სულიკო ფუტკარაძე

საქართველოს ბიზნესმენთა ფედერაციის აჭარის რეგიონული ფილიალის თავმჯდომარე, ექსპერტი

მორიგი ცვლილებები და დამატებები საგადასახადო კოდექსში

(გაგრძელება, დასაწყისი იხ. ჟურნალი „ბიზნესი და კანონმდებლობა“, სექტემბერი, 2009)

გადამხდელებისთვის უკვე ცნობილია, რომ საქართველოს პარლამენტის 2009 წლის 17 ივლისის №1527-რს კანონით საგადასახადო კოდექსში მორიგი ცვლილებები შევიდა. 2008 წლის 26 დეკემბერის შემდგომ, ეს უკვე რიგით მესამე და მოცულობითაც ფართომასშტაბიანია -საგადასახადო კოდექსის 50-ზე მეტი მუხლი ნაწილობრივ შეიცვალა ან ჩამოყალიბდა ახალი რედაქციით. უნდა ვაღიაროთ, რომ ყოველი ახალიცვლილების შემდგომ, საგადასახადო კოდექსი მარტივდება და იხვეწება, თუმცა, ცვლილებებსა და დამატებებშიც გვხვდება ბუნდოვანი, ძნელად გასაგები, ან სრულიად გაუმართავი დებულებებიც. გადახალისდა ან საერთოდ გაუქმდა წინა (2008 წლის 26 დეკემბრის) ცვლილებით დამკვიდრებული მუხლებიც (რაც მათი მიღების ნაჩქარევ გადაწყვეტილებაზე მეტყველებს). გადამხდელთათვის მათი აღქმის გამარტივების მიზნით, ვაგრძელებთ საგადასახადო კოდექსში შესული ბოლო ცვლილებებისა და დამატებების მუხლობრივ კომენტარს.

ამასთან, ხაზი გვინდა გავუსვათ იმ გარემოებასაც, რომ ხელისუფლების მიერ ეკონომიკის ლიბერალიზაციასთან დაკავშირებით გაჟღერებული ახალი ინიციატივიდან გამომდინარე, საკანონმდებლო ცვლილებები ალბათ კვლავაც გაგრძელდება.

საქართველოს პარლამენტის 2009 წლის 17 ივლისის №1527-რს კანონით საგადასახადო კოდექსში შესული მორიგი ცვლილებები შეეხო ცალკეულიგადასახადებით დაბეგვრის საკითხებსაც, კერძოდ: მნიშვნელოვნად შეიცვალა სსკ-ის 168-ე მუხლი: მისი პირველი ნაწილის „ვ.გ“, „ო“, „ფ“, „ქ“, და „ღ“ ქვეპუნქტები შემდეგი რედაქციით ჩამოყალიბდა:

„ვ.გ) 2 წელზე მეტი ვადით საკუთრებაში არსებული აქტივების მიწოდებით მიღებული ნამეტი, გარდა გამსხვისებლის მიერ აქტივების მიწოდებამდე ეკონომიკურ საქმიანობაში გამოყენებისა ან/და ამ ქვეპუნქტის „ვ.ა“ და „ვ.ბ“ ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული შემთხვევებისა. ამასთანავე, აქტივების ეკონომიკურ საქმიანობაში გამოყენებად არ ითვლება მათი 2 წლის შემდეგ მიწოდება ან/და ფასიანი ქაღალდების/ წილის მხოლოდ ფლობა დივიდენდებისა და პროცენტების მიღების მიზნით. აღნიშნული 2-წლიანი ვადა

უძრავი ქონების მიწოდების შემთხვევაში აითვლება საჯარო რეესტრში საკუთრების უფლების რეგისტრაციის მიზნით წარდგენილი (წარსადგენი) საკუთრების უფლების დამადასტურებელი დოკუმენტის შედგენის თარიღის მიხედვით, ხოლო „რეალიზაციით მიღებული ნამეტი“ იანგარიშება, როგორც სხვაობა ქონების მიწოდების ფასსა და მასზე საკუთრების უფლების წარმოშობისას მისი შეძენის ფასს შორის, გარდა საკუთრების უფლების უსასყიდლოდ მიღებისა (სახელმწიფო ქონების პრივატიზებისას, ქონების ჩუქებით ან მემკვიდრეობით მიღებისას ან სხვა შემთხვევებში),როდესაც ნამეტი იანგარიშება, როგორც სხვაობა უსასყიდლოდ მიღებული ქონების მიწოდების ფასსა და მიღების მომენტში მის საბაზრო ფასს შორის;“

„ო) დროებითი საცხოვრებელი ადგილის სანაცვლოდ ლტოლვილი ან იძულებით გადაადგილებული ფიზიკური პირის მიერ პრივატიზების პროგრამის ფარგლებში მიღებული კომპენსაციები; ასევე იძულებით გადაადგილებულ პირთათვის - დევნილთათვის სახელმწიფოს მიერ გადაცემული ქონების ღირებულება“;

„ქ) სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას დასახიჩრებული ან/და დაინვალიდებული საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მოსამსახურისათვის ან სამხედრო მოსამსახურისათვის, აგრეთვე დაღუპვის შემთხვევაში მათ ოჯახზე (მემკვიდრეზე) დამქირავებლის მიერ გაცემული დახმარება“;

„ღ) ფიზიკური პირის მიერ ლატარიიდან მიღებული მოგება, რომლის ღირებულება არ აღემატება 1000 ლარს“;

„ყ) ამ კოდექსის 230-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ჰ8“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული ქონების გადაცემით მიღებული შემოსავალი.“.

აღნიშნულმა ცვლილებამ უფრო დააკონკრეტა საშემოსავლო გადასახადით დაბეგვრისაგან განთავისუფლებულ ფიზიკურ პირთა შემოსავლების სახეები და განმარტა, თუ რა შემთხვევაში ითვლება აქტივი ეკონომიკურ საქმიანობაში გამოყენებულად.

„ვ.გ“ ქვეპუნქტთან დაკავშირებით, გადამხდელებს დამატებით ვაცნობებთ, რომ სკ-ის მე-13 მუხლის (ეკონომიკური საქმიანობა) მე-2 ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტიდან გამომდინარე, ფინანსთა მინისტრის 2009 წლის 3 აგვისტოს №504 ბრძანების თანახმად, „ეკონომიკურ საქმიანობას არ განეკუთვნება ფიზიკური პირის მიერ ყოველი უწყვეტი 48 თვის განმავლობაში მის საკუთრებაში არსებული 4 საცხოვრებელი ბინის (სახლის) მასზე დამაგრებული მიწით რეალიზაცია“. გარდა ამისა, ახლა უკვე დროებითი საცხოვრებელი ადგილის სანაცვლოდ, ლტოლვილი ან იძულებით გადაადგილებული ფიზიკური პირის მიერ პრივატიზების პროგრამის ფარგლებში მიღებულ კომპენსაციებთან ერთად, საშემოსავლო გადასახადისგან განთავისუფლდა სახელმწიფოს მიერ იძულებით გადაადგილებულ პირთათვის - დევნილთათვის, გადაცემული ქონების ღირებულებაც.

აღნიშნული168-ე მუხლის „ვ.გ“ ქვეპუნქტის მოქმედება ვრცელდება 2009 წლის 2 იანვრიდან წარმოშობილ ურთიერთობებზე.

„ყ“ ქვეპუნქტით განსაზღვრული შეღავათი კავშირშია საგადასახადო კოდექსის 230-ე მუხლის „ჰ8“ ქვეპუნქტთან. ამდენად, ამიერიდან უკვე ამ უკანასკნელის გათვალისწინებით, თუ ამხანაგობის წევრები არიან მხოლოდ ფიზიკური პირები და ამხანაგობის წევრთა შემადგენლობა არ შეცვლილაამხანაგობის დაფუძნებიდან ქონების გადაცემის (განაწილების) მომენტამდე, თუ ამხანაგობა განაწილებისმომენტისთვის არ არის დღგ-ის გადამხდელი, მაშინ ამხანაგობის წევრი ფიზიკური პირები არც საშემოსავლო გადასახადით და არც დღგ-ით არ დაიბეგრება;

საგადასახადო კოდექსში 169-ე მუხლის (მოგების გადასახადის გადამხდელი) მე-2 და მე-3 ნაწილები შემდეგი რედაქციით ჩამოყალიბდა:

2. ამხანაგობა და სხვა ანალოგიური წარმონაქმნი მოგების გადასახადს გადაიხდიან ამ კოდექსის 206-ე მუხლის გათვალისწინებით.

3. თუ უცხოური პირი არ არის ფიზიკური პირი, ეკონომიკურ საქმიანობას ეწევა საქართველოში და არ დაასაბუთებს თავის თანამფლობელობას ამ კოდექსის206-ე მუხლის მიხედვით, იგი იბეგრება, როგორც უცხოური საწარმოსმუდმივი დაწესებულება.

როგორც ჩანს, აქ ცვლილების არსი მიბმულია სკ-ის 206-ე (თანამფლობელობა) მუხლთან, რომელიც ასევე, ახალი რედაქციით ჩამოყალიბდა. ამდენად, უპრიანია ვნახოთ, რას განსაზღვრავს 206-ე მუხლი:

1. იურიდიული პირის დაფუძნების გარეშე ერთზე მეტი პირის საკუთრების ან/და ერთობლივი საქმიანობის ბაზაზე ამხანაგობის ან სხვა წარმონაქმნის თანამფლობელობის შემთხვევაში დასაბეგრი მოგება (შემოსავალი) მიეკუთვნება მათ მფლობელებს(წევრებს) წილის შესაბამისად და ჩაირთვება მათ ერთობლივ შემოსავალში.

2. ამხანაგობა ვალდებულია ყოველი კონკრეტული საგადასახადო წლის მიხედვით განსაზღვროს ამხანაგობის დასაბეგრი მოგება ან ზარალი ამ კოდექსით დადგენილი წესით და ამ მუხლის დებულებების გათვალისწინებით.

3. მიუხედავად იმისა, გაანაწილებს თუ არა ამხანაგობა მის საგადასახადო წლის დასაბეგრ მოგებას, ამხანაგობის წილის მფლობელი ვალდებულია ამ მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად მისთვის მიკუთვნებული დასაბეგრი მოგება შეიტანოს იმ საგადასახადო წლის მის ერთობლივ შემოსავალში, რომელ წელსაც ამხანაგობამ მიიღო აღნიშნული მოგება.

4. იმ შემთხვევაში, თუ ხდება დასაბეგრი მოგების განაწილება და დასაბეგრი მოგების შესაბამისი წილის მფლობელი არ არის საგადასახადო ორგანოში რეგისტრირებული გადასახადის გადამხდელი, ამხანაგობა ვალდებულია წყაროსთან დააკავოს გადასახადი

ამ კოდექსის 218-ე მუხლის შესაბამისად.

5. ამხანაგობის წევრს უფლება აქვს წლის განმავლობაში მიღებული ერთობლივი შემოსავლის დაბეგვრისას გადასახდელი გადასახადების თანხაში ჩაითვალოს ამ მუხლის მე-4 ნაწილის შესაბამისად მისთვის წყაროსთანდაკავებული გადასახადი.

6. ამხანაგობის ზარალი მიეკუთვნება მის მფლობელებს წილის შესაბამისად. ამასთანავე, ამხანაგობის ზარალი მის მფლობელებზე არ ნაწილდება და მფლობელის ერთობლივი შემოსავლიდან არ გამოიქვითება.

