიმტკიცებს, რომ ერეკლე მეფემ შვილებს რამე დაავალა და რომელიმე მათგანმა შესრულებაზე უარის თქმა გაბედა“.

იმერლების მიერ ბრძოლის ველის მიტოვება და მათთვის თბილისის მოსახლეობის ძარცვის დაბრალებაც ქართველთა დამცირების ცდაა. შეიძლება ომიდან ადრე გამოსულ იმერელთა ერთი ჯგუფი მართლაც ავაზაკობდა და ყაჩაღობაში ტოლს არ უდებდა ამ დროს მობოგინე ავაზაკთა სხვა ჯგუფებს, რასაც გამართლება არც მაშინ ჰქონდა და არც სხვა დროს არ ექნება, მაგრამ ომის წაგების სხვისთვის გადაბრალება, ისტორიის წინაშე თავის გამართლების ხერხია მათგან, ვისაც მართლაც მიუძღვის ბრალი საქართველოს დაღუპვაში, მით უმეტეს, რომ იმერელთა ბრძოლაში შემართებას ბევრი აღნიშნავს. ათასამდე იმერელი მეომარი დაიღუპა თბილისის მისადგომებთან.

„მეფე სოლომონის დის ბატონიშვილის მარიამისაგან გამიგონია, ასე ვაჟკაცურად იყვნენ იმერლებიო, რომ მარტო ორასზე მეტი თავად-აზნაური დააკლდათ აღა-მაჰმად-ხანის ორი დღის ომშიო. როგორც მე ვიცი, მართლაც ასეთი ხელი გამოულიათ იმერლებს, რომ ქართველები გაუკვირვებიათ. თვით მაშინდელს ქართველებისაგან გამიგონია" – გვაწვდის ერთ-ერთი თავისი თანამედროვის მოგონებას ალ. ორბელიანი.

„საქართველოს ისტორიის ქრონიკებში“ (პროფ. ავთ. იოსელიანის გამოცემა) სხვა ბევრ საინტერესო ამბებთან ერთად, აღნიშნულია შემდეგი:

 „ვიღაც არარატელის და სხვათა მეოხებით დღეს საქვეყნოდაა აღიარებული, რომ თბილისის აოხრების წინ და შემდეგ გახიზნულ მოქალაქეებს სძარცვავდნენ და იკლებდნენ ქართველები და იმერლები. ნამდვილად კი მაშინ კარგად მუშაობდა რამდენიმე ბრბო, რომელნიც ყველას დაუნდობლად იკლებდნენ“.

მოხსენებული მასალიდან ჩანს, რომ ყაჩაღებმა არ დაინდეს ქიზიყის მოურავის, ზაქარია ანდრონიკაშვილის ტვირთიც, ასევე ერეკლეს ქალიშვილის „მარიამის საქონელი-ბარგი-ბარხანა და ის ჟინვალის მახლობლად გზაში აიკლეს". შემდგომში ზაქარიამ იპოვა ქურდები, რომლებიც სომხები ყოფილან და ჩამოართვა სათანადო ხელწერილი, რომელსაც თვით მეფე ერეკლე ამოწმებდა. აქედან ნათელია, რომ მეკობრეებში ეროვნული განსხვავება არ ყოფილა და ისინიც ყველას ეროვნების მიუხედავად ძარცვავდნენ. როგორც ვნახეთ, თვით მეფის ოჯახის წევრების ბარგიც კი მიიტაცეს.

ზოგიერთი სომეხის აღა-მაჰმად-ხანის გვერდზე დგომამ და მისთვის მხარდაჭერამ, ისევე, როგორც ზოგიერთი ქართველის უგვანო და ღალატურმა საქციელმა, მართალია, ხელი შეუწყო დამარცხებას, მაგრამ ამით მათ ასევე ხელი შეუწყვეს თბილისსა და მის შემოგარენში მცხოვრები, ქართველი მეფისა და ქართველთა ხმლის ქნევის იმედით, ქართველთა სისხლისლღვრით მშიდობამოპოვებული, მშრომელი, ათასობით სომეხის დაღუპვას და დატყვევებას,

ამასთან, როგორც ადრე აღვნიშნეთ, ბევრი სომეხი მოქალაქე, თბილისის დაცვისას ბრძოლაში შეაკვდა სპარსელებს. ასე რომ, მომხრესა და ერთგულზე ბევრად ნაკლები მოღალატის არსებობაც არ შეიძლება ყოფილიყო საქართველოს დამარცხების ერთადერთი მიზეზი.

ქართველთა ჯარის სიმცირე, რასაც თვით მეფეც ძალზე განიცდიდა, რა თქმა უნდა, ქვეყნის სისუსტეზე მიუთითებდა, ქვეყნის აღზევების პერიოდში თუ საქართველო რამდენიმე მილიონ მცხოვრებს ითვლიდა, ახლა ამიერ და იმიერ საქართველოში ნახევარი მილიონიც აღარ იყო დარჩენილი. ქართლ-კახეთის მცხოვრებთა რაოდენობა კი ას ოთხმოც ათასსაც არ აღემატებოდა. ეს სავალალო დემოგრაფიული მაჩვენებელი მტრის განუწყვეტელი თავდასხმების და ომების შედეგი იყო და ალბათ დამარცხების ძირითადი მიზეზიც ეს იყო.

