მარინე ტურავა
(საქართველო)

(მურმან ხურცილავას კრებული „თემის გაგრძელება“)

2011 წელს გიორგი შარვაშიძის სახელობის პრემიის ერთ-ერთი ლაურეატი გახდა აფხაზეთიდან დევნილი პოეტი მურმან ხურცილავა, ლექსების კრებულისათვის „თემის გაგრძელება“. აფხაზეთის უკანასკნელი მთავრის მიხეილ შარვაშიძის ვაჟი გიორგი შარვაშიძე 1846-1918 წლებში ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა. ის დიდ როლს თამაშობდა ქვეყნის საზოგადოებრივ და კულტურულ ცხოვრებაში.მას იცნობდნენ როგორც აფხაზ პოეტს, დრამატურგს, პუბლიცისტს, საზოგადო მოღვაწეს. გიორგი შარვაშიძის სახელი იქცა ქართველთა და აფხაზთა მეგობრობის ერთგვარ სიმბოლოდ, იგი იყო ამ ორი ხალხის დაუღლელი ქომაგი და ქურუმი და მისაბაძი მაგალითი სხვებისათვის.

შარვაშიძის პრემია არის აფხაზეთის მთავრობის უმაღლესი ჯილდო ლიტერატურის, მეცნიერების, პუბლიცისტიკის, ხელოვნებისა და არქიტექტურის დარგში. პრემია გაიცემა 2 წელიწადში ერთხელ. გიორგი შარვაშიძის პრემია დაარსდა 1995 წელს. დღემდე ეს პრემია მიენიჭათ სხვადასხვა დარგში მოღვაწე ცნობილ ადამიანებს: შოთა ნიშნიანიძეს, ლორიკ მარშანიას, ჯამბულ ანჩაბაძეს, ზურაბ პაპასკირს, გურამ ოდიშარიას, ელდარ ქვაშბაის, პაატა ქურდოვანიძესა და სხვებს.

„თემის გაგრძელება“ 2011 წელს არის გამოცემული, წიგნის რედაქტორია გენო კალანდია, მხატვარი გოგი წერეთელი. პატარა, სიმპათიური, კულტურული გამოცემაა. ხელში აღებისთანავე კეთილად განაწყობს პოეზიის მოყვარულთ. წიგნის რედაქტორისა და სიყრმის მეგობრის, გენო კალანდიას, წინასიტყვაობა გულწრფელი და სიყვარულით აღსავსეა: „მურმან ხურცილავა ჩემი თაობის პოეტია. ყველა მისი ლექსი, ყველა მისი სტრიქონი ჩემთვის ძვირფასი და სევდისმომგვრელია. როცა „ღამე სარდაფში“ და „ხუთი საათი ტყვედ“ წავიკითხე, თავი ცუდად ვიგრძენი. ეს არის იმ ტრაგიკული დღეების საშინელი დღიური. შიში, სიკვდილის მოლოდინი, ტყვეობა, თუნდაც ხუთი საათით... ეს ყველაფერი მან აფხაზეთში გამოსცადა... ოთხნი ვიყავით... დიდი ქართველი პოეტის „მეტივეებივით“ - „ქაფიან ჩქერში ზვირთის მჩეხელი“..., მაგრამ უგონო დრომ ჩვენი „ტურფად შეკრული“ ტივი კაჟისფერ კლდეებს მიახეთქა და სამუდამოდ დაგვაშორა ფუძის ანგელოზს. ორნი - ჯანო ჯანელიძე და ოთარ მიქაძე თბილისის მიწამ მიიბარა უკვე.მე - თქვენი მონა-მორჩილი, მეტეხის ქუჩის უბანს ვტკეპნი, ხოლო ჩემი დევნილი ძმა - მურმან ხურცილავა დღემდე შორიდან ეფერება საქართველოს უმზეო ცას. კაცმა რომ თქვას, ჩვენ შორის ის ყველაზე მეტად დაიჩაგრა“.

მოგვიანებით გენო კალანდია ტრიოლეტსაც მიუძღვნის სიყრმის მეგობრობას: „სულ ორნი დავრჩით... გაგვისწორდა ცხოვრება ისე, როგორც გრიგალი შემოდგომის ქარვისფერ ბაღებს“. თითქოს ამ სიტყვებს ეხმიანება თავად მურმან ხურცილავას სტრიქონები:

აჰა, მოვედით! გრძელი შარა გამოვიარეთ,
ვითვლით და ვითვლით წლებს, ნაოჭებს თუ ნაიარევს.
მიმოფენილი არ ყოფილა ჩვენი გზა ფარჩით. ცოტანი დავრჩით,
ერთურთს მივხედოთ, მოვუაროთ და მოვეფეროთ...
გადაგეხვევი, სიყრმის ძმაო, ბიჭო ბებერო.

როგორც ჩანს, პოეტები განსხვავებულად ეთხოვებიან ახალგაზრდობას, მეგობრობაც განსაკუთრებული შეუძლიათ.

ხურცილავს დიდი ხნის მეგობრის, პროფესორ ეთერ ქაჯაიას სიტყვებით კი: „ეს კრებული არ არის მხოლოდ მურმანის სულის ტკივილი და ამოძახილი. ის ყველა დევნილის, ყველა კერადაკარგულის ყრუ ქვითინია ქვეყნისა და საკუთარ უბედურებაზე“.

მურმან ხურცილავა ტრადიციული ლექსის ერთგულია, იგი დღემდე გაკვალული გზით არჩევს სიარულს. ამგვარი ლექსი ის ფორმაა, რომლითაც პოეტი ზუსტად გამოხატავს საკუთარ სათქმელსა და პოზიციას, ტკივილს გვიზიარებს. მისი პოეტური სიტყვის არსიც სწორედ ეს არის, მურმან ხურცილავა ვერ ეგუება უსამშობლობის სევდას, ვერ ეგუება დევნილობას უცხო მიწაზე, ამიტომაც ლექსი მისი ტალკვესიც არის, მძიმე დარდის შემსუბუქებაც და სხვებთან, მის ბედში მყოფ ადამიანებთან, თანაზიარებაც: „შენ ჩემი ყოფა ამგვარი თუ გეზმანება, ტეხურო? ნეტა ეს უცხო ცარგვალი სანამდის უნდა მეხუროს? იქნებ, თქვენც გემახსოვრებით, ჩემო მტკვარო და იორო, ვცდილობ ტანჯული ცხოვრება როგორმე გავიიოლო“. პოეტის ტრაგიზმს, უსამშობლოს კიდევ უფრო ამძაფრებს მისი სულიერი მარტოობა:

არც ნათესავი მოსულა,
არც მეგობარი ძველი,
არავის გახსენებია
ჩემი სამოცი წელი.
ვაი, ჩემს ყოფას უბედურს -
გზა მიმოკლდება გრძელი,
ისე ვარ, გადამიჭირეს
თითქოს სამოცი წელი.

შეუძლებელია ქართველი პოეტის ექსორიამ, ეს ნამდვილად ექსორიაა და არა ნებაყოფლობითი ნაბიჯი, დავით გურამიშვილი და მისი მძიმე ცხოვრება არ გაგახსენოს. აკი თავად მურმან ხურცილავაც არაერთხელ მიმართავს დიდი წინაპრის სახელს თუ სახებას: „ვხედავ - დავმარცხდი, გავინაწილე დავითისა და ბესიკის ბედი“; „აღმა ხნულის დაღმა ფარცხვა არ ყოფილა მსგავსი დღემდე, აირია ეს ქვეყანა, დალაგდება ვითომ შემდეგ?“ შორეული წინაპარივით მურმან ხურცილავაც სიმართლის პოეტია, უსამართლობას თვალს ვერ მოუხუჭავს, ვერ გაჩუმდება. თავისი თაობის სხვა ღირსეული პოეტების მსგავსად, მისთვის უმთავრესი ადამიანური პოზიციის გამოხატვაა, ის ჯერ თავისი სამშობლოს შვილია, მისი გულშემატკივარი, მისი ტკივილ-სიხარულის გამზიარებელი და მერე პოეტი.

თითქოსდა ძუძუ წაგლიჯეს დედას,
შეგინებული იწვის საყდარი,
„მართლმსაჯულები“ ტანკებში სხედან,
მათი ამგვარად ჭრის სამართალი.

ამგვარი გულისტკივილით არის აღსავსე ლექსი „თბილისობა“, აფხაზეთის ომის დღეებშიც და მერეც დანარჩენი საქართველო საკარნავალო ცხოვრებას აგრძელებდა, თითქოს ეს ერთიანი ქართული სატკივარი არ ყოფილიყო: „ასი ათასი დამშეული და უსახლკარო - თქვენი სისხლ-ხორცი უიმედოდ სივრცეს გაჰყურებს. მათთვის შებრუნდა, რახანია მთელი სამყარო... იტაშფანდურეთ, მეგობრებო, იტაშფანდურეთ“. პოეტს არც „მთავრობის კაცის“ მხილება უჭირს: „მამულზე გული შესტკივა თითქოს, თვალში მიყურებს და ნაცარს მაყრის, ტყუის და ტყუის - „ზრუნავს“ და „ფიქრობს“, ფეხზე კიდია რას ამბობს ხალხი“. მურმან ხურცილავამ კარგად იცის, რომ სამშობლოს დამხობა ამგვარი კაცების სინდისზეა, მაგრამ არც ჩვენი დიდი ხნის მტრის დანდობა ძალუძს - ორასი წელი რომ გვიხრავს მამულს.

ამ ლექსების უმრავლესობა ისეთი ადამიანური და საზოგადო ტკივილით არის გაჯერებული, რომ ყველაზე მძაფრი ეს ემოცია და განწყობაა, თუმცა დროდადრო მაინც გხიბლავს პოეტური ფრაზის მოქნილობა, მეტაფორის სიღრმე: „მორჩა.დაასკდა მიწას ოცნება“, „ვით ობოლი ხოხობი, ყივის, ყივის კოლხეთი“, „ღიმილი შენი, ისე როგორც ეშმას წყალობა, ან ავბედითი გაბრწყინება ზვავის წინ თოვლის, არ არის სანდო“, „გაბზარულია მამლის ყივილი, გათელილია შენი ღირსება“, „სხვისი ჭაღი თუ კაშკაშებს, ენთოს ჩემი კოჭობიც“, „თითქოს წელში სწორდებოდა წაჩოქილი ჩემი ოდა“, „რაკიღა ცხოვრობ, ამ წუთისოფლის სარეცელს იყოფ“, „ცვარსაც დავლევ ჩემი ქვეყნის“, „მუდამ მერჩია სხვის ფარშევანგს ჩემი მზეწვია“, „სიჭარმაგეს რა ვუთხრა! - ცერზე ქორი არ მიზის“ და ა.შ. ამ პატარა კრებულში ბლომად არის ასეთი მეტაფორები.

„თემის გაგრძელება“ მისი ავტორის უზუსტესი ავტოპორტრეტია, ჩვენ თვალწინ მურმან ხურცილავას ტკივილითა და მონატრებით სავსე პოეტური აბრისი იხატება. პოეტი თავმდაბალია, საკუთარი ფასიც იცის და ნაკლიც - „გამყვა ბევრი ფუყე სიტყვა, ბევრი კოჭლი სტრიქონიც, ვნანობ, მაგრამ ხელს მიშლის მოკლე ქორონიკონი“. არაერთი ამგვარი წრფელი, ალალი სტრიქონია მის ლექსებში, მოქნეულ პოეტურ ფრაზაზე არანაკლებ რომ ხიბლავს მკითხველს. პოეტი თავისი დედულ-მამულის ერთგულია, ამიტომაც უჭირს რუსულ ყინვასა და უმზეობაში გაძლება, ოცნებობს სამშობლოში დაბრუნებაზე, მ. ხურცილავას მყარი და გრძელი პოეტური მეხსიერება აქვს და კარგად ახსოვს სამშობლოს სანახები - „მშობლიურ ქედებს დაჰკრავთ სხვა ფერი“. პოეტს არასოდეს არ ავიწყდება ყრმობის ქალაქი: „ახლა სოხუმში გაზაფხულია, ახლა სოხუმში ყვავის მიმოზა“. ადამიანური სევდის მიუხედავად, დროდადრო მაინც გაკრთება მომავლის შუქი, ოდნავი იმედი, რომელიც მურმან ხურცილავს მძიმე სიბერეს ამსუბუქებს.

„მტკივანი გული, მღვრიე თვალთა მზერა დაღლილი. ოთხი კედელი. მეცხრე სართული - აი, რა შემრჩა. სამშობლოდან ერთგულ ძაღლივით გამოვიყოლე სევდა ქართული“. ქართული სევდით შეპყრობილ პოეტს ვულოცავთ გიორგი შარვაშიძის პრემიას და სამშობლოში დაბრუნებას ვუსურვებთ.

Marine Turava
„Mimosa is in blossom in Sokhumi“
(Murman Khurtsilava's collected poems „The continuation of the theme“)
Summary

In 2011 Abkhazian poet Murman Khurtsilava was awarded a Giorgi Shervashidze Prize for his collection of poems „The continuation of the theme“.

This collection is considered to be a self-portrait of the author. His pains and longings are depicted clearly in the works of the collection. The poet is modest and he is aware of the weaknesses and strong suits of his personality. His poems are full of sincerity which enormously attracts the readers. The poet is faithful to his homeland and that is why he finds it difficult to endure the Russian froze and licentiousness; he dreams about his return to Georgian land. The poet always remembers the city of his adolescence: „The spring has come to Sokhumi, mimosa is in blossom in Sokhumi“. Despite his sorrow, the light of future, a slight hope sparkles and in some way lightens the old age of the poet.

Марина Турава
„Сейчас в Сухуми цветет мимоза“
(Сборник Мурмана Хурцилава „Продолжение темы“)
Резюме

В 2011 году лауреатом государственной премии имени Георгия Шервашидзе стал беженец из Абхазии поэт Мурман Хурцилава со сборником стихов „Продолжение темы“.

Этот сборник является точным портретом автора. Перед нашими глазами проходит полный печали и ностальгии образ Мурмана Хурцилава.

В его стихах много искренних, добрых строк, что очень обвораживает читателя. Поэт верен своим корням, ему нелегко в морозной России, он мечтает о возвращении на Родину. Поэт никогда не забывает город своей юности „Сейчас в Сухуми весна, сейчас в Сухуми цветет мимоза“. Несмотря на человеческую печаль, иногда все же появляется свет, надежда, которая облегчает тяжелую старость Мурмана Хурцилава.

Manana Shelia
(Georgia)

Words are one of the most complex and powerful resources we as humans have at our disposal. As Geoffrey Hughes remarks, „people who are normally shrewd will be persuaded by banal advertising copy; those who are normally politically inert or pacifist can be mobilized to die for a slogan“ (1, 15). It is only natural that we should be curious about the words we use, but the system is not simple. „Word“ is not a technical term, and it can mean a number of things. In typing, a word is the characters between spaces. Some linguists consider individual morphemes (including bound morphemes) as words, in that they have meaning alone and designate word category.

Lexical units can have 'relationships'. In everyday talk, we frequently give the meanings of words in terms of their relationships. If you were asked to give the meaning of the word rose for example, you might simply reply „it's a kind of flower“. In doing so, you are characterizing the meaning of a word not in terms of its component features, but in terms of its relationship to other words. This procedure has also been used in the semantic description of languages and is treated as the analysis of lexical relations.

The main object of semasiological study are as follows: semantic development of words, its causes and classification, relevant distinctive features and types of lexical meaning, polysemy and semantic structure of words, semantic grouping and connections in the vocabulary system, i.e. synonyms, antonyms, terminological systems, etc. (2, 112). Semantics can be approached from a theoretical as well as an empirical (e.g. psycholinguistic) point of view. The decompositional perspective towards meaning holds that the meaning of words can be analyzed by defining meaning atoms or primitives, which establish a language of thought. There are many interesting semantic relations that provide avenues for study: hyponymy, meronymy, functionality, synonymy, antonymy, causality, etc.

Discussing the problem of word relationships Silverman and Torode say that „signs have value only by the differences between them“, meaning that words only have meaning based on what other words don't mean and on the way they are combined with other words with different meanings. This is a helpful way of looking at language: words, while they may be the building blocks, only have meaning if one is familiar with the language more generally (3, 69).

Our paper focuses on the problem of one of the types of lexical relations - hyponyms.

Hyponymy is the relation between a more specific and a more general lexeme. For example, `rose' is a hyponym of flower, but in turn would be a superordinate of Tropicana Rose (4, 85). Although hyponymy is not well known, it is very common. "Hyponymy is a less familiar term to most people than either synonymy or antonymy, but it refers to a much more important sense relation (5, 39). Hyponymy refers to the degree of specificity of a word; a hypernym is more specific than a corresponding hyponym, so a „rose“ is a hypernym of „plant“, which is a hyponym of „flower“, and „flower“ is a hyponym of „rose“. This way of looking at words emphasizes the hierarchical relationship between them (6, 6) and relates to the idea of a prototype for each word. In other words the term rose is a hyponym with respect to flower, while tulip, daisy and geranium are co-hyponyms, i.e. hyponyms of the same superordinate term. Looking at this from the opposite angle, flower is the superordinate with respect to tulip, daisy and geranium. (It should be noted that the designation of a term as a superordinate or hyponym is relative, not absolute. For example, tulip is hyponym of flower, but in turn would be a superordinate of parrot tulip). Many hyponyms belong in groups, such as carpet, chair, desk, table, rug, stool, all of which are co-hyponyms of the hyperonym furniture (`a carpet is an item of furniture').

Hyponymic relations are often imprecise, unstable, and multidimensional, depending on both context and how relationships are analysed. The same word may be a hyponym of several superordinates: axe as `kind of tool' and `kind of weapon'; weapon also a hyponym of tool (`a weapon is a kind of tool'). Battle-axe is `a kind of axe' and `a kind of weapon', but is unlikely to appear under axe in the sense of `a kind of tool'.

Hyponym is transitive. `Daffodil' is a kind of flower, and flower is a kind of plant. `Daffodil' is also a hyponym of plants as we can say `daffodil' is a kind of plant.

It should be also noted the problem of supra-superordinate terms. The supra-superordinate terms cover a wider scope than the superordinate terms. In the example above, `flower' is superordinate term. The same word `flower' may come under the supra-superordinate term `plant'. The word plant is wider scope than `flower'. The word, `vertebrate' will also serve as suprasuperordinate for the word `reptile' (4, 85).

This paper aims to give a detailed discussion of the word `lily', relationship between types this flower. Before lexical analysis of the word `lily' we will give short information connected with the word `Lily' (history and different types of the flower).

Lilies belong to the Lilium genus consisting of less than 100 known species, occurring in all parts of the Northern Hemisphere. Every flower has a history and every flower symbolizes something. The lily of the valley heralds from northern Europe. The monks who named it had knowledge of botany and so chose a Latin name for it that had religious connotations. They named it lilium convallium (now convallaria majalis), lily of the valley. The official Latin name convallaria majalis means valley (convallaria) and the month of May (majalis), which probably refers to where and when it blooms. One of the colloquial names for the lily of the valley is Our Lady's Tears because legend claims that the flower sprung up from the Virgin Mary's tears which she shed at the foot of the cross. As a result, the flower became associated with Mary (7, 316-331).

Flowers that are traditionally associated with Easter have become the Easter lily, tulips, and daffodils. Lilies and other flowers that grow out from bulbs, such as daffodils and tulips, have become symbols of the Resurrection for many Christians throughout the world. Dating as far back as 1580 B.C., when images of lilies were discovered in a villa in Crete, these majestic flowers have long held a role in ancient mythology. Derived from the Greek word „leiron“, (generally assumed to refer to the white Madonna lily), the lily was so revered by the Greeks that they believed it sprouted from the milk of Hera, the queen of the gods.

In ancient times, boys and girls would pick bouquets of lily of the valley because it was supposed to bring good fortune in love. Because of the timing of the plant's blossom, it was often referred to as May Lily or May Bells. Another beguiling legend tells that nightingales only sing after the scent of the lily of the valley fills the air. Perhaps this whimsical legend is the source of another one of the plant's common names, Fairy's Bells. Since the Middle Ages, the blossoms are often included as a traditional part of the bride's bouquet and are considered symbolic of modesty and purity. In Chinese, the word „lily“ means „forever in love“.

The lilies are loved for their bright colors and are often used for decoration purposes. Lily has been an important flower ever since the Biblical period. Like other flowers, lily too has different flower meanings. According to the Bible, petals of white lily signify virginity, purity and the radiant soul of Virgin Mary.

The Bible mentions lilies 15 times in 15 different verses. Of these 15 mentions, 8 of them occur in the Song of Solomon. Perhaps the most memorable verses are the following:

Song of Solomon 2:1 I am the rose of Sharon, and the lily of the valleys.

Song of Solomon 2:2 As the lily among thorns, so is my love among the daughters.

Song of Solomon 6:2 My beloved is gone down into his garden, to the beds of spices, to feed in the gardens, and to gather lilies.

Hosea 14:5 I will be as the dew unto Israel: he shall grow as the lily, and cast forth his roots as Lebanon.

Matthew 6:28 And why take ye thought for raiment? Consider the lilies of the field, how they grow; they toil not, neither do they spin: 29 and yet I say unto you, That even Solomon in all his glory was not arrayed like one of these (8).

Another reference to the lily's trinity-like nature is found in Byzantium and France where the lily sometimes identified with the Fleur-de-lys. Each protrusion of the motif is symbolic of 1) royalty, 2) prosperity and 3) expanse.

A `lily' is a hypernym of `plant', which is a hyponym of `flower' and `flower' is a hyponym of `lily'. There are different species of Lilies on the Earth such as: Japanese golden rayed lily, Orange lily, Canada lily, Madonna lily, Henry's lily, Tiger lily, Easter lily, Martagon lily, Turkscap lily, Panther lily, Regal lily, Japanese lily, Canna lily, Calla lily, Lily of the valley, Day-lily. Stargazer Lily, Foxtail Lily, Tiger Lily, Day Lily, Cherry Valentine Day Lily, Asiatic Lily, Rosella's Dream, Sego Lily and etc. These types of Lilies are in hyponymic relations with the flower `Lily'. This relation is also called generic-specific or taxonomy (8, 291). defines hyponymy as „the relation which holds between a more specific, or subordinate, lexeme and a more general, or superordinate, lexeme“. Lyons (9, 453) explains that „This relationship...has been formalized by certain semanticists in terms of the logic of classes“. To this are added the differentiae which distinguish this term from related terms" (10, 119). The „related terms“ just mentioned are co-hyponyms.

Thus, we have discussed one of the important inter-lexical sense relations in semantics, the problem of hyponymy. We paid a larger attention to the hyponymic relations of the word `lily' with other types of flower `lily'. As it has been noted above hyponymy is a relation between two words in which the meaning of one of the words includes the meaning of the other word. The sense of flower is included in the sense of `lily'.

Literature:

1. Geoffrey Hughes, Words in Time: A Social History of the English Vocabulary. Basil Blackwell, 1988.

2. Arnold I. V. The English Word. Moscow, 1973.

3. Silverman, David & Brian Torode (1980): The Material Word: Some Theories of Language and its Limits. London: Routledge .

4. Palmer, F. R. (1996). Semantics. Cambridge: Cambridge University Press.

5. David Crystal, The Cambridge Encyclopedia of the English Language, 2nd ed. Cambridge University Press, 2003.

6. Yule, G. (2006). New York: Cambridge University Press.

7. Rodale's Illustrated Encyclopedia of Herbs ed: Claire Kowalchkik & William H. Hylton (Rodale Press, Emmaus, Pen. 1998) pg 316-331-„The History of Herbs“.

8. „Preaching from the Types and Metaphors of the Bible“ by Benjamin Keach., Kregel Reprint Library, 1972.

9. Lyons J. Semantics 1. Cambridge University Press, 1977.

10. Evens M.W. and others Linguistic Lexical-semantic Relations. Edmonition: Linguistic Research. 1980.

მანანა შელია
სიტყვათა სემანტიკური ურთიერთმიმართების პრობლემა
რეზიუმე

ჩვენი კვლევის მიზანს წარმოადგენს სიტყვათა სემანტიკური ურთიერთმიმართების - ჰიპონიმიის პრობლემის განხილვა. მსგავსი მნიშვნელობის მქონე ლექსემებს შორის შეიძლება იყოს ლექსიკური ურთიერთმიმართებები და იერარქიული მიმართება. იერარქიის ზედა საფეხურზე მდგომს ეწოდება ჰიპერონიმი, ხოლო დაბალ საფეხურზე მდგომს კი - ჰიპონიმი. ენობრივ ელემენტებს, რომლებიც სემანტიკურად ერთსა და იმავე საფეხურზე დგანან, ეწოდებათ კოჰიპონიმები. სიტყვა „rose“ არის სიტყვა „plant“-ის ჰიპერონიმი, რომელიც, შესაბამისად, არის სიტყვა „flower“-ის ჰიპონიმი; სიტყვა „flower“ კი არის სიტყვა „rose“-ის ჰიპონიმი. სიტყვები „tulip“, „daisy“ და „carnation“ მოცემული სიტყვის კოჰიპონიმებია.

მოცემულ ნაშრომში ყურადღება გავამახვილეთ სიტყვაზე „Lily“ - შროშანი, რომელიც, როგორც ცნობილია, არის ყვავილთა ერთ-ერთ სახეობა. წარმოვადგინეთ ამ ყვავილის ეტიმოლოგია, მისი მნიშვნელობა და ასევე სხვადასხვა სახეობა. დავადგინეთ სიტყვა „lily“-ის ჰიპონიმიური მიმართება სიტყვასთან „flower“. ლექსიკური ერთეული „lily“ არის სიტყვა „plant“-ის ჰიპერონიმი, რომელიც არის სიტყვა „flower“-ს ჰიპონიმი, ხოლო, შესაბამისად, სიტყვა „flower“ არის სიტყვა „lily“-ის ჰიპონიმი. სიტყვა „lily“ არის სიტყვების - Orange lily, Madonna lily, Tiger lily, Easter lily, Panther lily, Regal lily, Japanese lily და სხვ. სუპერორდინატი.

Манана Шелия
Проблема семантических отношений слов
Резюме

Наша статья сосредотачивает внимание на проблеме одного из типов лексических отношений - гипонимии. Лексическое отношение, соответствующее включению одного класса в другом, является гипонимией. Гипонимия (от греч. Hypo - под, внизу и onyma - имя) - одно из основных парадигматических отношений в семантическом поле - иерархическая организация его элементов, основанная на родо-видовых отношениях, которая базируется на отношении несовместимости - свойстве семантически однородных языковых единиц, соотносящихся с понятиями, объемы которых не пересекаются. Термин „гипонимия“ не входит в число традиционных терминов семантики и создан сравнительно недавно по аналогии с антонимией и синонимией. Однако называемый данным термином тип отноше- ний между единицами лексико-семантической системы языка, основанный на их родовидо- вой концептуальной общности, известен уже давно и признан одним из важнейших конституирующих принципов организации словарного состава всех языков. Гипонимия как родовидовое отношение представляет собой включение семантически однородных единиц в соотв. класс наименований. Слова, соотв. видовым понятиям (напр., „роза-rose“, „фиалка-violet“, „лилия-lily“, „гвоздика-carnation“, „нарцисс-daffodil“, „сирень-lilac“ и др.), выступают как гипонимы по отношению к слову, соотносящемуся с родовым понятием („цветок-flower“). Гипонимические отношения часто неточны, непостоянны, и многомерны и, в зависимости от контекста и, в зависимости от того, как проанализированы отношения. То же самое слово может быть гипонимом нескольких суперординатов.

Нами были описаны и проанализированы гипонимические отношения слова 'лилия'. Лилии любимы за их яркие цвета и часто используются в целях художественного оформления. Лилия была важным цветком начиная с библейского периода. Как это было отмечено выше гипонимия, отношение между двумя словами, в которoе значение одного из слов включает значение другого слова. Смысл цветка включен в смысле лилии. „Лилия-lily“ - гиперним 'растения-plant', который является гипонимом „цветка-flower“, и 'цветок-flower' - гипоним „лили-lily“. Один гипероним имеет столько гипонимов, сколько признаков понятия, выраженного гиперонимом, уточняется и закрепляется в лексических значениях слова или слов.

Лала Ахмедова
(Азербайджан)

В современном мире с его могучими техническими средствами информации роль устного живого слова, публичной речи весьма значительна.

Известно, что человеческая речь возникла как звуковая, изустная речь, когда людям в процессе труда понадобилось что-то сказать друг другу. Звуковой язык - универсальное средство общения, связанное с сознанием, облекающее в материальную оболочку мысли человека.

Сила устной речи в её эмоциональной напряжённости, проникновенности, в способности передать тончайшие оттенки мысли и чувства. Интонация живой речи - это „паралингвистический код“ в системе общения, который имеет при себе говорящий для воздействия на аудиторию. Мысли, эмоции, чувства аудитория воспринимает только через звучащую речь.

Ещё одним дополнительным каналом связи говорящего с аудиторией является визуальный канал, т.е. совокупность мимики, жестов, движений. Жест - явление сугубо индивидуальное, зависит от темперамента человека и во многом определяет индивидуальный стиль оратора.

В целом же выступление оратора - это сплав языковых, интонационных, жестовых, мимических средств при высоком идейно-теоретическом уровне содержания. Эти средства усиливают воздействие на аудиторию.

Наблюдая аудиторию, оратор имеет возможность в любой момент определить реальное состояние слушателей по их внешнему виду - вниманию, репликам, элементам поведения и при необходимости скорректировать своё выступление или предпринять меры для достижения поставленной цели.

Немаловажное значение имеет, когда оратор заранее имеет более или менее ясное представление о составе будущей аудитории.

Хороший оратор строит свои отношения с аудиторией как живое взаимодействие, не по принципу „я“ и „они“, а по принципу „мы“.

Психологические исследования показывают, что непосредственный контакт с людьми, возможность наблюдать аудиторию, следить за её реакцией, слышать звуки собственного голоса- положительно влияет на оратора.

В процессе публичной речи активным, управляющим звеном является оратор, пропагандист. Глубокое знание предмета выступления, общая эрудиция оратора - объективное условие успеха. Общая эрудиция ритора сочетается с его постоянной работой над собой. Его важнейшие качества - трудолюбие, неудовлетворённость достигнутым, нустанный поиск методов и форм воздействия на аудиторию.

Общая компетенция пропагандиста сочетается тщательной подготовкой к каждому выступлению.

В данной связи представляет интерес проблема импровизации, т.е. способности гово- рить перед публикой экспромтом. Наградой свободной, аргументированной речи оратора служит чуткое внимание зала, люди следят за его мимикой, жестом. Конечно, в импро- визированной речи оратор не застрахован от возможных оговорок.

Отношение аудитории к оратору определяется в первую очередь его авторитетом, положением в обществе, его знаниями, опытом, известностью. Сущностью авторитетности яв ляется своеобразный перенос заслуг определённого лица на безоговорочное признание истинности высказываемых им суждений.

Человек, собравшийся на лекцию, может отказаться от своего намерения, если узнает, что её будет читать лектор, в прошлый раз показавшийся ему скучным.

Речевое мастерство-ораторское искусство, т.е. совокупность операций по подготовке произнесения публичной речи, проведению беседы, дискуссии с целью добиться желаемой реакции аудитории. Не только умение подготовить речь, но и умение свободно держаться перед публикой, безукоризненно владеть голосом, жестом и мимикой, и вдобавок безоши- бочно реагировать на поведение аудитории - таковы объективные требования к пропагандисту, стремящемуся произвести желаемое воздействие на слушателей.

Работу оратора можно подразделить на две основные фазы: докоммуникативную (подготовку выступления) и коммуникативную - взаимодействие с аудиторией.

Докоммуникативный этап включает: подбор материалов, композиционно-логическое оформление речи, использование фактологического материала, работу над языком и стилем выступления.

Коммуникативная фаза - это произнесение речи, ответы на вопросы слушателей,

ведение дискуссии и т.д.

Все эти действия пропагандиста по подготовке и произнесению речи для наглядности можно представить в виде следующей схемы:

Таким образом, чтобы выполнить свою задачу и донести до масс пламенное слово, пропагандист должен обладать значительным диапазоном разнообразных знаний, умений и навыков, среди которых важнейшими являются:

- знание основных социальных и психолого-педагогических особенностей процесса публичной речи;

- умение подобрать материал для выступления или беседы и оформить его в соответствии с целевой установкой, законами композиции, логики и психологии, а также с особенностями устной речи и специфики аудитории;

- умение установить контакт с людьми, выступить перед ними, соблюдая правила поведения на трибуне и используя обратную связь с аудиторией;

- безупречное владение устной речью: голосом, интонацией, мимикой, жестом, соблюдение всех требований культуры речи;

- умение отвечать на вопросы аудитории, вести диалог, беседу, дискуссию.