7. ამხანაგობაში მფლობელის წილი ზარალი შეიძლება გამოიქვითოს მხოლოდ ამ ამხანაგობაში მისი წილი დასაბეგრი მოგების (მომავალი წლის/წლების) ხარჯზე. ზარალის გადატანა ხორციელდება ამ კოდექსის 192-ე მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული წესით.

8. ამხანაგობი ზარალი, რომელიც მიეკუთვნება მის მფლობელს, ამ მფლობელის სხვა ამხანაგობაში მონაწილეობის მოგების ხარჯზე არ გამოიქვითება.

9. ამხანაგობის წევრის მიერ ამხანაგობიდან ქონების გატანა (ქონების ინდივიდუალურსაკუთრებაში მიღება) ან/და მომსახურების მიღება ითვლება ამხანაგობის მიერ ამ ქონების ან/და მომსახურების საბაზრო ღირებულებით მიწოდებად.

10. ამხანაგობა ვალდებულია საგადასახადო ორგანოს საგადასახადო აღრიცხვის ადგილის მიხედვით ამ კოდექსის 217-ე მუხლის პირველი ნაწილით დადგენილ ვადაში

წარუდგინოს დეკლარაცია, რომელშიც მოცემული იქნება დასაბეგრი მოგების (ზარალის) ოდენობისა და მისი წევრებზე განაწილების თაობაზე ინფორმაცია ფინანსთა მინისტრის მიერ დადგენილი წესით.“

ახლა უკვე გასაგებია, თუ როგორ უნდა განისაზღვროს ამხანაგობის მოგება. კერძოდ,

როგორც ხედავთ, სსკ-ის 206-ე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად ამხანაგობა ვალდებულია ყოველი კონკრეტული საგადასახადო წლის მიხედვით განსაზღვროს ამხანაგობის დასაბეგრი მოგება ან ზარალი. ამ მუხლის მე-3 ნაწილით დადგინდა, რომ მიუხედავად იმისა, გაანაწილებს თუ არა ამხანაგობა მის საგადასახადო წლის დასაბეგრ მოგებას, ამხანაგობის წილის მფლობელი ვალდებულია ამ მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, მისთვის მიკუთვნებული დასაბეგრი მოგება შეიტანოს მის იმ საგადასახადო წლის ერთობლივ შემოსავალში, რომელ წელსაც მოხდა აღნიშნული მოგების მიღება ამხანაგობის მიერ. ამასთან, იმ შემთხვევაში, თუ ხდება დასაბეგრი მოგების განაწილება და დასაბეგრი მოგების შესაბამისი წილის მფლობელი არ არის საგადასახადოორგანოში რეგისტრირებული გადამხდელი, ამხანაგობა ვალდებულია წყაროსთან დააკავოს გადასახადი ამ კოდექსის 218-ე მუხლის შესაბამისად. ამხანაგობის წევრს უფლება აქვს წლის განმავლობაში მიღებული შემოსავლის დაბეგვრისასგადასახდელი გადასახადების თანხაში ჩაითვალოს ამ მუხლის მე-4 ნაწილის მიხედვით მისთვის გადასახადის წყაროსთან დაკავებული გადასახადი.

გადამხდელთათვის რაგინდ გასაკვირიც არ უნდა იყოს, 206-ე მუხლის მე-6 ნაწილის იხედვით, მიუხედავად იმისა, რომ ამხანაგობის ზარალი მიეკუთვნება მის მფლობელებს წილის შესაბამისად, ამხანაგობის ზარალი მისმფლობელებზე არ ნაწილდება და მფლობელის ერთობლივი შემოსავლიდან არ გამოიქვითება. იგი არ გამოიქვითება ასევე, სხვა ამხანაგობაში მიღებულიმოგებიდანაც. ერთადერთი რის შესაძლებლობაც რჩება ზარალის შემთხვევაში ამხანაგობას არის ის, რომ იგი შეიძლება მფლობელმა გამოქვითოს ამავე ამხანაგობაში მისი წილი დასაბეგრი მოგებიდან ომავალი წლის/წლების ხარჯზე და იგი განხორციელდება ამ კოდექსის 192-ე მუხლის მე-2 ნაწილით (5 წლიანი ვადით).

ამავე მუხლის მე-9 და მე-10 ნაწილები განსაზღვრავენ, რომ ამხანაგობის წევრის მიერ ამხანაგობიდან ქონების გატანა (ქონების ინდივიდუალურ საკუთრებაში მიღება) ან/და მომსახურების მიღება განიხილება ამხანაგობის მიერ ამ ქონების ან/და მომსახურების საბაზრო ღირებულებით მიწოდებად. ამხანაგობა ვალდებულია საგადასახადო ორგანოს აღრიცხვის ადგილის მიხედვით საგადასახადო კოდექსის 217-ე მუხლის პირველი ნაწილით დადგენილ ვადაში წარუდგინოს დეკლარაცია, სადაც ნაჩვენები იქნება დასაბეგრი მოგების (ზარალის) ოდენობისა და მის წევრებზე განაწილების თაობაზე ინფორმაცია ფინანსთა მინისტრის მიერ დადგენილი წესით.

აღნიშნული ცვლილებებიდან გამომდინარე ცხადია გარკვეულად შეიზღუდა იმ პირთა წრე, რომლებიც ცდილობდნენ ამხანაგობის სტატუსზე ამოფარებით გარკვეულად აერიდებინათ თავი საგადასახადო ვალდებულებებისათვის, ერთადერთი რითაც შეგვიძლია დავამშვიდოთ გადამხდელები ის არის, რომ საქართველოს პარლამენტის 2009 წლის 17 ივლისის ამავე კანონის მეორე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად:

„ამ კანონით გათვალისწინებული ამხანაგობების მარეგულირებელი დებულებები ვრცელდება მხოლოდ ამ კანონის ამოქმედების შემდეგ შექმნილ ამხანაგობებზე. ამ კანონის ამოქმედებამდე შექმნილ ამხანაგობებზე გავრცელდება ამ კანონის ამოქმედებამდე არსებული ნორმები.“

ასე რომ, ამ კანონის ამოქმედებამდე შექმნილ ამხანაგობებს ამ კანონით მიღებული ნორმების შესრულება არ მოუხდებათ;

საგადასახადო კოდექსის 172-ე მუხლს, მოგების გადასახადისაგან განთავისუფლებულ ჩამონათვალს,დაემატა „ს“ ქვეპუნქტი, რომელიც ითვალისწინებს საჯარო სამართლის იურიდიული პირებისათვის სახელმწიფოს ან/და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების მიერ გადაცემული ქონების ღირებულების განთავისუფლებას მოგებისგადასახადისგან;

საყურადღებოა სკ-ის 174-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის ახალი რედაქცია, რომლის მიხედვითაც ხელფასისსახით მიღებულ შემოსავლად (სარგებლად) ითვლება: „ბ) დამქირავებლის მიერ დაქირავებულისთვის საბაზროგანაკვეთზე დაბალი საპროცენტო განაკვეთით სესხის გაცემისას - საბაზრო განაკვეთით გადასახდელი პროცენტის შესაბამისი თანხა“.

როგორც ხედავთ, ახალ რედაქციაში აღარ ფიგურირებს ჩანაწერი „საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ გამოქვეყნებული საშუალო საბაზრო განაკვეთი“. იბადება კითხვა, მაშ, რა წესით განსაზღვროს გადამხდელმა საშუალო საბაზრო განაკვეთი? - ალბათ, სავალუტო ბირჟაზე ჩამოყალიბებული განაკვეთის შესაბამისად;

მას შემდეგ, რაც საგადასახადო კოდექსით 2009 წლის პირველი იანვრიდან დაქირავებით მუშაობა აღარ განეკუთვნება ეკონომიკურ საქმიანობას 175-ე მუხლის სათაურის ყოფილი რედაქციიდან ამოღებულია წინადადება „რომელიც დაკავშირებული არ არის დაქირავებით მუშაობასთან“ და იგი ახალი რედაქციით ასეთნაირად ჩამოყალიბდა:

„მუხლი 175. ეკონომიკური საქმიანობით მიღებული შემოსავლები“;

176-ე მუხლის 1-ლ ნაწილს დაემატა შემდეგი შინაარსის „დ“ ქვეპუნქტი:

„ამ კოდექსისა და „ოპერატიულსამძებრო საქმიანობის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისადსაკონტროლო შესყიდვის მიზნით შეძენილი საქონლისა და მომსახურების ღირებულებისა,აგრეთვე ამავე კანონით განსაზღვრული კონფიდენტის გასამრჯელოსი.“

იქიდან გამომდინარე, რომ საკონტროლო შესყიდვის გზით მიღებული საქონლის და მომსახურებისდაბრუნება თავისი ხასიათიდან გამომდინარე შეუძლებელია, აღნიშნული ცვლილების თანახმად, საკონტროლო შესყიდვის მიზნით შეძენილი საქონლისა და მომსახურების ღირებულება, აგრეთვე, კონფიდენტის გასამრჯელო შესყიდვის განმხორციელებელი პირის მიღებულ შემოსავლად ან სარგებელად არ ჩაითვლება;

177-ე მუხლის მე-2 ნაწილში სიტყვა „სარგებლის“ ნაცვლად ჩაიწერა „სარგებელი“ და იგი შინაარსობრივად უფრო გაიმართა;

არსებითი ხასიათის ცვლილებები შევიდა საგადასახადო კოდექსის 183-ე მუხლში (საამორტიზაციო ანარიცხები და გამოქვითვები ძირითადი საშუალებების მიხედვით), რომელიც უშუალოდ კავშირშია ლიზინგთან დაკავშირებით საგადასახადო კოდექსში შეტანილ ცვლილებებსა და დამატებებთან. ისინი საკმაოდმასშტაბურია და ამდენად, ვრცელ კომენტარს მოითხოვს. ამასთან, ეს ცვლილებები და დამატებები ძალაში შედის 2010 წლის 1 იანვრიდან. აქედან გამომდინარე, 183-ე მუხლის, აგრეთვე, 184-ე მუხლის მე-3 ნაწილი ჟურნალის მომდევნო ნომრებში ცალკე საუბრის თემები იქნება;

მოქმედი საგადასახადო კოდექსის 1921 მუხლის თანახმად, საქართველოს ფარგლებს გარეთ გადახდილი მოგების გადასახადის თანხები ჩაითვლება შესაბამისი საგადასახადო წლისთვის საქართველოში გადასახადის გადახდისას. ამ მუხლის მე-2 ნაწილის ბოლო რედაქციიდან ამოღებულია სიტყვები: „შემოსავალზე ან“ და ასე იკითხება: „ამ მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით ჩათვლილი თანხების ოდენობა არ უნდა აღემატებოდეს გადასახადების იმ თანხებს, რომლებიც დარიცხული იქნებოდა საქართველოში ამ მოგებაზე საქართველოშიმოქმედი წესითა და განაკვეთებით.“ ასეთი სახეცვლილებით, მოქმედი ნორმის არსი არ შეცვლილა;

საგადასახადო კოდექსს დაემატა შემდეგი შინაარსის 1923 მუხლი (სუსტი კაპიტალიზაცია):

1. ამ კოდექსის მიზნებისათვის სუსტი კაპიტალიზაცია არის პირის მიერ აღებული ვალის თანაფარდობა პირის კაპიტალთან, როდესაც პირის ვალის მისივეკაპიტალთან შეფარდება 3/1-ზე მეტია.