ხუთიათასიანი ჯარით ქვეყნის სამხრეთის საზღვრებისაკენ გალაშქრებაც, მაშინ როცა აღა-მაჰმად-ხანი 60 თუ 70-ათასიანი არმიით იყო ამ მიდამოებს მომდგარი, ალბათ შეცდომა იყო ქართველთა მხრიდან, მაგრამ ერეკლე არ ელოდა, რომ აღა-მაჰმადხანი ასე სწრაფად მიატოვებდა შუშის ციხეს და მის აუღებლად თბილისისაკენ წამოვიდოდა. მეფემ ამ ლაშქრობაში დიდი დრო დაჰკარგა, რაც შეიძლება მას თბილისში ყოფნისას კარგად გამოეყენებინა უფრო მეტი ჯარის შესაკრებად.

მაშინდელი კომუნიკაციის პირობებში შეუძლებელი იყო სწრაფად, დიდძალი ჯარის თავის მოყრა. არ დაგვავიწყდეს, რომ სამასი ხევსური, კრწანისის ომიდან სამი თუ ოთხი დღის მერე წამოვიდა თბილისის დასაცავად, ხოლო თუშთა რაზმებმა, რომლებმაც შეტყობინება ასევე გვიან მიიღეს, არავინ იცის მოასწრეს თუ არა ბრძოლის ველზე დროულად მოსვლა.

სიმართლეს ბრძანებს ბ-ნი იასე ცინცაძე, როცა ამბობს „ერეკლე ბრძოლებს იგებდა, მაგრამ არასდროს მტერთან შედარებით ჭარბი ძალა არ ჰყოლია. მას ლაშქრის დიდ ხანს შენახვის საშუალებაც არ ჰქონდა“. იმდროინდელ ეკონომიკურ პირობებში 2-3 კვირითაც კი ძნელი იყო ჯარის შენახვა და მისი საკვებით უზრუნველყოფა.

„როდის ყოფილა, რომ რამდენიმე ათეულ ათასიანი კორპუსი ჰყავდა ერეკლეს II-ს, ანდა რომელ ბატონიშვილს ჰქონდა ისეთი ხალხმრავალი სამფლობელო, რომ 10000 შეიარაღებული მეომრის გამოყვანა შესძლებოდა“. სწერს იმათ პასუხად იასე ცინცაძე, ვინც საყვედურობს ერეკლეს, რატომ 60 და 80-ათასიანი ჯარი ვერ შეკრიბა თბილისის დასაცავადო.

საუფლისწულოებად ქართლ-კახეთის დაყოფაც არ ყოფილა ომში დამარცხების გადამწყვეტი ფაქტორი, რადგან ქვეყნის მმართველობა და ჯარის შეყრა მაინც ერეკლეს ხელში იყო, თუმცა კი ქვეყნის სისუსტის ერთ-ერთ მიზეზს ესეც წარმოადგენდა.

თითქმის იმავეს იმეორებს სარგის კაკაბაძე, მაგრამ ის უფრო კრიტიკულია და თვლის, „რომ ახლა მემკვიდრე ფეოდალების ნაცვლად ცალკეული პიროვნების მმართველობა იმყოფებოდა ბატონიშვილების ხელში: რომლებიც თავის მდგომარეობით უფრო მეტად უპასუხისმგებლოები იყვნენ“ – თუმცა ასკვნის, რომ „კატასტროფა არ ყოფილა გამოწვეული მოჩვენებითი გულგრილობით ბატონიშვილებისა, რომლებსაც არც სურდათ და არც შეეძლოთ ყოფილიყვნენ საკუთარი მოხუცებული მამის მოღალატეები. კატასტროფის მიზეზი იყო ის გასაოცარი გულგრილობა სამშობლოს დაცვისადმი, რასაც ახლა გამოხატავდნენ ხალხთა მასები“.

ქართველთა დამცირების კიდევ ერთი ცდაა საყოველთაოდ გავრცელებული, ბუტკოვის ნაამბობი, რომ ერეკლეს დაკრძალვაზე ოცი ათასმა შეიარაღებულმა პირმა მოიყარა თავიო. მაშინ, როცა ომში ორი თუ სამი ათასი მებრძოლიც არ მიუვიდა მეფესო. ამას დღესაც ხშირად იმეორებენ თავად ქართველებიც და არ აანალიზებენ, რომ ისევ თავის ერსა და თავიანთ ქვეყანას ამცირებენ.

ერეკლეს გამოსვენებას, ალბათ, 20000-ზე მეტი ადამიანი ესწრებოდა, დიდი გლოვა იყო, მაგრამ, შეუძლებელია 20000 შეიარაღებული მებრძოლი დასწრებოდა, რადგან ამდენი მეომარი ქართლ-კახეთში არამცთუ ახლა, როცა შავი ჭირის გავრცელების შიშის გამო ქართლიდან კახეთისაკენ გადაადგილება შეზღუდული იყო, ერეკლესა და თეიმურაზსაც კი არ ჰყოლიათ გაერთიანებულ ჯარში.

შავი ჭირის გამო ერეკლე გარდაცვალებიდან მხოლოდ მე-40 დღეს მიასვენეს მცხეთაში. კახელებმა კუბო სვეტიცხოვლის გასწვრივ, არაგვის პირას დადგეს. მცხეთელებმა ფეხით გადმოვლეს არაგვი, გადაიტანეს მცხეთისაკენ კუბო, და სვეტიცხოველში გადაასვენეს. კახეთიდან წამოსულთაგან, შავი ჭირის შიშით, არცერთი არ შეყოლიან მცხეთაში მეფის ცხედარს, გარდა მოძღვარ ქრისტეფორე კეჟერაშვილ-ბადრიძისა, რადგან სვეტიცხოვლის ეზო და თავად სვეტიცხოველი შავი ჭირით შეპყრობილი ადამიანებით იყო სავსე. მოძღვარმა სვეტიცხოველში მყოფი მცხეთელების დახმარებით, ყველა ქრისტიანული წესის მიხედვით დაკრძალა მეფე.