Перечисленные основные знания, умения и навыки пропагандиста приобретаются в результате упорного труда и постоянных тренировок. Следует, однако, не забывать, что никакие навыки и умения сами по себе не принесут успеха пропагандисту, если его разговор с аудиторией не будет проникнут глубокой идейностью и убеждённостью, непоколебимой верой в правоту своего дела, высокой страстностью и вдохновением. Яркая и энергичная речь, отражающая увлечённость пропагандиста, его непоколебимую увереннность, обладает значительной внушающей силой.

Аудитория.

Для того чтобы грамотно строить разговор с людьми, лектор, пропагандист, агитатор должен хорошо знать социально-психологические признаки аудитории, закономерности общения с оратором, а также специфику межличностных отношений слушателей.

Аудитория устной пропаганды - разновидность „собранной“, или „контактной“, публики: все слушатели или собеседники сохраняют зрительный и слуховой контакт с пропагандистом и друг с другом. Это отличает аудиторию устной пропаганды от аудитории любого вида массовой информации.

Слушатели так или иначе учитывают оценки, мнение и поведение соседей, соответственно строя и собственное поведение. Если слово оратора, вызвавшее смех зала, прошло мимо наших ушей, мы чаще всего спрашиваем рядом сидящего: „Что он сказал?“, чтобы посмеяться со всеми. Некоторые, однако, не расслышав оратора, смеются, потому что все смеются, появляется феномен подражания. Кто не наблюдал, как из нескольких нерешительных хлопков в зале рождался шквал аплодисментов всего зала.

Явление внушаемости было знакомо ещё в древнем мире. Некоторые драматурги даже спекулировали на этом свойстве аудитории, нанимая в день премьеры пьесы зрителей, которые рассаживались на самых выгодных местах, бурно аплодировали и всячески „подогревали“ аудиторию, создавая тем самым иллюзию полного успеха. Некоторые западные политики и сейчас не брезгуют подобным приёмом. Известны случаи, когда подкупленные крикуны-клакеры пытались создать „престиж“ тому или иному деятелю.

Поведение контактной аудитории во многом зависит от степени однородности её состава. Аудитория может быть различной как по социальному составу, так и по профессиональной принадлежности, образованию, возрасту, а также интересам, настроению, темпераменту и пр.

Опытный пропагандист умеет быстро определить характер аудитории и найти способ дифференцированного подхода к слушателям, который, как известно, является важнейшим принципом устной пропаганды. Применение этого принципа во многом зависит от правильной социально-демографической оценки аудитории.

Восприятие и понимание. В изучении особенностей поведения аудитории одно из центральных мест занимают проблемы восприятия и понимания, которые зависят как от внутренних, так и от внешних по отношению к человеку факторов. Среди таких факторов в первую очередь назовём влияние прошлого опыта человека: поступающая информациясопоставляется с информацией, хранящейся в памяти. Замечено, что, чем выше степень соответствия новой информации прошлому опыту, тем выше степень возможного воздействия, и наоборот. С социологической точки зрения личность воспринимает и расшифровывает информацию прежде всего на основе ранее сформированной системы убежденийидей, духовных ценностей, идеалов.

Таким образом, в процессе общения полученная информация всегда опосредуется самосознанием слушателя, его внутренним общением с самим собой. Поэтому важным фактором, определяющим эффективность речи, служит согласие между пропагандистом и аудиторией как сходная ориентация относительно предмета речи и ценностей, которые в ней содержатся.

Общая картина поведения аудитории во многом определяется настроением слушателей. Настроение - это общее эмоциональное состояние личности, окрашивающее или определяющее другие проявления психики. Групповое настроение, сохраняя в общем черты настроения личности, обладает и некоторыми дополнительными характеристиками-зарази-тельностью и импульсивностью, представляя собой значительную силу, которая побуждает людей к деятельности.

Часто те или иные политические проблемы захватывают мысли и настроения аудитории без остатка, люди стремятся получить ответ на свои вопросы немедленно, безотлагательно. Опытный пропагандист не отмахнётся, не пройдёт мимо подобного проявления интереса, даже если вопрос не связан непосредственно с темой его выступления.

Если в разговоре с аудиторией пропагандист использует термины, выражения или литературные образы, которые непонятны слушателям, не входили в их предшествующий опыт, речь его не вызовет ожидаемого отклика. Выбор лексического материала без учёта подготовленности слушателей может привести к потере контакта с аудиторией, к неуспеху пропагандиста.

Проблемы внимания и памяти. Наряду с идеологическими и социально-психологическими факторами огромную роль во взаимодействии пропагандиста и аудитории играют такие явления, как внимание и память-пропускная способность человеческой психики.

Внимание направляет, сопровождает, усиливает или ослабляет восприятие, запоминание, мышление. Психологи определяют внимание как направленность и сосредоточенность психической деятельности человека на чем-то определённом, например на выступлении пропагандиста, агитатора и т.д. Направленность внимания заключается в том, что присутствующие слушают речь оратора, а не читают, не смотрят в окно или разговаривают. Сосредоточенность их психической деятельности заключается в большей или меньшей углублённости в содержание речи и отвлечённости от всего постороннего. Устойчивость внимания зависит от разнообразия, объёма информации, соответствия её интересам аудитории, умения оратора избежать монотонности.

Внимание обычно подразделяется на произвольное, непроизвольное и послепроизвольное. Произвольное внимание человека зависит от его собственной воли и определяется его собственными интересами, целевой установкой, убеждением, сознанием долга. Например, если аудитория собралась на встречу с пропагандистом с целью получить конкретные ответы на волнующие её вопросы, следует ожидать повышенного внимания с её стороны.

Непроизвольное внимание не требует волевого усилия слушателей, оно зависит от мастерства пропагандиста и содержания его речи. Если произвольное внимание в первую очередь определяется значительностью содержания речи, то непроизвольное внимание возбуждается, как правило, яркой, впечатляющей формой преподнесения материала. Одно из важнейших средств непроизвольного внимания-его динамичность, неустойчивость, его склонность к постоянному колебанию. Так, слушая выступление оратора, мы вдруг начина- ем следить за поведением сидящих рядом или вспоминаем о пережитом накануне. Восприятие речи „затуманивается“, блокируется частичным переключением внимания на другой объект. Поэтому для любого пропагандиста очень важно владеть искусством привлечения и удержания, а если нужно, и восстановления внимания.

Любая встреча пропагандиста с аудиторией-процесс взаимодействия обеих сторон. Поэтому пропагандист должен стремиться к слиянию произвольного и непроизвольного внимания аудитории. Вызвав непроизвольное внимание, надо закрепить его произвольным и послепроизвольным вниманием.

Процесс восприятия, понимания и усвоения информации во всех случаях связан с психическим явлением запоминания. Психологи различают три вида памяти: оперативную, кратковременную и долговременную.

Оперативная память хранит информацию от нескольких секунд до нескольких десятков минут. Именно этот уровень памяти обслуживает процесс восприятия словесной информации. Действительно, воспринимая сообщение, мы не просто переходим от смысла одной фразы к последующей, а постепенно накапливаем информацию, как бы вкладываем в каждую последующую фразу смысл предыдущей. Учёт закономерностей оперативной памяти помогает пропагандисту добиться успеха в публичном выступлении. Именно оперативная память удерживает информацию, последовательно поступающую в процессе речи, расчленяет, компонует и преобразует её в такую форму, которая воспринимается лучше всего.

Оптимальный темп устной речи составляет около 120 слов в минуту. Ускорение темпа убыстряет процесс понимания речи. Однако слишком быстрый темп может привести к тому, что количество передаваемой информации в единицу времени превысит пропускную способность оперативной памяти. В результате восприятие ухудшается. В то же время замедленный темп речи усыпляет аудиторию, приводит к тому, что слушатели теряют способность следить за мыслью оратора.

Кратковременная память хранит информацию после одноразового восприятия в течение одних-двух суток. Это значит, что сведения, почерпнутые из лекции, уже на следующий день начинают утрачиваться, а через несколько дней могут совершенно исчезнуть.

Долговременная память служит для длительного хранения и накопления информации. Главная функция её-освоение знаний, убеждений, установок, умений и навыков. Около 40 процентов информации, проникающей в долговременную память, хранится в ней всю жизнь. Следовательно, эффективность публичного выступления или беседы во многом определяется тем, сколько информации запомнила, т.е. перевела в кратковременную память аудитория.

Память слушателей работает лучше, если она включена в активный творческий процесс самостоятельного осмысления речи. Поэтому пропагандист в ходе осмысления материала акцентирует их внимание на наиболее сложных местах. Перед изложением мыслей, предназначенных для запоминания, обращается к слушателям со словами: „теперь подведём итог“, „итак“, „таким образом“, „иначе говоря“. Полезно наиболее важную информацию подразделять на ряд пронумерованных пунктов - „во-первых“, „во-вторых“ и т .д. В этом случае новый материал запоминается лучше.

Особенно действенна ориентировка на образный и эмоциональный виды памяти. Вызвать в сознании слушателей пережитые и сохранённые в памяти образы и эмоции-значит произвести на аудиторию сильное впечатление, способствовать прочному запоминанию. Факты, цифры, образы, логика доказательства, престиж источника обычно составляют эмоционально окрашенное впечатление в долговременной памяти. Едва ли найдётся человек, который не заметил бы насколько ярче и отчётливей запоминается то, что связано с каким-нибудь глубоким переживанием. Информация, не затрагивающая чувства людей, забывается быстрее, чем эмоционально переживаемая.

Представление о сущности психолого-педагогических особенностей публичной речи, постоянное совершенствование своих знаний в этой области - обязательное условие грамотности пропагандиста.

Подготовка к выступлению. Тема, жанр и цель.

Как правило, тема выступления не только выбирается нами, сколько задаётся потребностями жизни. Тема должна быть актуальной, отвечать интересам конкретной аудитории.

Тема устного выступления не должна быть перегруженной. Желание поднять сразу же несколько вопросов чаще всего приводит к неуспеху выступления, сводит его к беглому перечислению фактов, к декларативности вместо глубокого анализа главных вопросов и увязки их с конкретными задачами коллектива.

Немаловажное значение имеет формулировка темы. Она должна привлекать внимание слушателей, быть простой, лаконичной и в то же время достаточно броской, одним словом, выполнять функцию сигнальной информации.

После того, как сформулирована тема, обычно определяют вид (жанр) предстоящего выступления. В арсенале устной пропаганды и агитации множество видов и форм выступлений - как традиционных, так и сравнительно новых. Дадим краткую характеристику основным из них.

Прежде всего, в зависимости от характера взаимоотношения оратора и аудитории различаются монологические и диалогические формы устной агитации и пропаганды, хотя скажем сразу: грани между ними стираются, и постепенная диалогизация монолога есть примета нашего бурного времени.

Среди монологических форм устной пропаганды и агитации чаще всего встречаются: лекция, информация, рассказ, обзор событий, доклад.

Лекция-форма популяризации знаний, системное, доказательное и широко аргументированное изложение материала с четко определенной идейно-воспитательной целью. Наряду с научностью, доказательностью и систематичностью изложения лекции, как и всей нашей политической пропаганде, свойственны высокая идейная целеустремленность. Духу времени соответствует лекция-беседа, когда речь лектора перемежается репликами, вопросами, а то и короткими выступлениями присутствующих.

Устная политическая информация призвана оперативно оповестить слушателей о событиях политической, экономической, культурной жизни с целью формирования и развития коммунистических взглядов и убеждений, а также разъяснить и прокомментировать информацию, известную аудитории из других источников.

Политическое информирование в трудовых и учебных коллективах получило широкое развитие как относительно самостоятельный участок в рамках устной агитационно-массовой работы. Среди политинформаторов - большое количество подготовленных и имеющих опыт воспитательной работы государственных служащих, ответственных работников, хозяйственных руководителей, специалистов народного хозяйства.

Рассказ, как правило, посвящен изложению одного факта, события, процесса, в отличие от информации, где обычно излагается несколько фактов и событий. Ведущая функция рассказа - публицистическое образное изложение взятого из опыта или жизни факта. „Личностный“ характер рассказа придает ему особую эмоциональную привлекательность. В то же время для этого необходимы определенные данные и опыт. Ведь нередки случаи, когда заслуженный человек-ветеран войны или труда-терпит неудачу, особенно в молодости аудитории, только потому,что не умеет интересно и увлекательно рассказывать, несмотря на все старания.

Обзор событий применяется, когда аудитории необходимы кратко сообщить о нескольких явлениях и фактах общественно-политической жизни, объединенных одной темой, и обстоятельно прокомментировать их.

Доклад - распространенная форма разъяснения внутренней и внешней политики партии массам, информирования людей, их идейного воспитания. В политическом докладе на базе решений партии анализируется местный опыт и формулируются практические задачи определенного коллектива.

Политическая речь обычно носит программный характер. Образцом современной политической речи являются выступления руководителей государства, правительства по важнейшим внутренним и внешнеполитическим проблемам.

Среди диалогических форм устной пропаганды и агитации, наиболее распространенных в настоящее время, прежде всего следует назвать беседу и диспут.

Беседа-это вопросно-ответная коллективная форма обсуждения различных проблем с определенной политической или образовательно-воспитательной целью под руководством пропагандиста. Беседа широко используется в системе политического и экономического образования. Она может быть коллективной (не более 25-30 участников), групповой (8-10 участников), а также индивидуальной.

Беседа за „круглым столом“ становится одной из наиболее популярных форм публичного диалога. Существует два основных варианта „круглого стола“: 1.Участники „круглого стола“ ведут между собой дискуссию на глазах более или менее значительной аудитории, выполняя роль „коллективного оратора“. 2. „Круглый стол“ как вид учебного занятия. Все участники (не более 6-8 человек) ведут дискуссию на равных. Руководитель выполняет роль координатора.

Дискуссия (диспут) - разновидность публичного обсуждения, проходящего в форме борьбы мнений между его участниками. Цель дискуссии в системе политической и экономической учёбы - дать возможность обучающимся пройти путь поиска истины самостоятельно, творчески. При этом предполагается, что участники обсуждают проблему, по которой у них нет единой точки зрения и заранее подготовленного ответа.

Атмосфера откровенности и гласности, демократии вдохнула новую жизнь в такую разновидность диалогической формы агитационно-пропагандисткой работы, как вечера вопросов и ответов, предназначенные для оперативного разъяснения внутренней и внешней политики государства, волнующих вопросов текущего момента.

Изменения, происходящие в нашей жизни, привнесли определенные перемены в сферу речевого общения. На сегодняшний день никто не может подвергнуть сомнению важность и необходимость ораторских умений.

Литература:

1. Львов М.Р. Риторика. Культура речи.М., „Академия“, 2003.

2. Грановская Л.М. Риторика. Баку, „Мутарджим“, 2000.

3. Клюев Е.В.Риторика. М., „Издательство ПРИОР“, 1999.

4. Корнилова Е.Н. Риторика-искусство убеждать. Издат-во „УРАО“, 1998.

5. Марченко О.И. Риторика как норма гуманитарной культуры. М., 1995.

6. Михальская А.К. Основы риторики: Мысль и слово. М., 1996.

7. Мурашов А.А. Основы педагогической риторики. М., 1996.

ლალა ახმედოვა
საჯარო სიტყვის მომზადების როლის შესახებ
რეზიუმე

თანამედროვე მსოფლიოში ზეპირი სიტყვის, საჯარო სიტყვის როლი ძალზედ მნიშვნელოვანია. ჩვენს ცხოვრებაში მომხდარმა ძვრებმა გამოიწვიეს გარკვეული ცვლილებები ზეპირი დიალოგის სფეროში. დღეისათვის უდავოა ორატორული უნარ-ჩვევების მნიშვნელობა და აუცილებლობა. დემოკრატიული საზოგადოება, მრავალპარტიული სისტემა აზერბაიჯანში უზრუნველყოფს ორატორული უნარ-ჩვევების პროფესიულ განვითარებას.

Lala Akhmedova
The role of public speech
Summary

In the modern world with its mighty means of the information the role of an oral live word - of public speech is rather considerable.

The changes occurring in our life, have introduced certain changes in sphere of speech dialogue. For today nobody can call in question importance and necessity of oratorical abilities. Multi-party system formation in Azerbaijan, building of originally democratic society provides professional mastering by oratorical skills.

Марина Арошидзе
(Грузия)

Язык художественной литературы, насыщенный большим количеством изобразительно-выразительных средств, весьма труден для перевода по сравнению с литературой технической или научной. Насколько сложнее понимание художественных текстов по сравнению с научными, настолько понимание поэтических произведений труднее по сравнению с прозаическими. Говорить прозой о поэзии очень трудно, потому что стихи воспринимаются сердцем, поражают нас накалом эмоций (не случайно один из сборников стихотворений Владимира Высоцкого назван „Нерв“). Еще труднее чувства и душу поэта раскладывать по полочкам, пытаясь определить, что он имел в виду „в такой-то песне и в такой-то строчке“. Очень интересно ответил на этот вопрос сам Высоцкий:

„Что я имел в виду, то и написал. А как меня люди поняли, зависит, конечно, от мно- гих вещей: от меры образованности, от опыта жизненного и так далее. Некоторые иногда попадают в точку, иногда - рядом. И я как раз больше всего люблю, когда рядом: значит было в песне что-то в глубине, в подсознании. Это и есть признак тайны поэзии, когда каждый человек видит в песне что-то для себя“ (Высоцкий 1987:69).

Поэт даже пытался эту мысль развить в песне:

Спасибо вам, мои корреспонденты,
что вы неверно поняли меня...

Обратите внимание, не читатели, не слушатели, а корреспонденты. Иногда поэт называл их единомышленниками. И не случайно. Его духовный отец Булат Окуджава считал, что авторская песня (в отличие от развлекательной эстрадной песни) пишется думающими людьми для думающих людей (Высоцкий 1987:79).

Все вышесказанное свидетельствует об особой задаче, стоящей перед переводчиком поэтического текста - создать переводный текст, который окажет на инокультурного читателя схожее эмоциональное воздействие, передаст глубину подтекстового содержания и по возможности воссоздаст неповторимый колорит художественных тропов. При всем этом переводчик старается сохранить авторское видение мира, авторский стиль повествования, авторскую форму, а для этого он должен постичь неповторимость „авторского выбора“.

Текстлингвистический анализ отличается от привычного стилистического анализа текста прежде всего тем, что стилистика определяет наиболее подходящую для данного стиля речи языковую единицу, а лингвистика текста изучает содержательную направленность выбора одной какой-либо формы из двух равновозможных в тексте (ЛЭС 1990:268). В процессе этого выбора автор ориентируется на цель коммуникации, подчиняя достижению этой цели выразительность всех разноуровневых средств.

Прежде всего анализ переводов стихотворений Владимира Высоцкого продемонстрировал их большую информационную насыщенность. Для поэтических откровений барда характерна высокая степень конденсации смысла, что объясняется рядом экстралингвистических факторов. В сравнительно небольших по объему произведениях поэт передает большой объем имплицитной информации, актуализаторами которой в тексте являются заголовки, посвящения, ключевые слова, эллиптические конструкции и пр. Высоцкий-поэт настолько своеобразен, что тропы, вырванные из контекста его стихотворений-признаний тускнеют, теряют свою силу, нейтрализуют заложенный в них глубинный подтекст. Только весь текст в единстве с необходимым минимумом фоновых знаний (о поэте, о времени…) дает представление о языке поэзии Высоцкого.

Перевод художественных тропов в поэтических миниатюрах поэта тем сложнее, что даже языковые, грамматические нюансы у Высоцкого обычно метафоризируются. Пере- водчику Александру Рою при переводе стихотворений Высоцкого на английский язык почти полностью приходится пропускать просторечные слова, диалектизмы, жаргонизмы, которые составляют очень яркий колорит анализируемых стихотворений. Например: Сосед орет, что он - народ,

Что основной закон блюдет… (1987:52)
The neighbour then kicked up a stink:
„I'm people - who are you, d'you think?

Доминантой поэтических текстов Высоцкого очень часто выступает просторечный глагол, не просто предикат, а предикат, обогащенный дополнительными смыслами, своеобразными коннотациями, столь трудными для перевода. С этой целью поэт часто прибегал к лексико-словообразовательным группам слов, получивших в русской лингвистике название способов глагольного действия. Но при всей выразительности подобных слов, переводчик не смог перевести подобные формы: ошивалась, отспорил, доистребить, приплачу - заплачу, подкармливать и пр. ввиду преобладания в английском языке аналитических форм:

Потом пошли плясать в избе,
Потом дрались не по злобе -
И все хорошее в себе
Доистребили (1987:52).
And then they danced till they would fall,
And then there was a free-for-all;
There might be good in them - that brawl
Was sure to kill it (1987:53).

Я стал тогда из жалости подкармливать Фортуну… (1987:128).
Then out of pity I began to feed her juicy morsels… (1987:129).

Разносистемный характер русского и английского языков объясняет перевод двух выразительных русских глагольных префиксальных форм одним английским словом:

Пойду к палачу, -
Пусть вздернет скорее,
А я приплачу.

Пойду к палачу, -

Пусть вздернет на рею,
Я заплачу (1987:128).

I should be strung up.
A job for the hangman -
I'll pay for the job.
I'm getting fed up.

I'd swing from the gallows -
And pay for the job (1987:129).

Высоцкий часто прибегал к эллиптическим конструкциям для конденсации текстовой информации, причем эллиптировал не только отдельные части высказывания, а целые реплики диалогических единств. Чаще всего поэт эллиптировал вопросительные реплики (как в стихотворении „Я все вопросы освещу сполна“), особым эмоциональным накалом обладают стихотворения, в которых эллиптируются не вопросы, а ответные реплики, как, например, в стихотворении „Белое безмолвие“:

Почему ж эти птицы на север летят -
Если птицам положено только на юг?
Что же нам не жилось? Что же нам не спалось?
Что нас выгнало в путь по высокой волне? (1987:38).
Why are birds flying north, why are birds flying north,
When it's natural they should fly south?
So why couldn't we sleep in our warm beds at night?
What high way drove us forward, what fury and rage? (1987:39).

Если при передаче художественно-изобразительных средств Рой испытывает очень сильные затруднения и часто прибегает к пропускам, то вопросно-ответные диалогические единства, синтаксическая структура стихотворений обычно не составляют проблему при переводе и переданы на английском языке довольно точно.

Язык поэзии Высоцкого особенно труден для перевода еще и потому, что поэт использует большое количество народных русских идиом, пословиц и выражений, очень тонко отражающих русскую ментальность, русское мышление, русский образ жизни. Большинство из них не имеют даже приблизительных эквивалентов в английском языке и поэтому просто пропускаются Роем: как будто ветром сдуло, сунуть голову в пекло, во весь размах.

Часть идиом переведены очень приблизительно, лишь отдаленно воссоздают описываемую в подлиннике ситуацию:

Видал в гробу - he'd see in hell.
Развязал язык - the silence will not always last.
Гладить против шерсти - against the grain.

Иногда же переводчик просто дословно переводит фразеологизм, что искажает смысл текста: так вместо выражения взять тепленьким с постели в английском переводе мы читаем:

Чтоб не испытывал судьбу, -
Взять утром тепленьким с постели! (1987:168).
Then he might no more tempt his fate -
Drag from the warm bed in the morning! (1987:169).

Высокая степень конденсации смысла в произведениях поэта объясняется частым использованием ключевых слов, необычайной комбинаторикой лексем, эллиптическими конструкциями, выразительными заголовками, посвящениями, очень тонким обыгрыванием коннотативных значений слов, что делает необходимым восприятие поэтических откровений Высоцкого в общем контексте жизни, осложняет процесс перевода и прагматической адаптации его поэтических откровений.

Литература:

1. Высоцкий 1987: Высоцкий В.В. Четыре четверти пути. Москва.

2. ЛЭС 1990: Лингвистический энциклопедический словарь. Москва.

მარინე აროშიძე
მხატვრული ტროპების თარგმნის პრობლემები პოეტურ ტექსტში
რეზიუმე

მხატვრული ლიტერატურის ენა ძალიან რთულია სათარგმნელად, ვინაიდან გაჟღენთილია ხატოვანი საშუალებების დიდი რაოდენობით. ვლადიმერ ვისოცკის პოეტური მინიატურების თარგმნისათვის აუცილებელია სამყაროს ავტორისეული ხედვის აღქმა, პოეტური ფორმისა და სტილის შენარჩუნება, ხატოვანი საშუალებების თავისებური კოლორიტის გადაცემა, რათა თარგმნილმა ტექსტმა წყარო ტექსტის ემოციური ზეგავლენა შეინარჩუნოს.

Marine Aroshidze
Problems of Translating Literary Tropes in the Poetic Context
Summary

The language of the fiction, rich with a large number of the stylistic devices, is extremely hard to translate in comparison with the technical or scientific literature. Understanding poetic texts compared to the prose is as difficult as understanding literary texts compared to scientific ones. Translator Alexander Roy, when translating poems of Visotky into English, had to nearly completely omit colloquialisms, dialect, jargon that comprises spectacular colouring of the poems analysed.

Dominanta of Visotsky's poetic texts often were the colloquial verb, not simply a predicate but a predicate enriched with additional meanings and specific connotations, which are far not easy to translate.

The high level of the condensation of the meaning in his poetry can be explained by frequent use of the key words, unusual combination of lexemes, elliptic structures, expressive titles, dedications, subtle play of connotative meaning of words, which makes it necessary to comprehend Visotsky's poetic confessions in the overall context of life, complicates the process of translation, pragmatic adaptation of his poems.

Мака Качарава
(Грузия)

Большое количество новых русских слов не в последнюю очередь связано с динамикой языковой картины мира. В частности, есть целый ряд изменений, связанных с распространением ценностей общества потребления.

Для современной языковой ситуации характерно большое количество новых слов, многие из которых стремительно распространяются. Это не в последнюю очередь связано с динамикой языковой картины мира, в частности с существенным видоизменением целых ее фрагментов (2). В основном эти новые слова - кальки и заимствования. Заимствование (собственно лексическое заимствование или семантическая калька) - наиболее простой для языка способоформить отсутствующий в нем концепт (5). На первый взгляд кажется, что происходит „засорение“ языка, что заимствуются совершенно ненужные единицы, что возникают смешные и уродливые новации. Однако более внимательное изучение новых явлений по- казывает, что те из них, которые легко приживаются, заполняют смысловые лакуны, возни- кшие в русском языке в последнее время - время перемен. Можно, кроме того, заметить, что новые слова возникают не хаотично, а во многом в соответствии с определенными тенденциями разработки новых смыслов. Ср. об этом в статье [Левонтина, в печати]. Пожалуй, в русском языке последнего времени можно выделить три основных направления концептуальных изменений. Во-первых, это изменение ценностного статуса успеха и достижения (ср. в частности, новое сочетание успешный человек); во-вторых, изменение представлений о самооценке (ср. употребление слова амбициозный в положительном контексте) и в-третьих, это целый ряд изменений, связанных с распространением ценностей общества потребления. В настоящей работе речь идет преимущественно о некоторых изменениях этой последней группы.

Отдайся шоппингу!
О глобализации, обществе потребления и Стендале

Сейчас многие возмущаются новым русским словом шопинг (2): опять схватили совершенно не нужное, есть ведь поход по магазинам или за покупками. Однако в действительности поход по магазинам и шопинг - совершенно не одно и то же.

В рекламном журнале авиакомпании Alitalia мне попалась статья (3), которая начиналась словами: „Andare a comprare“ e „fare shopping“… то есть „идти за покупками“ и „делать шопинг“ - и далее привожу сразу в русском переводе: „на первый взгляд эти выражения значат одно и то же, и тем не менее, не существует двух более непохожих занятий“. Текст производил поразительное впечатление: казалось, что это перевод на итальянский русского текста, описывающего выражения русского языка. Вот вкратце, что там было написано. Идти за покупками - значит идти с целью купить нечто, в чем мы нуждаемся, туда, где мы рассчитываем купить это нечто по доступной или разумной цене. Перед началом сезона, рассказывает автор, мать проводила ревизию детской одежды и обуви, отец подсчитывал финансы, а потом составлялся список, кому из детей нужно купить новые ботинки, а кому позарез нужна куртка, а ботинки пока сойдут и старые. Потом следовал поход в магазин, где дети терпеливо примеряли указанные матерью вещи и, с трудом дождавшись окончания экзекуции, спешили вернуться к играм и другим важным делам. Никому не приходило в голову рассматривать мероприятие как удовольствие. Разумеется, все это не было шопингом. Иное дело, когда мы бродим по магазинам, как по музею, и покупаем вещи, которые заранее не планировали покупать, а то и такие, о существовании которых не имели ни малейшего представления, пока не увидели их в магазине. Шопинг - это времяпрепровождение, праздник, игра, способ снятия стресса, способ познания мира, своего рода спорт (последнее касается особенно шопинга в период распродаж). Шопинг - это терапия и это мания. Наконец, автор выразительно описывает современные храмы шопинга - моллы начала третьего тысячелетия, которые являют собою целые города, с площадями и фонтанами, но - и тут обнаруживается, что глобализация все-таки пожрала еще не всё - но в этих мнимых городах человек не рискует испытать стендалевский синдром. Синдром Стендаля - это то, о чем всегда пишут в итальянских путеводителях. Стендаль якобы потерял сознание от красоты церкви Санта Кроче во Флоренции. Идея болезненности чрезмерно острого эстетического переживания - это то, что вряд ли пришло бы в голову упомянуть русскому автору, взявшемуся писать о шопинге. Страх быть травмированным избытком красоты не входит в принятую в русской культуре номенклатуру человеческих фобий. Да оно и понятно - у нас ведь не Италия.

В остальном же все нам близко. И про подростков, которые тусуются в торговых центрах, хотя у них и денег-то почти нет. Просто это среда, в которой жизнь современного подростка обретает смысл и ценностные ориентиры.

Английское слово shopping попало не только в итальянский и русский, но и во многие другие языки, причем мне кажется, что в языках-реципиентах оно обрело даже больший концептуальный накал, чем в английском. Как получается, что в разных языках с этим словом связывается практически одинаковый круг идей? Ведь его и словари-то пока плохо фиксируют. Видимо, это те идеи, которые в современном обществе потребления кодируются и транслируются самыми разными способами. Ничего удивительно, что человек их вольно или невольно считывает и ассоциирует с глуповатым словом шопинг.

Доказательство любви/ О дисконтных картах

Как только в нашу жизнь пришла конкуренция, вместе с ней появилось и все, что служит привлечению клиентов вообще и постоянных клиентов в особенности, в частности дисконтные карты. Необходимо было как-то обозначить эти карточки и этих клиентов. Можно, конечно, клиентов никак не называть, а карты именовать просто, карта такого-то магазина, серебряная, золотая, платиновая карта, клубная карта. Бывает еще VIP-карта - причем VIP - это уже характеристика клиента. Есть и другие варианты. По-английски бывает чаще всего loyal, valued или preferred customer. Слово loyal создает определенные трудности - как написать верный, преданный покупатель? Немного чересчур патетически. Таких карточек я не встречала, хотя они, возможно, существуют. Вообще же вместо loyal customer стали писать просто постоянный покупатель, хоть это и несколько невыразительно. Например, на дисконтной карте магазинов „Stockmann“ так и значится: loyal customer - и выше по-русски: постоянный покупатель. Казалось бы, невозможно написать: лояльный покупатель. По-русски это значило бы, что этот покупатель не ворует с полок и не говорит о своем придворном магазине гадости направо и налево. Кроме того, слово лояльный сейчас часто употребляется в значении `толерантный' (лояльное отношение к недостаткам) [см. Левонтина, в печати]. В этом смысле лояльный покупатель - это тот, кто терпеливо сносит несвежие продукты, завышенные цены и хамство кассиров. Такого действительно стоит привечать! Впрочем, оказалось, что не всем такое сочетание кажется смешным. Например, баскетбольный магазин „Ситислэм“ сообщает: „Карта лояльного покупателя выдаётся при покупке на сумму 7000 руб. в течении одного дня. <…> Два раза в год проводятся акции для лояльных покупателей“. Да и у сотового оператора „Мегафон“ есть бонусная программа для лояльных клиентов.

С формулировками valued (`ценный, высоко ценимый') и preferred (`предпочитаемый, привилегированный') customer тоже все непросто. Довольно много привилегированных клиентов, но все же как-то это слово ассоциируется со спецраспределителями, спецпайками и чем-то незаконным (что соответствует и его происхождению). Кому-то это приятно, но не всем и не всегда. А в сочетании ценный клиент и вовсе есть что-то охотничье.