2. სუსტი კაპიტალიზაციის შემთხვევაში პირის მიერ ვალზე გადახდილი ან/და გადასახდელი პროცენტები (განსხვავებული საპროცენტო განაკვეთების არსებობის შემთხვევაში - ყველაზე მაღალი საპროცენტო განაკვეთის მიხედვით) მისი ერთობლივი შემოსავლიდან არ გამოიქვითება. ამასთანავე, ზემოთ აღნიშნული არ ზღუდავს პირის მიერ სუსტ კაპიტალიზაციამდე (თანაფარდობის ქვემოთ) ვალზე გადახდილი პროცენტების ერთობლივი შემოსავლიდან გამოქვითვის უფლებას.

3. ამ მუხლის დებულებები არ მოქმედებს:

ა) ფინანსურ ინსტიტუტებზე;

ბ) თუ საწარმოს ერთობლივი შემოსავალი არ აღემატება 200 000 ლარს;

გ) თუ პროცენტის ხარჯი არ აღემატება ერთობლივი შემოსავლიდან ამ კოდექსით გათვალისწინებული გამოქვითვების (პროცენტის ხარჯის გამოქვითვის გარეშე) შემდეგ დარჩენილი თანხის 20 პროცენტს;

დ) მეწარმე ფიზიკური პირის შემთხვევაში, თუ საგადასახადო ორგანო არ დაამტკიცებს, რომ ფიზიკური პირის ვალი სამჯერ აღემატება მის საკუთრებაში არსებული აქტივების საბაზრო ღირებულებას.

4. ამ მუხლის მიზნებისათვის ვალი გულისხმობს სავალო ვალდებულებებს ნებისმიერი ფორმით, რომელზედაც ხორციელდება პროცენტის გადახდა, გარდა სახელმწიფოსაგან და საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტებისაგან მიღებული სესხებისა. საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტების სია განისაზღვრება საქართველოს

მთავრობის დადგენილებით.

5. ამ მუხლის მიზნებისათვის კაპიტალი არის:

ა) საქართველოს საწარმოსთვის: მის აქტივებსა და ვალდებულებებს შორის სხვაობას

გამოკლებული ამ საწარმოს მიმართ დამფუძნებლების ვალდებულებები, რომლებიც

საწარმოს აქტივს წარმოადგენს;

ბ) უცხოური საწარმოს ან არარეზიდენტის მუდმივი დაწესებულებისთვის: მის აქტივებსა და ვალდებულებებს შორის სხვაობა.

6. სუსტი კაპიტალიზაცია დგინდება საშუალო წლიური თანაფარდობის მიხედვით,

რომლის წესს განსაზღვრავს საქართველოს ფინანსთა მინისტრი.“

ფაქტობრივად, საგადასახადო კოდექსში ეს ახალი ნორმაა, თუმცა, როგორც ხედავთ, სავსებით გასაგებადაა ჩამოყალიბებული. ამიტომ დამატებითი კომენტარისგან ამ ჯერზე თავს შევიკავებთ. დრო გამოცდის მის მოქმედებას და ფინანსთა სამინისტროსმიერ საშუალო წლიური თანაფარდობის მიხედვით სუსტი კაპიტალიზაციის დადგენის წესის განსაზღვრის შემდეგ გვექნება მეტი ინფორმაცია, რომ უფრო საფუძვლიანად ვიმსჯელოთ მის შუქ-ჩრდილებზე;

საგადასახადო კოდექსში დამატებით შევიდა შემდეგი შინაარსის კიდევ ერთი ახალი 1924 მუხლი - „ორმაგი დაბეგვრის თავიდან აცილების შესახებ საერთაშორისო შეთანხმებების შესაბამისად არარეზიდენტის მიერ შეღავათებით სარგებლობა“:

1. საქართველოს მიერ რატიფიცირებული და ძალაში შესული ორმაგი დაბეგვრის თავიდან აცილების შესახებ საერთაშორისო შეთანხმებების შესაბამისად არარეზიდენტის მიერ შეღავათებით სარგებლობისათვისსაგადასახადო ორგანოსთვის არარეზიდენტის მიერ საქართველოში მიღებული შემოსავლებისა და გადახდილი გადასახადების თაობაზე საგადასახადო გაანგარიშების მიწოდების შემთხვევები და შეღავათების მინიჭების წესი განისაზღვრება საქართველოს ფინანსთა მინისტრის ბრძანებით.

2. საქართველოს მიერ რატიფიცირებული და ძალაში შესული ორმაგი დაბეგვრის თავიდან აცილების შესახებ საერთაშორისო შეთანხმებებით გათვალისწინებულ შემთხვევებში არარეზიდენტის მიერ საქართველოში გადახდილი გადასახადის არარეზიდენტისთვის დაბრუნების წესი განისაზღვრება საქართველოს ფინანსთამინისტრის ბრძანებით.“

ამ დამატების შემოღებამდე, აქ აღნიშნულ საკითხს არეგულირებდა „შემოსავლებსა და კაპიტალზე ორმაგი დაბეგვრის თავიდან აცილებისა და გადასახადების გადაუხდელობის აღკვეთის შესახებ“ საერთაშორისო ხელშეკრულებებით განსაზღვრული საგადასახადო შეღავათების გამოყენების ფორმებისა და შევსებისი წესის შესახებ“ ფინანსთა მინისტრის 2005 წლის 25 ოქტომბრის №1059 ბრძანებით დამტკიცებული ინსტრუქცია (მასში ცვლილებები შევიდა ფინანსთა მინისტრის 2008 წლის 29 იანვრის №93 ბრძანებით) და ახლა ამ აქტს საგადასახადო კოდექსის 1924 მუხლით უკვე კანონის ძალა მიეცა;

საგადასახადო კოდექსის 196-ე მუხლის (პროცენტების დაბეგვრა გადახდის წყაროსთან)

მე-3 ნაწილის აქამდე მოქმედი რედაქცია მიუთითებდა, რომ ფიზიკური პირისმიერ მიღებული პროცენტები, რომლებიც დაიბეგრა გადახდის წყაროსთან, შემდგომ დაბეგვრას არ ექვემდებარება, ამ ნაწილის ახალი რედაქციით კი კეთდება უშუალო მინიშნება (ისე, როგორც 195-ე მუხლის ნაწილით დივიდენდებთან მიმართებაში), რომ ფიზიკური პირის მიერ მიღებული პროცენტები ასევე არ შეიტანება ერთობლივ შემოსავალში და შესაბამისად, არც შემდგომ დაბეგვრას არ ექვემდებარება. აქვე, 196-ე მუხლის მე-5 ნაწილი რედაქციულად დაიხვეწა და ცალსახად განისაზღვრა, რომ ლიცენზირებული ფინანსური ინსტიტუტებიდან მიღებული გადახდის წყაროსთან დაუბეგრავი პროცენტის თანხა პროცენტის მიმღები პირის მიერ ერთობლივ შემოსავალში არ ჩაითვლება, თუ ეს უკანასკნელი ასევე არ არის ფინანსური ინსტიტუტი (თუმცა, აქვე გვინდა აღვნიშნოთ, რომ ეს ნორმა საგადასახადო კოდექსში 2008 წლის 26 დეკემბრის №871-რს კანონით შევიდა და ამჟამად, შინაარსობრივად არაფერი შეცვლილა);

ცვლილება შევიდა საგადასახადო კოდექსის 39-ე თავშიც (გადასახადების ადმინისტრირების წესები), კერძოდ, 217-ე მუხლის (დეკლარაციის წარდგენა) 3-2 ნაწილში. ამ ნაწილში ფაქტობრივად უკვე მეორედ შედის ცვლილება. პირველი ცვლილება განხორციელდა 2007 წლის 11 ივლისის №5280 რს კანონით, რომლის შესაბამისად 168-ე მუხლის პირველი ნაწილის ლ) ქვეპუნქტებში აღნიშნული ის მეწარმე ფიზიკური პირები, რომლებიც არ იყენებდნენ დაქირავებულ პირთა შრომას და დამოუკიდებლად ახორციელებენ მხოლოდ ეკონომიკურ საქმიანობას ეროვნული კლასიფიკატორის (NACE) შესაბამისად, ვალდებული იყვნენ ეწარმოებინათ შემოსავლებისა და ხარჯების გამარტივებული აღრიცხვა, ამასთან ლ) ქვეპუნქტით გათვალისწინებულ პირებს ამავე მუხლის მე-7 ნაწილით გათვალისწინებული საშემოსავლო გადასახადის გაანგარიშების წარდგენა არ ევალებოდათ;

ახალი რედაქციით 217-ე მუხლის მე-2 ნაწილი ასეთნაირად ჩამოყალიბდა: „ამ კარით გათვალისწინებული შეღავათების გავრცელების მიზნებისათვის, ამ კოდექსის 168-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ლ“ ქვეპუნქტის ცხრილის მე-13 სტრიქონში აღნიშნული საქმიანობის განმახორციელებელი პირები ვალდებული არიან დადგენილი წესით აწარმოონ შემოსავლებისა და ხარჯების გამარტივებული აღრიცხვა, ამასთანავე, მომხმარებლებთან ნაღდი ფულით ანგარიშსწორება აწარმოონ ჩეკთანგათანაბრებული

დოკუმენტების გამოყენებით.“.

მოცემული რედაქციიდან გამომდინარე გამოდის, რომ შემოსავლებისა და ხარჯების გამარტივებული წესით აღრიცხვის ვალდებულება დაეკისრა საგადასახადო კოდექსის 168-ე მუხლს ლ) ქვეპუნქტის მე-13 სტრიქონში აღნიშნულ 50.20 კლასით გათვალისწინებული - ავტომობილების ტექნიკური მომსახურების და რემონტის საქმიანობით დაკავებულ პირებს, ამასთანავე, ისინივალდებული არიანმომხმარებელთან ნაღდი ფულით ანგარიშსწორება აწარმოონ ჩეკთან გათანაბრებული დოკუმენტების გამოყენებით;

საგადასახადო კოდექსის 219-ე მუხლის (მიმდინარე გადასახდელები) მე-3 ნაწილში არსებული ჩანაწერი „5 დღით“ პრობლემებს უქმნიდა გადამხდელებს, რამდენადაც აღნიშნული ნაწილის შესაბამისად, თუ გადასახადის გადამხდელი საგადასახადო ორგანოს მიმდინარე გადასახდელების გადახდისვადამდე 5 დღით ადრე აცნობებდა, რომ მისი მიმდინარე წლის დასაბეგრი შემოსავალი (მოგება), მათ შორის შეღავათების გათვალისწინებით, არანაკლებ 50 პროცენტით მცირდებოდა გასული წლის შესაბამის შემოსავლებთან (მოგებასთან) შედარებით,მას უფლება ეძლეოდა შეემცირებინა ან საერთოდ არ გადაიხადა მიმდინარე გადასახადის თანხები. იქიდან გამომდინარე,რომ ჩანაწერი „5 დღით“ გულისხმობდა 5 სამუშაო დღეს (ამავე კოდექსის მუხლი 2, პუნქტი 2), მას ხშირად გადამხდელები ვერ აქცევდნენ ყურადღებას და საგადასახადო ორგანოს მიმდინარე გადასახადების დარიცხვის შეჩერებაზე მიმართავდნენ არა 5 სამუშაო დღით ადრე, არამედ 5 დღით ადრე, რითაც ცხადია, ირღვეოდა კანონით დადგენილი ნორმა და ვერც საგადასახადო ორგანოები ვეღარ უვრცელებდნენ აღნიშნულ შეღავათს. სწორედ აღნიშნული პრობლემების მოგვარების მიზნით, სსკ-ის 219 მუხლის მე-3 ნაწილში არსებული ჩანაწერი „5 დღით“ შეიცვალა ჩანაწერით - „5 კალენდარული დღით“, რითაც გადამხდელთათვის არსებული ზემოთხსენებული პრობლემაც მოხსნა;