Но в последнее время русский прослеживается новая тенденция. Дело в том, что Русскому языку, как известно, присуща эмоциональность (3). Роэтому российскому покупателю приятнее всего не экономия, не привилегии, а хоть намек на персональное сердечное отношение и всплеск чувств. Эта простая мысль все чаще реализуется в рекламных кампаниях: Мега - шоппинг от всего сердца, Спортмастер - эмоции в подарок и т. д. С карточками реализуется та же тенденция. Теперь покупатель уже оказывается не просто постоянным, не лояльным, что бы это ни значило, а просто - любимым: Карта Любимого покупателя Обувного центра „Zenden“; Торговая сеть „Пятерочка“: Дисконтные карты „Любимый покупатель“. К подобным картам существуют, например, такие пояснения: „Стать Любимым Гостем? Легко! Вы можете стать Любимым Гостем уже при первом посещении заведений компании „Малахит“. Для этого Вам достаточно обратиться к менеджеру и получить анкету на получение карты участника Программы „Любимый Гость“. Обратите внимание: карта получается бесплатно!“; „Карта Любимого клиента“ Дает право на скидку при покупке товаров/заказе услуг в розничной сети General Satellite в размере 3%25. <…> „VIP-карта“ дает право на скидку при покупке товаров/заказе услуг в розничной сети General Satellite в размере 5%25 <…> „Карта Любимого клиента“ обменивается на „VIP - карту“ при совершении повторной покупки на сумму более 50 y.e. (за вычетом 3%25 скидки). „Карта Любимого Клиента“ при этом у покупателя изымается“. Интересно, что в этой иерархии особо важная персона выше любимого.

Разумеется, всем понятно, что на самом деле карты типа „Любимый клиент“ имеют мало отношения к любви. Тем не менее, подобная номинация показательна.

Дешевая распродажа/О ценах и ценностях

Когда пришли новые времена, русский язык, как, впрочем, до него и другие языки, столкнулся с проблемой. Любой продавец понимает, что в норме человек стремится отдать за вещь не больше денег, а меньше. Однако не все равно, как эту идею выразить. Очевидно, что приятнее купить вещь по относительно низкой цене, если над ней написано не уцененные товары, а специальное предложение. Русское слово дешевый сомнительно с точки зрения привлечения покупателей. Мало денег отдать, конечно, приятно, но дешевизна как-то связана с убожеством, низким качеством, ширпотребом и т.п. Существуют и презрительные производные дешевка, дешевенький.

Например, в немецком языке, кроме столь же уничижительного слова billig (`дешевый'), есть и нисколько не компрометирующее покупателя слово günstig - то есть не то чтобы дешевый, но имеющий оптимальное соотношение цены и качества. Как только в России появился новый капитализм, вместе с ним родилась и потребность в таком же русском слове.

Для указания на невысокие цены в современной русской рекламе используются разные прилагательный: цены бывают выгодные, выигрышные, разумные, смешные, сумасшедшие (именно не в смысле „высокие“, а в смысле `низкие'), демократичные и даже либеральные, а также доступные и бюджетные. У каждого из этих слов свои особенности с точки зрения рекламной привлекательности. Например, слово выгодный не очень хорошо в том смысле, что в русской языковой картине мира выгода имеет отрицательные коннотации. Выигрышный связано с игрой, а значит, вызывает представление о случайности, ненадежности. Остановимся подробнее на двух последних из перечисленных слов.

Сначала, в первые годы развития нового русского капитализма, очень активно стало употребляться слово доступный. В нем явно отразились утопические представления о том, что стоит объявить отменить 6-ю статью и объявить свободу, как у каждого появится автомобиль. Доступный - кому? И если товар доступный, как он одновременно может быть, например, эксклюзивным? Сначала об этом не думали, да и сейчас думают не всегда. Вот несколько примеров: Интернет магазин парфюмерии dyxu.net - это сертифицированный парфюм и туалетная вода от лучших производителей парфюмерии и косметики подоступным ценам; Меховой салон Эль Тападо - шубы из натурального меха по доступным ценам; Dell Inspiron 1300 - наилучший выбор практичного портативного компьютера по доступной цене! 849 у.е.; YES!: эксклюзивный родстер по доступной цене. Один из немецких автомобильных ВУЗов представил на женевском автосалоне родстер и купе, которые, совместно с одной из немецких компаний планируется запустить в мелкосерийное производство. Ориентировочная стоимость базовой версии составляет 75.350 евро. В каком смысле сумму 75.350 евро можно назвать доступной?

Однако внутренняя форма слова доступный очень прозрачна, поэтому абсурдность подобных употреблений все же бросается в глаза. Кроме того, с точки зрения рекламных возможностей слово доступный имеет еще более серьезный недостаток. Слово доступный подразумевает, что адресат данного рекламного сообщения стремится купить более дешевый предмет потому, что на более дорогой у него нет денег. Многих людей это не привлечет, а оттолкнет.

В последнее время в нужном значении все более активно используется слово бюджетный. Раньше говорили только бюджетный профицтит, бюджетное финансирование, бюджетные организации. Теперь же мы слышим и читаем: бюджетная видеокамера, бюджетный ноутбук, бюджетный тур, бюджетная цена. Что такое бюджетная видеокамера? Это вовсе не значит плохонькая, дешевенькая, послезавтра сломается. Бюджетная - значит в ней есть необходимые функции и нет лишних элементов, увеличивающих стоимость, так что если вы не профессионал, и если вам действительно нужна камера, а не повод похвастаться, и если вам не все равно, сколько за нее платить… В слове бюждетный нет идеи, что адресата мало денег. Человек, может, и за десять тысяч таких камер мог бы заплатить, но он запланировал потратить на эти цели такую-то сумму, а намного больше платить считает нецелесообразным.

Новое значение прилагательного бюджетный заимствовано из английского языка, в котором слово budget употребляется еще более широко. Например, по-русски пока не говорят о бюджетных шлепанцах. Ср.: Budget slipper. Good quality sheepskin slipper at a budget price. Leather heel support. Strong vinyl outsole. Years of comfort. Great price. Beige only. У нас бюджетными все-таки бывают достаточно дорогостоящие вещи. Тем не менее, шансы у русского слова бюджетный, по-моему, неплохие.

Литература:

1. Вежбицка А. Язык. Культура. Познание. М., 1996.

2. Зализняк Анна А. О семантике щепетильности („обидно“, „совестно“ и „неудобно“ на фоне русской языковой картины мира). //: Логический анализ языка. Языки этики. М., 2000.

3. Зализняк Анна А., Левонтина И.Б., Шмелев А.Д. Ключевые идеи русской языковой картины мира. Серия: Язык. Семиотика. Культура. М.: Языки славянской культуры 2005.

4. Крысин Л.П. Лексическое заимствование и калькирование в русском языке последних десятилетий // Вопросы языкознания. 2002 № 6.

5. Левонтина И. Б. Заимствования в современном русском языке и динамика русской языковой картины мира//Сборник статей в честь Е. В. Падучевой, в печати.

6. Санников А. В. Самооценка человека в русской языковой картине мира. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. М., 2006.

მაკა კაჭარავა
ახალი მოვლენების შესახებ რუსულ ენაში
რეზიუმე

ახალი რუსული სიტყვების უმრავლესობა დაკავშირებულია სამყაროს ენობრივ სურათთან, კერძოდ, არსებობს ცვლილებების მთელი რიგი, რომლებიც უკავშირდება საზოგადოების მომხმარებელთა ფასეულობებს.

თანამედროვე ენობრივი სიტუაციისათვის დამახასიათებელია ახალი სიტყვების დიდი რაოდენობა, რომლებიც სწრაფად ვრცელდება. ეს დაკავშირებულია სამყაროს ენობრივი სურათის დინამიკასთან, მისი ფრაგმენტების არსებით ცვლილებებთან. ძირითადად, ესენია კალკები და ნასესხები სიტყვები. სესხება (საკუთრივ ლექსიკური სესხება ან სემანტიკური კალკი) წარმოადგენს ენისათვის ყველაზე მარტივ ხერხს მასში არარსებული კონცეპტის გაფორმებისათვის. ერთი მხრივ, ჩანს, რომ ხდება ენის „დაბინძურება“, უსარგებლო ერთეულების სესხება, სასაცილო და მახინჯი ნოვაციების წარმოქმნა. სინამდვილეში კი, ის სიტყვები, რომლებიც ადვილად იმკვიდრებენ ადგილს, ავსებენ იმ შინაარსობრივ ლაკუნებს, რომლებიც გაჩნდნენ რუსულ ენაში ამ უკანასკნელ, ე.წ. ცვლილებათა პერიოდში. ასევე თვალსაჩინოა, რომ ახალი სიტყვები არ ჩნდებიან ქაოტურად, არამედ ახალი შინაარსის განსაზღვრული ტენდენციების შესაბამისად.

ბოლო პერიოდის რუსულ ენაში გამოიყოფა კონცეპტუალური ცვლილებების სამი ძირითადი მიმართულება: 1) წარმატებისა და მიღწევის ფასეულობათა სტატუსის შეცვლა (მაგ., ახალი შესიტყვება - „წარმატებული ადამიანი“); 2) თვითშეფასებაზე წარმოდგენის შეცვლა (მაგ., სიტყვა „ამბიციურის“ დადებით კონტექსტში გამოყენება); 3) ცვლილებათა მთელი რიგი, რომლებიც უკავშირდება საზოგადოების მომხმარებელთა ფასეულობების გავრცელებას.

წინამდებარე სტატიაში ძირითადად საუბარია ბოლო ჯგუფის ცვლილებებზე.

Maka Kacharava
On Some New Phenomena In The Russian Language
Summary

A large number of new Russian words aren't in the last instance related with dynamics of a language picture of the world. Particularly, there is a whole number of the changes connected with spreading of values of a consumer society.

For a modern language situation a large number of new words are characteristic, many of them are fast extended. It isn't in the last instance connected with dynamics of a language picture of the world, particularly with essential modification of its whole fragments. Basically these new words are calques and loanwords. Borrowing (lexical borrowing or semantic calques) is the simplest way for a language to perform missing concept in it.

At first sight it seems that the language is „polluted“, absolutely unnecessary units are borrowed, funny and wrong innovations are appeared. However more attentive studying of new phenomena shows that those from them which easily established fill the semantic lacunas appearing in the Russian language recently - time of changes. Besides it should be noticed that new words are appeared not chaotically, and in many respects according to certain tendencies of working out of new meanings. Perhaps, in the Russian language of last time three basic directions of conceptual changes can be singled out.

First, it is the change of valuable status of success and achievements (compare in particular, a new combination „the successful person“); secondly, the change of views about self-evaluation (compare using of the word ambitious in the positive context) and thirdly, it is a whole number of changes connected with spreading of values of a consumer society. The present paper deals with mainly some changes of this last group.

ნანა მაზმიშვილი
(საქართველო)

ავტორეფერატი წარმოადგენს მეორადი ტექსტების ფონდიდან ერთერთ ყველაზე გავრცელებულ სახეობას. როგორც ცნობილია, ავტორეფერატები პირველადი ტექსტის ანალიზურ-სინთეზური გადამუშავების, კომპრესიის შედაგად მიღებული ის მეორადი ტექსტებია, რომლის ფუნქციასაც წარმოადგენს პირველად ტექსტში მოცემული ინფორმაციის მაქსიმალური სიზუსტით გადმოცემა მინიმალურ დროში. აქედან გამომდინარე, ცხადია, რომ ავტორეფერატის შედგენა მოითხოვს ორი ეტაპისგან შემდგარი პროცესის გავლას. პირველ ეტაპზე ხდება ძირითადი და მეორეხარისხოვანი ინფორმაციის ერთმანეთისგან გამიჯვნა, მეორე ეტაპზე - მინიმალური მოცულობის მქონე მეორადი ტექსტის საშუალებით პირველადი ტექსტის მთავარი ინფორმაციის ადრესატამდე მიტანა. შესაბამისად ავტორეფერატების შედგენა საჭიროებს ძალზედ დელიკატურ მიდგომას და ავტორეფერატების ყველა კრიტერიუმის კარგ ცოდნას.

განსაკუთრებულად რთულ პროცესს წარმოადგენს ავტორეფერატების თარგმანის პროცესი. როგორც პირველადი ტექსტი, რომელმაც ბაზური ტექსტის როლი ითამაშა, ავტორეფერატი მიეკუთვნება მეცნიერულ სტილს. შესაბამისად მისი ენობრივი ერთეულების დიდ რაოდენობას მეცნიერული ტერმინები და პროფესიონალიზმები შეადგენს, რაც განსაკუთრებულ სირთულეებს უქმნის ავტორეფერატის მთარგმნელებს. ეს სირთულეები გამოწვეულია იმით, რომ სხვადასხვა ენაში, მეცნიერების სხვადასხვა სფეროში ტერმინილოგიური სისტემა არ არის ერთნაირად დახვეწილი, ერთ დონეზე განვითარებული. ხშირად ისეთ მოვლენასთანაც გვაქვს საქმე, რომ თითქოს ორი ენის ტერმინები მსგავსია, მაგრამ საქმე იმაშია, რომ ტერმინის მნიშვნელობა გამოიხატება ასევე იმით, თუ რა ადგილი უკავია მას მშობლიურ ტერმინოლოგიურ სისტემაში.

უნდა აღინიშნოს ასევე ის ფაქტი, რომ თარგმანის ხარისხზე გავლენას ახდენს ისიც, თუ მეცნიერების რომელ სფეროს ეკუთვნის ორიგინალური ტექსტი. იმის მიხედვით, თუ რა დონეზე არის დახვეწილი ტერმინოლოგია მოცემული კონკრეტული სფეროს ფარგლებში, ტერმინოლოგიური სიზუსტის დაცვით თარგმანის შესრულებაც სხვადასხვანაირი იქნება.

ტერმინოლოგიური სისტემის გარდა განსაკუთრებულ სირთულეს წარმოადგენს ორიგინალური ტექსტის კულტურული მემკვიდრეობის სწორად და სრულყოფილად გადმოცემა თარგმნილ ავტორეფერატებში. ასეთ შემთხვევაში მთარგმნელი მრავალმხრივ სირთულეს აწყდება იმდენად, რამდენადაც მან უნდა შეძლოს პირველადი ტექსტის კომპრესია და პარალელურად კულტურული ფონის შენარჩუნება თარგმნილ ავტორეფერატში ისე, რომ შეინარჩუნოს ავტორეფერატების სტილი და ყველა შესაბამისი მოთხოვნა სტრუქტურული თავისებურებების ჩარჩოებში.

ჩვენს კვლევაში ყურადღება შევაჩერეთ ისტორიული ავტორეფერატების თარგმანის თავისებურებებსა და სირთულეებზე. ისტორიის სფეროში შედგენილი ქართული ავტორეფერატებისა და მათი თარგმანების შედარების შედეგად გამოვლინდა, რომ ყველაზე დიდ სირთულეს მთარგმნელებს უქმნის ისტორიული რეალიების თარგმნა. ძალზედ ხშირად ქართული ისტორიული რეალია ნაწილობრივ ან საერთოდ არ გადმოიცა თარგმნილ ავტორეფერატებში.

რეალიები, როგორც ვიცით, ერის ყოფა-ცხოვრების მეტად სპეციფიკურ თავი სებურებებს, მნიშვნელოვან დეტალებს ასახავენ, რომელთა აღქმა სხვა ერის წარმომადგენელთათვის ძალზედ რთულია. იმდენად, რამდენადაც ყველა ერს თავისი, სპეციფიკური ტრადიციები, წეს-ჩვეულებები, სამყაროს აღქმის თავისებური წესები აქვს, უცხოენოვანი რეციპიენტისთვის ხშირად უცხო და გაუგებარია სხვა ერის კულტურული თავისებურებების გაგება. ამისთვის უცხო ენაზე შესრულებული ტექსტის ბოლომდე გასაგებად რეციპიენტს უნდა ქონდეს ღრმა ცოდნა სხვა ერის კულტურის გასაგებად. აქედან გამომდინარე, რეალიების თარგმანი ერთ-ერთ მნიშვნელოვან სირთულეს წარმოადგენს ავტორეფერატების მთარგმნელებისთვის, ვინაიდან მეორადი ტექსტის თარგმნისას მთარგმნელი უნდა ეცადოს იმას, რომ უცხოენოვანი მკითხველამდე მაქსიმალურად, დანაკარგის გარეშე მიიტანოს ამა თუ იმ რეალიაში ჩადებული აზრი და თან პარალელურად უნდა მოახდინოს პირველადი ტექსტის კომპრესირება. ავტორეფერატების მთარგმნელი სხვა ჟანრის და სტილის ტექსტების მთარგმნელისგან განსხვავებით შეზღუდულია მთარგმნელობითი ტრანსფორმაციების განხორციელების თვალსაზრისით იმდენად, რამდენადაც ნებისმიერი მთარგმნელობითი ტრანსფორმაცია არღვევს ავტორეფერატების მოთხოვნების ჩარჩოებს.

განვიხილოთ შემდეგი მაგალითი:

წერილობით წყაროთა შორის სამონასტრო ტიპიკონებს განსაკუთრებული ადგილი უკავია, რადგანაც ისინი მოიცავენ სამონასტრო ცხოვრების მრავალ მხარეს (ჭიჭინაძე 2004:7).

Наряду с агиаграфической литературой для решения интересующих нас вопросов исключительное значение имеют ктиторские монастырские типики, так как в них нашли отражение различные стороны религиозной жизни (Чичинадзе 2004:50).

მოცემულ მაგალითში ვაწყდებით ქართული ისტორიული რეალიის არასწორად გადმოცემის შემთხვევას. წინადადების დასაწყისშივე ორიგინალური ავტორეფერატის ავტორი აღნიშნავს, რომ ტიპიკონი არის წერილობითი წყარო. მთარგმნელი კი წერილობითი წყაროს ნაცვლად იყენებს აგიოგრაფიულ ლიტერატურას. გარდა იმისა, რომ მთარგმნელმა დაავიწროვა სიტყვის მნიშვნელობა, მან დაარღვია ორიგინალის სიზუსტეც.

ამგვარ ტიპიკონთა რიცხვს განეკუთვნება გრიგოლ ბაკურიანის ძის, სევასტისა და დასავლეთის დიდი დომესტიკოსის მიერ 1083 წელს დაარსებული პეტრიწონის ქართველთა მონასტრის განგება ანუ ტიპიკონი (ჭიჭინაძე 2004:7).

Среди них особенно значителен типик Петрицонского (Бачковского) монастыря, поставленный в 1083 году основателем монастыря грузинским феодалом Григолом Бакурианидзе, выдающимся деятелем Византии „Севастом“ и „Великим доместиком Запада“, являющийся источником разнообразных, а в некоторых случаях уникальных сведений, касающихся православного богослужения и искусств (Чичинадзе 2004:50).

მოცემული ავტორეფერატის თარგმანში ადგილი აქვს ასევე ერთგვარ უზუსტობას. ორიგინალურ ტექსტში ნახსენებია ცნობილი ქართველი ისტორიული პირი - გრიგოლ ბაკურიანის ძე. ამ ტექსტის მიხედვით, ბაკურიანი არის ისტორიული პირის მამის სახელი იმდენად, რამდენადაც ქართულ ავტორეფერატში ბაკურიანი და ძე ცალ-ცალკე არის მოცემული. რუსულ ენაზე თარგმნისას მთარგმნელმა ეს სიტყვა გადმოიტანა ჟღერადობით, რის შედეგადაც მივიღეთ Бакурианидзе და შედე გად თარგმანში მოცემული რეალია აღნიშნავს მის გვარს და არა მამის სახელს.

კვლევის მასალის ანალიზის შედეგად გამოვლინდა, რომ ძალზედ ხშირად ავტორეფერატების მთარგმნელები თარგმნის პროცესში ახორციელებენ მთარგმნელობით ტრანსფორმაციებს, რის ხარჯზეც ხდება ორიგინალ ავტორეფერატში მოცემული ისტორიული რეალიის სრულად გადმოცემა, მაგრამ ირღვევა ავტორეფერატის ენობრივი და სტრუქტურული გაფორმების მოთხოვნები.

იმისათვის, რომ მთარგმნელმა სწორად განახორციელოს ავტორეფერატების თარგმანის პროცესი, მან კარგად უნდა იცოდეს იმ ენის მატარებელი ერის ისტორიული წარსული, რა ენაზეც არის შესრულებული წყარო ტექსტი და ასევე კარგად გაანალიზოს მოცემული ისტორიული რეალიის დატვირთვა კონკრეტულ ავტორეფერატში. ბოლო ეტაპზე მთარგმნელმა უნდა შეძლოს მთარგმნელობითი ტრანსფორმაციის ყველაზე ოპტიმალური და რაციონალური სახის დადგენა, რისი საშუალებითაც შესაძლებელი იქნება ავტორეფერატების სტილის დაცვა.

ლიტერატურა:

1. წიბახაშვილი გ., თარგმანის თეორიისა და პრაქტიკის საკითხები, თბილისი, 2000.

2. Верещагин Е. М., Костомаров В.Г., Лингвострановедческая теория слова. Москва. 1980.

3. Виноградов В.В. Поэтика и риторика. Москва. 1980.

Nana Mazmishvili
Historical Realias and Translation of Dissertation Abstracts
Summary

Translation of derivative documents and particularly author's abstracts requires specific approach from the translators. This process needs manifold linguistic and intercultural competences. Among different types of obstacles translators have to cope with, in the process of translation of abstracts in the field of history, the most critical part is the correct translation of historical realias. In order to transfer accurately any specific historical realia of the original abstract into the target text translators need to have both the knowledge of the historical background of the original language and the set of requirements regarding the structural system of the abstracts.

Нана Мазмишвили
Исторические реалии и перевод авторефератов
Резюме

Перевод вторичных документов и, в частности, рефератов, требует особого подхода со стороны переводчика. Этот процесс предполагает многостороннюю языковую и межкультурную компетенцию. Среди разного рода преград, встающих перед переводчиком в процессе перевода рефератов на историческую тему, самым сложным для перевода является пере- вод исторических реалий. Для адекватного перевода реалий языка оригинала на язык перевода требуется наличие фоновых знаний по истории данной лингвокультурной общности.

ირინა ყრუაშვილი
(საქართველო)

ენის ლექსიკური მარაგი შედგება არა მარტო ცალკეული სიტყვებისაგან, არამედ ასევე შესიტყვებებისაგან, რომლებიც უკვე არსებული სიტყვების გამოყენებით, გარკვეული სინტაქსურ-სტრუქტურული მოდელების მიხედვით იქმნება. ყოველდღიურ კომუნიკაციაში ჩვენ ხშირად ვიყენებთ ხატოვან გამონათქვამებს, რომლებიც ენას თვითმყოფადობას, სისხარტესა და მაღალ გამომხატველობით ძალას ანიჭებენ. ეს კრეატულობა განპირობებულია ინდივიდუალური ან საერთო კულტურული მახასიათებლებით. ენა ისტორიული წარმონაქმნია და ათასწლეულების განმავლობაში ვითარდება. ყველა დონეზე - ფონეტიკა, ლექსიკა, სემანტიკა - მას გადმოაქვს მრავალფეროვანი წარსულის ელემენტები, ამიტომ უამრავი გამონათქვამი სათავეს იღებს საუკუნეების წინანდელ ეპოქაში. ყველაზე მკაფიოდ ენის სურათხატოვანი სიმდიდრე იდიომატურ გამონათქვამებში გამოიხატება, რომლებიც ძირითადად ხალხურ ზეპირსიტყვიერებაში წარმოიშობიან და შემდგომ თავიანთი ხატოვნების გამო ენაში მკვიდრდებიან. ბევრი ძველი გამოთქმა, როგორც მეტყველი მოწმე, გვატყობინებს წარსულის მოვლენებს, ზნე-ჩვეულებებსა და შეხედულებებს, ამიტომ მათი შესწავლა გარკვეულ ისტორიულ ცოდნას გვმატებს. ამგვარი გამონათქვამების მნიშვნელობის გაგება მოითხოვს ენისა და კულტურის ისტორიის ღრმა ცოდნას. როგორც ხალხური წარმოშობის ელემენტებს, მათ ახასიათებთ სიმოკლე, სიცხადე, გროტესკული გადატანები.

იდიომი დემოტივაციის შედეგად წარმოქმნილი მყარი სიტყვათა კონსტრუქციაა, რომლის მნიშვნელობა არ გამომდინარეობს შემადგენელი სიტყვების მნიშვნელობათა ჯამიდან. თავდაპირველი მოტივაცია დაკარგულია, ეტიმოლოგიის ამოცნობა ხშირად მხოლოდ ენის ისტორიის მოშველიებით თუ ხერხდება. გერმანულ ლინგვისტიკაში იდიომის პარალელურად სინონიმური მნიშვნელობით გამოიყენება ტერმინები: ფრაზემა, მყარი სინტაგმა, იდიომატური გამონათქვამი, მაკროსემემა, ფრაზეოლოგიზმი, ფრაზეოლექსემა და ა.შ. (Bußmann, 2008: 530). ტერმინთა სიუხვე აიხსნება იდიომის იდენტიფიკაციის ერთმნიშვნელოვანი და ობიექტური ხერხის მიგნების სირთულით. არაერთგვაროვანია ასევე იდიომის განმარტებები, თუმცა გავრცელებული შეხედულებების საფუძველზე ეჭვს აღარ იწვევს, რომ იდიომი ენაში არსებული მყარი სიტყვათა კომპლექსია, რომელიც რამდენიმე წევრისაგან შედგება და რომელსაც აქვს ახალი, ერთიანი, მეტაფორული მნიშვნელობა, რაც იდიომატიზაციისა და დემოტივაციის შედეგია.

იდიომატიკა ანუ ფრაზეოლოგია, როგორც ენის თეორიის ერთ-ერთი შემადგენელი კომპონენტი, ხანგრძლივი დროის მანძილზე ყალიბდებოდა. კლასიკურ გერმანისტიკაში ფრაზეოლოგია წარმოადგენდა ლექსიკოლოგიის ნაწილს (Probleme der semantischen Analyse, 1977: 297). განვითარების ამ ეტაპზე იგი არ განიხილებოდა მთლიანობაში როგორც სისტემა, მკვლევართა ყურადღება ცალკეული საკითხებისადმი იყო მიპყრობილი (Kleine Enzyklopädie Deutsche Sprache, 1983:279). საკითხი იდიომატიკის, როგორც ენათმეცნიერული დისციპლინის, ადგილის შესახებ დიდხანს დარჩა საკამათო. იგი განიხილებოდა ერთდროულად ორი დისციპლინის ფარგლებ- ში: ლექსიკოლოგიაში, რადგან იკვლევდა ლექსემებს და გრამატიკაში, კერძოდ, სინტაქსში, რამდენადაც განიხილავდა მყარი შესიტყვებების შექმნის ფორმალურ რეგულარობებს. თვალსაზრისს, რომ იდიომატიკა განხილულიყო სინტაქსის ფარგლებში, ამყარებდა ის გარემოება, რომ ფრაზეოლოგიზმებიც გარკვეული სინტაქსური მოდელების მიხედვით წარმოიქმნება. ეს ორი მიდგომა იდიომატიკისადმი გამართლებულია მისი ორგვარი ბუნებით. არ შეიძლება მისი უშუალო კავშირის უარყოფა არც ლექსიკურ სემანტიკასთან და არც სინტაქსთან.

მოგვიანებით გამოიკვეთა შეხედულება, რომ იდიომატიკას შეეძლო დამოუკიდებელი ადგილი დაემკვიდრებინა ენათმეცნიერული დისციპლინების რიგში (Stepanova/Černyševa, 1986:199). გაჩნდა მთელი რიგი ახალი ნაშრომებისა, რომლებშიც განიხილებოდა მხოლოდ მისთვის დამახასიათებელი ნიშნები. ეს სავსებით კანონზომიერია, რადგან იდიომატიკის კანონები განსხვავდება ენის სისტემის სხვა დონეების კანონზომიერებებისაგან. თანდათან გამოიკვეთა კვლევის მიმართულება, რომელიც აღნიშნულ ენობრივ მოვლენას კომპლექსურად უდგება და მას მრავალმხრივ, სხვადასხვა რაკურსით შეისწავლის, კერძოდ, განიხილება ფრაზეოლოგიის სემანტიკური, სინტაქსური, პრაგმატული, ტექსტთწარმომქმნელი და სტილისტური მხარეები (Schippan, 1992:50). ბოლო ათწლეულების მანძილზე გამოქვეყნებული შრომები მოწმობს, რომ იდიომატიკის პრობლემები მუდმივად იპყრობს მკვლევართა ყურადღებას.

იდიომები სპეციფიკურ ფრაზეოლოგიურ მნიშვნელობას ფლობენ. ეს არის განზოგადებული და მთლიანი მნიშვნელობა. თუმცა მთლიანობის ხარისხი განსხვავებულია. რაც უფრო მეტად კარგავენ კომპონენტები საკუთარ სიტყვიერ მნიშვნელობებს, მით უფრო მთლიანია იდიომი, ანუ ეს მთლიანობა უკუპროპორციულ კავშირშია მოტივაციასთან. მაგალითად, Gustav hat bei seinem Vater einen Stein im Brett (გუსტავი მამის კეთილგანწყობით სარგებლობს). სიტყვებს შორის (ქვა-რაფა) სემანტიკური კავშირი არ არის, გამოთქმის საერთო მნიშვნელობის შექმნაში აღნიშნული სიტყვების საკუთარი მნიშვნელობები მონაწილეობას არ ღებულობენ, ე.ი. გამონათქვამი იდიომატიზებულია. მაგრამ გვაქვს ნაწილობრივ იდიომატიზებული ფრაზეოლოგიზმებიც. მაგალითად, Streit vom Zaune brechen (ჩხუბის უმიზეზოდ წამოწყება). გამონათქვამის ერთ-ერთი წევრი ინარჩუნებს თავის მნიშვნელობას, ამიტომ გამოთქმა ნაწილობრივ იდიომატიზებულია.

მაგრამ ყველას არა აქვს ფრაზეოლოგიური ცნობიერება ანუ ფანტაზია, რომ გამოთქმის გადატანითი მნიშვნელობა მაშინვე გაიგოს (Röhrich, 1973:16). როცა სიტყვები თავდაპირველი ცნების სფეროს ტოვებენ, იძენენ ხატოვან, ფიგურალურ აზრს. მაგალითად, არსებობს ცისფერი კონვერტები, მაგრამ იდიომატური „blauer Brief“ არ არის აუცილებლად ცისფერი. გამოთქმა გულისხმობს გაფრთხილების შემცველ წერილს, რომელსაც სკოლის დირექცია უგზავნის მშობლებს, როცა მათი შვილი აკადემიურად ჩამორჩება, ან ეს შეიძლება იყოს სამსახურიდან დათხოვნის მაუწყებელი წერილი. ძალიან ხშირად სიტყვის პირდაპირი და გადატანითი მნიშვნელობები გვერდიგვერდ თანაარსებობენ. მაგალითად, Der Ofen ist aus შეიძლება ნიშნავდეს: 1) ღუმელი გამორთულია; და 2) მორჩა, ყველაფერი დამთავრდა (მეგობრობა, სიყვარული). ეს უკანასკნელი არის გადატანითი, ფრაზეოლოგიური მნიშვნელობა. როგორც რორიხი ამბობს, ამგვარი „ბრჭყალებში საუბრის“ მომხიბვლელობა მდგომარეობს განსურათების სტრატეგიაში, რომელიც აჯადოებს ენის ვიზუალური ფანტაზიისა და შემოქმედებითობის გამო (Röhrich, 1973:16). მან, ვისთვისაც გერმანული უცხო ენაა, შეიძლება ისწავლოს, რას ნიშნავს სიტყვები grün, Zweig, მაგრამ ის, რომ გამონათქვამი grüner Zweig კონტექსტში წარმატებას, შეძლებულ ცხოვრებას ნიშნავს, არ შეიძლება იცოდეს ენის ზუსტი და სრულყოფილი ცოდნის გარეშე. ამიტომ ენის შესწავლის უმაღლეს საფეხურად ითვლება მისი ფრაზეოლოგიური ფონდის დაუფლება.

იდიომების შესწავლისას აუცილებელია როგორც სინქრონიული, ისე დიაქრონიული ასპექტების გათვალისწინება. მაგალითად, Etwas auf dem Kerbholz haben დღეს ნიშნავს: რაღაც დანაშაული გქონდეს ჩადენილი. ისტორიული პერსპექტივით კი მას სხვა მნიშვნელობა აქვს. მისი გაგება დიაქრონიული ასპექტის გათვალისწინების გარეშე შეუძლებელიც კია, რადგან Kerbholz, როგორც ასეთი, დღეს არ არსებობს. მე-18 საუკუნემდე ეს იყო ხის ბირკა, რომელზეც ვალებს აღნიშნავდნენ (Die schönsten Redewendungen, 2008:96). ამგვარად, ისტორიული ასპექტის გათვალისწინება თვალსაჩინოს ხდის სინქრონიაში არარსებულ საგანს ან მოვლენას.