ახალი რედაქციით ჩამოყალიბდა სსკ-ის 221 მუხლის (დღგ-ს გადამხდელთასავალდებულო რეგისტრაცია) მე-3 ნაწილი. ამიერიდან: „პირი, რომელიც ვალდებულია გატარდეს რეგისტრაციაში ამ მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის საფუძველზე, დღგ-ის გადამხდელად ითვლება იმ დასაბეგრი ოპერაციის განხორციელების მომენტიდან (ამ ოპერაციის ჩათვლით), რომლის მიხედვითაც დასაბეგრი ოპერაციების საერთო თანხა გადააჭარბებს 100 000 ლარს.“

როგორც ხედავთ, თუ ამ ნაწილის ყოფილი რედაქციით პირი, რომელიც ვალდებული იყო რეგისტრაციაში გატარებულიყო დღგ-ს გადამხდელად უწყვეტი 12 თვის განმავლობაში დღგ-თი დასაბეგრი შემოსავლების 100 000 ლარზე მიღწევის შემდეგ არაუგვიანეს 2 სამუშაო დღისა და შესაბამისად, დღგ-ს გადამხდელად ითვლებოდა დღგ-ს გადამხდელად რეგისტრაციის ვალდებულების წარმოშობის მომდევნო დღიდან, ახლა უკვე დღგ-ს გადამხდელად ითვლება თვით იმ ოპერაციის ჩათვლით, რომლის დასაბეგრი ოპერაციების საერთო თანხა გადააჭარბებს 100 000 ლარს. აღნიშნულის შედეგად გამოვიდა ის, რომ გარკვეულ შემთხვევაში თვით 100 000 ლარის შიგნით მოხვედრილი ოპერაციაც კი დღგით დასაბეგრი ხდება. ვფიქრობთ, ეს ცვლილება გადამხდელებმა კარგად უნდა გაიაზრონ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მათ პრობლემები შეექმნებათ, ეს ყველაფერი უფრო გასაგები რომ გავხადოთ, მოვიყვანთ კონკრეტულ მაგალითსაც:

ვთქვათ, პირის დღგ-ით დასაბეგრმა შემოსავლებმა უწყვეტი 12 თვის შიგნით მიაღწია 80,0 ათას ლარს, ამის შემდგომ აქვს ერთი ოპერაცია, რომელიც 21,0 ათას ლარს შეადგენს, ახალი რედაქციის შესაბამისად, ეს 21,0 ათასი ლარიც დღგ-ით დასაბეგრად ითვლება მიუხედავად იმისა, რომ მისი მიწოდების მომენტისათვის პირის დღგ-ით დასაბეგრი შემოსავლები უწყვეტ 12 თვეში 100 000 ლარს არ აჭარბებდა.

შეიძლება ითქვას, რომ ამით დღგ-ს ადმინისტრირების საკითხი ადრინდელთან შედარებითგამკაცრდა. მკითხველს აქვე შევახსენებთ, რომ ანალოგიურ მიდგომას ითვალისწინებს: სსკ-ს ამავე 221-ე მუხლის 1 ნაწილის გ) ქვეპუნქტი, რომლის თანახმადაც: ეკონომიკური საქმიანობის ფარგლებში მოსალოდნელი ერთჯერადი ოპერაციის შედეგად ან/ და ერთ დღეში დღგ-ით დასაბეგრი ოპერაციის თანხა აღემატება 100 000 ლარს. პირი რეგისტრაციაში უნდა გატარდეს მიწოდების განხორციელებამდე (25.05.2006. N3138) და ეს 100 000 ლარიც მთლიანად დღგ-ით დასაბეგრი ხდება. ამდენად, აღნიშნული ცვლილებებით გამოხატულია ერთნაირი მიდგომა გადამხდელებისადმი განსხვავებულ შემთხვევებში;

ასევე, ახალი რედაქციით ჩამოყალიბდა სსკ-ის 221-ე მუხლის მე-6 ნაწილი, რომლის შესაბამისადაც: საწარმოს კაპიტალში ან ამხანაგობაში დღგ-ის გადამხდელის მიერ შენატანის საქონლის ან/და მომსახურების ფორმით განხორციელებისას აღნიშნული საწარმო ვალდებულია რეგისტრაციაში გატარდეს დღგ-ის გადამხდელად დღგ-ით დასაბეგრი ოპერაციების განხორციელებამდე, მაგრამ შენატანის განხორციელებიდან არა უგვიანეს 10 კალენდარული დღისა,“ ანუ აქ იგულისხმება ის, რომ ამხანაგობაში, ისევე როგორც საწარმოს კაპიტალში (რასაც აქამდე მოქმედი რედაქცია ითვალისწინებდა) დღგ-ს გადამხდელის მიერ შენატანის საქონლის ან/და მომსახურების ფორმით განხორციელებისას, საწარმო ვალდებულია გატარდეს დღგ-ს გადამხდელად დღგ-ით დასაბეგრი ოპერაციის განხორციელებამდე, მაგრამ შენატანის განხორციელებიდან არა უგვიანეს 10 კალენდარული დღისა;

ამხანაგობის თაობაზე საგადასახადო კოდექსში შეტანილი დამატებებიდან გამომდინარე, 225-ე მუხლის (დღგ-ით დაბეგვრის ობიექტი)მე-2 ნაწილს დაემატა შემდეგი ვ) ქვეპუნქტი: „ამხანაგობაში ქონებაზე უფლების (წილის) სანაცვლოდ ქონები რეგისტრაცია. აღნიშნულ შემთხვევაში ქონების რეგისტრაცია ითვლება ამხანაგობის მიერ ქონების მიწოდებად.“ ანუ ამ ნორმის თანახმად, ამიერიდან დღგ-ით დაბეგვრისობიექტია ამხანაგობაში ქონებაზე უფლების (წილის) სანაცვლოდ ქონების რეგისტრაცია. ქონების რეგისტრაცია ითვლება ამხანაგობის მიერ ქონების მიწოდებად და იბეგრება დღგ-ით;

სსკ-ის 229-ე მუხლის პირველ ნაწილში შევიდა შემდეგი ცვლილება: „დასაბეგრი იმპორტის თანხა ტოლია საქართველოს საბაჟო კანონმდებლობით განსაზღვრული საქონლის საბაჟო ღირებულებისა და საქართველოში საქონლის იმპორტისას გადასახდელი გადასახადებისა და მოსაკრებლების (გარდა დეკლარაციაში ცვლილების განხორციელებისას გადახდილი საბაჟო მოსაკრებლისა) თანხების ჯამისა, საქართველოში გადასახდელი დღგ-ის ჩაუთვლელად.“ როგორც ხედავთ, ამ ცვლილების

შესაბამისად, დასაბეგრი იმპორტის თანხის განსაზღვრისას არ მონაწილეობს დეკლარაციაში ცვლილებების განხორციელებისას გადახდილი მოსაკრებელი და ამით ნორმა უფრო დაკონკრეტდა;

სსკ-ის 230-ე მუხლის პირველი ნაწილის „შ“ ქვეპუნქტი ასე ჩამოყალიბდა: „იმ საქონლის იმპორტი ან დროებით შემოტანა, რომელიც განკუთვნილია უცხოეთის დიპლომატიურ და მასთან გათანაბრებულ წარმომადგენლობათა ოფიციალური სარგებლობისათვის, ამ წარმომადგენლობათა დიპლომატიური და ადმინისტრაციულ-ტექნიკური პერსონალის

(მათთან მცხოვრებ ოჯახის წევრთა ჩათვლით) პირადი სარგებლობისათვის, იმ სახით, რა სახითაც ასეთი გათავისუფლება გათვალისწინებულია შესაბამისი საერთაშორისო შეთანხმებებით, რომელთა მონაწილეც არის საქართველო; უცხოეთში საქართველოს დიპლომატიურ წარმომადგენლობათა ქონების იმპორტი; პირადი მოხმარების საგნებისა და საყოფაცხოვრებო ნივთების იმპორტი ან დროებით შემოტანა, რომლებიც განკუთვნილია ნავთობისა და გაზის ძებნა-ძიებისა და მოპოვების სამუშაოებში დასაქმებული უცხო ქვეყნის მოქალაქეების (მათთან მცხოვრებ ოჯახის წევრთა ჩათვლით) პირადი სარგებლობისათვის; საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებებით გათვალისწინებული ვალდებულებების, კერძოდ, ბაქო- თბილისი-

ჯეიჰანის და ბაქო- თბილისი-ძერზრუმის მილსადენების მშენებლობის, შესრულების უზრუნველსაყოფად საქართველოში საქონლის დროებით შემოტანა; საქართველოს საბაჟო კოდექსის 128-ე მუხლით გათვალისწინებული საქონლის დროებით შემოტანა.“

განხორციელებული ცვლილებებით ეს ნორმა შესაბამისობაში მოვიდა საბაჟო კოდექსის 128-ე მუხლთან, ახალი რედაქციის შესაბამისად საგადასახადო კოდექსის 230-ე მუხლის 1 ნაწილის „შ“ ქვეპუნქტიდან ამოღებულია სიტყვები „გემებისა და საფრენი საშუალებების დროებითი შემოტანა“;

ამავე მუხლიდან ამოღებულია „ჰ4“ ქვეპუნქტი, რაც განპირობებულია იმით, რომ იგი პირდაპირ უკავშირდებოდა 168-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ.ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებულ (ფიზიკური პირების საკუთრებაში 2 წელზე მეტი ვადით სარგებლობაში საცხოვრებელი ბინის (სახლის) რეალიზაციიდან მიღებული შემოსავლის საშემოსავლო გადასახადისგან განთავისუფლების) საკითხს და იწვევდა გადამხდელის მიერ აღნიშნული ჩანაწერისარასწორ ინტერპრეტაციას. ამჟამად, ეს პრობლემა მოიხსნა - ცვლილებამ დააკონკრეტა საფუძველი და გასაგები გახადა ნორმა;

კოდექსის 230-ე მუხლს დაემატა „ჰ6“, „ჰ7“, „ჰ8“ და „ჰ9“ ქვეპუნქტები:

„ჰ6) მიწის მიწოდება;

ჰ7) ამხანაგობის წილის (ქონებაზე წინასწარი რეგისტრაციის უფლების) მიწოდება, თუ ამ წილზე (უფლებაზე) არ არის მიმაგრებული/ განპიროვნებული ქონება, გარდა წილის (უფლების) სანაცვლოდ ქონების ინდივიდუალურ საკუთრებაში მიღების შემთხვევისა;

ჰ8) ამხანაგობის მიერ მის წევრზე (თანამფლობელზე) ქონების გადაცემა (განაწილება), თუ ამხანაგობის წევრები არიან მხოლოდ ფიზიკური პირები, ამხანაგობის წევრთა შემადგენლობა არ შეცვლილა ამხანაგობის დაფუძნებიდან ქონების გადაცემის (განაწილების) მომენტამდე და ამხანაგობა განაწილების მომენტისათვის არ არის დღგ-ის გადამხდელი;“

ჰ9) ამ მუხლით განთავისუფლებული საქონლის ლიზინგით გაცემა.“.

აღნიშნული ცვლილებებით განისაზღვრა, რომ მიწის მიწოდება (რა თქმა უნდა ცალკე, თუ მასზე არ არის დამაგრებული შენობა- ნაგებობები) განთავისუფლებულია დღგ-საგან, ამის აუცილებლობა კი როგორც ადრე (წინა წერილშიც) აღვნიშნეთ, იმან განაპირობა, რომ კოდექსში ადრე არსებული ნორმის მიხედვით, ფული და მიწა არ წარმოადგენდა დღგ-ით დაბეგვრის ობიექტს. სიტყვა „მიწა“ უკვე ამოღებულია. როგორც ზევითაც აღვნიშნეთ, „ჰ7“ და „ჰ8“ ქვეპუნქტების დამატებით კონკრეტულად განისაზღვრა, რომ დღგ-საგან განთავისუფლებულია: ამხანაგობის წილის (ქონებაზე წინასწარი რეგისტრაციის უფლების) მიწოდება, გარდა წილის (უფლების) სანაცვლოდ ქონების ინდივიდუალურ საკუთრებაში მიღების შემთხვევისა და ამხანაგობის მიერ მის წევრებზე (თანამფლობელებზე) ქონების გადაცემა (განაწილება), თუ ამხანაგობის წევრთა შემადგენლობა არ შეცვლილა ამხანაგობის დაფუძნებიდან ქონების გადაცემის (განაწილების) მომენტამდე და ამხანაგობა გადანაწილების მომენტისათვის არ არის დღგ-ის გადამხდელი.

„ჰ9“ ქვეპუნქტის დამატებით კი განისაზღვრა 230-ე მუხლით დღგ-საგან განთავისუფლებული საქონელი დღგსაგან თავისუფლდება ლიზინგით გაცემის შემთხვევაშიც(მიუხედავად იმისა, რომ ლიზინგი დღგ-ით დასაბეგრ ოპერაციას წარმოადგენს);

საგადასახადო კოდექსიდან ამოღებული იქნა 236-ე მუხლი -“საქონლის საბაჟო ტერიტორიაზე საქონლის გადამუშავების საბაჟო რეჟიმში მოქცეული საქონლის (გადამუშავების პროდუქტის ან განთავისუფლებული საქონლის) საქართველოს ტერიტორიიდან გატანისდაბეგვრა“. აღნიშნულთან დაკავშირებით, უნდა განვმარტოთ, რომ საქონლის გადამუშავების დროს გადამუშავების პროდუქტის ან დამუშავებული საქონლის ტერიტორიიდან გატანა ისედაც დღგ-ს ნულოვანი განაკვეთით იბეგრება, რამდენადაც იგი საბაჟო ტერიტორიიდან გადის მხოლოდექსპორტით, ექსპორტი კი თავისთავად ნულოვანი განაკვეთით იბეგრება, ხოლო თუ გადამუშავებული საქონელი ტერიტორიიდან გაიტანება რეექსპორტით, საბაჟო კოდექსის 166-ე მუხლის 1 ნაწილისმიხედვით, ის რეექსპორტირებულ უნდა იქნას არა ნულოვანი განაკვეთით, არამედ საბაჟო გადასახდელებისაგან განთავისუფლებით ან გადახდილი თანხის დაბრუნებით ან მომავალ ვალდებულებათა ანგარიშში ჩათვლით. ამდენად, ამ ცვლილებით,არსებული ხარვეზი გასწორდა;

238-ე მუხლის მე-7 ნაწილიდან ამოღებულია სიტყვები: მათ შორის ლიზინგით, ლიზინგის, სალიზინგო და ჩამოყალიბდა შემდეგი რედაქციით: „დღგ-ის გადამხდელის მიერქონების იჯარით გადაცემისას დასაბეგრი ოპერაციის განხორციელების დროდ ითვლება იჯარის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული საიჯარო მომსახურების ღირებულების გადახდის ვადები, მაგრამ არა უგვიანეს საანგარიშო თვის ბოლო სამუშაო დღისა.“ საკითხი დაკავშირებულია დღგ-ის ანგარიშ-ფაქტურების გამოწერასა და ბიუჯეტთან ანგარიშსწორებასთან. ამდენად, ეს მუხლი უთითებს თუ რა უნდა იყოს ოპერაციის განხორციელების დრო. ქონების იჯარით გაცემისას, ყველა შემთხვევაში ის თვის ბოლო სამუშაო დღეს არ სცილდება.

241-ე მუხლი (უკუდაბეგვრა) მე-4 ნაწილში ჩამოყალიბდა შემდეგირედაქციით: თუ საგადასახადო აგენტი რეგისტრირებულია დღგ-ის გადამხდელად, მან დარიცხული დღგ უნდა გადაიხადოს დღგ-ის შესახებ იმ თვის დეკლარაციისწარდგენის დროს, როდესაც გაწეული იქნა მომსახურება. ამასთანავე, დარიცხული დღგ-ის ბიუჯეტში გადახდის მიზნით საბანკო ანგარიშიდან თანხის ჩამოწერის დამადასტურებელი დოკუმენტი ან/ და საგადასახადო ორგანოს შეტყობინება ზედმეტად გადახდილი თანხის დღგ-ის უკუდაბეგვრით გადახდის ანგარიშზე გადატანის შესახებ ითვლება საგადასახადო ანგარიშფაქტურად და დღგ-ის გადამხდელს უფლებას აძლევს, განახორციელოს დღგ-ის ჩათვლა საბანკო ანგარიშიდან თანხის ჩამოწერის ან/და უკუდაბეგვრით გადახდის ანგარიშზე გადატანის საანგარიშო თვის მიხედვით.“

როგორც ხედავთ, უკუდაბეგვრის წესით დღგ-ის გადახდის ანგარიშზე თანხის გადატანის შემთხვევაში, საგადასახადო ორგანოს შეტყობინება დღგ-ს ანგარიშზე თანხის გადატანის შესახებ მიიჩნევა საგადასახადო ანგარიშ-ფაქტურად, რის საფუძველზეც გადამხდელი მიიღებს დღგ-ს შესაბამის ჩათვლას.

243-ე მუხლს (შერეული ოპერაციები) დაემატა შემდეგი შინაარსის მე-4 ნაწილი: „ მიწისა და მასზე დამაგრებული შენობა- ნაგებობის მიწოდებისას ოპერაცია ითვლება შენობა- ნაგებობის მიწოდებად“, რომლითაც დაზუსტდა თუ რა იგულისხმება დღგითდაბეგრის მიზნებისათვის მიწისა და მასზე დამაგრებული შენობა- ნაგებობების მიწოდებად, ანუ ასეთ შემთხვევაში ის უნდა განვიხილოთ როგორც შენობა- ნაგებობის მიწოდება.

გარკვეულად დაიხვეწა და ახალი რედაქციით ჩამოყალიბდა სსკ-ის 247-ე (დღგ-ის ჩასათვლელი თანხა) მუხლის მე-2, მე-5 და მე-6 ნაწილები, აქვედამატებით შევიდა მე-7 ნაწილი:

„2. ჩასათვლელი დღგ-ის თანხა არის გადასახადის თანხა, რომელიც გადახდილია ან გადასახდელია საგადასახადო ანგარიშ- ფაქტურების ან/ და საბაჟო დეკლარაციის მიხედვით დასაბეგრ ოპერაციებზე ან/და დასაბეგრ იმპორტზე ან/და დასაბეგრ დროებით იმპორტზე, თუ საქონელი/მომსახურება გამოიყენება ან გამოყენებული იქნება

დასაბეგრ ოპერაციებში, დასაბეგრ იმპორტში ან საქართველოს ტერიტორიის გარეთ მომსახურების გაწევისათვის.“;

„5. თუ საქონელი/ მომსახურება, რომლის მიხედვითაც დღგ-ის გადამხდელმა მიიღო დღგ-ის ჩათვლა, გამოყენებული იქნა განთავისუფლებულ ოპერაციებში ან იმ ოპერაციებში, რომლებიც დღგ-ის მიზნებისათვის არ ითვლება დასაბეგრ ოპერაციად (გარდა საქონლის/ მომსახურების გამოყენებისა საქართველოს ტერიტორიის გარეთ მომსახურების გაწევისათვის, საწარმოს მიწოდებისა და ამ კოდექსის მე-20 მუხლის მე-4 ნაწილსა და 225-ე მუხლის მე-3 ნაწილში აღნიშნული შემთხვევებისა), ჩათვლილი დღგ ექვემდებარება გაუქმებას ჩასათვლელი დღგ-ის თანხის იმ ნაწილზე და იმ საანგარიშო პერიოდში, როდესაც ის ამგვარ ოპერაციებში იქნა გამოყენებული. თუ შეუძლებელია ასეთი გამიჯვნა, დღგ-ის გასაუქმებელი თანხა განისაზღვრება საანგარიშო პერიოდში საერთო ბრუნვის თანხაში განთავისუფლებული ოპერაციების ან იმ ოპერაციების, რომლებიც დღგის მიზნებისათვის არ ითვლება დასაბეგრ ოპერაციად (გარდასაქონლის/მომსახურების გამოყენებისა საქართველოს ტერიტორიის გარეთ მომსახურების გაწევისათვის, საწარმოს მიწოდებისა და ამ კოდექსის მე-20 მუხლის მე-4 ნაწილსა და 225-ე მუხლის მე-3 ნაწილში აღნიშნული შემთხვევებისა), ბრუნვის ხვედრითი წონის პროპორციულად.

6. ამ მუხლის მე-5 ნაწილით ბრუნვის ხვედრითი წონის მიხედვით განსაზღვრული დღგ-ის აღსადგენი თანხის დაზუსტება ხდება მიმდინარე საგადასახადო წლის დეკემბრის თვის დეკლარაციაში წლიური დასაბეგრი და განთავისუფლებული ოპერაციების ან იმ ოპერაციების, რომლებიც დღგ-ის მიზნებისათვის არ ითვლება დასაბეგრ ოპერაციად (გარდა საქონლის/ მომსახურების გამოყენებისა საქართველოს ტერიტორიის გარეთ მომსახურების გაწევისათვის, საწარმოს მიწოდებისა და ამ კოდექსის მე-20 მუხლის მე-4

ნაწილსა და 225-ე მუხლის მე-3 ნაწილში აღნიშნული შემთხვევებისა), ბრუნვის ხვედრითი წონის მიხედვით.“

„7. ამ მუხლის მე-5 ნაწილის გათვალისწინებით, თუ ძირითადი საშუალების ექსპლუატაციაში გადაცემიდან4 კალენდარული წლის განმავლობაში პირის დასაბეგრი ოპერაციების ჯამი მეტია განთავისუფლებული ოპერაციების ან/და იმ ოპერაციების, რომლებიც დღგ-ის მიზნებისათვის არ ითვლება დასაბეგრ ოპერაციად (გარდა საწარმოს მიწოდებისა და ამ კოდექსის მე-20 მუხლის მე-4 ნაწილსა და 225-ე მუხლის მე-3 ნაწილში აღნიშნული შემთხვევებისა), ჯამზე, პირს უფლება აქვს მთლიანად ჩაითვალოს ამ ძირითად საშუალებაზე გადახდილი ან/და გადასახდელი დღგ შემდგომ პერიოდში ჩათვლილი დღგ-ის თანხის აღდგენის გარეშე.“ ეს შესწორება ძალაში შედის 2010 წლის 1 იანვრიდან. არ გვინდა მოვლენებს გავუსწროთ, თუმცა დეტალური კომენტარის გარეშე შეიძლება ითქვას, რომ ამ ცვლილებამ გარკვეული სიცხადე შეიტანა დღგ-ს ჩათვლის მიღების პროცედურაში. უფრო კონკრეტულად ამ საკითხებზე თემატური განმარტებები ჟურნალის მომდევნო ნომრებში გამოქვეყნდება.