იდიომატური გამოთქმა უნდა გაიმიჯნოს პოეტური მეტაფორისაგან. მაგალითად, შევადაროთ der goldene Mittelweg და das goldene Himmelsfeuer. პირველი მათგანი იდიომია და ნიშნავს „ოქროს შუალედს“ ანუ ორ ექსტრემს შორის ნაპოვნ შუალედურ გადაწყვეტილებას, მეორე კი არის მზის პოეტური აღწერა, ის ასევე შეიძლება ფეიერვერკს გამოხატავდეს. მზის აღსანიშნავად შეიძლება გამოვიყენოთ უამრავი მსგავსი მეტაფორა, მაგალითად, goldglänzendes Himmelsfeuer, goldenes Himmelsgestirn და სხვა. მაგრამ იდიომს - der goldene Mittelweg ვერ ჩავანაცვლებთ შესიტყვებით goldglänzender Mittelweg. მყარ შესიტყვებას ცალსახად გამოკვეთილი მნიშვნელობა აქვს და მეტაფორისაგან განსხვავებით, ნაკლებად ვარიაციულია (Duden, 1998:8).

როგორც ენობრივი ნიშანი, იდიომი იმ მოთხოვნილებით იქმნება, რომ დენოტატი არა მარტო დასახელდეს, არამედ მის მიმართ არსებული პოზიციაც დაფიქსირდეს. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ამგვარ ნიშნებში დენოტაცია (აღნიშვნა) კონოტაციასთან (შეფასებასთან) არის კავშირში. მაშასადამე, ფრაზეოლოგიური მნიშვნელობები მოიცავენ დენოტატურ და კონოტატიურ ასპექტებს. იდიომის შექმნის წინაპირობად სწორედ კონოტატიური ასპექტის არსებობა ითვლება. კონოტატიურ ასპექტად მიიჩნევა შეფასებითი ინფორმაცია, რომელიც იდიომის სემანტიკურ სტრუქტურაში არსებობს და მას ექსპრესიულობას ანიჭებს. ფრაზეოლოგიური მნიშვნელობის სპეციფიკა იმაში მდგომარეობს, რომ კონოტატიური ასპექტი არის წამყვანი, განმსაზღვრელი. ფრაზეოლოგიის კონოტატიური პოტენციალის გამოყენება ტექსტს ანიჭებს ძალას, გაზარდოს ემოციურ-ექსპრესიული ზეგავლენა მკითხველზე.

შინაარსობრივად იდიომების დიდი ნაწილი ისტორიასა და კულტურას ასახავს. ვინც არ იცნობს აქილევსის სახელს, მისთვის გამოთქმა - etwas ist jemands Achillesferse (აქილევსის ქუსლი) ბურუსით არის მოცული. ასევე ბერძნულ მითოლოგიაში ჩაუხედავი ადამიანი ვერ ჩაწვდება, თუ რატომ არის das Fass der Danaiden füllen (დანაიდების კასრის ავსება) - უაზრო, ფუჭი, ამაო საქმიანობა. იდიომების დიდი ნაწილი რომაული კულტურის საგანძურია, მაგალითად, den Rubikon überschreiten (რუბიკონის გადალახვა). მათი მნიშვნელოვანი ნაწილი ლათინური და გერმანული ელემენტების შეერთებით არის მიღებული. ამასთან, ლათინური ელემენტი არის მნიშვნელობის ცენტრი, გერმანული კი გრამატიკულ ფუნქციას ასრულებს, მაგალითად, etwas ad acta legen (რაიმე წარსულს ჩააბარო), jemanden in Natura vor sich sehen (ვინმე პირადად დაინახო). ხშირად ერთმანეთის პარალელურად არსებობს ნათარგმნი და შერეული ვარიანტები. სესხების მხრივ მნიშვნელოვანია ინგლისური, ფრანგული და იტალიური ენები. გერმანული იდიომების მნიშვნელოვანი წყარო არის ასევე ბიბლია, მაგალითად, von Pontius zu Pilatus laufen (სხვადასხვა ინსტანციას შორის უმიზნო, უსარგებლო სირბილი), päpstlicher als Papst sein (რომის პაპზე უფრო მორწმუნე, მეტისმეტად ზუსტი და მკაცრი).

ადამიანის ცხოვრების განსამზღვრელ ფაქტორებს წარმოადგენს კონკრეტული გარესამყარო და სულიერი სამყარო, ანუ ნაწილობრივ ადამიანის გარეთ არსებული, ნაწილობრივ მის მიერ შექმნილი. ორივე მათგანში არსებობს ფენომენები, რომლებიც მუდმივია და ფენომენები, რომლებიც ეპოქის, ტერიტორიის, ადამიანების მიხედვით განსხვავდება. იდიომატიკაში გარესამყარო და სულიერი სამყარო ძალიან პლასტიკურად, მოქნილად აისახება. აქ ასახვას ჰპოვებს ბუნების მოვლენები, ფლორა, ფაუნა, მზე, მთვარე, ელვა, ზღვა, მდინარე; ასევე ადამიანური ყოფის ელემენტები - საქმიანობა, ხელოსნობა, რელიგია, კულტურა, ადათ-ჩვევები და სხვა. ეს არის ერთ-ერთი საფუძველი იმისა, რომ ბევრი იდიომი სხვადასხვა ენაში მსგავსი მნიშვნელობით გვხვდება. იდიომატური გამოთქმის არსებითი მახასიათებელია თვალნათლივ წარმოგვიდგინოს გარესამყაროს, ადამიანის მიერ აღქმული და ენობრივად გარდაქმნილი სამყაროს ლოგიკურ-კატეგორიულ კანონზომიერებებს შორის არსებული ურთიერთობები, გრამატიკული კანონზიმიერებების გათვალისწინებით (Schemann, 1989:109).

რა ფაქტორები განსაზღვრავენ იდიომატურ-მოდიფიცირებული მნიშვნელობის წარმოქმნას, რა უდევს იდიომებს ანთროპოლოგიურ საფუძვლად? რა ბაზას ეფუძნებიან გადატანის ფიგურები? ამგვარ საფუძვლად მიჩნეულია ლექსემების შემდეგი შინაარსობრივი ჯგუფები: სხეულის ნაწილები, გარესამყარო, სოციალური სამყარო, ადამიანი-სამყარო, ენა, რელიგია, მორალი, ცხოვრების დონე, თეორია-პრაქტიკა, დრო-ადგილი, სიმშვიდე, სიხარული-ტკივილი, ნახვა-შეცნობა, დანგრევა-განადგურება, უარყოფა და ა.შ. აქვე უნდა მოვიხსენიოთ ცხოველთა და ფრინველთა აღმნიშვნელი ლექსემები, რომლებიც ძალიან ხშირად გამოიყენება გერმანულ იდიომატიკაში. მათ გარკვეული ლექსემატური მნიშვნელობა აქვთ მინიჭებული და ძირითადად ადამიანის აღსანიშნავად გამოიყენება, მაგალითად, Gans - სულელი, Hahn - ბაქია, მკვეხარა, Hase - მხდალი, მშიშარა, Papagai - მოლაყბე, Igel - უკარება, Pfau - ამაყი, პატივმოყვარე, Wolf - მშიერი, გაუმაძღარი, Wurm - უბადრუკი, Pute - ქარაფშუტა, Pferd - მუშა, ძლიერი, Ziege - სულელი, სასაცილო, Hund - ერთგული, საცოდავი, მკბენარა, სულმდაბალი (ბევრი მნიშვნელობა აქვს). ყველაზე ხშირად გამოიყენება ლექსემები Hund, Katze, Pferd, Schwein, Vogel, Schaf, Maus, Hahn.

ზოგიერთი სიტყვა განსაკუთრებით მჭიდროდ არის დაკავშირებული რომელიმე სხვა სიტყვასთან და მსმენელს/მოლაპარაკეს მის ხსენებაზე ყოველთვის ის მეწყვილე სიტყვა ახსენდება, მაგალითად, Rechenschaft ablegen (ანგარიშის ჩაბარება). ამგვარი ფორმების გამოყენება ადამიანს უადვილებს ენობრივი გადაბმის პროცესს. ხშირად ეს ხატოვანი ფრაზები უფრო მეტს ამბობენ, ვიდრე წინადადებების მთელი ჯაჭვი.

იდიომატური გამოთქმები ავტორს დიდ სტილისტიკურ სამსახურს უწევენ. ზოგჯერ უბრალო შემასმენელს ფრაზეოლოგიზმი ცვლის მაღალი სტილის მისაღწევად, მაგალითად frühstücken - Imbiss nehmen (საუზმობა-წახემსება). ზოგჯერ კი ავტორი არსებულ მოდელს ცვლის, რაც ენობრივ სტილს კიდევ უფრო მიმზიდველს ხდის, მაგალითად, ციტატა ბიბლიიდან: Was der Mensch sät, das wird er ernten (ადამიანი რასაც დასთესს, იმასვე მოიმკის) - Unsere Kinder werden wirklich ernten, was wir mit solchen Mühen säen (ჩვენი შვილები ნამდვილად მოიმკიან, რასაც ჩვენ ესოდენ დიდი გარჯით ვთესთ). გამონათქვამის ამგვარი ცვლილების მიზეზი შეიძლება იყოს დრო და ახალ საზოგადოებრივ პირობებთან კონკრეტული გამონათქვამის შინაარსის შეუსაბამობა.

ენის ფრაზეოლოგიური მარაგის გაცნობას, როგორც აღვნიშნეთ, უაღრესად დიდი მნიშვნელობა ენიჭება მოცემული ქვეყნის ისტორიისა და კულტურის ათვისებაში. ეროვნული, კულტურული და ისტორიული სპეციფიკის მატარებელ იდიომებში შეიძლება გამოვყოთ შემდეგი შინაარსობრივი ჯგუფები:

1) გერმანიის ბუნებრივ-გეოგრაფიული გარემოს ამსახველი იდიომები.

Auf einen (keinen) grünen Zweig kommen - წარმატების (ვერ) მიღწევა. (მწვანე ტოტი აყვავების, წარმატების სიმბოლო იყო გერმანიაში).

Den alten Kohl wieder aufwärmen - ძველი სიმღერის თავიდან დაწყება. (საერთოდ, კომბოსტო მნიშვნელოვანი მცენარეული კულტურაა გერმანიაში. ის ჯანმრთელობისათვის სასარგებლოდ ითვლება, რადგან შეიცავს ფოსფორს, კალციუმს, მანგანუმს, რკინას. არსებობდა ძველი ტრადიცია: თუ გერმანელი ახალ წელს დამწნილებულ კომბოსტოს მიირთმევდა მთელი წელი ჯანმრთელი იქნებოდა).

Das macht den Kohl auch nicht fett - ეს ვერაფერს შეცვლის.

Einem die Petersilie verhageln - ვინმეს გაწბილება, მისთვის სიხარულის ჩამწარება.

Da ist Hopfen und Malz verloren - საქმე წასულია, ვერაფერს უშველი. (გამონათქვამი ლუდის ხარშვას უკავშირდება. თუ ლუდის ხარშვის პროცესს ხელი შეეშალა, მაშინ საჭირო ინგრედიენტები წყალში ჩაყრილად ითვლება).

ამა თუ იმ ცხოველის სახელი, როგორც აღვნიშნეთ, მეტაფორულად სხვადასხვა თვისებას, საქციელს უკავშირდება: მელა ცბიერია, ლომი - ძლიერი, კურდღელი მშიშარა და ა.შ. (Bünting, 1995:5).

Er ist kein heuriger Hase mehr - საქმეში კარგად ერკვევა, გამოცდილება აქვს. (გამოთქმას საფუძვლად უდევს ის გარემოება, რომ ბებერი კურდღელი გამოცდილია, კარგად ორიენტირებს, რადგანაც არაერთხელ დასხლტომია ძაღლსა და მონადირის ტყვიას).

Das hält ja kein Pferd aus! - ეს აუტანელია! (ცხენი, როგორც ყველაზე ძლიერი, მუშა და ამტანი ცხოველი, აღნიშნულ გამონათქვამში გამოიყენება მძიმე დატვირთვის გამოსახატავად, რომელიც ვინმეს დააკისრეს).

2) ქვეყნის ისტორიის ამსახველი იდიომები.

Das kommt mir spanisch vor - უცნაურია, გაუგებარია (შესიტყვება მიმდინარეობს კარლ V-ის დროიდან (1500-1558), რომელიც წარმოშობით ესპანელი იყო და გერმანიის სამეფო გვირგვინს ატარებდა. მან შემოიტანა ესპანური ადათ-წესები, რომლებიც გერმანელებს უცნაურად ეჩვენებოდათ).

Ein Gang nach Kanossa - თავის დამცირება, პატიების თხოვნა (გერმანიის მეფე ჰაინრიხ IV, რომელიც რომის პაპმა გრეგორი VI-მ ეკლესიიდან გააძევა, გაემგზავრა ჩრდილოეთ იტალიაში მდებარე ციხესიმაგრე კანოსაში, სამი დღე იდგა ციხესიმაგრის წინ და პაპს პატიებას თხოვდა).

Das sind mir böhmische Dörfer - ჩემთვის გაუგებარია (გავრცელდა 30-წლიანი ომის დროს (1618-1648). მე-17 საუკუნეში ჩეხეთს შეუერთდა ტერიტორიის ნაწილი და მას ბოჰემია ეწოდა. გერმანელებს უცნაურად ეჩვენებოდათ სლავური სოფლების სახელწოდებები).

So schnell schiessen die Preussen nicht - ასე ჩქარა საქმე არ გაკეთდება. (პრუსიის მეფემ ფრიდრიხ I-მა (1688-1740) შექმნა უზარმაზარი არმია, მაგრამ, ძლევამოსილების მიუხედავად, ომის წამოწყებას მტრებთან არ ჩქარობდა).

Einen alten Zopf abschneiden - მოძველებული, დრომოჭმული შეხედულებების, ჩვევების, ნივთების უარყოფა (ფრიდრიხ ვილჰელმ I-მა თავის არმიაში შემოიღო მამაკაცური ვარცხნილობა უკან შეკრული გრძელი თმით. ზოგადად მე-18 საუკუნეში გაბატონებული იყო მოდა, რომლის მიხედვითაც მამაკაცები ნაწნავიან პარიკებს ატარებდნენ. საფრანგეთის რევოლუციის შემდეგ გატარდა სამხედრო რეფორმები და გრძელი თმის ტარება აიკრძალა. ნაწნავი მხოლოდ კონსერვატორებმა შეინარჩუნეს. ამიტომ იგი ჩამორჩენილობის სიმბოლოდ ითვლებოდა).

Ein unsicherer Kantonist - არასაიმედო ადამიანი (მე-18 საუკუნეში პრუსია დაიყო კანტონებად, ყოველ კანტონში უნდა შეკრებილიყვნენ რეზერვისტები, მაგრამ მამაკაცები გარბოდნენ, იმალებოდნენ).

Rangehen wie Blücher - გადამწყვეტი, უშიშარი მოქმედება (ბლუხერი იყო პოპულარული პრუსიელი ფელდმარშალი (1742-1819), ცნობილი თავისი შემტევითობითა და სიმამაცით).

3) გერმანელთა ტრადიციული ყოფის, ცხოვრების წესის ამსახველი იდიომები.

ა) ხელოსნობა. მე-11, მე-12 საუკუნეებში გერმანელმა ხელოსნებმა დაიწყეს ამქარში გაერთიანება.

Jemandem ins Handwerk pfuschen - ვინმეს საქმეში ჩარევა.

Der blaue Montag - არასამუშაო ორშაბათი დღე (თავდაპირველად იგულისხმებოდა მარხვის წინა ორშაბათი, მოგვიანებით კი იგი ამ დღის რიტუალის ლიტურგიულ ფერს დაუკავშირდა. შემდგომში ეს აღნიშვნა გავრცელდა ორშაბათ დღეზე, როცა ხელოსნები ძველი ტრადიციის მიხედვით ისვენებდნენ. რადგანაც ხელოსნები გამოსასვლელ ორშაბათ დღეს ქეიფობდნენ, ამიტომ blau (ლურჯი) „მთვრალის“ მნიშვნელობით აღიქმებოდა).

ბ) გლეხის ყოფა-ცხოვრება.

Butter auf dem Kopf haben - რაღაც სამარცხვინო აქვს ჩადენილი (გლეხებს გასაყიდად გაჰქონდათ კარაქი თავზე შემოდგმული კალათებით. როცა ისინი მზეზე დიდხანს იდგნენ, კარაქი დნებოდა და თავზე ეღვენთებოდათ).

გ) წერა-კითხვა, ბეჭდვა.

Mit jemandem Deutsch reden - პირდაპირი, მიკიბ-მოკიბვის გარეშე საუბარი. (აღნიშნულ გამონათქვამში, რომელიც მე-15 საუკუნიდან მომდინარეობს, სიტყვა Deutsch პირვანდელი მნიშვნელობით გამოიყენება, კერძოდ, იგი „გასაგებს“, „ხალხისთვის ხელმისაწვდომს“ ნიშნავს. კარლოს დიდის ეპოქაში ნელ-ნელა დაიწყო რომანული ენებისგან, კერძოდ, ლათინურისგან გამიჯვნა, რომელიც მეცნიერების ენად ითვლებოდა და ხალხისთვის გაუგებარი იყო).

Mit seinem Latein am Ende sein - ჩიხში მოექცა; აღარ იცის, რა გააკეთოს. (იდიომში მოიაზრება ზოგადად ცოდნა, განათლება).

დ) ქალაქური ცხოვრების წესი.

Den Laufpass bekommen - სამსახურიდან უარის მიღება, გათავისუფლება (Laufpass იყო მოწმობა, რომელსაც აძლევდნენ სამსახურიდან დათხოვნილ ჯარისკაცებს).

Bis in die Puppen - ძალიან დიდხანს (მე-18 საუკუნეში ფრიდრიხ დიდმა ბერლინის შემოგარენში ააშენებინა მოედანი „Grosser Stern“, რომელიც მორთული იყო ანტიკური ღმერთების ქანდაკებებით. ბერლინელები მათ თოჯინებს ეძახდნენ. ფრაზეოლოგიზმის თავდაპირველი მნიშვნელობა იყო „ძალიან შორს წასვლა, მოგზაურობა“, რადგან ეს ადგილი შორს იყო ქალაქის ცენტრიდან. მოგვიანებით, გამონათქვამის მნიშვნელობა სივრცობრივი დაშორებიდან დროის მონაკვეთზე გავრცელდა).

Abwarten und Tee trinken - მოთმინება ვიქონიოთ (იდიომის წარმომავლობა გაურკვეველია. სავარაუდოდ, ის წარმოადგენდა ავადმყოფისადმი შეგონებას, რომ ბალახების ჩაი დაელია და მოთმინებით დალოდებოდა გამოჯანმრთელებას).

ე) სტუდენტური ცხოვრება.

Bruder Studio - სტუდენტი (ტერმინი ლუთერმა გამოიყენა).

Den Doktorhut bekommen - დოქტორის ხარისხის მიღება.

ვ) თამაშები.

Eine ruhige Kugel schieben - მშვიდი, აუღელვებელი სამსახური (ამ იდიომის ზუსტი წარმომავლობა უცნობია. სავარაუდოდ, ის კეგლის თამაშს და მცირე ძალისხმევით გაგორებული ბურთის მშვიდ, ნელ მოძრაობას უკავშირდება).

Jemandem den schwarzen Peter zuspielen - დანაშაულის ვისნმესთვის გადაბრალება (გამონათქვამი ბანქოს თამაშიდან მომდინარეობს. ვისაც „შავი პეტრე“ ხელში შერჩებოდა, წაგებულად ითვლებოდა).

ზ) კერძებისა და სასმელების სახელწოდებები.

Das ist nicht mein Bier - ჩემი საქმე არ არის (ლუდის სიმბოლო სტუდენტური ენიდან მომდინარეობს და ნათელყოფს, თუ რა ადგილი ეკავა ლუდს სტუდენტების ცხოვრებაში. ლუდხანებში ჯდომა და დღესასწაულებში მონაწილეობა აღინიშნებოდა ტერმინით „Biereifer“).

Weggehen wie warme Semmeln - სწრაფად იყიდება.

Berliner Weisse - ბერლინური ლუდი (1741 წელს ბერლინში მცხოვრებმა ჰუგენოტებმა დაიწყეს ნათელი, ღია ფერის ლუდის გამოხდა, რომელსაც ჩრდილოური შამპანური ეწოდებოდა).

თ) ქორწინება.

Grüne Hochzeit - ქორწინების დღე (ამ დღეს პატარძალი მწვანე ფოთლების გვირგვინს იკეთებდა).

ი) ტრადიციული მისალმება და სურვილები.

Petri Heil! - წარმატებას გისურვებ თევზჭერისას (პეტრე მოციქული თევზჭერის მფარველი იყო).

კ) დღესასწაულების სახელწოდებები.

Weisse Weihnachten - თოვლიანი შობა. Grüne Weihnachten - უთოვლო შობა.

Wenn Ostern und Pfingsten auf einen Tag fallen - არასდროს (აღდგომა და სულთმოფენობა არასოდეს დაემთხვევა ერთმანეთს).

4) ეროვნულ-სპეციფიკური ჟესტების გამომხატველი იდიომები.

Jemandem den Daumen halten/drücken - ვინმესთვის წარმატების სურვება. (ძველი გერმანული ცრურწმენის მიხედვით, ცერა თითი სხეულის მნიშვნელოვანი ნაწილი და ამავდროულად დემონური არსება იყო, რომელსაც ზებუნებრივ ძალებს მიაწერდნენ. ამ ჟესტის დახმარებით განდევნიდნენ ეშმაკს. რომაელ გლადიატორთა ბრძოლებიც ერთგვარად განმარტავენ აღნიშნულ გამონათქვამს: თუ ძველ რომში ცერა თითი ზევითკენ იყო მიმართული, მაშინ დამარცხებულ მებრძოლს შეიწყალებდნენ ხოლმე, ხოლო თუ პირიქით, ცერი ქვევითკენ იყო მიმართული, მაშინ გლადიატორს სიკვდილი ელოდა). აქედან მომდინარეობს ასევე იდიომატური გამონათქვამი Den Daumen nach unten halten - ვინმეს განსჯა, მისთვის განაჩენის გამოტანა).

Däumchen drehen - უსაქმურობა, ხელებდაკრეფილი ჯდომა.

Jemandem einen Vogel zeigen - თითის მიდება შუბლზე იმის ნიშნად, რომ ვინმეს აჩვენო, ჭკუაზე არა ხარო.

5) ფულის, წონის, სიგრძის საზომი ერთეულების გამომხატველი იდიომები.

Jeden Pfennig dreimal umdrehen - ყოველი კაპიკის დაზოგვა.

Jemandem den letzten Groschen abknöpfen - ვინმეს ბოლო კაპიკამდე გაძარცვა. (წინათ მდიდარი ბატონები ოქროს ან ვერცხლის ღილებს ჩუქნიდნენ ქვეშევრდომებს. ხშირად ღილებს ქურდები იპარავდნენ).

Jeder Zoll ein Gelehrter - სულით ხორცამდე სწავლულია (Zoll - დუიმი).

6) ხალხური ადათ-წესების, თქმულებების გამომხატველი იდიომები.

Das Abendmahl auf etwas nehmen - თავს დავდებ (რომ ასეა) (შუა საუკუნეებში დამნაშავეს განაჩენის გამოტანამდე გამხმარი პურის ან ყველის ნაჭერს აყლაპინებდნენ. თუ გადაყლაპავდა, უდანაშაულოდ სცნობდნენ).

Bei jemandem in der Kreide stehen - ვალების ქონა (წინათ სამიკიტნოების მფლობელები ცარცით სპეციალურ დაფაზე აღნიშნავდნენ თავიანთი სტუმრების ვალებს).

Einen Korb bekommen - ცოლობაზე უარის მიღება (მინეზანგის ეპოქაში არსებობდა ასეთი ტრადიცია: გასათხოვარი გოგონები თავიანთ მთხოვნელებს ზემოდან ქვემოთ თოკით უგზავნიდნენ კალათებს. არასასურველ საქმროს ძირგაფუჭებული კალათა ერგებოდა).

Das geht auf keine Kuhhaut! - ეს უკვე მეტისმეტია! (შუასაუკუნეობრივი წარმოდგენის თანახმად, სატანა მომაკვდავ ადამიანს მის მიერ ჩადენილი ცოდვების სიას წარუდგენდა, რომელიც პერგამენტზე იყო ჩამოწერილი. პერგამენტი მზადდებოდა ცხოველის, მათ შორის ძროხის, ტყავისაგან. თუ ჩამონათვალი მასზე ვერ დაეტეოდა, ეს განსაკუთრებული ავკაცობისა და ბოროტების ნიშანი იყო).

Hals- und Beinbruch! - გისურვებ წარმატებას! (საფუძვლად უდევს რწმენა, რომ, თუ გინდა ვინმეს უბედურება ააცილო, აუცილებლად უნდა უსურვო მას იგი).

Jemanden ins Bockshorn jagen - ვინმეს შეშინება (უკავშირდება შუა საუკუნეებში თხების კასტრირების ინსტრუმენტს, რომელსაც ომის პერიოდში წამებისათვის იყენებდნენ).

Frau Holle schüttelt ihre Betten aus. - თოვს (Frau Holle გერმანული მითოლოგიის

გმირი ქალი იყო. როცა თოვდა, ამბობდნენ, რომ Frau Holle თავისი ბუმბულის საწოლს ბერტყავს).

7) ლიტერატურული წარმოშობის იდიომები.

Jenseits von Gut und Böse - ფრიდრიხ ნიცშეს ნაწარმოები (1886წ.) (გამოიყენება ადამიანის აღსანიშნავად, რომელსაც არც კარგის და არც ცუდის გაკეთება არ შეუძლია, რადგან საამისოდ არც ფიზიკური და არც სულიერი ძალა არ შესწევს).

Die Stützen der Gesellschaft - საზოგადოების საყრდენი ელიტა; ისინი, ვისზედაც დგას საზოგადოება (იბსენის პიესის სახელწოდების მიხედვით. იგი აკრიტიკებს ბურჟუაზიულ მორალს, „ელიტარულ“ ადამიანებს, რომლებიც თავის კარიერას სიცრუეზე აგებენ).

Schwamm darüber! - დაივიწყე! (ავსტრიელი კომპოზიტორის კარლ მილოკერის ოპერეტის „Der Bettelstudent“ მიხედვით).

Wie einst im Mai - როგორც ოდესღაც, ახალგაზრდობაში (ჰერმან ფონ გლიმის ლექსის „Allerseelen“ მიხედვით (1844). კიდევ უფრო პოპულარული გახდა მას შემდეგ, რაც რიხარდ შტრაუსმა გააჟღერა).

Allein auf weiter Flur stehen - სრულ სიმარტოვეში ყოფნა (ულანდის ლექსის მიხედვით).

Das Auge des Gesetzes - პოლიციელი, კანონის დამცველი (შილერის ლექსის მიხედვით).

8) საკუთარი სახელების შემცველი იდიომები.

Nach Adam Riese - ზუსტად, მათემატიკური სიზუსტით (ადამ რიზე იყო ცნობილი გერმანელი მათემატიკოსი (1492-1559), პირველი სასკოლო სახელმძღვანელოს ავტორი მათემატიკაში).

Ich will Hans heißen, wenn das nicht stimmt - სულელი ვიყო, ეს თუ ასე არ არის.

9) ტოპონიმების შემცველი იდიომები.

Er ist mit Spreewasser getauft - ძირძველი ბერლინელია.

Aussehen wie der dumme Junge von Meißen - სულელურად გამოიყურება.

10) სამხედრო საქმის გამომხატველი იდიომები.

Von der Pike auf dienen - სამსახურის დაბალი რანგიდან დაწყება (სამხედრო კარიერა ძველად საბრძოლო შუბით იწყებოდა. მოგვიანებით გამონათქვამი სამხედრო სფეროდან სხვა პროფესიებზეც გავრცელდა).

Für jemanden eine Lanze brechen - ვინმეს დასაცავად გამოსვლა, (გამონათქვამი უკავშირდება შუა საუკუნეების ტურნირებს, როცა რაინდი ვინმეს ღირსების დასაცავად შუბით შეებრძოლებოდა მოწინააღმდეგეს).

Jemanden in Harnisch bringen - ვინმეს გაცოფება (Harnisch იყო რაინდის ჯავშანი. მოცემულ გამონათქვამში ის, გადატანითი მნიშვნელობით, საბრძოლო მზადყოფნას აღნიშნავს).

Die Flinte ins Korn werfen - ფარ-ხმალის დაყრა (ჯარისკაცები, რომლებიც ბრძოლას თავს ანებებდნენ ან მარცხდებოდნენ, თავიანთ იარაღს პირდაპირ პურის ყანაში ყრიდნენ, რათა მტერს იარაღით ხელში არ ჩავარდნოდნენ. უიარაღონი კი, როგორც სამოქალაქო პირები, ტყვეობას თავს ადვილად დააღწევდნენ).

Lunte riechen - საფრთხის მოახლოების გრძნობა (Lunte - ფითილი გამოიყენებოდა საბრძოლო იარაღებში და ასაფეთქებელ მოწყობილობებში, წაკიდებისას სუნს უშვებდა და მოწინააღმდეგე ხვდებოდა, რომ ამას გასროლა ან აფეთქება მოჰყვებოდა).

როგორც ვხედავთ, ადამიანი თავისი გრძნობების, შეხედულებების გამოსახატავად ოდითგანვე იყენებდა ხატოვან გამონათქვამებს - იდიომებს. მათ გარეშე ცოცხალი ენა წარმოუდგენელია. ისინი ერთგვარი მაკავშირებელი ხიდის ფუნქციას ასრულებენ წარსულსა და დღევანდელობას შორის. იდიომების დიდი ნაწილი ისტორიასა და კულტურას ასახავს. ძალიან ხშირად, ზოგჯერ გაუცნობიერებლადაც კი, ჩვენ ვიყენებთ ხატოვან შედარებებსა და გამონათქვამებს, რომელთა წარმომავლობა შეიძლება არც კი ვიცოდეთ. ისინი ემყარება ცხოვრებისეულ სიბრძნეს, ნამდვილ ამბებს, ციტატებს, ტრადიციებს, ადათ-წესებს, რელიგიურ შეხედულებებს. ამიტომაც აღიქმება იდიომი, როგორც ეროვნული, კულტურული და ისტორიული სპეციფიკის მატარებელი ფენომენი. იდიომები ამშვენებენ ჩვენს მეტყველებას, სიცხოველეს, მიმზიდველობას სძენენ მას და ამდიდრებენ ენას თავისი მრავალფეროვნებით.

ლიტერატურა:

1. Bußmann, H. (2008): Lexikon der Sprachwissenschaft. Stuttgart.

2. Probleme der semantischen Analyse. (1977): Von einem Autorenkollektiv unter der Leitung v.D. Viehweger=Studia grammatica XV. Berlin.

3. Kleine Enzyklopädie Deutsche Sprache (1983): Hrsg. W. Fleischer/W. Hartung/J. Schildt/P. Suchsland. Leipzig.

4. Stepanova, M. D./Černyševa, I.I. (1986): Lexikologie der deutschen Gegenwartssprache. Moskau.

5. Schippan, Th. (1992): Lexikologie der deutschen Gegenwartssprache. Tьbingen.

6. Rцhrich, L. (1973): Lexikon der sprichwцrtlichen Redensarten. Freiburg, Basel, Wien.

7. Die schцnsten Redewendungen (2008): Hrsg. von G. Jockel. Renningen.

8. Duden (1998): Redewendungen und sprichwцrtliche Redensarten. Wцrterbuch der deutschen Idiomatik. Bd. 11. Mannheim, Leipzig, Wien, Zьrich.

9. Schemann, H. (1989): Synonymenwцrterbuch der deutschen Redenstarten. Unter Mitarbeit von R. Birkenhauer, Straelen.

10. Bьnting, K.D. (1995): Redensarten, Sprichwцrter, geflьgelte Worte. Chur/Schweiz.

Irina Kruashvili
Idioms as a phenomenon containing national, cultural and historical features
Summary

In our everyday life we often use idiomatic expressions, which add to the language its distinctive character, vivacity and high power of expressiveness. Such creativeness is conditioned by individual or general cultural characteristics. A language is a historical formation, which has been developing for centuries. Moreover, in its every level - phonetics, vocabulary, semantics - the language adopts various elements of the past. Consequently, many idiomatic expressions spring from previous epochs. The most vividly the figurative richness of a language is manifested in its idiomatic expressions, which mostly are generated from the folklore. Subsequently, because of its figurativeness, idioms are based in the language. Many old expressions, as the voluble witnesses, give us information upon the past events, traditions and opinions, which reflect the history and the culture of a country. Therefore, idioms are interpreted as a phenomenon bearing national, cultural and historical features.

This article analyses German idioms according to their content and origin and provides illustrative examples for each semantic group.

Ирина Круашвили
Идиома, как феномен, носящий национальную,
культурную и историческую специфику
Резюме

В повседневной коммуникации мы часто применяем идиоматические выражения, которые придают языку своеобразность, утонченность и большую выразительную силу. Такая креативность обусловлена индивидуальными или общими культурными чертами. Язык - это историческое образование и развивается на протяжении многих веков. На всех уровнях - фонетика, лексика, семантика - он передаёт многообразные элементы прошлого, поэтому многие выражения происходят из далеких столетий. Идиомы возникают в основном в народном устноречии и затем из-за своей образности укореняются в языке. Многие из этих старых выражений, как живые свидетели, сообщают нам о прошлых событиях, традициях, представлениях. Они отражают историю и культуру страны. Поэтому идиомы рассматриваются как феномены, носящие национальную, культурную и историческую специфику.

В статье проанализированы немецкие идиомы по содержанию и охарактеризовано их происхождение. Для каждой семантической группы приведены наглядные примеры.

Кетеван Сванидзе
(Грузия)

Глаголы вращения в грузинском языке обладают интересной особенностью слово-и формообразования. Результат процесса вращения в современном грузинском языке выражается в форме страдательного причастия. Примечательно, что практически все глаголы вращения образуют страдательные причастия. Особо следует отметить их семантику.

Причастия страдательного залога, обозначающие результат процесса вращения могут обозначать результат уже выполненного вращения (abrunebuli, aburtavebuli, agorebuli, axveuli, mobrunebuli, amoreuli, gamoreuli, amoxraxnili, aq'iravebuli, gagorebuli, gadabrunebuli, gadakot'rialebuli, gadagrexili, gadaxlart'uli, dagapirk'vavebuli, gadmot'rialebuli, gamoreuli, dabrunebuli, dagragnili, dagrexili, dagorebuli, dat'rialebuli, daxveuli, xveuli, gadaxveuli, migorebuli, moxveuli и.т.п).

Но кроме этого, данные глаголs (как и другие глагол современного грузинского языка) обладают особенностью образовывать причасти, обозначающие результат вращательного действия, который предстоит совершить:

axveuli - то, что предстоит или следует закатать;

asagorebeli - то, что предстоит/следует вскатить вверх;

mosabrunebuli - то, что предстоит/следует развернуть;

asarevi - то, что предстоит/следует перемешать;

šesaxvevi - то, что предстоит/следует завернуть;

šemosat'rialebeli - то, что предстоит/следует повернуть к себе;

gadasat'rialebeli - то, что предстоит/следует перевернуть по направлению от себя;

gadmosat'rialebeli - то, что предстоит/следует перевернуть по направлению к себе и т.п.

Морфологический подход к словообразованию глаголов показал, что особой многочисленностью отличаются:

Имена существительные: Грузинский глагол, как и глаголы в известных нам языках, обладает способностью образовывать имена, несущие себе ту же семантику, что и глаголы, от которого данные существительные образованы. Отглагольные имена в грузинском языке обладают потенцией присоединения преверб, расширяя, тем самым, парадигму семантики. Интересен в этом отношении имена существительные, называющие предметы и лица, подразумевающие наличие вращательных движений:

damgorebeli - тот, кто скатывает что-либо сверху вниз

borbali - колесо

bоrblk'ari, k'arborbala - (кружащийся ветер) вьюга, метель (bоrbali - колесо, k'ari ветер);

gargali - клубок

gorgolač'i -ролик

q'ira - поза, во время которой приходится стоять вниз головой.

Согласно „Этимологическому словарю картвельских языков“ (Климов, 1964), корень gor/gr - катить(ся), валять(ся): реконструируется для общекартвельского уровня по показаниям всех современных языков, основа хорошо известна из памятников древнегрузинского языка (gorvida da perooda - валялся и испускал пену; da gardaagorvon lodi esa - и не отвалят камня…).

Хотя, вероятно, можно говорить не только о процессе образования имен от глаголов, т.е. о словообразовании, но и об обратном процессе - образовании глаголов от имен. Как, например, в случае существительного q'ira - поза, во время которой приходится стоять вниз головой и образованных от данного существительного глаголов aq'iraveba, amoq'iraveba, gadaq'iraveba и.т.д.

Наречия вращения: интересны и наречия образа действия с семантикой вращения:

tavdaq'ira - стоя вниз головой (tavdaq'ira dgas - стоит вниз головой);

kot'rial-kot'rialit' - кувыркаясь

q'iramala - кувыркаясь, переворачиваясь.

Особый интерес представляет каузация глаголов вращения. Категория глагола прежде всего связан с участниками выраженного глаголом действия - актантами, часть которых в глагольной форме представлена своими маркерами.

В грузинском языке субъектом (S) является инициатор действия (агенс может стать субъектом лишь в том случае, если он инициатор), прямым объектом (O/d) - пациенс глагола действительного залога, а косвенным объектом (O/ind) - адресат действия. Они являются разными категориями глагола и каждая из них имеет свои собственные элементы в виде первого, второго и третьего лиц в единственном и множественном числах.

Грузинский глагол известен своим полиперсонализмом - в глагольной форме, кроме субъекта, личными показателями обозначаются прямой и косвенный объекты. Каузатив, как грамматическая форма является одной из самых ярких специфических черт грузинского глагола. Практически все (одноличные, двухличные, трехличные) глаголы обладают способностью образовать каузатив, имея, тем самым возможность выражать значение, при котором какое-либо из лиц (первое, второе или третье) помогает или заставляет (первое, второе или третье) совершить какое-либо действие. Глаголы вращения не составляют исключения в этом отношении. Практически все из них аналитически образуют каузатив. Рассмотрим формообразование грузинского каузатива на примере одного из глаголов вращения: agoreba вскатить, катать наверх

agagorebineb - я помогу/заставлю тебя вскатить это наверх,

avagorebineb - я помогу/заставлю его/ее/их вскатить это наверх,

amagorebineb - ты поможешь/заставишь меня вскатить это наверх,

аagorebineb - ты поможешь/заставишь его/ее/их вскатить это наверх,

amagorebinebs - он/она поможет/заставит меня вскатить это наверх,

agagorebinebs - он/она поможет/заставит тебя вскатить это наверх,

amagorebineben - они помогут/заставят меня вскатить это наверх,

agagorebineben - они помогут/заставят тебя вскатить это наверх,

aagorebineben - он/она поможет/заставит их вскатить это наверх.

Неисчерпаем грузинский глагол, в его недрах таятся множество неизученных, все еще

не проанализированных явлений, одним из которых являются глаголы вращения, специфика

их семантики, формообразования и функционирования. И в этой области еще многое

предстоит выявить, проанализировать и подытожить.

Литература:

1. Ахвледиани Г.С., Топурия В.Т.. Грузинско-русский словарь. Тбилиси. 1990.

2. Гоголашили Г. Грузинский глагол (вопросы формообразования). Издательство „Меридиан“. Тбилиси, 2010. - На груз. языке.

3. Грузинско-русский словарь. Составители Г.С.Ахвледиани и В.Т.Топуриа. Издательство „Ганатлеба“. Тбилиси, 1999.

4. Джорбенадзе Б.А. Грузинский глагол. Вопрос формального и семантического анализа. Издательство Тбилисского государственного университета. Тбилиси, 1986.

5. Иоселиани П. Первоначальные законы грузинской грамматики, составленный Платоном Евгеньевичем Иоселиани, Тифлис, 1930. - На груз. языке.

6. Кавтарадзе И. Особенности образования глаголов и отглагольных существительных одного типа в грузинском языке. В журн.: «Мацне», №3, Тбилиси, 1960.

7. Климов Г.А. Этимологический словарь картвельских языков. М., 1964.

8. Орбелиани Сулхан-Саба. Словарь грузинского языка. Тбилиси, 1949.

9. Пагава М. Частица в современном грузинском зыке. Тбилиси, 2009. - На груз. языке.

10. Толковый словарь грузинского языка. Однотомник. Под ред. А. С. Чикобава. Тбилиси. 1986.

11. Утургаидзе Т. Грамматических категории глагола и их взаимоотношений в грузинском языке. Издательство „Картули эна“. Тбилиси, 2002. - На груз. языке.

12. Фенрих Г., Сарджвеладзе З., Этимологический словарь картвельских языков. Тбилиси, 2000.

13. Чикобава А. Какие особенности характерны для структуры грузинского глагола. Тбилиси, 1998.

14. Чимке Х., Семантические нюансы приставок современном литературном грузинском языке, Кутаиси, 2010.

ქეთევან სვანიძე
ბრუნვის აღმნიშვნელი ზმნების სიტყვაწარმოებისა
და ფორმაწარმოების სპეციფიკა
რეზიუმე

ამოუწურავია ქართული ზმნა. ჯერ კიდევ ბევრია შესასწავლი, გამოსაკვლევი. ასეთ საკვლევ პრობლემათა რიცხვს მიეკუთვნება ბრუნვის აღმნიშვნელი ზმნები. მათი სემანტიკის, სიტყვაწარმოებისა და ფორმაწარმოების თავისებურებებს ეხება მოცემული კვლევა.

Ketevan Svanidze
Issues of Word-Building and Forms of the Verbs Denoting
`Rotation' in the Georgian Language
Summary

The Georgian verb is inexhaustible. There are so many undiscovered and obscure problems in it. Verbs denoting `rotation' can be rated among unexplored ones. The article deals with analysis of some verbs from this category and covers problems of word-building system and formation of verb forms in the Georgian language.

Хаяла Велиева
(Азербайджан)

Проблема изучения текста принадлежит к числу актуальных проблем современной лингвистики. Однако до сих пор в ней очень много спорного, дискуссионного. Текст имеет наборы постоянных и переменных признаков, и постоянные из них носят характер категории, которые с философской точки зрения представляют собой „предельно широкое понятие, в котором отображаются наиболее общие и существенные признаки, связи и отношения предметов, явлений объективного мира“ (1, 3). Таким образом, текстовая категория - это признак, который свойствен всем текстам, и является типологическим признаком.

Единого мнения о составе текстовых категорий и об основах классификации этих категорий нет. Но тот факт, что основными признаками текста являются категории когезии и связности, признаются практически всеми, хотя и сами эти категории, и соотношение между ними порой трактуется очень неоднозначно (1, 6). В этом смысле, можно отметить симптоматичное мнение Н. Энквиста, который выделяет следующие основные текстовые категории: „дискурс, грамматичность, приемлемость, адекватность, текстовая совместимость, отличительность, когезия, когерентность, связность, и интерпретируемость“ (4, 371). При наличии связности компонентов в устных спонтанных коммуникациях „четко выраженная смысловая замкнутость, объединение сообщений в законченное целое зачастую, если даже не в большинстве случаев, отсутствует“ (2, 12). В некоторых случаях исследователи считают, что „цельность представляет собою некоторое смысловое единство текста, а когезия - формальное выражение его цельности (3, 9).

Реципиент при восприятии текста всегда опирается на его связность, которая, как правило, лежит „ниже“ порога восприятия, то есть рядовой читатель не останавливает на нем свое внимание. Оно направлено на то, ради чего создается текст - на передаваемую им информацию. Вследствие этого содержание текста усваивается как бы „поверх“ связности. В рамках текста наблюдается текстообразующие потенции различных лексических, морфологических и синтаксических средств связи его компонентов. Следует отметить, что эти средства связи находятся в очень тесных отношениях и могут совместно функционировать. Наконец, они составляют сложную систему формальных и семантических отношений между компонентами целого текста.

В данной статье на материале рассказов некоторых англоязычных авторов мы рассматриваем параллелизм как ситаксичесое средство выражения когезии. Формула параллельной связи А-В, С-Д, где все предложения или только некоторые выражены одинаковыми формами. При этом связи предложения не сцепляются одно с другим, а сопоставляются. Благодаря параллелизму конструкций, в зависимости от лексического наполнения, возможно сопоставление или противопоставление, подчеркивающие характер движения мысли. Проведем небольшой анализ следующего теста:

„If you know a man's doing, get in front of him; but if you want to guess what doing, keep behind him. Stop when he stops; travel as slowly as he. Then you may see who sees“.

„What sort of a queer thing do you mean?“ asked the inspector.

„Any sort of queer thing“ (H.G.Wells. „The Treasure in the Forest“).

В данном примере интересен эффект синтаксической когезии, проявляющий себя в параллелизме и повторе конструкций второго и третьего предложений. Герой пытается донести до собеседника мысль о необходимости пошагового контроля за действиями подозреваемого, поэтому прибегает к несколько монотонной и чересчур подробной формулировке. Ввиду того, что повторяющиеся элементы характеризуются не только общностью (если не идентичностью) построения, но и общностью выражаемой идеи, то фиксируем здесь явления семантико-синтаксической когезии.

Первое, что сразу же бросается в глаза в следующем отрывке

„He remembered how Flambeau had escaped, once by a pair of scissors, and once by a home on fire, once by having to pay for an unstamped letter, and once by getting people to look through telescope at a comet that might destroy the world“ (G.K.Chesterton „The Blue Cross“).

- характерный для авторского стиля параллелизм конструкций, выраженный здесь с помощью цепочки сложных обстоятельств образа действия, начинающихся с наречия once, что сигнализирует нам о лексической когезии, стилистически выраженной анафорой. Налицо и грамматический параллелизм, оформленный в первых двух случаях обстоятельствами на базе предложного обстоятельства, а во вторых двух - причастной конструкцией. Лексика-грамматическая когезия связывает все элементы этого отрывка.

„Of my country and of my family I have little to say. Usage and length of years have drived me from the one, and estranged me from the other“ (E.A.Poe „M. Found in a Bottle“).

Настоящий пример представляется нам довольно характерным по причине необычного порядка слов. Тут реализуются некоторые типичные отклонения от стандартной логической структуры предложения, согласно которой тема находится в начале предложения. Кроме этого, стилистический повтор конструкций второго предложения реализует себя в синтаксической когезии простого распространенного предложения, а опущенного вспомогательного глагола have для видовременной формы Present Perfect во второй части в остальном абсолютно параллельной конструкции свидетельствует о структуры грамматической когезии

Интересным представляется следующий пример:

„They kept our graves in the very best condition; the fences were always in faultless, repaired head-boards were kept painted or white-washed, and were replaced with new ones as soon as they began to look rusky or decayed; monuments were kept right, railings intact and bright, the rose bushes and shrubbery trimmed, trained, and free from blemish, the walls clean and smooth and graveled.“ (M Twain „A Curious Dream“).

Параллелизмы грамматических конструкций пассивного залога представляют собой довольно редкий случай грамматической когезии, который по мере своего развития в монологической речи героя также приобретает черты эллипсиса - сложное сказуемое теряет предикат, но в результате действия когезии понимание не затрудняется, скорее, наоборот речь приобретает динамизм. Пассивный залог выбран с целью избежать повтора агенса - местоимения they, которое фигурирует в начале высказывания.

The thousand arms of the forest were grey, and its million fingers silver.
(G.K. Chesterton. „The Sign of the Broken Sword“).

В выбранном отрывке содержится достаточно редкий пример семантико-структурной когезии. Она заключается в разделении двумя подлежащими одного и того же семантического поля, причем как для числительных, так и для существительных. Поскольку этим предложением начинается рассказ, следует признать, что высокая степень образности авторских эпитетов от такого структурно-семантического параллелизма только выигрывает. Прилагательные, определения подлежащих, также при определенном рассмотрении доказывают свою принадлежность к одному и тому же семантическому полю. Этот яркий пример демонстрирует не только семантическую, но и лексическую когезию на базе синонимического повтора по типу отношений части и целого.

So faint was that rigid starlight that nothing could have been traced about them except that wile they both were black, one man was enormously big, and the other (perhaps by contrast) almost startlingly small (G.K.Chesterton. „The Sign of the the roken Sword“).

Прежде всего, отметим распространенную для романтизма структурную деталь - полную инверсию первой части предложения. Далее, второе придаточное предложение предлагает нам две антонимического характера параллельные конструкции, основанные на противопоставления двух лиц, причем как с помощью прилагательного, так и наречия. Налицо явление структурно-семантической когезии, которая также подкрепляется дистантной когезией авторского тиля. Обратим внимание на пояснение, заключенное в скобки. Решение автора привлечь даже невнимательного читателя к антитезе между героями заставляет нас обратить внимание на образную когезию, проявляющуюся в параллелизме образов, не только связанных фигурально, на понятийном уровне, но и подчеркнуто графически.

One of the wisest men in the world acted like an idiot for no reason. One of the best in the world acted like a friend for no reason (G.K.Chesterton. „The Sign of the the roken Sword“).

Еще более яркий пример предлагает нам практически хрестоматию по вариациям повтора на базе чистого параллелизма. Два практически идентичных предложения отличаются только синонимами wisest - best и idiot - friend. Исходя из этого наблюдения, мы смело констатируем присутствие в отрывке как структурно-семантической, так и лексической когезии на базе повтора и синонимии. Чистый повтор обстоятельств места и причины в идентичных синтаксических ролях также заставляет нас упомянуть явление синтаксического параллелизма и когезии на базе катафорического и эпифорического повтора. Трудно найти более насыщенный отрывок, весь пронизанный как явлениями когезии, так и идеей когерентности, связанности структурного порядка, поэтому нам приходится свидетельствовать о присутствии здесь редкого вида когезии - композиционно-структурной.

Одной из разновидностей параллелизма является хиазм, который представляет собой обратный параллелизм, основанный на повторе синтаксической структуры компонента, с перекрестным порядком слов или фраз. Такая структура предложений может быть достигнута как инверсией, так и переходом от активного к пассивному залогу. В разговорной речи довольно часто можно встретить эту связь, используемую для передачи злой иронии, насмешки, как в приведенном ниже примере:

„I meant to call on Mrs. Manson, Doctor. But I was so busy“
- „In the name of god!“ Con rolled with laughter.
„Busy she was! Indeed! She hadn't a new dress - that's what she means“.

(A.J.Cronin „The Citadel“).

Хиазм в данном высказывании приобретает особое ударении. Он подчеркивает гадкую гнусную иронию, с которой Кон говорит о своей жене.

Следует отметить, что хиазм проявляется только в близко следующих предложениях, причем структура одного из этих предложений чаще всего прямо обратная другому. Таким образом, любой правильно организованный текст представляет собой смысловое и структурное единство, части которого взаимосвязаны как синтаксически, так и семантически. Хотя параллелизм является синтаксическим средством реализации когезии текста, данное средство является сильным толчком для тематического развития текста. Таким образом, тематическое развитие достигается разными лексическими, морфологическими и синтаксическими способами (на разных уровнях разной совокупности частных связей), образуя густую сеть переплетений в тексте.

Литература:

1. Гальперин И. Р. Текст как объект лингвистического исследования. Москва, Наука, 1981.

2. Кондаков Н.И. Логический словарь - справочник. Москва, Наука 1975.

3. Кожевникова К. Об аспектах связности в тексте как целом. Синтаксис текста. Москва, Наука, 1979.

4. Харламова Т.В. Тесктообразующие средства в устной речи (на материале русского и английского языков). Автор. Дис. к. ф. н., Саратов. 2000.

5. Enkvist N.E. From Text to Interpretability: A. Contribution to the Discussion of Basic Terms in Text linguistics. Connexity and Coherence: Analysis of Text and Discourse Ed. By W. Heydrich. Berlin, New York: Mouton de Gruyter, 1989, p. 369-382.

6. Halliday M.A.K., Hasan R. Cohesion in English London:Longman, 1976.

ხაიალა ველიევა
პარალელიზმი, როგორც ლიტერატურული ტექსტის ერთიანობა
რეზიუმე

მოცემული სტატია ეხება ლიტერატურული ტექსტის სხვადასხვა ნაწილის გამაერთიანებელ საშუალებებს. სტატიაში განხილულია შემდეგი ძირითადი საკითხები:

1) ტექსტი, როგორც მეტყველების პროდუქტი, არჩევს ენობრივი სისტემის განსაზღვრულ ნიმუშებს და მაკავშირებლებს ტექსტში აღნიშნული შესაბამისი მნიშვნელობების გადმოსაცემად;

2) პარალელიზმის ფენომენი, რომელიც ტექსტის კომპოზიციაში ჩანს, სტრუქტურულ-სემანტიკური კავშირის ფუნქციას ასრულებს;

3) პარალელიზმით გამოწვეული ტექსტის შეზღუდულობა ინფორმაციის თანაბარ ნაწილებად დაყოფის საშუალებას იძლევა და მას მკაცრ საზღვრებს უწესებს.

Khaiala Velieva
Parallelism as a means of Cohesion in the Literary Text
Summary

The present article is devoted to the description of various cohesive ties between different parts of the literary text. The major points covered by this article may be summarized as follows:

1) Text, as a product of speech activity chooses certain patterns and connectors language system for expression of the relevant meanings reflected within a text;

2) Phenomenon of the parallelism, appeared in the composition of the text, performs the function of structural - semantic connection;

3) Limiting property of text, ensured by parallelism enables to divide information for equal significant parts and frames it by strict borders.

თეა შავლაძე
(საქართველო)

ფრანგი ეთნოგრაფი და ფოლკლორისტი, ფრანგული პოზიტიური ანთროპოლოგიის თვალსაჩინო წარმომადგენელი არნოლდ ვან ხენეპი ამბობდა, საკმარისია თვალი გავადევნოთ ადამიანის გზას „აკვნიდან საფლავამდე“, რომ დავინახოთ თუ რაოდენ სისხლხორცეული კავშირია ადამიანურ ყოფასა და ფოლკლორს შორისო. მისი აზრით, ადამიანი მთელი თავისი ცხოვრების მანძილზე, აკვნიდან საფლავამდე ექვემდებარება კონკრეტულ რიტუალებს, რომლებიც გარდამტეხ მომენტებს აღნიშნავს. ეს არის შობა, ზიარება სოციუმთან, როცა ის თავისი მშობლიური საზოგადოების სრულუფლებიანი წევრი ხდება, ქორწინება, რომელსაც იგი ახალ სოციალურ საფეხურზე აჰყავს იგი და სიკვდილი, რომელიც ასევე რიტუალშია „შეფუთული“. ქართველი ფოლკლორისტი ზ. კიკნაძე კი თვლის, რომ რიტუალთა რაოდენობა გაცილებით მრავალრიცხოვანია; ადამიანის ცხოვრება ამ გარდამტეხი რიტუალებით არ ამოიწურება, ფოლკლირული ჟანრები ადამიანის ცხოვრების ანარეკლია. როცა ადამიანი იბადება, მისი ფიზიკური მოვლინება ამ ქვეყნად განსაკუთრებული რიტუალით არის აღნიშნული, რომელსაც, ცხადია, სიტყვიერი ტექსტი ახლავს. ეს არის საძეო სიმღერები. აკვანში მწოლიარე ბავშვი იზრდება ე.წ „სააკვნე სიმღერებით“, რომელთა სიტყვიერი მნიშვნელობა მისთვის გაუგებარია, თუმცა მათი მიზანი სწორედ ისაა, რომ გამოძერწონ ბავშვის სულიერ-სხეულებრივი ჰაბიტუსი. ბავშვი ენას იდგამს და ამ ასაკისთვისაც არსებობს ფოლკლორული ტექსტები, რომელიც ენის გასატეხების სახელითაა ცნობილი. ბავშვის თამაშიც კი რიტუალია, რადგან თამაში მდუმარე პროცესი არ არის, და მას როგორც რიტუალს სიტყვიერი ტექსტი ახლავს. და ასე გრძელდება სიკვდილამდე (ზ. კიკნაძე, 2008).

მოცემულ სტატიაში ჩვენი მიზანია დავაკვირდეთ ბრიტანულ და ქართულ იავნანათა პოეტურ ტექსტებს, ვნახოთ როგორია მათი წარმომავლობა, დანიშნულება და ვერბალური გაფორმება, როგორ აისახება ამ სახის ტექსტებში სხვადასხვა კულტურათა წარმომადგენლების, ჩვენს შემთხვევაში, ბრიტანელი და ქართველი ხალხის, უფრო სწორად დედების მისწრაფებები, ოცნებები თუ იმედები, ვნახოთ როგორ ჰპოვებს იავნანებში გამოვლინებას ისტორია, რელიგია, ტრადიციები, სულიერი კულტურა.

საქართველოში იავნანას სხვადასხვა სახელით იცნობენ. ესენია: „ნანა“, „ნანინა“ და „იავნანა“. ისინი წარმომავლობის მიხედვით განსხვავდენიან ერთმანეთისაგან. „ნანა“ საწყისშივე საკუთრივ აკვნის პოეზიას წარმოადგენდა, ხოლო „იავნანას“ პირველადი ფუნქცია ბატონებისგან განკურნება იყო. მოგვიანებით ორივე ციკლის ლექსები ერთმანეთს დაუახლოვდა და დღეს აღარ განირჩევა. წინათ, რადგანაც ბავშვებს აკვანში ზრდიდნენ, იავნანებს „სააკვნე ლექს-სიმღერებითაც“ მოიხსენიებდნენ. ერთ-ერთი წყაროს მიხედვით, თავდაპირველად იავნანა წარმართული საკულტო რიტუალის საგალობელი იყო და უკავშირდებოდა მზის და ნაყოფიერების ქალღმერთ ნანას სახელს. დროთა განმავლობაში იავნანამ დაკარგა პირვანდელი საწესო ხასიათი (თ. ნოზაძე, 2011).

თუკი სიტყვა „იავნანა“ საქართველოში წარმართული ღვთაების სახელს, მზის და ნაყოფიერების ქალღმერთ ნანას სახელს უკავშირდება, ინგლისურში სიტყვას „lullaby“ სულ სხვაგვარი წარმოშობის ისტორია აქვს. არსებობს რამოდენიმე ვერსია. ერთ-ერთი ვერსიის თანახმად, ტერმინი უკავშირდება ძვ. ებრაულ ფრაზას „Lilith begone“. ესპანელი Moses de Leon (1240-1305) წიგნში „The Book of Splendour“ წერს: „At the same time Jehovah created Adam, he created a woman, Lilith, who like Adam was taken from the earth. She was given to Adam as his wife. But there was a dispute between them“. მეთერთმეტე საუკუნის უცნობი ავტორის წიგნში „Alpha Betha of Ben Sira“ უფრო დეტალურადაა აღწერილი კონფლიქტის მიზეზი: „The conflict arose because Adam, as a way of asserting his authority over Lilith, insisted that she lie beneath him during sexual intercourse. Lilith, however, considering herself to be Adam's equal, refused, and after pronouncing the ineffable Name (i.e the magic name of God) flew off into the air“. ლეგენდის თანახმად, ღმერთმა ლილითს უკან ანგელოზები დაადევნა და მათი პირით შეუთვალა უკან დაბრუნებულიყო, თორემ ყოველდღიურად 100 შვილს მოუკლავდა. მიუხედავად მუქარისა, იგი უკან აღარ დაბრუნებულა. ლილითს ანგელოზებისთვის განუცხადებია, რომ მისი მიზანი იყო ზიანი მიეყენებია ახალშობილთათვის. ებრაელთა წარმოდგენით ლილითი ბოროტი სულია რომელიც ბავშვებს ღამით იტაცებს, კლავს, მშობიარე ქალებს პრობლემებს უქმნის და ახალგაზრდა მამაკაცებს აცდუნებს (Ch. Witcombe „Eve and the Identity of women“). ცრუმორწმუნე ებრაელები ლილითისაგან თავის დასაცავად ბავშვის ოთახის ოთხივე კედელზე ამულეტებს ჰკიდებდნენ წარწერით: „Lilith-abi“ („Lilith begone“). მიიჩნევა, რომ მშვენიერი, ნაზი იავნანაც, რომელშიაც დედები ანგელოზებს მოუხმობენ შვილთა დასაცავად, ბავშვებს ლილითისაგან იცავს მთელი ღამის მანძილზე.

მეორე ვერსია შემდეგია: „The English term lullaby is thought to come from „Lu, lu“ or „la la“ sound made by mothers or nurses to calm children and „byby“ or „byebye“, either another lulling sound, or a term for good night“ (ინგლისური ტერმინი „lullaby“ უნდა მომდინარეობდეს ბგერათკომბინაციიდან „Lu, lu“ ან „la la”, რომელსაც დედები და ძიძები მიმართავენ ბავშვების დასამშვიდებლად. იგივე ფუნქციის მატარებელი უნდა იყოს ბგერათკომბინაცია „byby“. თუმცა, შესაძლებელია ბგერათ-კომბინაციაში „byebye“ ღამე მშვიდობისა იგულისხმებოდეს).

იავნანა ყველა კულტურაში არსებობს და მისი ძირითადი დანიშნულებაა ბავშვის დამშვიდება და დაძინება. იავნანათა პრაქტიკული მნიშვნელობა უდიდესია: იავნანას მოსმენისას ბავშვი იღებს დედისგან დადებით მუხტს, სიყვარულს. ტექსტებსაც თუ დავუკვირდებით იგი ბავშვს ღმერთის, სამშობლოს და ადამიანის სიყვარულს ასწავლის და მუსიკალურადაც ავითარებს. იავნანას სიტყვიერი ტექსტი ბავშვისთვის გაუგებარია, სათქმელს ამ ეტაპზე მხოლოდ დედისთვის აქვს მნიშვნელობა. აკვნის სიმღერების ტექსტში ძირითადად გამოხატულია ყრმის სიყვარულით აღსავსე დედის ემოცია: ფიქრი, ოცნება და იმედი. ხშირად დედის ხმამაღალი ფიქრები მწყობრიც არ არის, შვილთან დიალოგი იმპროვიზირებულია, ტრადიციულ ფრაზას შეიძლება ახალი მიებას, რომელიც იმ მომენტში გააჩინა ფიქრმა და ემოციამ. რაკი იავნანას მიზანი დაძინებაა, მისი ტექსტი ძირითადად მარტივი და განმეორებადია.

რაც შეეხება იავნანათა სახეებს, ძირითადად 3 სახის იავნანას გამოჰყოფენ. ესენია: ჯადოსნური (magical), სასიყვარულო (erotic), დედის საყვედურის თუ სინანულის ამსახველი (სანგა, 1979:41). მაგრამ ეს კლასიფიკაცია არასრულია. გარდა ზემოჩამოთვლილი სახეებისა, არსებობს პატრიოტული, რელიგიური, ისტორიული, საყოფაცხოვრებო, შიშის გამომწვევი და სხვა სახის იავნანები. შევეცდები ეს შინაარსობრივი მრავალფეროვნება რომელიც როგორც ქართულ, ისე ბრიტანულ იავნანას ახასიათებს საილუსტრაციო მასალის საფუძველზე წარმოვადგინო.

ქართული იავნანები შინაარსობრივად მართლაც მრავალფეროვანია. ღოგორც ზემოთ შევნიშნე, იავნანებს ძველად საქართველოში ბავშვებს ბატონების დაბრძანების დროს უმღეროდნენ. ამდენად ამ სახის იავნანები ქართულ კულტურაში ცალკე განხილვის საგანია და სპეციალურ სახეს წარმოადგენს. თუკი ქართულში პატრიოტული, რელიგიური, საისტორიო თუ სხვა ტიპის იავნანები დიდაქტიკურ - ესთეტიკური მნიშვნელობა გააჩნია, ზემოდასახელებული ტიპის იავნანათა მიზანია მოხდეს ბატონების დაშოშმინება. ასე მაგალითად:

იავნანა, ბატონებო, ვარდო ბატონებო,
იავნანა, ბატონებო, ვარდო ბატონებო,
დატკბით, დატკბით, დაშოშმინდით, ვარდო ბატონებო,
დატკბით, დატკბით, დაშოშმინდით, ვარდო ბატონებო.
ან იავ ნანა, ვარდო ნანა, იავ-ნანინაო,
ბატონებო მწყალობლებო, იავ-ნანინაო,
იასა ვკრეფ, ვარდსა ვფინავ, იავ-ნანინაო,
ჩემს ბავშვებს უშეღავათეთ, იავ-ნანინაო.

ქართულ იავნანებში სჭარბობს დედის სიყვარულის ამსახველი იავნანები, რომლებიც იმავდროულად ჯადოსნური ელემენტების მატარებელიცაა.