(გაგრძელება იხ. მომდევნო ნომერში)

როინ მიგრიაული

სამართლის დოქტორი, კავკასიისა და საქართველოს
უნივერსიტეტების სამართლის სკოლის
პროფესორი

გადახდისუუნარობის ახალი კანონის შუქ-ჩრდილები

სამართლის ახალი დარგის, ან ინსტიტუტის შემოღება ქვეყნისთვის და მისი სუბიექტებისთვის მისაღები იმ შემთხვევაში ხდება, თუკი იგი სამართლის აღიარებულ და ძირეულ პრინციპებს ეფუძნება. სწორ სამართლებრივ პრინციპებზე დაფუძნებული სამართლის დარგები და ინსტიტუტები შემდგომში უკვე ადვილად ინერგება პრაქტიკაში. ამის საუკეთესო მაგალითია მე-20 საუკუნის 90-იან წლებში საქართველოში შემოღებული ანდა სამართლის განახლებული ისეთი დარგები, როგორიცაა: სამეწარმეო და კორპორაციული სამართალი, სამოქალაქო სამართალი, ფასიანი ქაღალდების სამართალი, გაკოტრების სამართალი, ადმინისტრაციული სამართალი, სააღსრულებო სამართალი და სხვ.

2007წ. 15 აგვისტოდან საქართველოში ამოქმედდა კანონი „გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების შესახებ“ (გადკა), რომელიც საქართველოს პარლამენტმა 2007წ. 28 მარტს მიიღო. ახალი კანონის ამოქმედებისთანავე ძალა დაკარგა 1996წ. 25 ივნისს მიღებულმა კანონმა „გაკოტრების საქმეთა წარმოების შესახებ“¹. გადახდისუუნარობის ახალმა კანონმა სათავე დაუდო საქართველოში სრულიად ახალი და განსხვავებული სამართლის დარგის - გადახდისუუნარობის სამართლის - შემოღებასა და განვითარებას.

გადახდისუუნარობის სამართლის შემოღებით ქართული სამართლის სივრციდან გაძევებული იქნა გაკოტრების სამართალი - ეს ერთ-ერთი უძველესი და სამართლის ტრადიციული დარგი, რომელიც სათავეს რომის სამართალში იღებს. გაკოტრების სამართლის გაუქმებით ტრადიციულ უმაღლეს სასწავლებლებში ასევე შეწყდა სამართლის ამ დარგის სწავლება

რა ამოძრავებს კანონს?!

2007წ. შემოღებული გადახდისუუნარობის სამართალი, თავისი ხელოვნურობის გამო, ალბათ, ვერ ითავებს კონკრეტული სამართლებრივი ურთიერთობების მოწესრიგების ფუნქციას. გადახდისუუნარობის ახალ კანონს ვერც იმის პრეტენზია ექნება, რომ შეასრულოს გაკოტრების სამართლის, ან თუნდაც ვალაუვალობის (იგივე ინზოლვენცის²) ტრადიციული სამართლის ფუნქციები. გაკოტრების (ინზოლვენცის) სამართალი მოწოდებულია, გადაარჩინოს და ფინანსური სიძნელეებიდან გამოიყვანოს ეკონომიკურად მძიმე მდგომარეობაში ჩავარდნილი თითქმის ყველა (!!) მოვალე³. ხოლო გადახდისუუნარობის ქართული სამართალი შერჩევითი სამართალია. მისთვის საინტერესო არ არის ისეთი მოვალე, რომელსაც არ ჰყავს კრედიტორი არანაკლებ 50 000ლარის მოთხოვნით, ანდა რომელსაც არ შესწევს უნარი, გადაიხადოს სადეპოზიტო თანხა არანაკლებ 5 000 ლარის ოდენობით. ასეთი მიდგომითგადახდისუუნარობის ახალმა სამართალმა მოწესრიგების არეალიდან საერთოდ გამორიცხა მცირე და საშუალო საწარმოები, ხოლო იგი მომხიბვლელი მხოლოდ მსხვილი და დიდი დავალიანების მქონე საწარმოებისათვის აღმოჩნდა. ასეთები კი საქართველოში მხოლოდ რამდენიმეა⁴. ეს კი იმას ნიშნავს,რომ ახალი კანონი მიღებული იქნა მხოლოდ რამდენიმე და ისიც დიდი საგადასახადო დავალიანების მქონე საწარმოსათვის.

აშკარად ხელოვნურია ახალი კანონის მიზნებიც, რომლებიც პირველსავე მუხლშია გაცხადებული. ესენია: მოვალისა და კრედიტორების ინტერესებისთანაბარზომიერი დაცვა, მოვალის ფინანსური სიძნელეების გადაჭრა და კრედიტორთა მოთხოვნების დაკმაყოფილება⁵. თითქოს კეთილშობილური მიზნებია, მაგრამ თუკი გავაანალიზებთ კანონის სხვა ნორმებსა და მისი მოქმედების ერთ წელზე მეტ პრაქტიკას, სულ სხვა დასკვნამდე მივალთ: მსხვილი საწარმოების მიმართ აღძრული გადახდისუუნარობის საქმეები, რომლებიც ახალი კანონის მოქმედების პერიოდში დაიწყო, ვერა ვითარ შემთხვევაში ვერ უზრუნველყოფენ ვერც მოვალის და ვერც კრედიტორების ინტერესების თანაბარზომიერ დაცვას. ამასთან, აღნიშნულ წარმოებებში უზრუნველყოფილი იქნება (ისიც ნაწილობრივ!) მხოლოდ ერთადერთი მსხვილი კრდიტორის - საგადასახადო ორგანოს, ანუ სახელმწიფოს ინტერესების დაცვა.

საეჭვოა ისიც, რომ ახალი კანონისფარგლებშიშესაძლებელი გახდეს მოვალის ფინანსურისიძნელეების გადაჭრა. ეკონომიკურად და ფინანსურად მძიმე მდგომარეობაში ჩავარდნილი მოვალის გადარჩენის, ანუ რეაბილიტაციის ღონისძიებები დეტალურად იყო გაწერილი „გაკოტრების საქმეთა წარმოების შესახებ“ კანონში (გაწკა). რეაბილიტაციის გეგმა, რომელიც ამ კანონის თანახმად ან მოვალისა და კრედიტორების ურთიერთშეთანხმების შედეგი იყო, ანდა სამომრიგებლო კრებაზე კრედიტორთა ყველა ჯგუფის მონაწილეობით მტკიცდებოდა⁶, შეიცავდა ორგანიზაციულ, ტექნიკურ, ფინანსურ-ეკონომიკურ და რეორგანიზაციულ ღონისძიებებს. სამომრიგებლო კრებაზე კრედიტორთა ხმათა უმრავლესობით შეიძლება დამტკიცებულიყო მოვალისგადარჩენის ისეთი ღონისძიებები, როგორიცაა: მესამე პირისთვის საწარმოს სამართავად გადაცემა, სანაციური საზოგადოების შექმნა,ვალების გადავადება და სხვ. ყველა ეს ღონისძიება მიმართული იყო, ზოგიერთ შემთხვევაში მოვალის როგორც სამართლის სუბიექტის გადასარჩენად, ხოლო უმრავლეს შემთხვევაში - მოვალის სიცოცხლისუნარიანი საწარმოების საქმიანობის გასაგრძელებლად. ხოლო მოვალის საწარმოების გაგრძელებით შენარჩუნდებოდა არა მხოლოდ სამუშაო ადგილები, არამედ გაგრძელდებოდა ეკონომიკური სიკეთეების შექმნა და საბოლოო ჯამში, საგადასახადობრუნვაში დარჩებოდა გადასახადების გადამხდელი სუბიექტი.

გადახდისუუნარობის ახალი კანონით გართულებულია რეაბილიტაციის გეგმის მიღება. იგი შემდეგი პროცედურებისაგან შედგება: ჯერ, კრედიტორებმა უნდა მიიღონ გადაწყვეტილება რეაბილიტაციის გეგმის მომზადებაზე, შემდეგ - რეაბილიტა ციის გეგმის მომმზადებელმა პირმა კონსულტაციები უნდა გამართოს კრედიტორებთან და მოვალესთან, რეაბილიტაციის გეგმა უნდა განიხილოს და მოიწონოს მომრიგებელმა საბჭომ, შემდეგ - მომრიგებელმა საბჭომ, თავის მხრივ, კონსულტაციები უნდა გამართოს კრედიტორებთან, მოვალესთან და რეაბილიტაციის მმართველთან⁷, და ბოლოს-მომრიგებელი საბჭოს მიერ მოწონებული რეაბილიტაციის გეგმა უნდა დაამტკიცონ უზრუნველყოფილმა კრედიტორებმა (?!)⁸. რეაბილიტაციის გეგმის მიღების ნებისმიერ ეტაპზე შეიძლება წარმოიშვას უთანხმოება ან მომრიგებელ საბჭოში, ანდა უზრუნველყოფილ კრედიტორებში, რაც დროში კიდევ უფრო გადასწევს რეაბილიტაციის გეგმის მიღებას. ხოლო თუკი რეაბილიტაციის გეგმა მაინც იქნა მიღებული, იგი უნდა აკმაყოფილებდეს გარკვეულ მოთხოვნებს. მაგალითად, გეგმა უნდა შეიცავდეს მოვალის ფინანსურ სიძნელეებთან დაკავშირებულ ყველა მნიშვნელოვან საკითხს იმის გათვალისწინებით, რომ მისი განხორციელებისას მოვალე დაძლევს გადახდისუუნარობას ან მოსალოდნელ გადახდისუუნარობას⁹. მაშასადამე, ახალი კანონით მოვალის ფინანსური სიძნელეების გადაჭრაზე დაფუძნებული რეაბილიტაცია ძირითადში მიმართულია გადახდისუუნარობის საფუძვლების დაძლევისაკენ, რისი მიღწევაც გაბერილი საგადასახადო ვალდებულებებისა და მკაცრი საგადასახადო პოლიტიკის პირობებში პრაქტიკულად შეუძლებელია. რეაბილიტაციის გეგმა შეიძლება ითვალისწინებდეს აგრეთვე მოვალის ვალებისგან სრულად ან ნაწილობრივ გათავისუფლებას¹⁰. თუმცა, მოვალის ვალებისგან გათავისუფლებაც არ შეიძლება მივიჩნიოთ მნიშვნელოვან სარეაბილიტაციო ღონისძიებად, ვინაიდან იგი არ არის მიმართული მოვალის საწარმოების, როგორც ეკონომიკური სუბიექტების, გადარჩენისკენ. თუმცა, აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ეს ღონისძიებაც ნაკლებად განხორციელებადია, ვინაიდან იგი ყველა კრედიტორის თანხმობით უნდა იყოს მოწონებული. რამდენიმე ათასი ან თუნდაც ასეული კრედიტორის არსებობის პირობებში ასეთი თანხმობის მიღწევა კრედიტორს შორის თეორიულადაც კი წარმოუდგენელია. მაგალითისათვის, სს „ენერგია XXI“-ის გადახდისუუნარობის წარმოებაში კრედიტორთა რიცხვი 32.000 სუბიექტს აღემატება¹¹. ყველნაირ ფანტაზიის სცილდება ამდენი კრედიტორისგან თანხმობების მიღება. მართალია, გადახდისუუნარობის ახალი კანონი მოვალის ფინანსური სიძნელეების გადაჭრას შესაძლებელ შემთხვევას უკავშირებს, მაგრამ, ცხადია, რომ ასეთი შესაძლებლობა პრაქტიკულადაც გამორიცხულია.