იავნანა, ვარდო ნანა, იავნანინაო,
დაიძინე, გენაცვალე, იავნანინაო,
ჯერ არ გათენებულაო, იავნანინაო,
ვარსკვლავები ამოსულა იავნანინაო,
მთვარე შეშინებულაო, იავნანინაო,
მანანოები მოდიან, იავნანინაო,
ძილი მოაქვთ გუდითაო, იავნანინაო,
ამას ჩემს ყმაწვილს მივუტან იავნანინაო,
თვალს გავუვსებ ძილითაო, იავნანინაო,
დაიძინე, გენაცვალე, იავნანინაო (რაჭული ხალხური იავნანა)

წარმოდგენილი ნაწყვეტის ძირითად შინაარსობრივ ნაწილში დედა სთხოვს ყრმას დაიძინოს. იგი ხშირად მიმართავს პატარას სიტყვით „გენაცვალე“, რაშიც დედის თავშემოვლება ჩანს. ამავე დროს აქ კარგად ვლინდება დედის მზრუნველობა შვილის მიმართ „მანანოები მოდიან, იავნანინაო / ძილი მოაქვთ გუდითაო, იავნანინაო/ამას ჩემს ყმაწვილს მივუტან იავნანინაო/თვალს გავუვსებ ძილითაო, იავნანინაო“. ამ იავნანაში დედა ყოვლისშემძლე არსებად წარმოგვიდგება. თითქოს დედა აშინებს მთვარეს, თითქოს დედას ამოჰყავს ცაზე ვარსკვლავები და ძილი ისე მოაქვს პატარასთან.

ჯადოსნური სამყაროს დახატვაში მონაწილეობს არა მარტო ციური სხეულები: მთვარე, ვარსკვლავები, არამედ ყვავილთა ლექსემებიც რომელთა გამოყენება მეტაფორულია (ია - დედა; ვარდი - ბებია).

ნანას გეტყვი ძილისთვინა
შენი მოსვენებისთვინა
იამა გშობა შობითა
ვარდმა გაგზარდა ქებითა,
ნარგიზმა ძუძუ გაწოვა,
მას გავხარ ფეროვნებითა (ხალხური)

ყვავილთა ლექსემებთან ერთად ქართულ იავნანებში ჩნდება ძვირფასი ქვების, ფრინველთა და ცხოველთა სახელები.

კართან ია გიფენია
მტრედთან ერთად გიფრენია,
ვარდი, ზურმუხტი, ლალები,
აკვანში დაგიფენია (ხალხური).
ანგელოზი გირწევს აკვანს, იავნანინაო
თეთრი კრავი გესიზმრება იავნანინაო (ხალხური)

ზემოთ წარმოდგენილ ნაწყვეტებში დასახელებული ლექსემები: ია, ვარდი, ზურმუხტი, ლალები, მტრედი და თეთრი კრავი დადებითი კონოტაციის მატარებელია და სიმბოლური დატვირთვა გააჩნია (მტრედი - მშვიდობის სიმბოლო, ია - ვარდებით, ზურმუხტითა და ლალებით მოფენილი აკვანი - უზრუნველი, უშფოთველი, მატერიალური პრობლემებისაგან დაცლილი ცხოვრების სიმბოლო, აკვანთან მყოფი ანგელოზი და თეთრი კრავი კი სიწმინდის სიმბოლო) ისინი სიმშვიდის, უზრუნველი ცხოვრების წარმოსახვაში ეხმარება ბავშვს და მას სამყაროს ზღაპრულად წარმოუდგენს.

სიმშვიდის შემომტანია სიტყვა „ანგელოზი“. ერთი მხრივ, შეიძლება ვიფიქროთ, რომ დედა ბავშვის დაცვას ანგელოზებს მიანდობს (ანგელოზი ფრთები გხურავს, იავნანინაო), მაგრამ შეიძლება იგი ძილის პერსონიფიცირების საშუალებადაც მივიჩნიოთ (ანგელოზის ძალასაო, ძილი მოდის თვალასაო,/ნანინა,ნანა,ნანინა; ანგელოზი გირწევს აკვანს, იავნანინაო).

ქართულ იავნანებში შეინიშნება დედის მიერ შვილის დალოცვის მაგალითებიც (დაიძინე, ჩემო შვილო,/გახდი მშობელიო/ შენს ქორწილში დამჭირდება სამი სოფელიო; ძილი და მოსვენებაო/გაზრდა და სულ მატებაო).

მეტაფორული აზროვნებით გამოირჩევა იავნანათა დიდი ნაწილი. ერთ-ერთ მათგანში დედა პატარას ადარებს მისთვის და მისი ოჯახისათვის უმნიშვნელოვანეს საგნებს და ამგვარად ახერხებს შვილის მნიშვნელობის წარმოჩენას.

ნანი ნანი ყმაწვილო, თეთრი პურის ნაწილო
მამის ოქროს გუთანო, დედის ჩიქილ-მანდილო!
ბიძის ქამარ-ხანჯალო, ძალოს წითელო ვაშლო!
სუფრას საგორებელო, ქვეყნის მამგონებელო (კახური იავნანა).

ღირსეული მამულიშვილების აღზრდას ემსახურება ქართული სააკვნო ლექსსიმღერები. ამ სახის იავნანებში კარგად ჩანს ქართველი ქალის სახე. იგი სამშობლოს სიყვარულს ჩვილობიდანვე უნერგავს პატარას, გმირად ზრდის, თავგანწირვას ასწავლის და საგმირო საქმეების საკეთებლად მოუწოდებს პატარას. ქართველ დედებს კარგად ესმოდათ, რომ მამულს უზრდიდნენ ერთგულ დამცველებს; ამიტომაც პატრიოტული სახის იავნანებში ხშირად მოიხსენიება საომარი იარაღ-აღჭურვილობა, რომლით შემკობასაც პირდება დედა თავის შვილს (შეგიკერავ კაბასა, წითელ-ყვითელ ატლასსა/ზედ დაგისხამ ღილებსა, ოქროთ დაფერილებსა,/შემოგაკრავ ქამარსა, შიგ ჩაგირჭობ ხანჯალსა). აღსანიშნავია, რომ ქართული „ნანას“ ტექსტებში დედა ჩვილს მოაგონებს მისი წინაპრების საგმირო საქციელს და მისგანაც ამასვე მოელის და მოითხოვს (ჩემს პატარა ბიჭუკუნას ტკბილი ნანინაო,/მაგრე ტკბილად, უდარდელად რამ დაგაძინაო./დედაშენმა მძიმე ტვირთი დიდხანს ატარაო. /ბიძაშენმა ბრძოლის ველზე სისხლი დაღვარაო - სვანური იავნანა). ქართულ ხალხურ სააკვნე ლექს - სიმღერებში ასახულია საქართველოს ისტორიაც. ერთ - ერთ მეგრულ „ნანაში“ ის მწარე და ავადმოსაგონარი დროა ასახული, როცა 1885 წლის შემოდგომაზე ომერ ფაშამ იერიში მიიტანა სამეგრელოზე, რასაც ამ კუთხის ორწლიანი ძარცვა - აწიოკება მოჰყვა (თ. შიოშვილი, 2004) .

თურქი მოდის გზაზედა, მამაშენის წალდნაკრავი, ნანი -ნანინა.
რა ვქნათ, შვილო, ნანა, თურქები არ გვაყენებენ,
კაცს ყველაფერს წაართმევენ, მერე ჩამოახრჩობენ, ნანი - ნანინა.

ზემოთ წარმოდგენილი იავნანა შიშის გამომწვევია, რომელიც ბავშვს არა თუ ამშვიდებს, არამედ, პირიქით, აფორიაქებს. უარყოფითი სახეები და თემები: ომი, ბრძოლა, თავდასხმა, სიკვდილი, შიმშილი - იწვევს ბავშვის დაფრთხობას. ზოგიერთ კულტურაში ზემოთ ჩამოთვლილ უარყოფით სახეებს კონკრეტული ცხოველების სახელებითა და ადამიანებით დაშინება ემატება.

ბრიტანეთში ბავშვის დასაძინებლად სხვადასხვა ხერხს მიმართავენ: 1. ალერსი, რომელიც ძირითადად გამოიხატება კნინობით - ალერსობითი სიტყვებით (little birdy, little light, little wonder, my dear, my darling) და შესაბამისად ქმნის საალერსო იავნანათა (erotic) სახეს; 2. დაპირება, რომელის დროსაც მშობლები ყოველგვარ საუკეთესოს პირდებიან შვილებს დამშვიდებისა და ჩაძინების სანაცვლოდ. ეს უკანასკნელი საფუძვლად უდევს ე.წ. „დამაჯილდოვებელ“ (rewarding) იავნანებს. 3. დაშინება, რომლის დროსაც მშობელი შვილს აშინებს სხვადასხვა ცხოველის, ფრინველის, ადამიანის ან ბუნებრივი მოვლენის სახელით. იავნანათა ეს სახე შემაშინებელი / მუქარის შემცველი (threatening) იავნანის სახელითაა ცნობილი. 4. ტექსტის მეტაფორიზაცია და ზღაპრული სამყაროს ვერბალური დახატვა, რომელიც სასიამოვნო ასოციაციებს ბადებს ბავშვში და იწვევს მის ჩაძინებას (ჯადოსნური / მაგიც იავნანები). 5. დიდაქტიკურ - მორალისტური, რომელშიც გაერთიანებულია ისტორიული და რელიგიური შინაარსის იავნანები.

ბრიტანული იავნანების უმრავლესობაში ხაზგასმითაა აღნიშნული, თუკი ბავშვი კარგად მოიქცევა (იგულისხმება არ იტირებს ან მალე დაიძინებს და არ იჭირვეულებს) დედა, ბებია თუ ძიძა, ვინც იავნანას მღერის, მას კარგი ქცევისთვის დააჯილდოვებს.

Bye, baby bunting, Daddy's gone a hunting
Bye, baby bunting, brother's gone a hunting
to get a fleece so warm and trim for
wrap their baby bunting in.
Bye, baby bunting, Mama's gone a milking
Bye, baby bunting, sister's gone a silking,
to make the babe so warm at night to help
the babe sleep sound tonight.

აღნიშნულ იავნანაში მთქმელი სავარაუდოთ ბებია ან ძიძაა. იგი ბავშვს ამშვიდებს იმით, რომ უყვება თუ როგორ უყვართ და როგორ ზრუნავენ მასზე ოჯახის წევრები: მამა და ძმა სანადიროთ არიან წასულები, დედა ძროხის მოსაწველად, და მატყლის დასართავად. ბავშვს იავნანაში დადებით განწყობას უქმნის სიტყვები: ნადირობა, ძროხის მოწველა, მატყლის დართვა. თითოეული მათგანი კონკრეტულ საგათან ასოცირდება: ნადირობა - ნანადირევი, ძროხის მოწველა - რძე, მატყლის დართვა - თბილი მატყლის სამოსი. ყველა ეს სიტყვა და საგანი სითბოსა და ტკბილ ძილს უქადის პატარას სიმშვიდის ნაცვლად.

მომდევნო იავნანაში „Hush Now, my Baby“ მამაა მთქმელი და ის პირდება დაჯილდოვებას პატარას. ეს კი იმ ფაქტზე მიუთითებს, რომ ბრიტანეთში იავნანების სიმღერით არა მხოლოდ დედები, ბებიები და ძიძები არიან დაკავებულნი, არამედ მამებიც.

Hush now, my baby, lie still with your daddy,
Your mommy has gone to the mill,
to grind you some wheat to make you
a treat and so my dear baby lie still.
Hush now, my baby, lie still with your daddy,
your mommy has baked you a pie, with
crust that is golden, sweet apples it's
holding and so now my baby don't cry.

მამა ხაზგასმით მიუთითებს, რომ თუკი ბავშვი მშვიდად დაიძინებს, დედა, რომელიც წისქვილშია წასული ფქვილის დასაფქვავად, სახლში დაბრუნებული მას გემრიელი ვაშლის ღვეზლით დააჯილდოვებს.

თუკი წინა იავნანებში მშობლები ბავშვს სასიამოვნოს პირდებიან ძილის სანაცვლოდ, იავნანაში „Rock - a- by Baby“, პირიქით, მშობელი პატარას ქარის სიძლიერით და დაუნდობლობით აშინებს.

Hush-a-by baby, on the tree top,
When the wind blows, the cradle will rock.
When the bough breaks, the cradle will fall,
And down will fall baby, cradle and all.

აღნიშნული იავნანის წარმომავლობის შესახებ არა ერთი ვერსია არსებობს. ერთ - ერთი წყაროს მიხედვით იგი შეიქმნა მეჩვიდმეტე საუკუნეში ინგლისელი იმიგრანტის მიერ, რომელმაც დაინახა თუ როგორ აძინებდნენ ბავშვებს ამერიკელი ქალები. ისინი ხის ტოტზე ჰკიდებდნენ აკვანს და ქარი რხევა-რხევაში აძინებდა ბავშვს. ბევრს ეს იავნანა ბავშვების შემაშინებელ იავნანად მიაჩნია, რადგან ბავშვის ხიდან ჩამოვარდნა პირდაპირ არის გაგებული და გაიგივებულია დაზიანებასთან, ტკივილთან, ტირილთან. მაგრამ თუკი მეტაფორულად გავიაზრებთ ზემოთ წარმოდგენილ იავნანას, იგი დაკარგავს შემაშინებელ ხასიათს. მეტაფორულად აკვნის დავარდნა ბავშვის ჩაძინებას, ცნობიერიდან არაცნობიერში გადასვლას ნიშნავს. თუმცა კიდევ ერთი გაგება აქვს მოცემულ იავნანას. იგი ფარულად ისტორიული წყაროს ფუნქციასაც ასრულებს, სადაც ტექსტის გაგება სიმბოლოების ამოცნობაზეა დამოკიდებული.

ქარი სიმბოლურად რევოლუციის სიმბოლოა, რომელსაც პროტესტანტები ინგლისის მეფის ჯეიმს VII-ის უკანონო ვაჟის, ჯეიმს II-ის წინააღმდეგ მიმართავენ. (ქარი ნიდერლანდებიდან უბერავს და მის უკან უილიამ III, იგივე უილიამ ორანჟელი დგას. აკვანი - სტუარტთა სამეფო ოჯახის სიმბოლოა) .

ონავარი ბავშვის დაშოშმინებას ცდილობს დედა მომდევნო იავნანაშიც, სადაც იგი საფრანგეთის იმპერატორ ნაპოლეონ ბონაპარტის სახელით მანიპულირებს. ეს იავნანაც ნაწილობრივ ისტორიულია და საფრანგეთ - ინგლისს შორის ვატერლოს ბრძოლას გვაგონებს, თუმცა პირდაპირ აქ ამაზე ლაპარაკი არ არის.

Baby, baby, naughty baby,
Hush, you squalling thing, I say.
Peace this moment, peace, or maybe
Bonaparte will pass this way.
Baby, baby, he's a giant
Tall and black as Rouen steeple,
And he breakfasts, dines, rely on't,
Every day on naughty people.
Baby, baby, if he hears you,
As he gallops past the house,
Limb from limb at once he'll tear you
Just as pussy tears a mouse.
And he'll beat you, beat you, beat you,
And he'll beat you all to pap,
And he'll eat you, eat you, eat you,
Every morsel snap, snap, snap (Opie 1951, 1969:59).

ზემოთ წარმოდგენილ იავნანაში დედა ბავშვს ნაპოლეონის სიძლიერით აში ნებს. ზედსართავი სახელები: giant, tall, black (უზარმაზარი, მაღალი, შავი) თავისთავად აშფოთებს პატარას. ამას ემატება კონკრეტული, ნეგატიური მნიშვნელობის ზმნები: tear, beat, eat (შუაზე გახლეჩა, ცემა, შეჭმა). განსაკუთრებით მძიმედ აღსაქმელია მთქმელის მიერ გამოყენებული შედარება: he'll tear you just as pussy tears a mouse ( „გაგბდღვნის“ როგორც კატა თაგვს) და გაზვიადების რამოდენიმე მაგალითი: Limb from limb at once he'll tear you (ნაწილებად გაქცევს) ან he'll eat you, every morsel snap, snap, snap (შენგან ნამცეცსაც კი არ დატოვებს).

შოტლანდიურ იავნანებში განსაკუთრებით კარგად ჩანს შოტლანდიელთა ისტორიული წარსული - კლანებს შორის გამუდმებული ბრძოლები, ბრძოლა დამოუკიდებლობისათვის. ასე მაგალითად: (Oh, hush thee, my baby, / Thy sire was a knight, / Thy mother a lady, / Both lovely and bright; The woods and the glens, / From the towers which we see, / They are all belonging, / Dear baby, to thee Oh, fear not the bugle,/ Tho' loudly it blows, / It calls but the warders / That guard thy repose; / Their bows would be bended, / Their blades would be red, / Ere the step of a foeman draws near to thy bed).

ირლანდიური იავნანები ლექსიკური თვალსაზრისით მარტივია და მელოდიური, სადაც მელოდიურობა მიიღწევა სიტყვათა თუ ფრაზათა განმეორებით (Go to sleep now, go to sleep now, my little birdy, little birdy). საყურადღებოა ის ფაქტიც, რომ ზოგიერთ იავნანაში ყურადღება გადატანილია ცალკეული ბგერების გამეორებაზე, კონკრეტულ შემთხვევაში ბგერების t, r, l მონაცვლეობაზე (Too-ra-loo-ra-loo-ral, Toora-loo-ra-li, Too-ra-loo-ra-loo-ral, hush now, don't you cry! Too-ra-loo-ra-loo-ral, Too-ra-loo-rali, Too-ra-loo-ra-loo-ral, that's an Irish lullaby) რაც ასევე ქმნის მუსიკალობას და სასიამოვნოდ ზემოქმედებს პატარაზე. ასეთი სახის იავნანებს ბგერითი ინსტრუმენტირებით შექმნილი შეიძლება ვუწოდოთ, სადაც კონკრეტული ბგერა ინფორმატულია. ქართულ და იტალიურ იავნანებში ეს ლირიკული და ძილისმომგვრელი ბგერაა [ნ] (იავ - ნანა, ninna nanna), ინგლისურში [l] , თურქულში [b].

კვლევამ დაგვანახა, რომ ბრიტანული და ქართული ფოლკლორული იავნანები ტიპოლოგიური თვალსაზრისით მსგავსია, მხოლოდ ქართულ იავნანებში პატრიოტული, ისტორიული და დიდაქტიკურ-მორალისტური იავნანები სჭარბობს, ბრიტანულში კი საალერსო და დაპირების ამსახველი. მსგავსია იავნანათა ტექსტებში დასახელებული დადებითი (ანგელოზები, ვარსკვლავები, ყვავილები, ძვირფასი ქვები) და უარყოფითი (ბრძოლები, შიმშილი) კონცეპტებიც. მეტაფორული აზროვნებით გამოირჩევა ორივე კულტურის იავნანათა დიდი ნაწილი. განსხვავებებია ტექსტის ვერბალურ გაფორმებაში და ტექსტის შინაარსში, სადაც ტექსტის მიღმა იმალება აღნიშნულ კულტურათა ისტორიული წარსული, ტრადიციები, რელიგიური თვალთახედვა და სხვა. ამგვარად, იავნანათა ფუნქცია მხოლოდ ბავშვის დაძინება - დამშვიდება როდია, იგი აღმზრდელობითი ფუნქციის მატარებელიცაა. კონკრეტული კულტურის ემოციური კოდი ბავშვს გადაეცემა ემოციური ლექსიკის საშუალებით, ბავშვის ვერბალური კოდირება ხდება ლექსიკის დონეზე, ხოლო მუსიკალური კოდი ორიენტირებულია ბავშვის სულიერი კულტურის ჩამოყალიბებაზე.

ლიტერატურა:

1. ზ. კიკნაძე, ქართული ფოლკლორი, თბ., 2008.

2. თ. ნოზაძე, ხალხური სააკვნე სიმღერები, საზოგადოებრივ - საწესჩვეულებო ინტერნეტ ჟურნალი, „ამბიონი“, 2011.

3. თ. შიოშვილი, ქართული ფოლკლორის ზნეობრივი სამყარო, წიგნი II, გამომცემლობა „აჭარა“, ბათუმი, 2004.

4. თ. შიოშვილი, დედის სახე ქართულ ხალხურ საოჯახო-საწესჩვეულებო პოეზიაში (იავ-ნანა), ნ. ბერძენიშვილის ინსტიტუტის შრომები, ტ.V, ბათუმი, 2007.

5. G. Sanga. La comunicazione orale e scritta: Il linguaggio del canto popolare, 1979.

6. S. Trehub, L. Trainer, Singing to Infants: Lullabies and play songs.

Thea Shavladze
Linguistic Peculiarities of British and Georgian Folk Lullabies
Summary

The above given article is devoted to comparative linguistic analysis of British and Georgian folk lullabies. The author of the article studies the origin of British and Georgian lullabies, classifies them according to different types and finds out relative and universal features between their verbal structure and types.

Теа Шавладзе
Языковые особенности британских и грузинских колыбельных песен
Резюме

Исследование языковых явлений во взаимосвязи с сознанием, мышлением, духовной жизнью человека, национальной психологией, историей и культурой позволяет по новому представить наиболее значимые фрагменты языковой картины мира. Одним из таких фрагментов является колыбельная песенная поэзия, которой придается большое значение в культуре каждого народа.

Вышеприведенная статья посвящена сравнительно-лингвистическому анализу британских и грузинских народных колыбельных. Автор статьи исследует происхождение британских и грузинских колыбельных, классифицирует их согласно разным типам, и обнаруживает общие и универсальные черты в их вербальной структуре и типах.

Кристина Мхитарян
(Грузия)

Современный язык - это продукт длительного исторического развития, в процессе которого язык подвергается разносторонним изменениям, обусловленным различными причинами. Изменения затрагивают все стороны (уровни, ярусы, аспекты) лингвистической и экстралингвистической структуры, но действуют в них по-разному. Историческое развитие каждого уровня зависит от конкретных причин и условий, стимулирующих сдвиги в лексическом составе языка, в его фонетической (фонологической) организации, в его грамматическом строе.

История языка раскрывает все процессы, которые происходили в языке на разных этапах его существования, причины (факторы) изменений, которые заложены в самом языке, называют лингвистическими (или интралингвистическими), а факторы, связанные с историей народа, с общим развитием человеческого общества, экстралингвистическими.

Говоря об английском, В.Д.Аракин отмечает две основные тенденции его развития. Первая - это дальнейшая унификация с целью международного использования, которая приводит к сокращению объема лексических единиц и упрощению грамматических форм для того, чтобы он мог стать удобным и простым средством международного общения. Вторая тенденция - это внутреннее развитие языка, изменение нормы внутри англоязычного сообщества (Аракин 1989:38).

Развитие любого языка, в том числе и английского, протекало и протекает как по интралингвистическим, так и по экстралингвистическим закономерностям.

Экстралингвистические причины пополнения состава английского языка: стремительные темпы научно-технического прогресса, всеобщая компьютеризация, возрастание межкультурных контактов, их языковое разнообразие и интенсивность, высокий уровень миграции населения в результате общественно-политических и природных катаклизмов.

Сложность значения слова, обязательная, но гибкая взаимосвязь его компонентов - денотата, концепта и формы - делает возможным соотнесение одного наименования с несколькими денотатами. Суть переосмысления значения слова заключается в том, что наименование одного денотата распространяется на другой, если их концепты в чем-то сходны. При этом слово продолжает существовать в своем исходном виде. На развитие и изменение значения слова влияют как законы языковой системы, так и внеязыковые изменения в жизни общества. И те, и другие можно рассматривать как в диахронии, так и в синхронии; однако, учитывая, что момент вхождения в язык измененного значения редко бывает зафиксирован точно, а сам процесс переосмысления идет в языке практически непрерывно, мы не будем отделять один план от другого, отметив лишь, что изменения значения слова обусловливаются различными потребностями языкового общества. Условно их можно разделить на две группы - экстралингвистические (события, происходящие в жизни языковой общности) и лингвистические (связанные с процессами, происходящими внутри системы языка). Некоторыми лингвистами особо отмечается еще так называемая „экспрессивная потребность“, т.е. стремление придать какому-либо наименованию большую образность.

Развитие номинативной функции языка отражается не только в расширении и обновлении понятийной сферы отнесенности наименования, но и в изменении способов номинации. Как известно, в разные эпохи языкового развития и в разных языках преобладают различные типы создания номинаций, действуют определенные типы активных номинативныхпроцессов. Следует подчеркнуть, что номинативная функция языка развивается не только в результате влияния социолингвистических факторов и эволюции общественно исторического опыта носителей языка.

По мнению Е.С Кубряковой, суть словообразовательных процессов заключается в создании новых наименований, новых вторичных единиц обозначения, и коль скоро такие наименования являются словами, термин „словообразование“ раскрывается в буквальном смысле, то есть прежде всего как наименование процесса образования слов (Кубрякова 2009:35).

Основная задача словообразования заключается в изучении формальных, семантических, генетических и других закономерностей и особенностей образования новых лексических единиц, возникающих в процессе развития языка, который является своеобразным барометром общественного развития, чутко реагирующим на малейшие изменения в научной, политической и другой жизни общества.

Обогащение словарного состава языка представляет собой непрерывный процесс, чем и объясняется интерес большого числа исследователей к различным новообразованиям, возникающим в нем. В последних исследованиях по словообразованию (В.Г. Гак, В.Г. Колшанский, В.З. Котелова, Е.С. Кубрякова, В.И. Заботкина, В.Н. Иванов и др.) специаль- ный акцент сделан на установление связи между номинативной и коммуникативной функцией языка, что предполагает учет экстралингвистических и лингвистических факторов, влияющих на появление новообразований, большое значение также имеет исследование прагматического потенциала подобных единиц.

В русле подобных исследований оформилась новая область лингвистической науки о тенденциях и проблемах словообразовательных процессов - неология, которая, как отмечает Н.А.Князев, до настоящего времени не оформилась в качестве самостоятельной науки, что объясняется рядом проблем теоретического плана: отсутствие единого толкования понятия „неология“ и ее основополагающего понятия — неологизма. Существование множества определений понятия „неологизм“, а также терминов „окказионализм“ и „потенциальное слово“ привели к появлению различных их классификаций, которые, несмотря на их научную значимость, не выразились в создании общей методики их разграничения (Князев 2006: 27).

Проблемы неологии, в частности, особенности функционирования новообразований в современном дискурсе, исследует функциональная лексикология. Функциональная лексикология ставит перед собой задачу выявить внутренние закономерности, которым подчиняется выбор и адекватное употребление той или иной лексической единицы в каждом конкретном коммуникативном акте. Установлено, что функционально-прагматический аспект должен учитываться при исследовании новых слов и значений. Само появление нового слова диктуется прагматическими потребностями. Отправитель сообщения выбирает из наличного лексического тезауруса то, что наилучшим образом выражает его мысли и чувства. Если в лексиконе отправителя такого слова нет, то нередко он видоизменяет старую или создает новую лексическую единицу. Новые лексические единицы создаются в процессе речи как осуществление говорящим определенного коммуникативного намерения, а не как единицы, заранее планируемые говорящим для расширения или пополнения лексики.

Интереснейшим способом образования лексических единиц (слов и выражений) является явление ретронимии, которое характеризуется целым рядом особенностей: прежде всего ретронимию следует отнести к внутренним ресурсам языка, но причины, вызвавшие ретроним к жизни - экстралингвистические. Так как наличие ретронимов объясняется стремительными темпами научно-технической революции, то процесс вхождения ретронимов в язык и затем его дальнейшее функционирование представляется нам двухэтапным процессом. Сначала происходит расширение понятия за счет обогащения существующего денотатановой разновидностью (до изобретения цветных телевизоров существовал лишь один тип телевизоров, имеющий номинацию - телевизор; после распространения цветных телевизоров понятие было расширено и включало уже два подтипа - для обозначения продвинутой модели возникло выражение - цветной телевизор). Затем последовало стремительное завоевание рынка именно цветными телевизорами, которые в быту стали именоваться просто телевизорами, вот тогда, для уточнения номинации и противопоставления этих двух подтипов, возник ретроним - black-and-white television'.

Данный английский ретроним стал поистине интернациональным и употребляется во многих языках, в том числе и в русском, и в грузинском языках.

Например:

черно-белый телевизор - shav-tetri televizori.

Выпуск черно-белых телевизоров уже давно прекращен. поэтому деталь достать не удастся (АиФ, 2008, №12).

otaxshi patara shav-tetri televizori edga (kviris palitra 2008, 21).

В области техники и современных компьютерных технологий ретроним, возникший и вошедший в обиход в английском языке, через английское языковое посредство распространяется в большинстве языков, как это произошло и с известным ретронимом hard disk, употребляемым и русскими, и грузинскими компьютерщиками:

жесткий диск (или хард диск) - hard diski, mkvrivi diski

Интересно отметить, что и в грузинском, и в русском языках употребляется два варианта данного ретронима: первый вариант, возникший в результате перевода английской модели - mkvrivi diski /жесткий диск, и второй вариант - hard diski /хард диск или просто хард, являющийся английским заимствованием.

Рубеж века двадцатого с веком двадцать первым оказался столь продуктивным в выпуске улучшенных моделей уже привычных предметов и явлений (acoustic guitar, snail mail, POTS - plain old telephone service, etc.), что можно утверждать: наблюдается рост продуктивности возникновения новых слов и выражений путем ретронимии, что требует, безусловно, исследований данного явления и составления словарных материалов для фиксации активных в современном английском языке ретронимов.

Литература:

1. Аракин В.Д. Типология языков и проблемы методического прогнозирования. М. 1989.

2. Князев Н.А. Английские лексические новообразования в сфере компьютерных технологий. Автореферат канд. дис. Пятигорск. 2006.

3. Кубрякова Е.С. Типы языковых значений. Семантика производного слова. М. 2009.

ქრისტინა მხიტარიანი
თანამედროვე ნეოლოგიის პროდუქტიული ტენდენციები
რეზიუმე

თანამედროვე ენა ხანგრძლივი ისტორიული განვითარების პროდუქტია, მისი ცვლილება განპირობებულია სხვადასხვა ინტრა-და ექსტრალინგვისტური მიზეზით. ლექსიკა ენის ყველაზე მოძრავი შრეა, საზოგადოებრივი განვითარების თავისებური ბარომეტრი, რომელიც სწრაფად რეაგირებს სოციუმის ცხოვრების ნებისმიერ სფეროში მომხდარ ცვლილებებზე.

აღნიშნული პროცესის ფარგლებში შეგვიძლია ვისაუბროთ რეტრონიმიაზე, როგორც ლექსიკური მარაგის შევსების მოდელზე, რომელიც სულ უფრო პროდუქ ტიული ხდება თანამედროვე ინგლისურ ნეოლოფიაში სამეცნიერო-ტექნიკური პროგრესის მზარდი ტემპების გამო (ბლაცკ-ანდ-წჰიტე ტელევისიონ - შავ-თეთრი ტელევიზორი).

Kristina Mkhitaryan
Productive Tendencies in Modern Neology
Summary

Modern language is a fruit of the long historical development, throughout which the language suffered versatile changes preconditioned by various reasons. The changes refer to all levels and aspects of the linguistic and extra-linguistic structure; however they act differently. An interesting way of forming a lexical unit (words and phrases) is the creation of retronyms, which is characterized by the following peculiarities: first, retronym creation process shall fall into the internal resources of the language, but the reasons causing formation of retronyms belong to the extra-linguistics ones. Since the existence of retronyms is due to scientific and technical revolution, the process of the retonyms entering the language and its further functioning in the language is considered by us as a two-stage process. First, the concept is generalized as the existing nominee acquires the new characteristics. There was only one type of a TVset before the coloured one, which had the nomination - television; however, later the concept was generalized and included two types, and for the indication of the more advance version an expression - colour TV - appeared. Later, the market has been conquered by colour TVsets that were called simply television in daily life, and the need to identify these two types of television created a retronym - black-andwhite television.

The turn of the 20th and the 21st centuries was very fruitful in terms of inventing advance models of the oldthings and events (acoustic guitar, snail mail, POTS - plain old telephone service, etc), which allows us to conclude that new word formation is in place through retronym creation process.