ერთადერთი მიზანი, რაც შეიძლება ახალი კანონის მიხედვით პრაქტიკულად აღსრულდეს, არის მოვალის ქონების რეალიზაციით მიღებული ამონაგების კრედიტორებზე განაწილება. აღნიშნული გარემოება კი ყოველთვის დადგება, ვინაიდან, როგორც უკვე აღვნიშნე, ვერასდროს ვერ მოხერხდება მოვალის ფინანსური სიძნელეების გადაჭრა.

გარდამავალ პერიოდში გაკოტრებისა და რეაბილიტაციის რეჟიმში მყოფი საწარმოების პრობლემები

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, გადახდისუუნარობის კანონის ამოქმედებისთანავე ძალადაკარგულად გამოცხადდა გაკოტრების კანონი. თუმცა, ახალმა კანონმა 1-წლიანი გარდამავალი პერიოდი დაადგინა გაკოტრებისა და რეაბილიტაციის რეჟიმში მყოფი იმ საწარმოებისთვის, რომლებიც გაკოტრების კანონის საფუძველზე იყო დაწყებული, მაგრამ - დაუსრულებელი¹². გარდამავალი პერიოდი გრძელდებოდა 2008წ. 15 აგვისტომდე. მაშასადამე, გარდამავალი პერიოდის დასრულებამდე ერთმანეთის პარალელურად მიმდინარეობდა როგორც გაკოტრების საქმისა და რეაბილიტაციის წარმოებები, ისე - გადახდისუუნარობის საქმეთა წარმოებები.

გარდამავალი ეტაპის შემოღებით გაკოტრების კანონის ინსტიტუტებს არსებობა მხოლოდ ერთი წლით გაუხანგრძლივდათ. ამ ერთწლიანი პერიოდის შემოღებით რეაბილიტაციისა და გაკოტრების რეჟიმში მყოფ სუბიექტებს მიეცათ მკაცრად განსაზღვრული დავალება, რომ გარდამავალ პერიოდში დაესრულებინათ რეაბილიტაციისა და გაკოტრების წარმოებები. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ამ ვადის ამოწურვისთანავე მათ მიმართ უნდა შეწყვეტილიყო გაკოტრების კანონის მოქმედება და ისინი ახალი კანონის მიხედვით გადახდისუუნარობის საქმის წარმოებაზე უნდა გადასულიყვნენ¹³.

წარმოების დასამთავრებლად ერთწლიანი ვადის დაწესებით კანონმდებელმა გაკოტრებისა და რეაბილიტაციის რეჟიმში მყოფი საწარმოები, კერძოდ, კი გაკოტრებისა და რეაბილიტაციის მმართველები მნიშვნელოვანი პრობლემების წინაშე დააყენა, რამაც შემდგომში პრაქტიკაშიც იჩინა თავი. გაკოტრებისა და სასამართლო პრაქტიკამ აჩვენა, რომ ერთწლიანი პერიოდი საკმარისი არ აღმოჩნდა იმისათვის, რათა ორდინარულად, ყველა პროცედურის დაცვით დასრულებულიყო გაკოტრების კანონით ინიცირებული გაკოტრებისა და რეაბილიტაციის პროცესები.

გარდამავალმა პერიოდმა გაკოტრებისა და რეაბილიტაციის მმართველებს სხვადასხვა ეტაპზე მიუსწრო: ზოგი მოთხოვნების დაზუსტებითა და მათი განხორციელებით იყო დაკავებული, ზოგი - გაკოტრების მასის რეალიზაციით, ზოგი - სასამართლო პროცესებით, ზოგი - საბოლოო ანგარიშის წარდგენით და ა.შ. ახალმა კანონმა, სამწუხაროდ, ეს გარემოებები არ გაითვალისწინა და ყველა მმართველს მოჭრით მოსთხოვა გაკოტრებისა და რეაბილიტაციის საქმეების დასრულება და ახალ წარმოებაზე გადასვლა.

ერთი წუთით წარმოვიდგინოთ სიტუაცია, როდესაც გაკოტრების მმართველი კრედიტორთა კრების წინაშე 2008წ. 16 აგვისტოს საბოლოო ანგარიშის წარსადგენად ემზადება. გაკოტრების ძველი რეჟიმით ესაა ეტაპი, როდესაც გაკოტრების მმართველს დასრულებული აქვს მასის რეალიზაცია, აკუმულირებული აქვს რეალიზაციიდან ამონაგები თანხები და აპირებს დამტკიცებული გაკოტრების ტაბულის მიხედვით მათ განაწილებას. ამ დროს, გადახდისუუნარობის კანონი მას ავალდებულებს, რომ გადავიდეს გადახდისუუნარობის საქმის წარმოებაზე. ეს ნიშნავს იმას, რომ გაკოტრების მმართველმა ამონაგები უნდა გაანაწილოს ახალი კანონის მე-40 მუხლის მიხედვით, რომელიც მოთხოვნათა დაკმაყოფილების სრულიად სხვა რიგითობას ადგენს. ასეთ შემთხვევაში აშკარად ირღვევა როგორცმუშაკების ინტერესები, რომლებიც გაკოტრების ტაბულის სათავეში იყვნენ მოქცეულნი, ისე - მომწოდებელთა ინტერესები, რომლებიც, გაკოტრების ტაბულის მე-3 რიგში განთავსებით კრედიტორებად მიიჩნეოდნენ. ახალი კანონის მოთხოვნათა რეესტრით კრედიტორთა ეს ორი კატეგორია რეესტრის ბოლო რიგში განთავსდა, რითაც მათი დაკმაყოფილების ალბათობა მინიმუმამდე შემცირდა.

წარმოვიდგინოთ შემდეგი სიტუაცია, როდესაც გაკოტრების მმართველი 2008წ. 16 აგვისტოს ატარებს აუქციონს, სადაც გასაყიდად გამოაქვს მოვალის მთლიანი ქონება უდიტორის მიერ დადგენილი ღირებულებით, ვთქვათ, 50.000 ლარით. ყველა კრედიტორის მოთხოვნა გაკოტრების არსებულ წარმოებაში 1 მლნ. ლარს აღემატება. ახალი კანონის მიხედვით, გაკოტრების მმართველი ვალდებულია აუქციონზე მოვალისქონება არა უკვე გამოცხადებული ღირებულებით გაყიდოს, არამედ 1 მლნ. ლარად, როგორც ამას ავალდებულებს გადახდისუუნარობის კანონი¹⁴. ამ დროს თუკი დავუშვებთ, რომ აუქციონში მონაწილე პირებს უკვე გადახდილი აქვთ ბე პირველად გამოცხადებული ღირებულების მიხედვით, მაშინ გაკოტრების მმართველი მათ წინაშე მეტად უხერხულ მდგომარეობაში აღმოჩნდება. ეს გარემოება კი, სამწუხაროდ, კანონის ავტორებს არ გაუთვალისწინებიათ.

განხილვის ღირსია შემდეგი სიტუაციაც. დავუშვათ, რომ გაკოტრების საქმის წარმოება გახსნილი იყო ზედავალიანების საფუძვლით და იგი წარიმართა ყველა პროცედურის დაცვით: გაკოტრების წარმოებაში ჩაბმულნი იქნენ კრედიტორები, ჩატარებული იქნა კრედიტორთა კრებები, გაკოტრების მმართველის მიერ განხორციელდა დებიტორთა მოთხოვნები და მასაში მოზიდული იქნა მნიშვნელოვანი თანხები, რეალიზებული იქნა მასაში შემავალი ნივთები და ა.შ. 2008წ. 15 აგვისტოს შემდეგ ახალი კანონი გაკოტრების მმართველს ავალდებულებს გადახდისუუნარობის წარმოებაზე გადასვლას, რომელიცსაერთოდ არ ითვალისწინებს ზედავალიანებას - როგორც გადახდისუუნარობის შესახებ განცხადების სასამართლოში შეტანის საფუძველს¹⁵. ფაქტობრივად, სახეზეა გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების შეწყვეტის საფუძველი, რომელზეც გადაწყვეტილება მომრიგებელმა საბჭომ უნდა მიიღოს¹⁶. ხოლო ასეთი ორგანოს არსებობას კი გაკოტრების კანონი არ ითვალისწინებდა.

(გაგრძელება შემდეგ ნომერში)

___________________

1. შდრ. გადკა, მუხლი 57

2. გერმ. Insolvenzrecht, ინგლ. incolvency law

3. მართალია, ზოგიერთი ქვეყნის გაკოტრების სამართალი ფიზიკურ პირებს არ მიიჩნევს გაკოტრების სუბიექტებად (მაგ. საფრანგეთი), მაგრამ ეკონომიკურად მძიმე მდგომარეობაში ჩავარდნილი მოვალე-მეწარმეების მიმართ მიდგომა მაინც ერთიანია.

4.მაგალითად, 2007-2008 წლებში დაიწყო გადახდისუუნარობის საქმის წარმოება სს „ელექტროვაგონშემკეთებელი ქარხნის“, სს „ქუთაისის ავტოქარხნის“, სს „ენერგია“ XXI“- ის, შპს „საქართველოს ელექტროსისტემის“, სს „ზესტაფონის გ. ნიკოლაძის სახელობის ფეროშენადნობთა ქარხნის» მიმართ

5. გადკა, მუხლი 1

6.შდრ. გაწკა, მუხლები 24 და 252

7. გადკა, მუხლი 46

8. გადკა, მუხლი 47

9. შდრ. გადკა, მუხლი 46.3

10. შდრ. გადკა, მუხლი 49

11. ინფორმაცია აღებულია მეურვის ანგარიშიდან.

12. გადკა, მუხლი 56.2

13. გადკა, მუხლი 56.3

14. შდრ. გადკა, მუხლი 38.9

15. შდრ. გადკა, მუხლი 13

16. გადკა, მუხლი 34.1

თამარ მახარაძე,
ბიზნესის ადმინისტრირების მაგისტრი

გულნაზ ერქომაიშვილი,
ეკონომიკის დოქტორი, პროფესორი

ნებისმიერ ორგანიზაციაში მენეჯერთა სამუშაო დროის უდიდესი ნაწილი გადაწყვეტილებების მიღებაზე იხარჯება. ამდენად, მენეჯერს უნდა ჰქონდეს ეფექტურიგადაწყვეტილების მიღების უნარი, უნდა შეეძლოს კონკრეტული პრობლემის გადასაჭრელად ოპტიმალური მოქმედებების კურსის ჩამოყალიბება.

გადაწყვეტილების მიღებას მენეჯერები ეტაპობრივად აწარმოებენ, რისთვისაც სხვადასხვა მეთოდებსა და მოდელებს იყენებენ.

გადაწყვეტილების მიღება არის პროცესი, რომლის დროსაც ხორციელდება არსებული ვარიანტებიდან და ალტერნატივებიდან ყველაზე მისაღების შერჩევა. იგი მოიცავს ისეთ ელემენტებს, როგორიცაა: პრობლემები, მიზნები, ალტერნატივები და გადაწყვეტილებები.

პრობლემის გადაჭრა და გადაწყვეტილების მიღება ერთი და იგივე პროცესის ორი მხარეა.