Ирма Глонти
(Грузия)

Cовременная лингвистика интересуется языковым моделированием картины мира, особое место занимают модели человека. Нас интересует языковая картина мира ребёнка. Человек уже с самого рождения начинает познавать окружающий мир. Познавать, - отмечал Гердер, - это, прежде всего, обозначить. Язык действительно оказывает влияние на познавательную деятельность его носителей. Особенно заметно это влияние в детском возрасте. Процессы познания, освоения и переработки информации, структурирования и категоризации действительности идут наиболее активно в детском возрасте. Мир, который видит ребёнок - это другой мир, отличающийся от мира взрослого. Языковая картина является одним из ключевых вопросов в современной лингвистике, и все новые направления практически характеризуются отчётливо выраженным антропоцентризмом. Идея антропо- центризма очень важна для развития лингвистики детской речи, особенно в изучении ДЯКМ. Ребёнок-это особый тип языковой личности, формирующий свой особый взгляд на мир. Образ мира, запечатлённый в языке детей-билингвов, во многом отличается от картины мира детей-монолингвов. Возможно, это объясняется свойствами мышления детей-билингвов, своеобразием их мироощущения и мировосприятия, особенностями языковой личности ребёнка-билингва. Поэтому, нас интересует специфика формирования языковой картины мира у детей-билингвов, а также влияние их языков на образное мышление и способы самовыражения двуязычного ребёнка. Всё это позволяет нам говорить о существовании детской языковой картины мира как особом способе концептуализации действительности. Наиболее активно процессы познания, освоения и переработки информации идут в детском возрасте. Нас интересует речь ребёнка-билингва, различия и общее в речи билингвов и монолингвов. Считается, что в речи детей, овладевающих одновременно двумя языками, есть период смешения языков. Например, они выбирают из двух языков те слова и выражения, которые им легче произнести: „Дай мне ball“, „Хочу egg“ или те, которые им просто симпатичны: „Ммм, yummy“ вместо „вкусно“. Щерба считал, что у билингвов, которые постоянно используют оба языка, образуется один язык, в котором каждому значению соответствуют два способа выражения, используемых один вместо другого. Считается, что лингвистическая картина мира у билингвов состоит из 3 основных частей (если билингвизм симметричный): 1. Большинству значений существуют два способа выражения. 2. Есть значения, за которыми закреплены только единицы языка А. 3. И есть значения, которые выражаются при помощи единиц языка Б. По наблюдениям Шовгун Н. А., при наличии двух способов выражения дети-билингвы в раннем возрасте обычно используют название на том языке, но котором оно короче или легче произносимо. При этом за понятием в сознании ребёнка обычно закреплены два звуковых комплекса, на которые он адекватно реагирует, но из которых активно использует более короткий, вне зависимости от коммуникативной ситуации и того, на каком языке осуществляется речевая деятельность. Таким образом, видна интуитивная реализация принципа экономности в языке. Этим дети-билингвы отличаются от взрослых билингвов, у которых выбор способа выражения будет обусловлен языком общения. Существование в сознании ребёнка-билингва двух способов выражения и относительно невысокий (в силу возраста) уровень языковой компетенции позволяют детям довольно свободно оперировать этими способами выражения, включая единицы одного языка в речь на другом языке (или когда слово одного языка „прицепляется“ к слову другогоязыка: car-auto французский и английский языки), комбинируя морфемы, принадлежащие разным языковым системам, адаптируя единицы одной системы к требованиям другой.

В языковой картине мира ребёнка в условиях естественного билингвизма первый способ выражения дополняет второй способ выражения одного значения. Например, дети восполняют отсутствие или недостаток эмоционально маркированных уменьшительно - ласкательных суффиксов за счёт средств русского языка:

1. „Liebe Mutteroчка!“

2. „Where is my handkerchiefчик?“.

3. Двухлетняя Кети добавляла русский суффикс - ка ко всем грузинским словам: „pepelka“, „kvavilka, potolka“.

На протяжении всего периода смешения языков, каждый ребёнок осуществляет свой индивидуальный выбор лексики из двух языков. грузинские части слова дети добавляют к русским словам:

4. „Я иду дворshi“ (Андро 4 года). „Комнатаshi tsavidet“ (Сандро 4 года).

5. „Dediko парикмахерshi tsavida“ (Андро 4 года).

6. Добавление грузинского суффикса -sa: „Тётя- sa“.

7. Добавление грузинского суффикса множественного числа -shi к русским словам:

„Стульчик-ebi“ (Жанна три с половиной года), „Штанишkebi chamatsvi“, „Ботиночкebi chamatsvi“ „Игрebi vitamashot“, „Султанчиkebi shemitsvi“ (Сандро 4 года).

8. Добавление нескольких грузинских частей слова к части русского корня: „tsamodi vikupavot“.

9. Вставление русских слов в грузинское предложение, или, наоборот: „Es sachmeli dzalian mtsare iko,da ekhla rame сладкий unda vchamo“. „Пассажирский“ manqana movida“. Сандро 4 года. „Мама, не лезь „chems pirad tskhovrebashi“ Ница 6 лет. Мухрани 7 лет: „В школу magviandeba». В праздник Вербного Воскресенья Сандро повели в церковь и показали колокольню, после чего рассказывал: „Церковьshi vikavi da колокольчикi davukari“.

10. Дети, живущие в русскоязычной семье, добавляют в свою речь слова из второго языка, который они учат в детском саду, во дворе и так далее: „gavjhapne“, „shemeshala“. Девочка просит свою учительницу: „Начерти мне mindori“ (имеется в виду „начертить поля в тетради“).

11. Двуязычные дети допускают ошибки в результате самостоятельного прямого перевода. Четырехлетний Андро живёт в двуязычной семье. Он говорит: „Me sakhlshi erti“. Вместо „marto“, он использует слово „erti“, так как слово „один“ в данном контексте он перевёл как „erti“. Неправильноеиспользование слова „erti“ наблюдается у детей-билингвов и в русской речи: „Я это смогу сделать „erti“ (т.е. одна)“.

12. Очень часто двуязычные дети вставляют слова-обращения одного языка и продолжают разговор на другом языке: „Dediko, где ты?“. „Bebo, что ты мне купила?“ и т.д.

13. Использование слова „makrateli“ в форме множественного числа по аналогии с русским языком „ножницы“: „Makratelebi avihot“ (Миа 5 лет).

В большинстве случаев период смешения языков продолжается до 3-3,5 лет, потом наступает период дифференциации языков, когда ребёнок сознательно ищет эквивалент в другом языке. После 4 лет ребёнок-билингв полностью овладевает двумя языками и пользуется каждым из них отдельно, адекватно реагируя на речевую ситуацию. Но это не всегда так. К такому выводу мы пришли, понаблюдав за детьми в детском саду в возрасте от 4-7 лет, в речи которых мы наблюдали процесс интерференции языков. Поменялся лишь характер смешения, то есть дети уже не вставляют морфемы, слова, части предложения. Дело обстоит по-другому. Записав, а затем, проанализировав примеры, мы поняли, что такаяинтерференция в основном происходит, когда хотя бы в одном языке встречается метафорическая единица. Поэтому происходит не простое смешение элементов двух языков, а, скажем так, дети пытаются осознанно контролировать интерференцию, появляющуюся при наличии хотя бы одного метафорического образа. Миа с самого раннего детства „не радовала“ меня своими примерами смешения языков, так как у неё две языковые системы всегда существовали независимо отдельно друг от друга. Вдруг уже в возрасте 4, 5 лет, она сказала: „Сегодня мы должны прочитать вторую „голову“ „Пеппи Длинный Чулок“, тут же пояснив, что „tavi“ на грузинском означает „глава“. То же самое с примером „mindori“, в момент, когда функционально активным языком был русский, девочка попросила свою учительницу: „Начерти мне mindori“ (имеется в виду „начертить поля в тетради“). Так получилось, что она ещё не знала, а может, не могла представить, что поле, на котором растут цветы и пасутся коровы, может оказаться у неё в тетради. Сандро (4 с половиной года) вместо „naghvlis bushti“ сказал: „У меня naghvlis шар болит“. Когда Сандро хочет сказать, что у него голова кружится, он говорит так: „Tavi кругом mimdis“. Однажды, придя с детского сада, моя дочь порадовала меня ещё одним примером. Отца рядом не было, поэтому, она говорила на русском языке. Пообедав, она вдруг вставила в свою речь грузинское слово: „Gavibere“ и начала смеяться. На мой вопрос, почему она смеётся, она ответила: „Просто очень смешное слово“. Видимо, в своей маленькой головке она мысленно перевела это слово на русский язык и представила, как бы оно звучало в данном контексте. Вот ещё другие примеры из речи пятилетней Мии: „multpilmebi modis“ (мысленно перевела с русского: „мультфильмы идут по телевизору“), очень часто вместо слова „namdvili“ она использует „martali“: „es martali utoa“ (имеет в виду „это настоящий утюг“). Миа обращается ко мне: „Мама, давай поиграем. Я буду говорить неправильно, а ты меня «выпрямляй“. Не смотря на то, что Миа знает смысл глагола „исправлять“, в данном контексте она перевела слово из грузинской языковой картины мира „gastsoreba“, так как она с грузиноязычными одноклассниками играла эту игру в школе. „Откуда ты это принесла?“, - спросила меня Миа, имея в виду „с чего ты это взяла“. Она перевела из грузинской речи фразу „saidan moitane“ на русский язык.

Таким образом, рассмотренные примеры показали, что процесс межъязыковой интерференции наблюдается не только в возрасте 3-3,5 лет, но и в речи детей постарше (4-7 лет). Несмотря на то, что они почти полностью овладевают двумя языками и пользуются каждым из них отдельно, в их речи всё же встречаются элементы межъязыковой интерференции при наличии метафорической единицы. На наш взгляд, деление на период смешения языков и на период дифференциации является условным. Некоторые дети начинают делить языки с раннего возраста: „В садике я говорю nap, а дома-соска“ (2,5 года) и удивляют нас в более позднем возрасте, используя метафору языка А в языке Б, и, наоборот. Совсем недавно пяти- летняя Миа спросила отца: „es mtebi ratomaa orangis peris?“ („orangis“-результат слияния трёх языковых картин мира: русское слово „оранжевый“, английское - „orange“, грузинская морфема-is). Этот последний пример позволяет говорить о существовании в нашем регионе детского многоязычия. Поэтому наше исследование сфокусируется на процессе формирования языковой картины мира ребёнка-мультилингва.

ირმა ღლონტი
მულტილინგვი ბავშვის სამყაროს ენობრივი სურათი
რეზიუმე

სტატიაში გაანალიზებულია აჭარის რეგიონში მაცხოვრებელი მულტილინგვი ბავშვების სამყაროს ენობრივი სურათის ჩამოყალიბების თავისებურებანი, მოყვანილია დაფიქსირებული ემპირიული მასალა, რომელშიც გამოვლენილია ენობრივი და კულტურული ინტერფერენციის ტიპური შემთხვევები.

Irma Glonti
Multilingual children's language world picture
Summary

This article is concerned with specifics of formation of bilingual children's linguistic image of the world. We recorded and analyzed the speech of multilingual children living in our region. The examples given in the article illustrate typical interlingual interference: adding Georgian parts of words into Russian morphemes, and vice versa, inserting Georgian words into Russian sentences, and vice versa, examples of interlingual interference as a result of children's translation, incorrect usage of Georgian plurals with analogy of Russian Language, etc.

There are also cases of interlingual interference in the speech of children from 4-7 years of age. Bilingual children begin to mix languages in the presence of metaphorical image. We think therefore that there is no strict borderline between period of interference and period of differentiation.

Examples of interference of three languages (Georgian, Russian and English) demonstrate children's multilinguism existing in our region. Our further research will focus on the process of formation of multilingual children's linguistic image of the world.

Nana Mazmishvili, Nino Aroshidze
(Georgia)

The process of translation is often subject to hesitation and making a critically important decision by a translator. In order to exchange cultures well and show relevantly what the intention of an author is translators have to know not only the culture of the source language, but the culture of the target language as well. Only the knowledge of both native and foreign cultures can help the translator to communicate the message well to the addressee. Translators must realize that there is a very big relation between the knowledge of the particular cultures and the process of translation. More the translators know about the cultural differences more effectively they convey the original meaning. Knowledge of the cultural differences improves the quality of the translation and minimizes the difficulties and barriers translators have to face in the process of implementation of the practical job. It helps translators also to introduce the essence of foreign culture better, widen our vision of the national culture and enrich our national language and culture.

Cultural differences can have many expressive forms. Any subtle difference can bring out problem to translation process. The role of the translator is to recognize as many forms of culture differences as possible, so that the one can deal with problems of translation more flexibly. There are some typical forms of cultural differences that can easily create obstacles for the translator. The most common types of cultural differences are: differences in the world perception; this particular type of difference is conditioned by the different ways of thinking that can be explained as the process of an individual choosing, evaluating and organizing external stimulus, which is the process of changing external stimulus to personal experience; another type of difference is the differences in beliefs, that can be expressed in languages directly and indirectly, becoming barriers of translation; the differences in culture's value system showed in philosophy and moral sense, that tends to be the set of behavior guidelines of making decision and setting conflicts; the differences in history culture that is usually formed during special period or the process of history development; the differences in regional culture, mainly created by the different geographical locations and situations and natural conditions; the differences in customary culture that mainly refer to the culture that is formed by a people's customs and habits during the social life and communicative or every activities; the differences in religious culture where religious culture refers to the culture caused by a people's religious belief and ideology, which is expressed in nation's warship and taboo differences; the differences in productive activities and national environment.

In our research we will mainly focus on differences in customary cultures as far as this is the most common type of cultural differences creating critical problems for the translator in the process of implementation of the translator's task that includes encoding not only the content of the original text, but the culture displayed in it directly or indirectly as well. Differences in customary culture cover different aspects of everyday life. These aspects include differences in greeting forms and accompanying gestures particular for every nation; forms of address, expressing gratitude, flattery, apology expressing, saying goodbye, and so on. Different nations have different conventions and habits of each activity listed above, that makes it troublesome for translators to convey the image and context of the original situation or a text in the translated version.

In order to understand the importance of knowing the influence of differences of customary cultures on the process of translation it is helpful to have some examples of specific customary culture of some nations and to closely study the possibilities of transfer the exact meaning of the original context into the target language.

In order to examine all above mentioned precisely we compared the customs of greetings in different cultures. Investigation revealed that most European nations have almost the same forms and habits of greetings that directly mean that translators hardly ever come across with the problems of translating greeting expressions from one into another European language. But it Chinese people have very specific forms of greetings. In China when people meet each other, the greeting is often „Where are you going?“ „What will you do?“ „Have you had meals?“. These words do not have deep meanings, in reality nobody expects that these questions will be understood directly and anybody will give the direct answers saying where they go, or what meal they had and etc. unless there is somebody from different country and has no idea about the specifics of Chinese greetings.

In western culture these words are very sensitive and serious. Europeans regard these issues as their privacy, other people cannot ask about, unless they are close friends. These greetings should be changed with relevant cultural transformation depending on specific situation. We can change them into „hello“, „Good morning“, „How are you?“ etc. In Georgian language, for example, there are some set of greeting forms that vary according to the regions. Generally when people meet each other, the greeting forms are as follows: „Hello“, „How are you?“, „what are you doing?“ and ect.; where the final expression should not be understood directly and it must be translated with slight cultural adjustment the result of which is the simple form of greeting like „How are you?“.

Greetings expressions have particular forms in Japanese culture. When Japanese people meet each other, they use the following greeting forms: „Are you in good spirits?“, with the relevant possible responses like „Well (good spirits)“, „Thank you. Due to your kind thought, I am well“. Translation of these expressions requires cultural modification as well so that the expression will have the relevant effect in the translated version.

Portuguese people have some interesting forms of greetings. In order to understand the specific character of greeting forms in Portuguese language we would like to bring some examples of greeting expressions of the most common ones. For example „Comoestá?“ is used in formal speech and „Como estás?“ ininformal one, although both have the same meanings that in English corresponds with „How are you?“. Very often „Tudobem?“ can be used instead of „Como está?“ and that tends to be the most common way of greeting. Both of them are used in absolutely similar situations and contexts, but the meanings are slightly different. English translation for the last expression generally is „Is everything ok?“, but it is obvious that this expression needs some little adjustment or cultural modification after which the correct translation will be „How are you?“. The investigation of the greeting forms and possible responses to them in Portuguese revealedvery interesting and different from other investigated languages ways of responses in the contexts of greetings. Due to grammar rules of Portuguese language greetings and particularly responses are found quite difficult to be translated by the translator so that the one should be able to keep the meaning in the original text and at the same time to maintain the structure of the target text as natural as possible. More precisely for „thank you“ men say „obrigado“, women say „obrigada“ (regardless of whether the person they are talking to is male or female. However, in some regions, particularly the Algarve, it is common for both men and women to use both „obrigado' and „obrigada“-switching between them depending on the gender of the person they are talking to.

What causes particularly great interest is the way of greeting before and after the sunset. The fact is that there is only one word for evening and night. The corresponding expression for „Good evening“ and „Good night' is „Boa noite“ that tends to be used both in formal and informal situations. So there is only one notion for two different period of the day, that obviously creates difficulties for the translator in the process of translation as far as it can cause the confusion in the regard of correct transfer of the original context into the target one. The only thing translators can do in this case is to apply to the original context and read carefully the content to clarify the exact time and then to translate it precisely maintaining the natural identification of the given concept in the target language and culture.

The same approach should be used by the translator to translate some greeting forms of Polish people into target language. Like Portuguese Polish language does not have separate and different forms for each period of the day. More precisely „Good morning“ and „Good afternoon“ have only one corresponding greeting form in Polish „Dziendobry“.

The most common informal greeting in Russian language can be translated as „How is life?“, but in order to meet the requirements of English language it should be translated with slight transformation after what the correct interpretation will be „How are you?“.

It is obvious that Cultural differences include not only the differences in greeting forms people of different nationalities apply. There are many aspects that altogether and in relation to each other make so called cultural differences. The most common aspects can be: different perceptions of colors, different perception of special days, different system of values, different symbols and so on, that make translators' job very difficult and require a very careful approach and considerations form the translators' side.

In conclusion we would like to say that the knowledge of all types of cultural differences is paramount for the translators. The deep background knowledge can help the translators to overcome all obstacles that accompany the process of translation and create barriers in the regard of understanding and realizing the original intention of the source text. A good understanding of cultural differences and the possible ways of their translation can contribute to the implementation of an effective and valuable translation.

Literature:

1. Kaufman, R. Strategic planning: An organization guide. 1991. Sage Publications.

2. Asad, T. The Concept of Cultural Translation in British Social Anthropolog,1986. University of California Press.

3. Christiane Nord. Text analysis in Translation Theory. Methodology and Didactic Application of Model for Translation-oriented analysis. 2005. Amsterdam-New York.

ნანა მაზმიშვილი, ნინო აროშიძე
კულტურული განსხვავებები და თარგმანი
რეზიუმე

თარგმანის პროცესის სწორად განხორციელების აუცილებელი პირობაა მთარგმნელი ერკვეოდეს ორიგინალი და სათარგმნი ენების მატარებლებს შორის არსებულ კულტურულ განსხვავებებში. კულტურათაშორისი სხვაობის სხვადასხვა ტიპს შორის ყველაზე გავრცელებული ტიპის განსხვავებას წარმოადგენს განსხვავება საყოფაცხოვრებო კულტურებს შორის, რომელიც, თავის მხრივ, მოიცავს ისეთ ასპექტებს, როგორებიცაა: მისალმების ფორმები, დამშვიდობების ფორმები, მიმართვის ფორმები და სხვ. მათი სწორად თარგმნა მოითხოვს მთარგმნელის მიერ კულტურათაშორის არსებული განსხვავების ღრმა ცოდნას.

Нана Мазмишвили, Нино Арошидзе
Культурные различия и перевод
Резюме

Важнейшим условием правильного перевода является знание переводчиком культурных различий между носителями языка оригинала и языка перевода. Самым распространенным типом межкультурных различий является специфика бытовой культуры, которая, в свою очередь, представлена такими элементами, как: этикетные формы приветствия и прощания, формы обращения и т.д., перевод которых требует от переводчика глубоких знаний существующих различий.

Ольга Хитрук
(Грузия)

Жанр литературной пародии является одним из сложнейших для текстлингвистического анализа, но вместе с тем - и одним из интереснейших жанров.

По мнению А. Морозова необходимо различать понятие „пародия как жанр“ и понятие „пародийность“. „Понятие „пародийность“, - пишет А.Морозов, - значительно шире понятия „литературная пародия“. Пародирование старо как мир и начинается с детских игр и обрядов первобытных народов. В основе его лежит передразнивание, утрирующее и представляющее в смешном виде те или иные черты своего „оригинала“. Пародирование может быть враждебным, возникающим из недовольства или раздражения. Но оно может быть и дружественным, когда заранее подразумевается то, что во всём этом заключена шутка или игра“ (Морозов 1960:38).

Это положение кажется нам очень важным для выяснения вопроса о языковой игре как стилеобразующем факторе пародии, о её функции в пародировании изображаемого объекта, так как, вслед за Морозовым, мы будем отличать пародирование самой действительности и пародирование отражения этой действительности в художественном произведении.

Литературная пародия осмеивает уже не саму действительность, а её изображение в литературном произведении или в литературной традиции, причем в тех же формах и теми же средствами, которыми оно осуществлено в тексте оригинала.

Принципы языковой имитации могут быть направлены на различные объекты в тексте пародии. Обратимся к пародиям, в качестве объекта которых выступает авторский стиль.

Когда, смахнув с плеча пиджак,
Ложишься навзничь на лужок, -
Ты поступаешь, как Жан-Жак,
Философ, дующий в рожок.
Александр Кушнер.

Объект данной пародии - стиль А. Кушнера, поэтому пародист А.Иванов создает вторичный текст „Делай как я“:

Когда пьёшь кофе натощак
И забываешь о еде,
Ты поступаешь как Бальзак,
Который Оноре и де
Когда ты вечером один
И с чаем кушаешь безе,
Ты Салтыков тире Щедрин
И плюс Щедрин тире Бизе.
Когда ж, допустим, твой стишок
Изящной полон чепухи,
То поступаешь, ты, дружок,
Как Кушнер, пишущий стихи.

Пародисту кажется неудачной рифма „лужок - рожок“, которая придаёт стиху примитивный характер. Третья строка также не нравится пародисту, вероятно потому, что в погоне за рифмой и необычной образностью автор допускает стилистическую ошибку, а именно здесь сказывается недостаточно развитое языковое стилистическое чутьё. Рифма „пиджак - Жан-Жак“ неудачна и в плане нарушения общей стилистической тональноститекста. А.Иванов имитирует стиль, форму стиха - оригинала и тиражирует неудачный авторский образ путём привлечения в пародию аналогичных образований и обыгрывания их различными способами: „Бальзак, который Оноре и де“ - намеренная трансформация частей имени, а также вкрапление союза и между именем и французской частицей де; „Салтыков тире Щедрин“ - намеренная буквализация интонационного знака; „Щедрин тире Бизе“ - обыгрывание парономазов (пирожное „безе“ и фамилия „Бизе“).

Пародист утрирует авторскую неудачу, гиперболизирует её, преподнося в пародии в трёх имитационных игремах с использованием сложных составных имён в качестве материала для имитации. Комический эффект и снижение объекта пародии происходит также за счет имитации пародистом авторской рифмы „лужок - рожок“. У Иванова мы находим ту же рифму, тот же аффикс, но в пародийном варианте этот аффикс получает пренебрежительную окраску (вместо уменьшительно - ласкательной в объекте пародии) - „дружок - стишок“.

Имитация эксплуатирует различные приёмы создания ассоциативного контекста. Таким приёмом в данном случае является приём обыгрывания парономазов („безе“ - „Бизе“). Этот приём является, в свою очередь одним из составляющих принципа ассоциативного отождествления. Подобная игровой идентификация присутствует в пародии на стихи В.Берестова, созданной А.Ивановым („Бутылка“):

Среди развалин, в глине и в пыли
Улыбку археологи нашли …
Молчок. Щелчок. И - праздник позади…

В. Берестов.

Среди развалин, в глине и в пыли
Бутылку археологи нашли.
Кто знает: сколько ей веков иль дней
„Московская“ написано на ней
„Особая“ добавлена внизу.
Я улыбнулся и смахнул слезу.
Взошла луна, и долго при луне
Находку созерцал я в тишине.

Согласно логике жанра пародии, автор создаёт свой сюжет, утрированный, гиперболизированный и использует в нём свой образ, которым он подменяет метафору В. Берестова: „улыбка - бутылка“. В данном случае наблюдается снижающая тематическая идентификация, подмена „денотата“ темы.

В качестве пародии на стиль выступает пародия А. Иванова на творчество Б. Заходера.

А. Иванов.
Для наших маленьких друзей (Борис Заходер)

Жили были Зах и Дер
Дер - охотник на пантер.
А его приятель Зах -
Укротитель черепах.
Зах однажды крикнул: «О!»
Дер не крикнул ничего
Надоело нам читать.
Мы хотим теперь считать
Зах плюс буква „О“ плюс Дер -
Получился Заходер.

В данной пародии имитация не преследует цели дискредитации текста - объекта. Этоимитация игрем, используемых Заходером - игра авторским именем. А. Иванов расчленяет фамилию поэта на две составляющие, соединённые между собой соединительной гласной О (по аналогии с типичными для русского языка словами, совмещающими в себе два корня). Такая игра именем позволяет А. Иванову использовать приём псевдовосстановления производящей основы. Он заключается в том, что восстанавливается предполагаемая или создается возможная базовая основа для данного слова, которое в современном русском языке является непроизводным.

Принцип имитации заключается в пародировании стиля Б. Заходера, его творческого кредо - поэзии для детей. По форме это стихотворение - детская считалка. Иванов заимствует рифмы Заходера и добивается, т.о., эффекта узнаваемости пародируемого автора. Принцип ассоциативной выводимости также реализуется в данной пародии, т.е. слово воспринимается в определённом контексте как элемент, зависимый от того или иного вида устанавливаемой мотивационной связи, в результате чего слово получает различную интерпретацию (Гридина 1995:27).

В пародии А. Иванова „Каков вопрос“ обыгрывается ситуация, положенная в основе стиха - оригинала.

И всё же я спросил урода,

Который сам себе не мил:
„Ты был ли счастлив, Квазимода?
Хотя б однажды счастлив был? …“
Диомид Костюрин.

Хотя и вежливо, но твёрдо
Я собеседника спросил:
„Ты был ли счастлив, Держиморда?
Хотя б однажды счастлив был?“
Ответил Держиморда гордо:
„Я так тебе, сынок, скажу:
Я счастлив, только если морду
Хоть чью-нибудь в руке держу!“
Оно б и дальше продолжалось,
Свидание на коротке …
Но вдруг расплющилось и смялось
Моё лицо в его руке.

В качестве приёмов имитации здесь можно выделить:

1) цитирование авторских строк в другом контексте;

2) соотносительная замена одного имени литературного персонажа, ставшее нарицательным, на другое.

Принцип ассоциативной выводимости реализуется с помощью ситуативного обыгрывания внутренней формы слова „Держиморда“ - „держать морду“. Так в последней строфе возникает синоним слова „морда“ - «лицо», что усиливает комический эффект.

Часто объектом пародии становится неудачная языковая имитация автора.

М. Глазков.
Авторитет и приоритет.

Во всяком случае, я хлеба
Побольше Хлебникова ел.
Павел Мелихан.

Мой род с десятого колена
С деревней прочно связь имел.
Во всяком случае, я хрена
Побольше Хренникова ел.
Бывало, только в лес заеду -
Ажиотаж берёт грибной.
Ни Грибачёв, ни Грибоедов
Не угнались тогда б за мной.
А сколько я съедал за сутки
Пупков утиных по весне!
Пожалуй, даже Ося Уткин
Не видел столько и во сне.
И если хлеб, нутром рискуя,
Я хлеще Хлебникова ел,
То в лужу сяду уж такую,
В какой Лужанин не сидел.

В данном тексте пародист находит неудачной языковую имитацию автора (хлеба ел больше Хлебникова). М.Глазков доводит этот мотивационный каламбур с именем собственным до абсурда путём тиражирования модели через подбор имён известных поэтов с прозрачной внутренней формой. Пародист также вводит элемент шутливого „панибратства“:

„То в лужу сяду уж такую,

В какой Лужанин не сидел“ - элемент снижающего переосмысления.

Основой языковой имитации пародиста может стать приём сознательного нарушения литературной нормы. Примечателен в этом отношении следующий пример: А. Иванов.

Хлопцы и шекспиры.

Не надо, хлопцы, ждать шекспиров,
Шекспиры больше не придут.
Берите циркули, секиры,
Чините перья и за труд.
… Про Дездемону и Отелло
С фуфайкой ватной на плече.

М. Горденко.

Не надо, хлопцы, нам шекспиров,
Они мой вызывают гнев.
Не надо гениев, кумиров,
Ни просто „гениев“, ни „евг“.
Неужто не найдём поэта,
Не воспитаем молодца,
Чтоб сочинил он про Гамлета
И тень евонного отца!
Да мы, уж коль такое дело,
Не хуже тех, что в старину…
И мы напишем, как Отелло
Зазря прихлопнуло жену!
Все эти творческие муки
В двадцатом веке не с руки -
Все пишут нынче! Ноги в руки,
Точи секиру и секи.
Вот так навалимся всем миром,
Нам одиночки не нужны!
И станем все одним Шекспиром,
Не зря у нас усе равны!

А.Иванов пародирует стиль поэта, насыщенный разговорной лексикой и в то же время патетической, призывной интонацией. Неудачным пародист находит и обобщённый образ „шекспиры“ по отношению к талантливым литераторам. Пародия А.Иванова строится: во-первых, на повторе синтаксических конструкций автора, которые пародист вписывает в свой сюжет, доводя до абсурда ту мысль, которую хотел передать автор; во-вторых, намеренное гиперболизированное стилевое несоответствие диалектных форм, употребляемых в одном контексте с именами шекспировских героев: „тень евонного отца“, „все пишут нынче“, „не зря у нас усе равны“, а также намеренное изменение орфоэпической нормы в целях сохранения авторской рифмы:

Неужто не найдём поэта,
Не воспитаем молодца,
Чтоб сочинил он про Гамлета
И тень евонного отца!

Автор пародии намеренно изменяет родовую принадлежность имени Отелло (в пародии это слово среднего рода), что опять же показывает степень снижения пародистом авторского оригинала. Таким образом, основным приёмом имитации в данной пародии является намеренное использование диалектизмов, необходимое для разоблачения исходного стихотворения.

Таким образом, типологическая интерпретация текстов литературных поэтических пародий продемонстрировала три группы подобных текстов, а) имитация содержательно-смыслового и композиционного плана; б) пародирование языкового плана выражения; в) контаминация первых двух объектов пародирования.

Их инвариантным признаком является языковая игра, имитационный характер излагаемого материала, а вариативным - установка на имитацию объекта пародирования.

Литература:

1. Гридина И. Филологический анализ текста. Москва. 1995.

2. Морозов А. А. Пародия как литературный жанр // Русская литература. 1960, №1.

ოლღა ხიტრუკი
ენობრივი იმიტაცია და პაროდირება
რეზიუმე

სტატიაში განხილულია პაროდიისა და პაროდირების ცნებები და საინტერესო ლიტერატურული პაროდიების ტიპოლოგიური ინტერპრეტაციის საფუძველზე გამოყოფილია ამ ტიპის ტექსტების სამი ჯგუფი:

ა) შინაარსობრივი და კომპოზიციური სახის იმიტაცია.

ბ) ენობრივი გამოხატვის იმიტაცია.

გ) პაროდირების ორივე ობიექტის კონტამინაცია.

მათი ინვარიანტია ენობრივი თამაში და მოცემული მასალის იმიტაციური ხასიათი, ვარიანტი კი - პაროდირების ობიექტის იმიტაციის არჩევა.

Olga Khitruk
Linguistic Imitation and Nature of parody
Summary

The article deals with the meaning of the terms parody and parodic, and on the basis of the typological interpretation of interesting poetic parodies, the article demonstrates three groups of such texts:

a) Imitation of the content and meaning;

b) Parodying of the language form;

c) Contamination of the first two subjects of parody;

The invariant characteristic is the play of word, imitative nature of the material in question, and variant-wise - focus on imitating the object of the parody.

ლუარა სორდია
(საქართველო)

გ. ტაბიძის პოეზია ითავსებს მათემატიკურ ცნებებს. მისი ესთეტიკური კრედო კავშირშია მათემატიკასთან, გეომეტრიასთან, „არტისტული ყვავილების“ ავტორის ლექსებში პოეტურ სახეებს ხშირად უწყვილდება რიცხვები.

გალაკტიონის შემოქმედებაში ჩნდება ზუსტი მათემატიკური გაანგარიშება, ჰანგთა რიცხვი, ლოდინი და რიცხვი, მშრალი რიცხვი, გადაუხდელთა იმედთა რიცხვი, ციფრი ქარის, ციფრი სვეტი, სტრიქონები, ვით ციფრები, პოეტი და გეომეტრი, მოგონებები და პარაბოლები, ფხიზელი მიზანი და ანგარიში, დროის ბარომეტრი, აზრის ციფერბლატი, თეზისები, კლასიფიკაცია, პოეზიის ინტეგრალი.

შემთხვევითი არც აინშტაინისადმი ინტერესი იყო, რაც პოეზიისა და მათემატიკის, ფანტაზიისა და სიზუსტის საჭიროებაზე, ჰარმონიის მოთხოვნაზე მიმანიშნებელი უნდა იყოს („თუ ბრძოლა არ არის“).

რიცხვებისადმი ინტერესით ყურადღებას იქცევს ანტიკური პითაგორეიზმი, შუა საუკუნეების მისტიკა. არსებობს რიცხვების პოეტური ალეგორია, მეცნიერული ახსნა.

პითაგორელთა მიხედვით, მთელი სამყარო, „ჰარმონია და რიცხვია... რიცხვი სამყაროს ყველა საიდუმლოების გასაღებია. პოეზია მხოლოდ იქ არის, სადაც რიცხვთა ჰარმონია სუფევს“.

„რიცხვის ბუნება და ძალმოსილება მოქმედებს არა მარტო სულიერ და ღვთაებრივ საგნებში, არამედ ყველგან, კაცთა ყველა სიტყვასა და საქმეში, ყველა ხელოვნებასა და მუსიკაში (ფილოლაოსი). რიცხვსა და ჰარმონიას შეაქვს სიცხადე, აზრი და გარკვეულობა ყოველივე იმაში, რაც ბუნდოვანი, უაზრო და გაურკვეველია. რიცხვი და ჰარმონია თავად წარმოადგენს ჭეშმარიტებას, ვინაიდან სიცრუე უცხოა მათთვის, სიცრუე და შური დაუსაზღვრელს, უაზროსა და არაგონიერს ახლავს, სიცრუის სუნთქვა ვერ შეეხება რიცხვს, რადგან სიცრუე სძაგს ბუნებას მისას, ხოლო ჭეშმარიტება მისი სისხლი და ხორცია, ჭეშმარიტება დასაბამიდან განუყოფლად არის მასთან დაკავშირებული. რიცხვი თავად საგანთა ჭეშმარიტებაა“ (1, 93).

გალაკტიონისათვის სამყაროული ჰარმონია რიცხვის, კლასიფიკაციის გარეშე ვერ წარმოიდგინება, მისი თქმით, „ცხოვრება არის ორგანიზაცია, ნამდვილი ცხოვრება არის ორგანიზაცია“ („მხურვალე სალამი პროლეტარულ მწერლებს“).

თეზისები, კლასიფიკაცია, ფორმულები, ზუსტი მათემატიკური გამოანგარიშება (ოღონდ ფორმისა და გრძნობის სფეროში) სჭირდება ჭეშმარიტ პოეტურ სიტყვას: „ასეთი კაცია, უყვარს თეზისები, კლასიფიკაცია, ნურვინ ნუ ინებოს გაამხანაგება, მისი ტერმინების ისევ დალაგება. კაცად მეგულები, თუ ხარ გულკეთილი, უნდა ფორმულები გქონდეს მოჭედილი, არცერთი შემთხვევითი, დანაგვიანებული, არცერთი ზედმეტი, დაგვიანებული, სიტყვას გარშემო ხმა არ აქვს მონური, სიტყვა ეკრეჟიმია რევოლუციონური“.

ევგენი ვინოკუროვი წერს: „ფორმულის მშვენიერება და განსაცვიფრებელი სიმწყობრე, სტრუქტურული წესრიგი და სიმეტრია ჭეშმარიტებას მოწმობენ, მრავალი ჰუმანიტარია გატაცებული ვერნადსკის იდებით, რომელთა საფუძველს მიკრო და მაკრო სამყაროთა სიმეტრიის პრინციპი შეადგენს. საინტერესოა მისი გამოვლენა პოეზიაში. პოეზია სწორი და ჭეშმარიტია მაშინ, როდესაც ლექსის შინაგანი სტრუქტურა სიმეტრიულია, ლამაზია. მეცნიერებაშიც ასე ხდება: თუკი აღმონაჩენის სტრუქტურა შინაგანად ჰარმონიულია, თუკი ყოველი ნაწილი დანარჩენ ნაწილებს ებმის და მათ შორის უცნაური, იდუმალი თანხმობა სუფევს, ეს უტყუარად ადასტურებს, რომ ყველაფერი სწორია“ (ფიქრები პოეზიაზე) (2, 4).

ე. ვინოკუროვის აზრით, ჭეშმარიტების კრიტერიუმი, ეს ჰარმონიულად რთული, პოლიფონიური, პარადოქსული მთლიანობა უნდა იყოს. ვინოკუროვი იმოწმებს ფლობერის აზრს: „რიცხვთა კანონი განაგებს როგორც მეცნიერებას, ასევე პოეზიას, სიტყვათა შეერთების სიზუსტეში არის რაღაც კანონივით მარადიული, რატომაა რომ ჩვენს ცდას, რაც შეიძლება შეკუმშულად გამოვხატოთ აზრი, გარდუვალად მოსდევს ხოლმე ლექსის თხზვა? როგორც ჩანს, რიცხვთა კანონი განაგებს გრძნობებსა და აზრებს“.

ე. ვინოკუროვი ასკვნის: „ეს საიდუმლო კანონზომიერება ხელოვნებაში მჟღავნდება ყოველთვის, როდესაც ჭეშმარიტ ტალანტს ვხვდებით“ (2, 4).

როგორც ჩანს, ამ ფარულ კანონზომიერებას გულისხმობდა გალაკტიონის რიცხვთა სიმბოლიკაც:

„ცისფერი სვეტი, ცისფერი-ფერი,
ციფრი, ციფრი ქარის,
ამ ციფრებში ყველაფერი
თავის რიგზე არის“ („აი გეგმაც“).

რიცხობრივი სიზუსტის მოთხოვნა ვრცელდება სტრიქონებზეც: „სტრიქონებია, ვით ციფრები და ხანა ტოკავს. სმენა! თვალყური! ეპოქა ისვრის ახალ ერესებს და იგი არის, დღეებს რომ გასცდა უძლიერესებს“.

პოლ ვალერი ამბობს: „რიცხვი და ჰარმონია ქმნის არითმეტიკის კატეგორიებს პოეზიაში“.

„ზუსტი გათვლისა და გაანგარიშების გარეშე ნაწარმოები მდარეა, მდორე. ჭეშმარიტი პოეზია გონების ზუსტ ქმედითობას გულისხმობს“.

საკუთარ შემოქმედებით გამოცდილებაზე დაყრდნობით, მუზისა და გაანგარიშების მიმართებას ასე აზოგადებდა პოლ ვალერი: „ჩემს ყოველ მხატვრულ ნაწარმოებზე ჩატარებული მუშაობა მარწმუნებდა: ეს მუშაობა მოითხოვს არამარტო პოეზიის არსებობას ჩემში, არამედ... ასევე, ათასგზის გაანგარიშებას, შერჩევას, ამოკრებასა და სინთეზს, რომელთა გარეშე მუზისა თუ შემთხვევის ყველაზე უხვი ძღვენიც კი უქმია ისევე, როგორც ძვირფასი მასალის გროვა უარქიტექტოროდ მიმდინარე მშენებლობაზე“.

პოლ ვალერი მიიჩნევდა, რომ ჭეშმარიტი ხელოვნებისათვის საჭიროა „ზოგიერთი მათემატიკური ორაზროვნების სიტკბოება, სიზუსტე, რომელსაც სულის იდუმალ სიღრმეებში ჩხრეკით შეიძლება მიაღწიოს კაცმა“ (3, 74).

ედგარ ალან პო, გვიმხელს რა „ყორანის“ შექმნის საიდუმლოებას, წერს: „ყორანის“ კომპოზიციაში არაფერია შემთხვევითი ან ინტუიციური. ეს თხზულება თავიდან ბოლომდე მათემატიკური სიზუსტით და სიმკაცრით არის განსაზღვრული“ (კომპოზიციის ფილოსოფია) (4, 204-219).

ლექსის კომპონენტების „საკუთარ არქიტექტურაზე“ ამახვილებს ყურადღებას გ. ტაბიძე ერთ ჩანაწერში: „რითმების სიმდიდრეს, ცეზურების მოძრაობას, საკუთარი სახელებისა და ტექნიკური ტერმინების შემოღებას, ძლიერ და ხმოვან რიტმს აქვს თავისი საკუთარი არქიტექტურა, ჰყავს თავისი მასწავლებლები, თავისი, თუ შეიძლება ითქვას, ხელების სიმარჯვე და საკუთარი ბეჭედი“ (5, 71).

ანდრეი ბელის თქმით, „მეტრი პოეზიის ალგებრაა, რიტმი მისი არითმეტიკა, მეტრი ნორმაა, რიტმი - ფაქტი. აზრი არის რიტმის მეტრი, მეტრი - მუსიკის საზომი“.

მალარმე წერდა: „სიტყვიერი სტრუქტურა და მათემატიკური ფორმულები ერთგვაროვანი მოვლენებია, მათემატიკა ყოველივე არსებულის ელემენტია“.

ეხებოდა რა თავისუფლებისა და წესრიგის, გაზომვისა და გაანგარიშების პრობლემას პოეზიაში, სტ. მალარმე ამბობდა: „ვერავითარ შემთხვევაში ვერ შეელევა გენია თავის უჩვეულობას... მაგრამ სრულ თავისუფლებას აწონასწორებს მკაცრი წესრიგი...“ (6, 157).

„ლექსი ზოგჯერ აბობოქრებული იშვიათობაა... თუმცა ახლა უკვე მოწმენი ვართ, რომ ყოველივე გაზომილ-გაანგარიშებული იშვიათობაა“ (6, 158).

„აზრი, ქმედითობა, ამსახველობა - სიმეტრიასთან შერწყმული“, აი რა არის მთავარი მალარმეს აზრით („მუსიკა და მწერლობა“) (6, 162).

პოლ ვალერი წერს მალარმეს შესახებ: „მალარმემ, მეცნიერული კულტურისა და ჩვევების გარეშე, შეძლო შეჭრილიყო იმ პრობლემების სიღრმეში, რომლებიც შეიძლება შევადაროთ რიცხვისა და წესრიგის ოსტატთა ცდებს“ (3, 258).

ცნობიერების პრიმატში, გულდასმით ანალიზის უნარში ხედავს პოლ ვალერი მალარმეს სიდიადის წყაროს: „თავისი წინამორბედების მიამიტურ სწრაფვას, ინსტინქტებისა თუ ტრადიციულ (ანუ ნაკლებად ცნობიერ) ქმედითობას მან შეუნაცვლა გულდასმით გააზრებული და თავისებური ანალიზის შედეგად მიღწეული ხელოვნური კონცეფცია“ (3, 25).

პოლ ვალერის აზრით, ედგარ პოს შემოქმედებაში შერწყმულია „ერთგვარი მათემატიკა და ერთგვარი მისტიკა“ (3, 257).

რ. ბურჭულაძე ასე აკონკრეტებს ჩვენთვის საინტერესო აზრს: „ვერჰარნი სრულიადაც არ ფიქრობდა, რომ სიმბოლისტური ნაწარმოები ალგებრული ფორმულებით უნდა ამოგვეხსნა, არა, დიდი პოეტი და მოაზროვნე მხოლოდ იმაზე მიუთითებდა, რომ ალგებრული მაგალითიც და სიმბოლისტური ლექსის ინდივიდუალური მეტაფორებიც უაღრესი სიზუსტით ხასიათდებოდა“ (7, 62).

პოლ ვალერს განსხვავებული აქვს ლექსის ორი სახეობა: „ლექსი მოცემული და ლექსი გაანგარიშებული“.

„გაანგარიშებული ლექსი ისეთი ლექსია, რომელიც ყოველთვის გადასაჭრელი პრობლემის ფორმით გვევლინება. მისი ამოსავალი პირობა ჯერ მოცემული ლექსია, ხოლო შემდეგ ამ მოცემულობებში უკვე ჩაწნული რითმა, სინტაქსი, აზრი.

ყოველთვის, თვით პროზაშიც კი, ჩვენ, ბოლოს და ბოლოს, იძულებულნი ვხვდებით ვწეროთ არა ისე, როგორც გვინდოდა, არამედ ისე, როგორც მოითხოვს ის, რაც გვინდოდა“ (3, 169).

ა. ბლოკი ლაპარაკობს მოვლენებისადმი გეომეტრის თანმიმდევრულობით მიდგომაზე:

„Нет, постоянством геометра
я числю каждый раз без слов
мосты, часовню, резкость ветра,
безлюдность низких островов“ (8, 71).

გალაკტიონის შემოქმედებაში პოეზიასთან დაკავშირებით გვხვდება აგრეთვე ცნება „გეომეტრი“: „ის მიდის დამშვიდებული, როგორც პოეტი და გეომეტრი“.

ეს უნდა იყოს ირონია „ლეფელთა“ მიმართ, რომლებიც ერთმანეთს უპირისპირებდნენ „პოეტი ფსიქოლოგისა“ და „პოეტი გეომეტრის“ ცნებას უკანასკნელის უპირატესობაზე ხაზგასმით და ცდილობდნენ პოეტის მეტყველება მათემატიკურ განჯასთან“ მიეახლოებინათ, რაც, საბოლოოდ, აბსურდამდე მიდიოდა (9, 137).

პოეტური ასპექტი აქვს გალაკტიონის პარაბოლას, რაც მისი ლექსების მრავალმნიშვნელოვნებით აიხსნება.

გალაკტიონის „მშრალ რიცხვების ამარა“ („ლურჯა ცხენები“) და „მშრალი საგანი“ („მე ვუსმენდი ხალხს მომღერალს“) ერთი და იგივეა და პირველსაწყისებს, თვით საგნებზე წერას, ანუ არაპოეტურ სინამდვილეს ნიშნავს, პოეტი მრავალგზის უსვამს ხაზს, რომ ჭეშმარიტი პოეტები ყოველთვის საგნებიდან ამოდიან.

საპროგრამოდ შეიძლება მივიჩნიოთ გალაკტიონის ლექსი თუ „ბრძოლა არ არის“, მასში პოეტი გულისტკივილით ეთხოვება ბოდლერს, შელის, ჰიუგოს, მიუსეს, ვერლენს, ღმერთს თუ კაენს და ბურუსებში აინტშაინის გამოჩენას მიესალმება.

არსებობს მოსაზრება, რომ გალაკტიონი ამით „პოეზიისა და მეცნიერების თანამშრომლობის იდეას“ (მ. კვესელავა) აყენებს. ჩვენ ვიტყოდით, პოეზიაში მეცნიერული სიზუსტის (ოღონდ გრძნობების სფეროში) მოთხოვნა უნდა იყოს ნაგულისხმევი, რაც არ ეწინააღმდეგება გალაკტიონის დაჟინებულ ინტერესს ოცნებისა და ფანტაზიისადმი, ვინაიდან ეს ოცნება გათვლილი და გაანგარიშებულია („ოცნებათა შემოწმება“), საათის ციფერბლატივით ზუსტი და უცდომელია (რასაკვირველია, შეუმცდარი ინტუიციის წყალობით).

გალაკტიონის პოეზიის მელოდიურობა, ემოციურობა არ ეწინააღმდეგება მის ინტელექტუალიზმს, ანალიტიკურობას. პოეტის ძიებებს „ფხიზელი მიზანი და ანგარიში“ წარმართავს, „მეცნიერება, როდესაც მას თან ახლავს ვნება, თანაბრად არის პოეზიის ზეშთაგონება“ („საუბარი ლირიკის შესახებ“).

პოეტს „ათასის მხედველობა, ათასის იერი“ ჰქონდა და მათემატიკური სიზუსტით წვდებოდა მოვლენათა არსში. ამიტომ ხელეწიფებოდა ბევრი რამის გადახალისება:

„ჰანგთა სისწრაფეს და სიძლიერეს
ნუ მომაგონებ ძველი რიცხვებით“.

გალაკტიონის შესახებ შეიძლება გავიმეოროთ სტ. ცვაიგის ნათქვამი დოსტოევსკის შესახებ: „არაფერს არ ანგარიშობს და მაინც უტყუარად ზომავს ყველაფერს“... მისი სამყარო ალალი ჭეშმარიტებაცაა და იმავდროულად იდუმალებაც, სინამდვილის ნათელმჭვრეტელური შეცნობა, ცოდნაცაა და მაგიაც“ (10, 243, 253).

დიდი შრომა ახლდა გალაკტიონის ზეშთაგონებას. ამიტომ ამბობდა: „შრომა ყველგან შემოქმედების ღვიძლი ტომია“.

გალაკტიონმა პოეზიას დაუკავშირა აშკარად მათემატიკური ცნება ინტეგრალი („ლექსთა შეჯიბრებაზე მხოლოდ ინტეგრალები“ - „ეფემერა“, „ჩემი პოეზიის ინტეგრალები“).

ინტეგრალი მთელი სიდიდეა, უსასრულოდ მცირე ნაწილების ჯამისაგან შემდგარი. გალაკტიონის ინტეგრალი მეტაფორულია, პოეზიაში იგი დიდის და მცირეს დიალექტიკურ ერთიანობას, წამიერში მარადიულის დანახვას ნიშნავს. ინტეგრალი მატემატიკური მნიშვნელობაა და, გაერთიანებასთან ერთად, დაშლასაც გულისხმობს. ინტეგრალური სინთეზის ნიმუშია „ნიავი, ია, ნარგიზი“: „აგერ მზის ამომთოვრება, მაღლა ღრუბლების გარდავლა, მან ერთი ჩემი ცხოვრება ათას წელს გადაამრავლა“.

ინტეგრალური ანალიზის მაგალითია „ჩემი პოეზიის ინტეგრალები“, რომელშიც განცდილია 40 წელიწადში შემავალი წამის, წუთის, საათების, დღეების, წლების „შეუწყვეტლობა, მისწრაფება და ხასიათი“ და მასთან შეფარდებულია ამ პერიოდში შექმნილი სტრიქონების რიცხვი.

დღემდე კამათის საგანია ის, თუ რა უნდა ვიგულისხმოთ „პოეტურ ინტეგრალებში“.

საინტერესოა მ. კვესელავას მიერ „პოეტურ ინტეგრალებში“ (თბილისი, 1978) მეცნიერულ მონაცემებზე დამყარებული რიცხვთა სიმბოლიკის (7, 8, 9) ახსნა ტვინის ქვეცნობიერი, ცნობიერი და ზეცნობიერი ფაზებით. მ. კვესელავა გ. ტაბიძის მეტაფორებს სამ სახეობად ჰყოფს და მიაჩნია, რომ ინტეგრალურია ის გამოთქმები, რომლებიც ტვინის ზეცნობიერ ფაზაში იქმნება და ლოგიკურ ანალიზს არ ექვემდებარება, ამოუხსნელია, მაგრამ თავისი მაღალი მუსიკალური ორგანიზაციის წყალობით, მაინც ესთეტიკური ტკბობის წყაროა (11, 642).

ჭირს ამ აზრის გაზიარება, ვინაიდან ინტეგრალური ცალკეულ გამოთქმას კი არა, საერთოდ გალაკტიონის მხატვრული აზროვნების წესს გულისხმობს.

გალაკტიონის შემოქმედებაში აშკარაა ინტერესი უმცირესიდან უდიდესისაკენ: „უდიდესისაკენ მიჰყავდა სული, მცირედისაგან ასე წასული“. („მშვიდობის წიგნი“). მის პოეზიაში ერთიდან მილიონამდე და მილიარდამდე იზრდება რიცხვი.

გალაკტიონის რიცხვთა სიმბილიკაში საყურადღებოა ერთის მაგია. პოეტს მოსწონს თავისი ერთადერთობა, ერთადერთი გზა (მიზნის ერთგულება), „ერთი ვინმე მელექსე“ (რუსთაველი), ერთადერთის მრავალთან შებმა, პირველობა, ამასთან, ერთიანობა, ერთიანი ჰიმნი, ერთადერთი მსოფლიო ქნარი.

ლექსში „მე მივდიოდი ერთი“ გენიალურად განჭვრიტა გალაკტიონმა საკუთარი პოეტური გზა, თავისი გავლენა თანამედროვეებზე, ჯერ ერთიდან მაგიურ შვიდამდე, მერე კი ათასამდე და მილიონებამდე გაზარდა ოსტატ-შეგირდების, თანამედროვეებისა და მიმდევრების რიცხვი.

ასევე მაგიურია მის პოეზიაში იდუმალი მეორე, როგორც ერთიანის გაორება, ორთა შორის მესამე.

შვიდი მაგიური რიცხვია საერთოდ, გალაკტიონისთვის იგი საკრალურია იმიტომ, რომ ქართული პოეზიის ისტორიაში შვიდი ბრწყინვალე კლასიკოსი ეგულება თავისი თავის ჩათვლით („ჩემო კარგო ქვეყანავ“).

პოეტს უყვარს ცხრა, რადგან მისი გენიალური ცხრა ტომის რიცხვია („ძეგლად აღვმართე ჩემი ცხრა ტომი“), ცხრა წყარო, ცხრა მუხა, ცხრა ანბანი, ცხრა სიყვარული, ვარსკვლავთა ცხრიანი, მეცხრე ტალღა, მეცხრე სიმფონია, გვხვდება მეათე მთვარე, მეთორმეტე ბულბული, ცამეტი - უიმედობისა და მიუწვდომლობის სიმბოლო.

1908 წელი აქცენტირებული აქვს იმიტომ, რომ ახალი ეტაპის დასაწყისია ქართულ პოეზიაში.

ზოგადად კი, „ჩვენ ერთად მოვრკალეთ ლოდინი და რიცხვი“ პირველსაწყისების მიკვლევას ნიშნავს, ცხოვრებისეულის აყვანას ესთეტიკურ რანგში, რიცხვი და „მშრალი რიცხვი“, „მშრალი საგანი“ ერთი და იგივეა გალაკტიონთან.

ხშირია ინტერესი მილიონისა და მილიარდებისადმი, „მილიონებში ხელისმრეველი“, „მართლაც ვარ მილიარდელი“, ოცი მილიონი თვალები, მილიარდი მზე, ასი ათასის მზე, ასი ათასის სმენა, რაც გლობალურად იზრდება.

გალაკტიონის თვისებაა მცირედისაგან უდიდესისაკენ ინტეგრირება. მას ხომ „გაერთიანების... სული და თვისება“ აინტერესებს ყოველთვის და არა მოვლენათა მექანიკური ჯამი.

გასარკვევია, დასაზუსტებელია რომელი ტერმინია სწორი: „პოეზიის ინტეგრალი“, როგორც ამას გალაკტიონი ხმარობს, თუ „ინტეგრალური პოეზია“, რომლის გაგებას, რ. ბურჭულაძის დაკვირვებით, იქამდე მივყავართ, რომ რაკი იგი გულისხმობს მთლიანს, განუყოფელს, დაუნაწევრებელ პოეზიას, ამგვარი პოეზია კი თით ქოს არც უნდა ექვემდებარებოდეს ანალიზს, რადგან ანალიზი დანაწევრების გარეშე შეუძლებელია, ინტეგრალური კი სწორედ დანაწევრებას გამორიცხავს, ამ შეხედულების მიმდევართა აზრით, ლირიკული ლექსის ანალიზი შეუძლებელია, რადგან ის განეკუთვნება ინტეგრალურს (დაუნაწევრებელ პოეზიას), მაგრამ როგორც რ. ბურჭულაძე მიუთითებს, ინტეგრალს, გარდა „დაუნაწევრებელისა“ აქვს სხვა, ძირითადი მნიშვნელობაც. ამ მნიშვნელობას კი „ინტეგრალთან დაკავშირებული“ წარმოადგენს.

გალაკტიონის „ლირიკის საუკეთესო ნიმუშებში ინტეგრირებული იყო ის ინფორმაცია, რომლის დამუშავებასა და გადაწყვეტას საუკუნეების განმავლობაში ესწრაფვოდა ევროპული წრე. გალაკტიონი წარმატებით ახდენდა ფაუსტური პრობლემატიკის ინტეგრირებას. ამავე დროს სწამდა კიდეც ასეთი პოეზიის ღირსებებისა: „ლექსთა შეჯიბრებაზე მხოლოდ ინტეგრალები“.

თუ მათემატიკური ინტეგრალი ზღვარისაკენ მიისწრაფის, გალაკტიონთან პირიქით - „სულს სწყურია საზღვარი, როგორც უსაზღვროებას“ (7, 210).

გალაკტიონის ძიება იწყებოდა ასოდან და რიცხვებიდან (საგნებიდან), “ასოსა და რიცხვის ზღვარზე ყოფნა ცხოვრების ძირამდე მისვლას ნიშნავს და ასოებსა და რიცხვებში ჰარმონიულად განვითარებული ადამიანები ახდენენ აღმოჩენებს” (12, 4).

ლიტერატურა:

1. თეოხარიოს კესიდი, დიონისოს რელიგია და რიცხვი, „საბჭოთა ხელოვნება“, 1980, №1.

2. „ლიტერატურული საქართველო“, 12 ივნისი, 1981.

3. პოლ ვალერი, რჩეული პროზა, თბ., 1983.

4. ედგარ ალან პო, კომპოზიციის ფილოსოფია, ესეები, ინგლისურიდან თარგმნეს პაატა და როსტომ ჩხეიძეებმა, თბ., 1989.

5. გალაკტიონ ტაბიძე, ტ. 12, თბ., 1975.

6. სტეფან მალარმე, ლექსები და პროზა, ქუთაისი, 1979.

7. როლანდ ბურჭულაძე, მხოლოდ ინტეგრალები, თბ., 1980.

8. А. Блок, Соб. соч. в 6 томах, т. 2, М., 1971.

9. სოსო სიგუა, „H₂SO₄“-დან მემარცხენეობამდე, ქართული მოდერნიზმი, თბ., 2002.

10. სტეფან ცვაიგი, ფანტასტიკური ღამე, თბ., 1966.

11. მიხეილ კვესელავა, პოეტური ინტეგრალები, თბ., 1978.

12. აპოლონ ჟორდანია, დრო და თანამედროვენი, თბ., 1985.

Luara Sordia
Galaktion Tabidze's Poetic Integrals
Summary

The poetry of Gustav Flaubert, Paul Valery, Edgar Poe, Stephan Mallarme, Alexander Blok, Stefan Zweig combines numbers and mathematical concepts to be the main criterion for harmony and truth. The characteristic feature of Galaktioni's most complicated works is integral - a mathematical notion which implies a whole composed of infinitely small particles.

The king of poets was interested in synthesis and analysis, „the spirit and characteristic of unification; his soul was oriented „from the latest towards the greatest“, his attention was directed to latitude of knowledge, to the ability „to play all the strings“. It is pointed out that the Faustian problematic themes are integrated into his poetry. Galaktioni can't imagine harmony in universe without numbers and classification. He says: „Life is an organization, real life is an organization“.

Луара Сордия
Поэтические интегралы Галактиона Табидзе
Резюме

Г. Флобер, П. Валер, Э. По, С. Малармо, А. Блок, С. Цвейг и другие в своих работах привлекали и математические данности как главные критерии гармонии и правды.

Короля поэзии увлекали анализ синтез, единство души и характеристика. В его поэзии удачно интегрирована фаустовская проблематика. Для Галактиона гармония мира не представляется без чисел и классификации. По его мнению „Жизнь - это организация, настоящая жизнь есть организация“.

Жанна Толысбаева
(Казахстан)

(на материале современной поэзии Казахстана)

Динамика культуры, вынужденной развиваться в кризисных условиях современности, определяет характер как мировоззренческих, так и художественных пристрастий казахстанс- ких авторов порубежья. Рубеж столетий в казахстанской поэзии обозначился появлением двух крайних тенденций текстообразования - экспериментов с минималистскими текстами и повышенным интересом к книжным контекстам. Ситуация новой субъективности стала той точкой отсчета, которая позволила внести кардинальные изменения в оптические параметры современной поэзии. Экспансия лирического „я“ должна нейтрализовать „онемение“ предшествующих десятилетий - не только языковое, но ментальное. Уничижение человека на всех уровнях (от биофизического до духовно-религиозного) дало свой резонанс - в сторону распрямления, разворачивания его внутренней свободы самовыражения, а именно: создала определенные условия для устойчивого интереса как к вербально-графическому, так и к дискретно-невыразимому способу выражения переживания, как к капиллярной поэзии, так к творчеству в масштабе книги поэзии.

Тенденция к минимализации текста наблюдается в творческих исканиях молодых авторов Казахстана - А. Тажи, О. Передеро, Тути, М. Варова, Р. Артемьевой, М. Берниязовой, Л. Медведевой, М. Адибаева и др. Новая художественная практика обусловлена созданием принципиально иных повествовательных стратегий. Использование минимального количества языковых средств для выражения максимального содержания является одним из актуальных приемов минималистов. Условимся к минимальным текстам относить поэтические произведения объемом менее 4 строк. Нижней границей такого текста может быть одно слово или один знак.

Тенденция творчества в минимальных объемах несет в себе наиболее объективную информацию о природе мысле-чувствоизъявления в целом. Дискретность всякого прозрения есть правда о природе человеческих невозможностей. В минималистских конструкциях поэтов-современников настойчиво пробивается мысль о незнании как естественном состоянии прозрения. Именно через невысказанность, недоговоренность, передоверенность другому сознанию, через запечатление одного мига вне временной протяженности авторы выходят к самым сакральным вопросам о Сущем:

Тень Голгофы уже не та.
Или мой помутился взгляд…
Только Бог стоит у креста,
А весь мир на кресте распят… (4, 57).

Играем в крестики-нолики с Богом.
Он звезды рисует на небе, а я
кидаю камни в зеленую воду.
Скучаем. Ничья (5, 48).

Обращает на себя внимание преобладающий интерес поэтов-минималистов к эпической форме постижения реальности (тогда как форма миниатюры логически ближе к лирике). Любой современный минималистский текст изыскивает пути приобщения к эпической картине мира (через конкретику одной или нескольких сюжетных линий, введение чужих со- знаний, прямой и косвенной речи и т.д.). Зачастую это происходит посредством циклизации малых текстов. Наблюдения показали, что не утратили привязанности к лирике подражанияминиатюрным жанрам японской поэзии. Хокку Л. Медведевой, И.Полуяхтова, Л.Каганова, Е.Титаева, фудзи М.Адибаева, танки Тути собираются в циклический контекст сквозным субъектом мысли, сюжетом, пространственно-временными образами и задают жанру-пришельцу несвойственное направление развития. В поэтической практике восточной жанровой форме хокку найден жанр-коррелянт - фрагмент, нацеленный на постижение и запечатление поэтики „мига“. В то же время в контексте все характеристики хокку обретают обратное жанровое содержание: несвойственную этому жанру сюжетность, проявленность субъектно-объектных отношений, индивидуально-поэтическую нагруженность образов пространства и времени, акмеистское внимание к поэтике вещности и детали.

Интересный образец циклизации минитекстов показал в своем творчестве другой казахстанский поэт М. Варов. Уже в самом названии его циклического эксперимента „Мини - архив“ (2) обнаруживается не только установка на усечение объема произведения, но функция мини-текста. Состоящее из двух частей, заглавие выполняет двойную функцию: первая часть определяет объем - „мини“, вторая - жанр содержания, и в этой бинарной оппозиции доминирует „архив“ как способ организации материала. Зрение, слух, тактильные ощущения, зафиксировавшиеся в памяти лирического героя, создали „базу данных“, своего рода духовный архив героя. Однако предельная лиризация повествования привела к тому, что архив как система утратил традиционное значение. „Архив“ более точен в понимании душевного устройства человека. Во-первых, любая личностная рефлексия имеет точечный и минимальный характер, во-вторых, каждое последующее проявление эмоции-мысли есть не что иное, как вариация предшествующих эмоций-мыслей. „Накопление“ таких фрагментов образует пространство памяти, т.е. „архив“. Своеобразный синтаксис, который ознаменован освобождением текста от „лишних“ элементов, проявляет обрывочное, дискретное сознание. Создается впечатление вербализации мыслей в „чистом“ виде, что так свойственно детскому сознанию. Не случайно эти игровые моменты встречаются в минималистском тексте - автор отходит от необходимости соблюдать логику взрослого сознания: анализировать, составлять, упорядочивать и т.д. Хаос ассоциаций побуждает читателя отбросить привычные каноны восприятия художественного текста (сюжет, композиция, тема, ведущие образы) и сосредоточиться только на личности рефлексирующего субъекта.

Отсутствие знаков препинания - способ концентрации внимания читателя и расширения смысловых полей текста. Метроритмические пробелы, лексическая экономия, не отвергающая первоначально заданных смыслов, играют роль мнимой легковесности текста, делая последний еще более устойчивым, но поливариантным в интерпретационном смысле, что позволяет вовлечь читателя в загадочный процесс авторского мыслетворчества. Используя поэтику примитивизма, поэт применяет неординарную стратегию для решения философско-эстетических вопросов: в минималистском тексте на каждую лексическую единицу приходится максимум информации: потому что так автор решает проблему избыточности, перегруженности мышления постмодернистской культурой. Минимализм „зажал в тиски“ свой же инструментарий: слова в тексте „нетранспортабельны“, моносемичны.