პრობლემის გადაჭრისა და გადაწყვეტილების მიღების მოდელი თერთმეტი ეტაპისგან შედგება (ნახაზი 1). თითოეული ეტაპი გამოსახულია კითხვით ფორმაში. პირველი ხუთი ეთმობა პრობლემის ანალიზს, ხოლო მომდევნო ექვსი დაკავშირებულია გადაწყვეტილების მიღებასთან. მოკლედ განვიხილოთ ყველაეტაპი:

არასწორია ჩაითვალოს, რომ ყველა გადაწყვეტილებას აქვს ერთნაირი მნიშვნელობა. სამუშაოს სპეციფიკიდან გამომდინარე, ზოგიერთს აქვს უდიდესი მნიშვნელობა, ზოგს - საშუალო, ხოლო ზოგს კი უმნიშვნელო. ხანდახან გადაწყვეტილების მიღების პროცესი იმდენად მოკლეა, რომ ის არ ითხოვს განსაკუთრებულ ძალისხმევას და ფიქრს. მათ პროგრამულ გადაწყვეტილებებს უწოდებენ. ისინი წარმოიქმნება ისე ხშირად, რომ ადამიანები ავტომატურ პასუხს იგონებენ მათზე. მაგალითად,ძალიან ბევრ რესტორანში მომხმარებლების საჩივრებს და უკმაყოფილებას უყურებენ, როგორც სამუშაოს ერთ-ერთ შემადგენელ რუტინულ ნაწილს. ასეთი ბიზნესის დროს ის რეგულარულად წარმოქმნადი პრობლემაა. ამ პრობლემის მოგვარებისთვის რესტორანმა შეიძლება შეიმუშაოს წინასწარ დადგენილი წესი, რომ ყოველთვის,როცა რესტორნის თვისფასეული მომხმარებელი რაღაცით უკმაყოფილო დარჩება, მას უფასო დესერტი შესთავაზონ. რადგან ეს რესტორნებისთვის ხშირად წარმოქმნადი პრობლემაა,

იგი პროგრამული გადაწყვეტილების რანგში გადის.

თუმცა, გადაწყვეტილება, რომელიც არის უნიკალური და მნიშვნელოვანი, მეტ დროსა დაკარგ დაფიქრებას, ინფორმაციის ერთად თავმოყრას და ალტერნატივების ყურადღებით გადასინჯვას მოითხოვს. მათ არაპროგრამირებად გადაწყვეტილებებს უწოდებენ. მაგალითად, 2005 წელს „მაკდონალდს“ მოუწია ეპასუხა სულ უფრომეტი უკმაყოფილო მომხმარებლისათვის, რომლებიც უჩიოდნენ საკვების მაღალკალორიულობას, რის გამოც საკმაოდ დიდი იყო გასუქების ალბათობა. ამ შემთხვევაში საქმე გვაქვს არაპროგრამირებადი გადაწყვეტილების მიღებასთან, რადგან წლების განმავლობაში სწრაფი კვების ობიექტების მომხმარებლებს უფრო ხშირად აწუხებდათ საკვებისგემო და ფასი, და არა ის, თუ რამდენად იყო ეს პროდუქტი ჯანმრთელობის თვალსაზრისით მისაღები. ამ ახალი პრობლემის საპასუხოდ, „მაკდონალდსმა“ გადაწყვიტა ალტერნატივად შეეთავაზებინა რაციონში დამატებული უფრო მეტად ჯანმრთელი პროდუქტი, და შეემცირებინა სიმსუქნის გამომწვევი კალორიული პროდუქტის გამოყენება.

ამგვარად, მიღებული გადაწყვეტილებები შეიძლება იყოს პროგრამული (რეგულარულად წარმოქმნადი პრობლემების გადასაჭრელად), ან არაპროგრამირებადი (ახალი პრობლემების გადასაწყვეტად მიმართული).

მოქმედების ხანგრძლივობის მიხედვით განასხვავებენ სტრატეგიულ (გრძელვადიანი), ტაქტიკურ (საშუალოვადიანი) და ოპერატიულ (მოკლევადიანი) გადაწყვეტილებებს. სტრატეგიული გადაწყვეტილება აყალიბებს ორგანიზაციის სამოქმედო კურსს. ტაქტიკური გადაწყვეტილება, არის გადაწყვეტილება იმაზე, თუ როგორ უნდა გაკეთდესესა თუ ის საქმე. და ბოლოს, ოპერატიული გადაწყვეტილება ეს არის გადაწყვეტილება, რომლებსაც თანამშრომლები ორგანიზაციის საქმიანობის ეფექტურად წარმართვისათვის ყოველდღიურად ასრულებენ. ზემოთხსენებული რესტორნის მაგალითის შემთხვევაში, იმისათვის, რომ ჰქონდეს კარგი მომსახურება, რესტორნის მფლობელი იღებს სტრატეგიულ გადაწყვეტილებას - უკმაყოფილო მომხმარებლებს უფასო დესერტით გაუმასპინძლდეს. რესტორნის მენეჯერისთვის უფასო დესერტის პოლიტიკა არის გზა, რომლითაც ის უმკლავდება უკმაყოფილო მომხმარებლებს, რაც თავისთავად ტაქტიკური გადაწყვეტილებაა. ხოლო მომსახურე პერსონალი ყოველდღე იღებს ინდივიდუალურ გადაწყვეტილებას და აფასებს, არის თუ არა ამა თუ იმ მომხმარებლის საჩივარი უფასო დესერტის დამსახურების ღირსი, რაც თავის მხრივ , ოპერატიული გადაწყვეტილების რანგში გადის.

გადაწყვეტილების მიღების პროცესი შემდეგ საფეხურებს მოიცავს: პრობლემის განსაზღვრა;

შეზღუდული რესურსების დადგენა; პოტენციური ალტერნატივების გამოვლენა; ალტერნატივების ანალიზი; საუკეთესო ალტერნატივის არჩევა; გადაწყვეტილებისრეალიზაცია;გადაწყვეტილების შედეგების საბოლოო შეფასება და კონტროლი.

1. პრობლემის განსაზღვრა. გადაწყვეტილების მიღების პროცესი იწყება მაშინ, როდესაც მენეჯერი პრობლემას გამოავლენს. ამიტომ, პირველ რიგში , აუცილებელია პრობლემის სწორი და ფრთხილი გამოკვლევა. თუ პრობლემა თავიდანვე არასწორად იქნება გაგებული, მაშინ შესაბამისად მცდარი იქნებანებისმიერი შემდგომი გადადგმული ნაბიჯი.

ორგანიზაციაში ყველაზე ხშირად პრობლემები იქმნება შემდეგი სიტუაციებისდროს (იხ. ნახაზი №2). ეს სიმპტომები იმის ნიშანია, რომ რაღაც სწორად არ მიდის ორგანიზაციაში. მენეჯერმა უნდა გამოიკვლიოს და ეცადოს აღმოფხვრასპრობლემის გამომწვევი მიზეზები და ფაქტორები.

2. შეზღუდული რესურსების გამოვლენა. ნებისმიერ მენეჯერს უნდა, რომ თავისიორგანიზაციისათვის საუკეთესო გადაწყვეტილება მიიღოს. ამისთვის საჭიროა შეუზღუდავი რესურსების არსებობა, კერძოდ: სწორი და დროული ინფორმაცია,კვალიფიციური პერსონალი, საკმარისი დრო, უახლესი ტექნიკა და ტექნოლოგიები და საჭირო მატერიალური რესურსები. თუმცა, რეალობაში მენეჯერები ხშირად ისეთ გარემოში მუშაობენ, სადაც ჩვეულებრივ ხელთ არა აქვთ იდეალური რესურსები გამოსაყენებლად. მაგალითად, მენეჯერს საუკეთესო გადაწყვეტილების განხორციელებისთვის შეიძლება არ ჰქონდეს საკმარისი ფინანსური რესურსი, ან არ გააჩნდეს ამა თუ იმ მნიშვნელოვან საკითხზე ზუსტი ინფორმაცია, ან მიზნის განხორციელებისთვის სჭირდებოდეს იმაზე მეტიდრო, ვიდრე აქვს. ამიტომ ის უნდა დაკმაყოფილდეს იმ არსებული რესურსებით,ინფორმაციით და გამოყოფილი დროით, რომელიც გააჩნია და ამ შეზღუდული რესურსების პირობებშიც უნდა მიიღოსორგანიზაციისთვის რაც შეიძლება საუკეთესო და მისაღები გადაწყვეტილება.

3. მნიშვნელოვანი ეტაპია პოტენციური ალტერნატივების განვითარება, რომელიც გულისხმობს ყველა შესაძლო ალტერნატივების განხილვას. მენეჯერმა უნდა გამოიკვლიოს და გააანალიზოსსხვადასხვა ვარიანტი, სანამ საბოლოო გადაწყვეტილებას მიიღებდეს.

4. ალტერნატივების ანალიზი და შეფასება. ამ ეტაპის მიზანია გამოვლინდეს თითოეული იდეის შედარებითი ღირსებები და ნაკლოვანებები, სანამ მენეჯერი მიიღებსსაბოლოო გადაწყვეტილებას.

ალტერნატივების შეფასება შეიძლება სხვადასხვა გზით მოხდეს:

5. საუკეთესო ალტერნატივის არჩევა. მას შემდეგ, რაც მენეჯერი გაანალიზებს ყველა ალტერნატივას, მან უნდა გადაწყვიტოს, რომელია მათ შორის საუკეთესო. საუკეთესო ალტერნატივა არის ის, რომელსაც აქვს რაც შეიძლებამეტი უპირატესობები და ღირსებები და მცირე ნაკლოვანებები. ხანდახან ხდება ისეც, რომ ოპტიმალური გადაწყვეტილება მიიღწევა სხვადასხვა ალტერნატივის კომბინაციით.

6. გადაწყვეტილების რეალიზაცია. მენეჯერს ქირაობენ იმისათვის,რომ მისმა გადაწყვეტილებამ ორგანიზაციას რაც შეიძლება საუკეთესო შედეგები მოუტანოს.მენეჯერმა უნდა შეაფასოს რამდენად ეფექტური და წარმატებული გამოდგა მის მიერ მიღებული გადაწყვეტილება. მისმა თითოეულმა დაქვემდებარებულმა თანამშრომელმა უნდა იცოდეს თავისი როლი ამ პროცესში, რისთვისაც მენეჯერმა დავალებები მათ შორის სწორად უნდა გადაანაწილოს.

ამგვარად, სწორი გადაწყვეტილების მიღება დამოკიდებულია, როგორც მენეჯერთა მომზადების დონეზე, ასევე მათ პრაქტიკულ უნარ-ჩვევებსა და გამოცდილებაზე. ცოდნა და მართვის ხელოვნება განსაზღვრავს ხელმძღვანელის კომპეტენტურობის დონეს.

7. გადაწყვეტილების შედეგების საბოლოო შეფასება და კონტროლი. აუცილებელია მიმდინარე პროცესების მონიტორინგიდა კონტროლი. უნდა მოხდეს მიღებული შედეგების მოსალოდნელთან შესაბამისობის დადგენა, რა გაკეთდა და თუ საჭირო გახდება კიდევ რა დამატებითი ღონისძიებები შეიძლება დაიგეგმოს, რომ მიღწეულ იქნეს საბოლოო მიზანი.

თუ მენეჯერის შემუშავებულმა გეგმამ ვერ გადაჭრა ორგანიზაციის წინაშე მდგარი პრობლემა, საჭირო გახდება იმის გამოკვლევა, თუ რა გაკეთდა არასწორად. ეს ადვილად დადგინდება შემდეგ კითხვებზე პასუხის გაცემის დროს: