თამარ კინწურაშვილი

ამბობენ, კარგ იურისტს ორი რამ მოეთხოვება - ლოგიკის უნარი და იმის ცოდნა, თუ სად რომელი კანონი უნდა ეძებო. ამ ორი კომპონენტის აუცილებლობაში სიტყვის თავისუფლებასთან დაკავშირებული ქართული სასამართლო პრაქტიკის გაცნობაც დაგარწმუნებთ, რომელიც ერთგვარი ტესტია ლოგიკაში. ტესტის პასუხების საძებნელად, ალბათ, მიზანშეწონილია გამოხატვის თავისუფლების მარეგულირებელ საერთაშორისო სტანდარტებს ჩავხედოთ. და არა იმიტომ, რომ ყველაფრის გასაღები სადღაც ჩვენგან შორსაა. უბრალოდ იმიტომ, რომ გამოხატვის თავისუფლება თავისი ბუნებით უნივერსალური უფლებაა, რომელიც გეოგრაფიული საზღვრებით არ იზღუდება და მისი რეგულირება საერთაშორისო სამართალს ექვემდებარება. ადამიანის უფლებათა უნივერსალური დეკლარაციის მე-19 მუხლი ცალსახად განსაზღვრავს, რომ აზრისა და გამოხატვის თავისუფლება მოიცავს ადამიანის

,,თავისუფლებას, დაუბრკოლებლად მისდევდეს თავის მრწამსს და მოიძიოს და გაავრცელოს ინფორმაცია და იდეები ნებისმიერი საშუალებით, სახელმწიფო საზღვრების მიუხედავად.”

გამოხატვის თავისუფლების სფეროში საქართველოს ბოლო რვაწლიანი გამოცდილება თვალნათლივ წარმოაჩენს, რომ სიტყვისა და აზრის გამოხატვის უფლების ერთგვაროვანი გაგება ქართულ სამართლებრივ სივრცეში ჯერ კიდევ დიდ პრობლემად რჩება. 2004 წლის 24 ივნისს სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ კანონის მიღებით რადიკალურად შეიცვალა ამ სფეროს მარეგულირებელი კანონმდებლობა. მიუხედავად იმისა, რომ საკანონმდებლო რეფორმის შედეგად გამოხატვის თავისუფლება მაღალი საერთაშორისო სტანდარტებითაა დაცული, უახლესი სასამართლო პრაქტიკა ცხადყოფს, რომ ამ უფლებით სარგებლობაში დაუსაბუთებელ ჩარევას ხშირად იმ მოსამართლეთა მსოფლმხედველობრივი პრობლემა განაპირობებს, რომელთაც უჭირთ ლიბერალური ღირებულებების გათავისება და დღესაც საბჭოთა კოდექსებით ხელმძღვანელობენ.

წინამდებარე პუბლიკაცია ეფუძნება თავისუფლების ინსტიტუტის მიერ ჩატარებულ კვლევას.¹ რომელიც რვა წლის (1996-2004) განმავლობაში საერთო სასამართლოების მიერ სიტყვის თავისუფლებასთან დაკავშირებით განხილული სასამართლო გადაწყვეტილებების² ანალიზს მოიცავს. პუბლიკაციაში ასახულია ის ძირითადი ტენდენციები, რომელიც ბოლო პერიოდში ქართულ მართლმსაჯულებაში სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების სფეროში გამოიკვეთა.

ცილისწამების დეკრიმინალიზაცია

ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ნოვაციად, რომელიც ახალმა კანონმა შემოიტანა, დიფამაციის დეკრიმინალიზაცია ითვლება. სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ კანონმა გააუქმა სისხლის სამართლის კოდექსის 148-ე მუხლი, რომელიც ცილისწამებისთვის სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობას ითვალისწინებდა. სახელდობრ, ცილისწამება დანაშაულის დაბრალებით ისჯებოდა ჯარიმით ან საზოგადოებისათვის სასარგებლო შრომით, ვადით ასიდან ორას საათამდე ანდა გამასწორებელი სამუშაოთი, ვადით ერთ წლამდე.

პირველი პოზიტიური შედეგი, რაც სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ კანონის ამოქმედების შედეგად სასამართლო პრაქტიკაში გამოვლინდა, იყო ის, რომ ჟურნალისტის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმის არაღძვრას სწორედ ახალი კანონის ნორმა დაედო საფუძვლად. საქმეზე მამუკა ნოზაძე საბა წიწიკაშვილის წინააღმდეგ კასპის რაიონულმა სასამართლომ სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ ახალი კანონის საფუძველზე განაცხადა, რომ საკანონმდებლო ცვლილებების შედეგად დიფამაცია სისხლის სამართლის წესით დასჯადი დანაშაული არ არის, სისხლის სამართლის კოდექსის 148-ე მუხლი კი, რომელიც ითვალისწინებდა სასჯელს ცილისმწამებლური განცხადებების გამო გაუქმებულია.

იმისათვის, რომ გავაანალიზოთ, თუ რამდენად არსებობდა ცილისწამების დეკრიმინალიზაციის აუცილებლობა იმ პირობებში, როცა გასული წლების განმავლობაში საქართველოში არც ერთი პირი არ ჩაუსვამთ ციხეში ცილისწამების ბრალდებით, მიზანშეწონილია, მიმოვიხილოთ წინა წლების სასამართლო პრაქტიკა.

თუ ჩვენს ხელთ არსებულ სისხლის სამართლის საქმეების სტატისტიკას გავაანალიზებთ, დავინახავთ, რომ სისხლის სამართლის კოდექსში არსებული ნორმის გამოყენების ნეგატიური ეფექტი უფრო საწყის პერიოდში აღინიშნებოდა, როდესაც ჟურნალისტ კლარა აბრამიას დეპუტატ ნესტან კირთაძის კორუფციაში მხილების,³ ხოლო მოქალაქე კლარა შუკვანს პოლიტიკური შეხედულების გამოთქმის გამო,⁴ აღმკვეთი ღონისძიება მიუსაჯეს და შემდეგ პირობითი სასაჯელით შეუცვალეს. რვაწლიანი პერიოდის განმავლობაში ცხრა სისხლის სამართლის საქმიდან მხოლოდ კლარა აბრამიასა და კლარა შუკვანის ზემოხსენებულ საქმეებზე გამოიტანა სასამართლომ საბოლოო გადაწყვეტილება სისხლის სამართლის საქმის აღძვრის შესახებ, კანონის მოთხოვნათა დარღვევით; ერთჯერ ქალაქის პროკურატურამ ლავრენტი ნაჭყებიასა და კლარა აბრამიას საქმეზე, რაც საბოლოოდ გააუქმა კიდეც გენერალურმა პროკურატურამ და განმცხადებლის მოთხოვნა არც სასამართლომ დააკმაყოფილა; ერთჯერ რაიონულმა და საოლქო სასამართლოებმა საქმეზე ბუაჩიძე ლ. ლომსაძის წინააღმდეგ, როდესაც სისხლის სამართლის დამნაშავედ ცნეს პირი იმ განცხადებების გამო, რომელიც მხარეებს შორის საჯარო პოლემიკის დროს გამოითქვა. აღნიშნული გადაწყვეტილება საბოლოოდ უზენაესმა სასამართლომ პროცესუალური დარღვევების მოტივით 2004 წლის დასაწყისში გააუქმა.

ასეთი სტატისტიკის მიუხედავად, არსებული პრაქტიკა იძლევა იმის თქმის საფუძველს, რომ სისხლის სამართლებრივი პასუხისმგებლობის “გამყინავი ეფექტი” მაინც მოქმედებდა. სისხლის სამართლის კოდექსის 148-ე მუხლში არსებული ნორმა, თავისი ბუნებიდან გამომდინარე, სიტყვის თავისუფლების გაკონტროლების განსაკუთრებულ ცდუნებას აღძრავდა სახელმწიფო ორგანოებში, პოლიტიკოსებსა და საჯარო თანამდებობის პირებში. განვლილი პერიოდის სტატისტიკაც სწორედ ამ ტენდენციაზე მეტყველებს. კერძოდ, ამ პერიოდში განხილული ცხრა სისხლის სამართლის საქმიდან:

● მხოლოდ ორ შემთხვევაში მიმართა კერძო პირმა სასამართლოს სისხლის სამართლის წესით თავისი უფლებების დასაცავად;

● ოთხ შემთხვევაში კერძო ბრალმდებლად საჯარო პოლიტიკური თანამდებობის პირი მოგვევლინა: ორი სახელისუფლებო პოლიტიკური ძალის წარმომადგენელი, საქართველოს პარლამენტის წევრები - ნესტან კირთაძე და გურამ შარაძე; აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის შინაგან საქმეთა მინისტრი - ლავრენტი ნაჭყებია; ქ. ფოთის საკრებულოს თავმჯდომარე - თ. წურწუმია;

● ორ საქმეში საჯარო თანამდებობის პირი: ახალციხის განათლების განყოფილების გამგე - ნანა იოსელიანი, ლიახვის საოლქო საარჩევნო კომისიის თავმჯდომარე - მამუკა ნოზაძე;

● ორში კი ბრალმდებელი სახელმწიფო იყო: კლარა შუკვანისა და ლავრენტი ნაჭყებიასა და კლარა აბრამიას საქმეებში.

ამდენად, რვაწლიანი პერიოდის ანალიზი იძლევა იმის თქმის საფუძველს, რომ ქვეყანაში ცილისწამების დეკრიმინალიზაციის აუცილებლობა იმისდა მიუხედავად არსებობდა, თუ რამდენი ადამიანი გაამწესეს ან არ გაამწესეს საკუთარი აზრის გამოხატვის გამო დროის ამ მონაკვეთში სასჯელაღსრულებით დაწესებულებებში. ამ საკანონმდებლო ცვლილების აუცილებლობას უფრო ის გარემოება განსაზღვრავს, ამგვარი არალიბერალური საკანონმდებლო ნორმისა და თუნდაც შესაბამისი სისხლისსამართლებრივი სასამართლო პრაქტიკის სიმწირის პირობებში, თუ რამდენ ადამიანს დაეკარგა საკუთარი შეხედულების გამოხატვის სურვილი.

მსოფლმხედველობრივი პრობლემა

ახალი კანონის მიღებამ სასამართლო პრაქტიკაში გამოავლინა როგორც პოზიტიური ტენდენცია, ასევე ის მსოფლმხედველობრივი პრობლემა, რომელიც მოსამართლეთა კორპუსის ნაწილს ლიბერალური ღირებულებების მიღებაში უშლის ხელს. ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითად გორის რაიონული სასამართლოს მიერ საქმეზე მამუკა ნოზაძე ,,თრიალეთის'` წინააღმდეგ გამოტანილი გადაწყვეტილება გამოდგება. მოსამართლე გ. გოჩიტაშვილმა ანტიკონსტიტუციურად და ევროპის ადამიანის უფლებათა დაცვის კონვენციასთან შეუსაბამოდ გამოაცხადა ახალი კანონი სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ.

ამავე გადაწყვეტილებით მოსამართლის მიერ საინფორმაციო საშუალებისათვის ბოდიშის მოხდის დაკისრება ისევ და ისევ მსოფლმხედველობრივი კონფლიქტის შედეგად უნდა მივიჩნიოთ. ამ ინსტიტუტს არც საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი და არც უკვე გაუქმებული პრესისა და მასობრივი ინფორმაციის სხვა საშუალებების შესახებ კანონი იცნობდა. ბოდიშის მოხდას ითვალისწინებდა საბჭოთა კანონმდებლობა, კერძოდ, 1964 წლის საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსი, რომელიც 1997 წელს ახალი სამოქალაქო კოდექსის მიღების შემდეგ ძალადაკარგულად გამოცხადდა. თუმცა, როგორც რვაწლიანი სასამართლო პრაქტიკა ცხადყოფს, საერთო სასამართლოები ისევ საბჭოთა კანონმდებლობას ანიჭებდნენ უპირატესობას და ცნობიერად თუ გაუცნობიერებლად, საკმაოდ ხშირად მიმართავდნენ პასუხისმგებლობის ამ ფორმას. ახალი კანონის მიღებამდე სასამართლოებმა თერთმეტ საქმეში⁵ გამოიტანეს გადაწყვეტილება ბოდიშის მოხდის დაკისრების შესახებ და მხოლოდ ხუთ შემთხვევაში გადასინჯეს ასეთი კანონშეუსაბამო გადაწყვეტილებები ზემდგომმა ინსტანციებმა.

სწორედ არსებული მახინჯი პრატიკა გახდა საფუძველი იმისა, რომ ახალ კანონში ჩაიდო სპეციალური ნორმა (17-ე მუხლის მე-3 პუნქტი), რომელიც კრძალავს პირის იძულებას, მოიხადოს ბოდიში. აღნიშნულ ნორმას ითვალისწინებს საქართველოს კონსტიტუციაც, რომლის მე-19 მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, დაუშვებელია ადამიანის იძულება, გამოთქვას საკუთარი მრწამსისა და შეხედულებების საწინააღმდეგო მოსაზრებები.

მამუკა ნოზაძისა და ,,თრიალეთის” საქმეზე კანონმდებლობის რეფორმირების შემდეგ გამოტანილი გადაწყვეტილება წამოჭრის, ერთის მხრივ, მოსამართლეთა კორპუსის გადასინჯვის, ხოლო, მეორეს მხრივ, ახალი კანონმდებლობის პოპულარიზაციის აუცილებლობის საკითხს.

პოლიტიკური კონიუნქტურის გავლენა

აღნიშნული პერიოდის სასამართლო პრაქტიკა ყველაზე ნათლად ასახავს ქვეყანაში განვითარებულ პოლიტიკურ ცვლილებებს. 2003 წლის 23 ნოემბრის ვარდების რევოლუციამდე ტელეკომპანია ,,რუსთავი-2”-ის ეთერით მოძრაობა ,,კმარას'` კლიპების ტრანსლირების აკრძალვა, კლარა შუკვანის საქმის შემდეგ, პოლიტიკური გამოხატვის ყველაზე უხეში ხელყოფის ნიმუში იყო. სასამართლო ხელისუფლება პოლიტიკური დაკვეთის შემსრულებლად მოგვევლინა, როდესაც საქმეზე საქართველოს ანტიმონოპოლიური სამსახური ,,რუსთავი 2“-ის წინააღმდეგ, ყოველგვარი სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე, არაეთიკურად გამოაცხადა და აკრძალა ,,კმარას” კლიპების ჩვენება, ასევე არაგონივრული ფინანსური სანქცია - 127 716, 96 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარებში - დააკისრა საინფორმაციო საშუალებას. ის გარემოება, რომ აღნიშნული გადაწყვეტილების გადასინჯვა ქვეყანაში პოლიტიკური ხელისუფლების შეცვლის შემდეგ პროცესუალური დარღვევების მოტივით მოხდა, უკვე მეტყველებს ვაკე-საბურთალოს რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილების პოლიტიკურ მიზანშეწონილობაზე.

პოლიტიკური კონიუნქტურის გავლენისაგან სასამართლო თავისუფალი არც რევოლუციის შემდეგ აღმოჩნდა. საქმეზე თემურ შაშიაშვილი დავით კუპრეიშვილისა და ,,ახალი ვერსიის” წინააღმდეგ ერთი და იგივე სასამართლო კოლეგიის მიერ დროის სხვადასხვა მონაკვეთში (2003 წლის 23 ნოემბრამდე და 23 ნოემბრის შემდეგ) გამოტანილი გადაწყვეტილება თვალნათლივ წარმოაჩენს იმ საშიშ ტენდენციას, რომელიც ეჭვქვეშ აყენებს საერთოდ სასამართლო ხელისუფლების დამოუკიდებლობის საკითხს.

თემურ შაშიაშვილის საქმე

თანამედროვე ქართული სასამართლოების პრაქტიკაში ძნელად თუ მოიძებნება ისეთი კურიოზული გადაწყვეტილება, როგორიც ქუთაისის საოლქო სასამართლომ მოცემულ საქმეზე გამოიტანა. თავად ის ფაქტი, რომ თემურ შაშიაშვილის პატივისა და ღირსების გამო, სასამართლოში დაიბარეს დავით მუმლაძე, რომელმაც მისი წინამორბედისაგან (თემურ შაშიაშვილისაგან) მხოლოდ იმერეთში პრეზიდენტის სახელმწიფო რწმუნებულის უფლებამოსილება გადაიბარა, ღიმილის მომგვრელიცაა და იმ სამწუხარო რეალობის ამსახველი, რომლის თანახმად, რევოლუციამდეც და რევოლუციის შემდეგაც სასამართლო ხელისუფლება პოლიტიკური კონიუნქტურის შესატყვისად უფრო მოქმედებდა, ვიდრე კანონიერების. იმ დროისათვის, როცა თემურ შაშიაშვილი საჯარო თანამდებობის პირს - იმერეთში პრეზიდენტის სახელმწიფო რწმუნებულს წარმოადგენდა, ქუთაისის საოლქო სასამართლომ მიიღო გადაწყვეტილება, რომლითაც შაშიაშვილის სასარგებლოდ ბიზნესმენ დავით კუპრეიშვილს 1 338 000 აშშ დოლარის შესაბამისი თანხის გადახდა დააკისრა, ამ უკანასკნელის მიერ გუბერნატორის მიმართ გაზეთ „ახალი ვერსიის“ ფურცლებზე გაკეთებული განცხადებების გამო. ეს იყო ყველაზე დიდი ფინანსური სანქცია, რაც კი დიფამაციურ საქმეებზე სასამართლოებს აქამდე დაუკისრებიათ.

ქვეყანაში პოლიტიკური ხელისუფლების ცვლილების შემდეგ კი, რასაც შაშიაშვილის თანამდებობიდან წასვლა მოჰყვა, უზენაესი სასამართლოს მითითებით, ქუთაისის საოლქო სასამართლოს იმავე კოლეგიას ხსენებული გადაწყვეტილების გადასინჯვა მოუწია. ქუთაისის საოლქო სასამართლომ კი ამ შემთხვევაში მარტივი გამოსავალი იპოვა - მან განუხილველი დატოვა საქმე იმ მოტივით, რომ თემურ შაშიაშვილის უფლებამონაცვლე, დავით მუმლაძე პროცესზე არ გამოცხადდა და არ დააკმაყოფილა თემურ შაშიაშვილის შუამდგომლობა იმ საბაბით, რომ ეს უკანასკნელი საკუთარ პატივსა და ღირსებას რწმუნებულის რანგში იცავდა, სარჩელის განხილვის მომენტისთვის კი შესაბამისი თანამდებობა სულ სხვა პირს, სახელდობრ, დავით მუმლაძეს ეკავა. ასეთმა ლოგიკამ, შესაძლოა, ისეთ აბსურდულ მდგომარეობამდე მიგვიყვანოს, რომ პრეზიდენტ შევარდნაძის მისამართით გავრცელებული ცნობების გამო, მის უფლებამონაცვლე პრეზიდენტ სააკაშვილს მოუწიოს შევარდნაძის პატივისა და ღირსების დაცვა, შევარდნაძეს - გამსახურდიას და ა. შ.

აღნიშნული განჩინება ეწინააღმდეგება არა მარტო ლოგიკას, არამედ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობასაც. თემურ შაშიაშვილის სასარჩელო განცხადება მართალია, სახელმწიფო რწმუნებულის ბლანკზე იყო დაბეჭდილი, მაგრამ მოსარჩლედ მითითებული იყო ფიზიკური პირი - თემურ შაშიაშვილი, განცხადებაში ასევე აღნიშნული იყო მოსარჩლის საცხოვრებელი მისამართი. ეს ფაქტობრივი გარემოება თავიდანვე გამორიცხავდა იმის ალბათობას, რომ სარჩელი სახელმწიფო რწმუნებულის სახელით იყო შეტანილი. თავისთავად პატივი და ღირსება არ შეიძლება ახასიათებდეს თანამდებობას, გავრცელებული ცნობების გამო გარკვეული ფიზიკური თუ სულიერი ტანჯვები შესაძლოა, მიადგეს მხოლოდ ფიზიკურ პირს. გადაწყვეტილებიდან გამომდინარე ბუნდოვანი დარჩა, თუ ვის დაეკისრა 5 ათასი ლარის ოდენობით ბაჟის გადახდა - თემურ შაშიაშვილს თუ მის უფლებამონაცვლე დავით მუმლაძეს, რომელმაც, შესაძლოა, არც კი იცოდა დავით კუპრეიშვილის მიერ თემურ შაშიაშვილის შესახებ გავრცელებული ცნობების შინაარსი.

ალბათ, საჭიროა ყურადღების გამახვილება იმაზეც, თუ რამდენად კანონიერი იყო ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს რევოლუციამდელი დაუსწრებელი გადაწყვეტილება, რომელიც უპრეცედენტო ფინანსური კომპენსაციის გამო საჯარო თანამდებობის პირების შესახებ საკუთარი აზრის გამოხატვის სურვილს დაუკარგავდა ნებისმიერ ადამიანს. ანუ სახეზე იყო გადაწყვეტილების ,,გამყინავი ეფექტი.“

პირველ რიგში, სასამართლოს მხედველობაში უნდა მიეღო ის, რომ დავით კუპრეიშვილსა და თემურ შაშიაშვილს შორის საჯარო პოლემიკა სადავო საგაზეთო პუბლიკაციამდე გაცილებით ადრე მიმდინარეობდა და მოპასუხის საგაზეთო გამონათქვამები არ წარმოადგენდა ე.წ. ,,პირველ თავდასხმას“ გუბერნატორის მისამართით. დავით კუპრეიშვილის ცნობით, მოპასუხე მას კაცის მკვლელს, ყაჩაღსა და ბანდიტს უწოდებდა. საჯარო ინტერესის საგანზე - სილიკომანგანუმის თემაზე მხარეებს შორის მიმდინარე საჯარო დისკუსია უკვე თავად განაპირობებდა სიტყვის თავისუფლების დაცვის გაცილებით მაღალ სტანდარტს. ამასთანავე დისკუსიის ერთ-ერთი მხარის თანამდებობრივი სტატუსი ამ უკანასკნელს თმენის გაცილებით მეტ ვალდებულებას აკისრებდა.

რაც შეეხება საკითხს იმის შესახებ, თუ რა სახის ცნობა გაავრცელა მოპასუხემ - ფაქტი თუ მოსაზრება, უნდა აღინიშნოს, რომ დავით კუპრეიშვილის ბრალდება, რომ სახელმწიფო რწმუნებული ქარხანაში 6%25-ს ფლობდა, მტკიცებით ფორმაში არ იყო გადმოცემული. მან მხოლოდ ის აღნიშნა, რომ ,,როგორც ქარხნის მუშები ამბობენ, თემურ შაშიაშვილი წილის 6%25-ს ფლობდა.“ მოპასუხის მიერ გავრცელებული ცნობები წარმოადგენდა არა ფაქტებს, არამედ ერთ შემთხვევაში - შეფასებით მსჯელობას, მეორე შემთხვევაში კი - ასახავდა ქარხნის მუშებში მოარულ ხმებს. ამდენად, იმ დროისათვის მოქმედი სამოქალაქო კოდექსის მე-18 მუხლი არ იძლეოდა ცნობების უარყოფის დაკისრების შესაძლებლობას, რადგან პასუხისმგებლობის ამ ფორმას მხოლოდ სინამდვილესთან შეუსაბამო ფაქტების გავრცელების დროს მიმართავდნენ.

ცხადია, ცალკე საუბრის თემაა ის სანქციები, რომელიც სასამართლომ მოპასუხეს დააკისრა. კერძოდ, ბოდიშის მოხდა, რასაც არ ითვალისწინებდა და არც ამჟამად ითვალისწინებს მოქმედი კანონმდებლობა; მორალური ზიანის კომპენსაცია და კომპენსაციის ოდენობად 1 338 000 აშშ-ის განსაზღვრა.

მოცემულ შემთხვევაში მორალური ზიანის დაკისრების არავითარი საფუძველი არ არსებობდა: გავრცელებული ცნობა არ წარმოადგენდა ფაქტს, ამდენად, ვერ შელახავდა მოსარჩლის პატივსა და ღირსებას, ხოლო მოპასუხის ბრალეულ მოქმედებაზე თავად მოსარჩლესაც კი არ ჰქონია წარმოდგენილი რაიმე არგუმენტი სასარჩელო განცხადებაში. რაც შეეხება კომპენსაციის განსაზღვრას, პროპორციულობის პრინციპი ამ შემთხვევაში აშკარად დარღვეული იყო. მოპასუხეს მართლაც რომ გაევრცელებინა დიფამაციური ცნობები, ანუ სახეზე რომ ყოფილიყო სანქციის დაკისრების კანონიერი მიზანი, ასეთი ზომის სანქციის დაკისრება მაშინაც კი გაუმართლებელი იქნებოდა და ბევრს დაუკარგავდა ხელისუფლების წარმომადგენლის გაკრიტიკების სურვილს.

არაგონივრული ფინანსური სანქციების დაკისრების საშიშ ტენდენციაზე დაწვრილებით ჩვენ ქვემოთ ვისაუბრებთ. რაც შეეხება განსახილველ საქმეს, დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას, რომ ამ შემთხვევაში საკითხის გამარტივება იქნებოდა, თუ პრობლემას მარტოოდენ ,,ტელეფონის მართლმსაჯულებაში“ დავინახავდით. სასამართლო ხელისუფლების ტრადიციის არარსებობამ გარკვეულწილად განაპირობა ის, რომ მოსამართლეთა კორპუსის ნაწილი თავადვე ცდილობს მოარგოს საკუთარი გადაწყვეტილებები ყოველი მორიგი სახელისუფლებო ძალის ინტერესებს, რაც კიდევ ერთხელ ცხადყოფს, რომ კომპეტენციაზე მეტად ხშირ შემთხვევაში საქმე ისევ და ისევ მოსამართლეთა მსოფლმხედველობრივ პრობლემასთან გვაქვს.

არაგონივრული ფინანსური სანქციები

ზოგადად ფინანსური სანქციების მკვეთრი ზრდის ტენდენცია, რამაც 2003 წლის 23 ნოემბრამდე იჩინა თავი, უკვე იმის მომასწავებელი იყო, რომ იმ დროინდელი პოლიტიკური ხელისუფლება თავისუფალი სიტყვის შეზრუდვას რეპრესიული მეთოდებით ცდილობდა და რეპრესიულ აპარატად სწორედ სასამართლო ხელისუფლებას იყენებდა.

პოლიტიკური ხელისუფლების სურვილი, სასამართლოს მეშვეობით გაეკონტროლებინა სიტყვის თავისუფლება, ჩხარტიშვილი-ბერძენიშვილის საქმის⁶ შემდეგ, ყველაზე თვალნათლივ 2003 წელს გამოვლინდა. სწორედ დროის ამ მონაკვეთს, ანუ წინა ხელისუფლების მმართველობის კრიზისის პერიოდს უკავშირდება ყველაზე მაღალი და არაგონივრული ფინანსური სანქციის დაკისრების სამი შემთხვევა: თბილისის საოლქო სასამართლომ საქმეში აკაკი ჩხაიძე ,,რუსთავი 2“-ის, აკაკი გოგიჩაიშვილისა და ალექსანდრე მაღლაფერიძის წინააღმდეგ მოპასუხეებს დააკისრა 1 000 000 ლარის გადახდა; ქუთაისის საოლქო სასამართლომ წინა თავში განხილულ საქმეში თემურ შაშიაშვილი დავით კუპრეიშვილისა და ,,ახალი ვერსიის“ წინააღმდეგ დავით კუპრეიშვილს - 1 338 000 აშშ დოლარის შესაბამისი თანხის გადახდა ლარებში; ვაკე-საბურთალოს რაიონულმა სასამართლომ კი საქმეში საქართველოს სახელმწიფო ანტიმონოპოლიური სამსახური ,,რუსთავი 2“-ის წინააღმდეგ დაავალდებულა ტელეკომპანია, გადაეხადა 127 716, 96 აშშ დოლარის შესაბამისი თანხა ლარებში. ცხადია, თავად დაკისრებული ფინანსური სანქციების მოცულობა განსაზღვრავს პასუხისმგებლობის ამგვარი ფორმის გონივრულობასაც და დანიშნულებასაც. გამოიკვეთა საშიში ტენდენცია იმ მხრივ, რომ იმჟამინდელმა პოლიტიკურმა ხელისუფლებამ განსხვავებულ აზრთან ანგარიშსწორების პროცესი სასამართლო სისტემის ხელით დაიწყო.

არაგონივრული მაღალი სანქციის დაკისრებამ შესაძლოა, გამოიწვიოს მედია საშუალების გაკოტრება, რაც სახიფათოა დემოკრატიული სახელმწიფოსათვის. ამავე დროს ასეთ სანქციებს ახლავს ,,გამყინავი ეფექტი“ რაც სხვა საინფორმაციო საშუალებებსა თუ ცალკეულ ინდივიდებს საკუთარი აზრის გამოხატვის სურვილს უნელებს. სახელმწიფო, რომელიც დაინტერესებულია ქვეყნის დემოკრატიული განვითარებითა და პლურალიზმის შენარჩუნებით, პასუხისმგებლობის ამგვარ ზომებს არ მიმართავს.

დისკრიმინაციული გადაწყვეტილება

ვახტანგ ხმალაძისა და ,,ჯორჯიან თაიმსის“ საქმე

აღნიშნულ საქმეზე სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება უპრეცედენტოა იმ მხრივ, რომ შეურაცხმყოფელად აცხადებს კონკრეტულ ეროვნებას. ეს გადაწყვეტილება არატიპიურია ქართული სასამართლოების პრაქტიკისთვის იმ თვალსაზრისითაც, რომ წამოჭრის საკითხს, რომელიც უფრო თვითრეგულირების სფეროა, ვიდრე სამართლებრივის. მართალია, ჯერჯერობით საქართველოში თვითრეგულირება ინსტიტუციონალიზებული სახით არ არსებობს, მაგრამ ეს სრულებითაც არ ამართლებს იმგვარ გადაწყვეტილებებს, როგორიც აღნიშნულ საქმეზე ჯერ კრწანისიმთაწმინდის რაიონულმა, ხოლო შემდეგ თბილისის საოლქო სასამართლოებმა მიიღეს. ერთ შემთხვევაში, როცა საკითხი მოსარჩლის მიერ გვარის გამოცვლას შეეხებოდა, გაზეთმა ,,ჯორჯიან თაიმსმა“ გაავრცელა არასწორი ინფორმაცია. კერძოდ, ის რომ ვახტანგ ხმალაძეს გვარი ჰქონდა გადაკეთებული და მე-8 კლასამდე იგი მანუკიანად იწოდებოდა. დაშვებული შეცდომა სასამართლო პროცესზე თავად საინფორმაციო საშუალებამაც აღიარა, თუმცა მოცემულ შემთხვევაში არასწორი ცნობის გავრცელება არ შეიძლება გამხდარიყო ჟურნალისტის პასუხისმგებლობის საფუძველი. საქმის განხილვის მომენტისთვის მოქმედი კანონმდებლობის თანახმად, იმისათვის, რომ მოპასუხეს დაკისრებოდა პასუხისმგებლობა არასწორი ცნობების გავრცელების გამო, სადავო ცნობები ერთდროულად უნდა ყოფილიყო სინამდვილესთან შეუსაბამოც და იმავდროულად შეურაცხმყოფელიც. ასეთი იყო სამოქალაქო კოდექსის მე-18 მუხლის მოთხოვნა.

შემდეგი შეკითხვა, რომელზეც სასამართლოს უნდა გაეცა პასუხი, იყო ის, თუ რამდენად შეიძლება ხელყოფდეს პირის პატივსა და ღირსებას არასწორი ინფორმაციის გავრცელება მის მიერ საკუთარი ეროვნების შეცვლის შესახებ. თუკი მოსარჩლე და სასამართლო თვლიან, რომ თავისთავად სომხური გვარის გადაკეთება ქართულ გვარად შეიძლება წარმოადგენდეს პატივისა და ღირსების შემლახველ, შეურაცხმყოფელ ინფორმაციას, მაშინ ისინი აპრიორი ამბობენ, რომ სომხობა თავისთავად არის სირცხვილი. ამით კი თავად ავლენენ დისკრიმინაციულ დამოკიდებულებას ამ ეროვნების წარმომადგენელთა მიმართ და აშკარა მორალურ ზიანს აყენებენ მათ.

სასამართლომ არასწორად დააკისრა პასუხისმგებლობა საინფორმაციო საშუალებას იმ ზოგადი მსჯელობის გამო, რომელიც გარკვეული დეპუტატების მხრიდან ანტიქართული პოლიტიკის გატარებას შეეხებოდა. პუბლიკაციის ამ ეპიზოდთან დაკავშირებით მხედველობაშია მისაღები ის, რომ მოსარჩლე ამ შემთხვევაში ცალსახად იდენტიფიცირებული არ ყოფილა, ანუ გაზეთს კონკრეტულად მასზე არ მიუთითებია. ეს გარემოება კი არ იძლეოდა სამართლებრივ საფუძველს იმისათვის, რომ პირს ედავა ისეთი გამონათქვამების გამო, რომლებშიც იგი ცალსახად იდენტიფიცირებული არ ყოფილა. ხსენებულ გამონათქვამში მოსარჩლე იდენტიფიცირებული კიდევაც რომ ყოფილიყო, სასამართლოს მაინც არ ექნებოდა მოპასუხისათვის პასუხისმგებლობის დაკისრების უფლება, რადგანაც სადავო ფრაზა წარმოადგენდა შეფასებით მსჯელობას, აზრს და არა მტკიცებას ფაქტის შესახებ. ხოლო მოსაზრების გამო, რაც არ უნდა კრიტიკული და მიუღებელი იყოს იგი ვინმესთვის, დაუშვებელია პასუხისმგებლობის დაკისრება, რადგანაც აზრის თავისუფლებას იცავს როგორც საქართველოს კონსტიტუცია, ასევე ევროპის ადამიანის უფლებათა კონვენცია.

ზემოთ განხილული გარემოებების გათვალისწინებით, შესაძლებელია ითქვას, რომ საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილება გავრცელებული ცნობების უარყოფისა და მორალური ზიანის ანაზღაურების სახით 1000 ლარის დაკისრების შესახებ წარმოადგენდა კანონის უხეშ დარღვევას. მორალური ზიანის დაკისრება შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, თუ გავრცელებული ცნობები ლახავს პირის პატივსა და ღირსებას, რასაც მოცემულ შემთხვევაში ადგილი არ ჰქონია.

რეგულირების რა მექანიზმები მოქმედებს ისეთ შემთხვევაში, როდესაც გავრცელებული ცნობა არ შეესაბამება სინამდვილეს, ან სხვა ტიპის ეთიკურ პრობლემასთან გვაქვს საქმე?

უნდა ითქვას, რომ სამოქალაქო კოდექსის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტი ითვალისწინებს პასუხის უფლებას, მაგრამ ამ ნორმის ამოქმედების წინაპირობაც პატივისა და ღირსების შემლახველი არასწორი ცნობების გავრცელების ფაქტი უნდა ყოფილიყო. ამდენად, ერთადერთი გამოსავალი ასეთ შემთხვევაში თვითრეგულირების მექანიზმების ამოქმედებაა.

ტრადიციული დემოკრატიისა და ზოგიერთი გარდამავალი დემოკრატიის ქვეყნებში აპრობირებულია საზოგადოების წინაშე მედიის ანგარიშვალდებულების სხვადასხვა სისტემა.⁷ ამერიკული მოდელი ითვალისწინებს ცალკეულ საინფორმაციო საშუალებაში მედია ომბუდსმენის ინსტიტუტის არსებობას. ამა თუ იმ საინფორმაციო საშუალების ომბუდსმენი იხილავს მკითხველთა საჩივრებს და ახდენს რეაგირებას არასწორი ცნობის გავრცელების თუ სხვა ეთიკური ნორმის დარღვევის ფაქტზე, მკითხველის წერილის გამოქვეყნების ან სხვა ფორმით. ევროპაში აპრობირებული მოდელი შვედურ გამოცდილებას ეფუძნება და ითვალისწინებს მკითხველთა საჩივრების განხილვას კოლექტიური ორგანოს - პრესის საბჭოს მხრიდან. საჩივრების განხილვას მედიისა და საზოგადოების წარმომადგენლებისაგან შემდგარი ორგანო მედიის მიერვე აღიარებული ეთიკის კოდექსების საფუძველზე ახდენს.⁸ თითქმის ყველა ქვეყნის ეთიკის კოდექსი ითვალისწინებს ისეთ ნორმას, როგორიცაა სიზუსტის დაცვა და არასწორი ფაქტების გამოქვეყნების შემთხვევაში, პასუხის საშუალებას აძლევს მკითხველს საინფორმაციო საშუალების მიერ დაშვებული უზუსტობის გამო. თუმცა უნდა ითქვას ისიც, რომ ამ ტიპის ნორმებს სავალდებულო ძალა არა აქვთ და მათი დაცვა უფრო მედიის კეთილ ნებაზეა დამოკიდებული.

სწორედ პროფესიული სტანდარტისა და ეთიკური ნორმების დარღვევის კუთხით უნდა განხილულიყო აღნიშნული დავა. საქართველოში თვითრეგულირების ინსტიტუტის არარსებობა კი ვერ გამოდგება თბილისის საოლქო სასამართლოს მიერ გამოტანილი კანონშეუსაბამო გადაწყვეტილების გამართლებად.

არაერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკა

დასასრულს უნდა ითქვას იმ ნეგატიური ტენდენციის შესახებაც, რაც სასამართლოების მიერ კანონის არაერთგვაროვან ინტერპრეტაციაში გამოიხატა. მიუხედავად იმისა, რომ საკუთრივ საქართველოს შიდა კანონმდებლობა პრეცედენტულ სამართალს არ ითვალისწინებს, ეს გარემოება სრულებითაც არ განაპირობებს კანონის არაერთგვაროვანი ინტერპრეტაციის დასაშვებობას. ყველაზე პარადოქსული, ალბათ, ის არის, რომ არაერთგვაროვან და წინააღმდეგობრივ პრაქტიკას ხშირად ამკვიდრებენ არა მხოლოდ სხვადასხვა დონის სასამართლო ინსტანციები, არამედ ერთი და იგივე სასამართლოს ერთი და იგივე მოსამართლეები. მაგალითად, უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატამ (მოსამართლეები - მ. წიქვაძე, ლ. გოჩელაშვილი, რ. ნადირიანი, მ. გოგიშვილი) დროის სხვადასხვა მონაკვეთში ანალოგიური ტიპის საქმეებზე მიიღო არსობრივად წინააღმდეგობრივი გადაწყვეტილებები. ესენია: ვლადიმერ კერესელიძე ნოდარ ჯაიანის წინააღმდეგ; თამაზ წივწივაძე და საქართველოს მწერალთა საერთო ეროვნული კავშირი აკაკი გოგიჩაიშვილისა და ,,რუსთავი 2'`-ის წინააღმდეგ; თამაზ ნადარეიშვილი ჯონდი ბაღათურიას წინააღმდეგ; ივანე ჩხარტიშვილი ლევან ბერძენიშვილის წინააღმდეგ; კახა თარგამაძე, ავთანდილ ჩხაიძე, ვასილ დავითაია, ზაქარია ვარაზიშვილი, ნიკოლოზ ივანიშვილი, ზურაბ უროტაძე, რევაზ მაჭავარიანი ,,რეზონანსისა'` და ელისო ჩაფიძის წინააღმდეგ.

ასეთი წინააღმდეგობრივი პრაქტიკა, როდესაც არა თუ სხვადასხვა სასამართლოები, ერთი და იგივე მოსამართლეები არ არიან შებოჭილი მათ მიერვე მიღებული გადაწყვეტილებებით, წამოჭრის კანონის ერთგვაროვანი გაგების დამკვიდრების აუცილებლობის საკითხს, რაც კონსტიტუციური პრინციპების - თანასწორობისა და წინასწარგანჭვრეტადობის დასაცავად არის საჭირო.

________________________

1. დაწვრილებით იხ. ,,გამოხატვის თავისუფლება'`, ტომი II, თავისუფლების ინსტიტუტი, 2005.

2. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს, აჭარის ა/რ უმაღლესი სასამართლოს, თბილისისა და ქუთაისის საოლქო სასამართლოების, თბილისის რაიონული სასამართლოების, ქუთაისის, ფოთის, რუსთავის საქალაქო სასამართლოების, გორის, გურჯაანის, ჩოხატაურის, ხარაგაულის რაიონული სასამართლოების მიერ გამოტანილი 133, საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ გამოტანილი ერთი გადაწყვეტილება და პროკურატურაში წარმართული ერთი საქმე.

3. იხ. ნესტან კირთაძე კლარა აბრამიას წინააღმდეგ.

4. იხ. პროკურატურა კლარა შუკვანის წინააღმდეგ.

5. ბელა შალვაშვილი „ქართული მახვილისა“ და ჯემალ დავლიანიძის წინააღმდეგ (გლდანი-ნაძალადევის რაიონული სასამართლო); ი. ორჯონიკიძე ნ. ხოფერიასა და ქ. ქურდოვანიძის წინააღმდეგ (ვაკე-საბურთალოს რაიონული სასამართლო); მევლუდ ეგრისაშვილი მაყვალა ბერიანიძის წინააღმდეგ (ვაკე-საბურთალოს რაიონული სასამართლო); თამაზ წივწივაძე და საქართველოს მწერალთა საერთო ეროვნული კავშირი აკაკი გოგიჩაიშვილისა და ,,რუსთავი 2'`-ის წინააღმდეგ(თბილისის საოლქო სასამართლო, საქართველოს უზენაესი სასამართლო); ტელეკომპანია ,,რიონი'` ტელეკომპანია ,,ქუთაისის'` წინააღმდეგ(ქუთაისის საქალაქო სასამართლო); გიორგი ჯიშკარიანი ბადრი კაპეტივაძის, დავით ლიკლიკაძისა და ელისო კილაძის წინააღმდეგ(ქუთაისის საქალაქო სასამართლო); რომან კვაჭაძე ,,ლანჩხუთი Plus”-ის, ქეთევან და ზაზა ნაკაშიძეების წინააღმდეგ (ჩოხატაურის რაიონული სასამართლო); ევგენი ჯუღაშვილი გრიშა ონიანის წინააღმდეგ (კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლო); აჭარის სოფლის მეურნეობისა და სურსათის სამინისტრო ავთანდილ გადახაბაძის, ,,პრესკლუბ ბათუმისა'` და ,,ახალი ვერსიის'` წინააღმდეგ (ბათუმის საქალაქო სასამართლო); პაატა შავაძე ტარიელ ქათამაძისა და ,,აჭარა P.S.'`-ის წინააღმდეგ (ბათუმის საქალაქო სასამართლო); ნუგზარ მაღულარია და ,,ბესანა და გიორგი'` გურამ ხიმშიაშვილის წინააღმდეგ (ბათუმის საქალაქო სასამართლო).

6. იხ. ივანე ჩხარტიშვილი ლევან ბერძენიშვილის წინააღმდეგ.

7. იხ. ,,ჟურნალისტური ეთიკა და თვითრეგულირების მექანიზმები“, თავისუფლების ინსტიტუტი, 2003.

8. იხ. ,,მედიის თვითრეგულირების ქრესტომათია“, თავისუფლების ინსტიტუტი, 2004.

მაიკო ოქრუაშვილი

შეერთებულ შტატებში ბოი-სკაუტები ყოველწლიურად ათასობით გაცვეთილ და გამოუსადეგარ დროშას წვავენ, შესაბამისი ცერემონიის თანხლებით. ერთადერთი განსხვავება მათსა და გრძელთმიან, ანარქისტ დემონსტრანტებს შორის მათი აზრებია.

საქართველოს მთავრობის საკანონმდებლო ინიციატივა, რომელიც სახელმწიფო სიმბოლოების დაცვის მიზნით ადმინისტრაციული ზომების დადგენას ითვალისწინებს, არლამენტის იურიდიულ კომიტეტში წინააღმდეგობას წააწყდა. მიუხედავად იმისა, რომ საკანონმდებლო ორგანოს დღის წესრიგიდან აღნიშნული პროექტის განხილვა მოიხსნა, თავად საკითხის აქტუალობიდანგამომდინარე, ალბათ, მიზანშეწონილია განვიხილოთ, როგორც საკუთრივ მომზადებული საკანონმდებლო ცვლილებები, ასევე ამ სფეროს მარეგულირებელი საერთაშორისო ნორმები და რაც მთავარია, პასუხი გავცეთ შეკითხვას - შესაძლოა თუ არა შეიზღუდოს გამოხატვის თუნდაც ისეთი უკიდურესი ფორმა, როგორიც სახელმწიფო სიმბოლოების ხელყოფაა.

საქართველოს სახელმწიფო სიმბოლოების ,,დადგენილი წესის დარღვევით გამოყენებისათვის“ ადმინისტაციულ სამართლადარღვევათა კოდექსში შემოთავაზებული ცვლილებები ითვალისწინებდა შემდეგი სახის პასუხისმგებლობას :

,,საქართველოს სახელმწიფოს გერბის, სახელმწიფო დროშისა და სახელმწიფო ჰიმნის დადგენილი წესის დარღვევით გამოყენება - გამოიწვევს მოქალაქის დაჯარიმებას 50 არის ოდენობით, ხოლო თანამდებობის პირის დაჯარიმებას 100 ლარის ოდენობით.“

საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილია დროშის, ჰიმნის და გერბის გამოყენების წესები სახელმწიფო ორგანოებში და თანამდებობის პირების მიერ. თუმცა ჩვენი განხილვის საგანს არ წარმოადგენს კანონმდებლობის ეს ასპექტი. შემოთავაზებული ცვლილებების თანახმად, ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობის სუბიექტი შეიძლება, გამხარიყო ნებისმიერი მოქალაქე, რომელიც გადაწყვეტდა, ,,დადგენილი წესის დარღვევით“ გამოეყენებინა სახელმწიფო სიმბოლიკა. კანონმდებლობაში არსად არის მითითებული, თუ რას წარმოადგენს აღნიშნული სიმბოლიკის დადგენილი წესით გამოყენება ჩვეულებრივი მოქალაქისათვის. შესაბამისად, ნებისმიერი ქმედება, მაგალითად, სახელმწიფო ჰიმნის რემიქსული ვარიანტით შესრულება, სახელმწიფო გერბის ან დროშის მოტივებზე რაიმე სხვა გამოსახულების შექმნა, სახელმწიფო დროშის გამოსახულების ტანსაცმლის, თეთრეულის ტარება ან მისი დახევა შეიძლება, ადმინისტრაციული წესით დასჯადი გამხდარიყო. უფრო მეტიც, დღევანდელი სისხლის სამართლის კანონმდებლობით, დასჯადია სახელმწიფო ,,დროშის შებღალვა“ და შესაბამისი სასჯელი, სხვა სისხლის სამართლის წესით დასჯად დანაშაულებთან შედარებით საკმაოდ მკაცრია - თავისუფლების შეზღუდვა ორ წლამდე ან ტუსაღობა სამიდან ექვს თვემდე ან ორ წლამდე თავისუფლების აღკვეთა.

საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 343-ე მუხლის (საქართველოს სახელმწიფო გერბის ან დროშის შებღალვა) თანახმად:

,,საქართველოს სახელმწიფო გერბის ან დროშის შებღალვა, - ისჯება თავისუფლების შეზღუდვით ვადით ორ წლამდე ან ტუსაღობით ვადით სამიდან ექვს თვემდე ანდა თავისუფლების აღკვეთით ვადით ორ წლამდე.“

აღსანიშნავია ისიც, რომ სისხლის სამართლის კოდექსში ძალიან ბევრი და შეიძლება ითქვას, ბევრად უფრო სერიოზული დანაშაული გაცილებით მსუბუქ სასჯელს ითვალისწინებს, ვიდრე ისეთი გამოხატვა, როგორიცაა საქართველოს სახელმწიფო გერბის ან დროშის შებღალვა. გაურკვეველია, თუ რა გახდა ამ ქმედების დანაშაულად შერაცხვის და შემდეგ ასეთი სასჯელის დაწესების კრიტერიუმი.

სიმბოლური გამოხატვა გამოხატვის თავისუფლების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფორმაა. სიმბოლიზმი იდეების კომუნიკაციის საკმაოდ ძლიერი მექანიზმია. სიმბოლურ გამოხატვას ხშირად ღარიბი კაცის საგაზეთო გამოცემას უწოდებენ. სამხედრო ბილეთის ან დროშის დაწვა მედიის და საზოგადოების ყურადღებას უფრო მეტად იზიდავს, ვიდრე პრესკონფერენციის გამართვა. ეს ფორმა ფართოდ გამოიყენება სხვადასხვა დემონსტრაციების, პროტესტის თუ პიკეტირებისას. სიმბოლური გამოხატვა ვერბალურ გამოხატვასთან გარკვეული ქმედებების ნაერთს წარმოადგენს. ცხადია, რომ სიმბოლური

გამოხატვაც, სხვა ფორმებთან ერთად, დაცულია საქართველოს კონსტიტუციით და სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ კანონით. რაც შეეხება საქართველოს კანონმდებლობას, ისმის კითხვა, თუ რამდენად შეესაბამება სისხლის სამართლის კოდექსში დროშის და გერბის შებღალვის შესახებ არსებული ნორმა და ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში შემოთავაზებული ცვლილებები სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ კანონსა და საერთაშორისო სტანდარტებს?

ახლად მიღებული კანონი სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ შეიცავს დებულებას, რომლის მიხედვითაც, ნებისმიერი ნორმა, რომელიც ამ კანონით დაცულ უფლებებს ზღუდავს, ,,ვიწროდ მიზანმიმართული“, „ნათელი და განჭვრეტადი“ უნდა იყოს. თუ რას ნიშნავს ეს ორი დეფინიცია, ადვილად გასაგები გახდება, ევროპის ადამიანის უფლებების სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გაცნობისას. საქმეში სანდი ტაიმსი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ, სასამართლომ დაადგინა, რომ კანონი, რომელიც გამოხატვის და სიტყვის თავისუფლებას ზღუდავს, იმგვარად უნდა იყოს ფორმულირებული, რომ მოქალაქეს შეეძლოს მისი ქმედებების შედეგის წინასწარ დაახლოებით მაინც განჭვრეტა. სწორედ ევროპული პრეცედენტული სამართლიდან გაჩნდა ქართულ კანონმდებლობაში მსგავსი ტესტი, რომელიც ავალებს კანონმდებელს, გამოხატვის თავისუფლება მხოლოდ ვიწროდ ფორმულირებული, ნათელი და განჭვრეტადი ნორმებით შეზღუდოს.

შემოთავაზებული ცვლილებები და სისხლის სამართლის კოდექსში დროშის შებღალვის შესახებ არსებული მუხლი კი ჩვენს კანონმდებლობაში ყველაზე ფართოდ ფორმულირებული ნორმაა. რაც შეეხება მის განჭვრეტადობას, იგი ადვილად დასადგენია: ნებისმიერ მოქალაქეს ეცოდინება, რომ საკუთარი სახელმწიფოს სიმბოლიკას საერთოდ არ უნდა შეეხოს, რადგან თუ რას ნიშნავს დროშის ან გერბის შებღალვა ან სახელმწიფო სიმბოლიკის დადგენილი წესით გამოყენება, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, განსაზღვრული არ არის.

ცხადია, საინტერესოა საერთაშორისო გამოცდილების გაცნობა. მით უფრო, რომ ბევრ ქვეყანაში დროშის, გერბის და სხვა სახელმწიფო სიმბოლოებისა და სიტყვის თავისუფლების დაცვის ერთმანეთთან შესაბამისობის საკითხი დღემდე გადაუჭრელ პრობლემად რჩება. შეერთებული შტატების სენატში პრეზიდენტ ბუშის ინიციატივა, რომელიც დროშის შეურაცხყოფისთვის პასუხისმგებლობის დაწესებას ითვალისწინებდა, სამჯერ ჩავარდა. საფრანგეთში ასეთი კანონის მიღება შედარებით ადვილად მოხერხდა, თუმცა ამ ნაბიჯს საზოგადოებაში უარყოფითი რეაქცია მოჰყვა. ქვემოთ დეტალურად მიმოვიხილავთ ამ სფეროში რამდენიმე ქვეყნის გამოცდილებას.

საფრანგეთი

2003 წელს, როდესაც პრეზიდენტი შირაკი საფეხბურთო მატჩს ესწრებოდა, იგი შეურაცხყო იმ ფაქტმა, რომ საფრანგეთის გუნდის მიერ მატჩის წაგების შემდეგ გუნდის გულშემატკივრებმა სტადიონის ტრიბუნაზე საფრანგეთის დროშა დაწვეს. შირაკმა სტადიონი სწრაფად დატოვა და საფრანგეთის შინაგან საქმეთა მინისტრს ახალი საკანონმდებლო ინიციატივის მომზადება დაავალა. სახელმწიფო ჰიმნის და დროშის შეურაცხყოფა, იმჟამინდელი კანონმდებლობის თანახმადაც ისჯებოდა 6 თვემდე პატიმრობით და 6000 ფრანკამდე ჯარიმით. საფრანგეთში ფართო კამპანია დაიწყეს ამ კანონმდებლობის წინააღმდეგ. მაშინ ოპოზიციურმა პარტიებმა საკონსტიტუციო კომისიაში სარჩელიც შეიტანეს და ახალგაზრდულმა ჯგუფებმა და ორგანიზაციებმა დემონსტრაციები გამართეს. ამ კანონმდებლობას დღემდე აქტიურად აკრიტიკებენ ადამიანის უფლებების დამცველი ჯგუფები ევროპაში.

აშშ

შეერთებულ შტატებში დროშის დაწვასთან დაკავშირებულ სერიოზულ დებატებს 1984 წელს დაედო სათავე, როდესაც დალასში, ტეხასის შტატში რესპუბლიკური პარტიის ეროვნული შეკრება გაიმართა. გრეგორი ლი ჯონსონი ამ შეკრებასთან დაკავშირებულ საპროტესტო დემონსტრაციაში მონაწილეობდა. დემონსტრაციის მიზანი იყო რეიგანის ადმინისტრაციისა და დალასში არსებული რამდენიმე კორპორაციის პოლიტიკისადმი პროტესტის გამოხატვა. დემონსტრანტები დალასის ქუჩებში პოლიტიკური ,,სლოგანებით“ გამოვიდნენ. ისინი რამდენიმე ადგილზე გაჩერდნენ, რათა ბირთვული ომის შედეგების დრამატიზირების მიზნით სიკვდილის ინსცენირება მოეხდინათ. დემონსტრანტებმა რამდენიმე ადგილზე შენობებს საღებავი შეასხეს და ქუჩაში მდგარი ყვავილების ქოთნები გადაატრიალეს. აღნიშნულ ქმედებებში გრეგორი ლი ჯონსონს მონაწილეობა არ მიუღია. დემონსტრაცია დასრულდა დალასის მერიის შენობის წინ, სადაც ჯონსონმა დემონსტრანტების შეძახილების თანხლებით შეერთებული შტატების დროშას ცეცხლი წაუკიდა და დაწვა. დემონსტრაციის დროს არავინ დაშავებულა, თუმცა იქ მყოფი რამდენიმე ადამიანი საკმაოდ შეურაცხყოფილი დარჩა დროშის დაწვის ფაქტით. 100 დემონსტრანტიდან ბრალი მხოლოდ ჯონსონს წაუყენეს. ტეხასის შტატის კანონის საფუძველზე, პატივსაცემი ობიექტის (ამ შემთხვევაში, დროშის) შეურაცხყოფისათვის სასამართლომ მას ორწლიანი პატიმრობა მიუსაჯა და 2000 დოლარიანი ჯარიმის გადახდა დააკისრა. სააპელაციო სასამართლომ ძალაში დატოვა პირველი ინსტანციის გადაწყვეტილება, თუმცა ტეხასის უზენაესმა სასამართლომ დაადგინა, რომ სახელმწიფოს არ ჰქონდა უფლება, სისხლის სამართლებრივი პასუხისმგებლობა დაეკისრებინა ჯონსონისთვის, რადგან დროშის დაწვა იყო ექსპრესიული ქმედება, რომელიც პირველი შესწორებით არის დაცული. შტატის უზენაესმა სასამართლომ ასევე აღნიშნა, რომ კანონი არ იყო ფორმულირებული ვიწროდ, მხოლოდ იმ მიზნით, რომ დაესაჯა დროშის დაწვა, რაც საფრთხეს შეუქმნიდა საზოგადოებრივ წესრიგსა და სიმშვიდეს. ჯონსონის მიერ დროშის დაწვა კი საზოგადოებრივიწესრიგის თვალსაზრისით საფრთხეს არ ქმნიდა. მოსარჩლემ შეერთებული შტატის უზენაეს სასამართლოს მიმართა.

უზენაესმა სასამართლომ თავდაპირველად განიხილა საკითხი იმის შესახებ, თუ რამდენად არის დაცული ექსპრესიული ქმედებები კონსტიტუციის პირველი შესწორებით, რომელიც სიტყვისა და პრესის თავისუფლების გარანტიებს ადგენს. სასამართლოს მოსაზრება წარმოადგინა მოსამართლე ბრენანმა. კერძოდ, მან აღნიშნა:

,,ჯონსონს სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობა დააკისრეს დროშის დაწვისათვის და არა სიტყვების გამოთქმისათვის. ეს ფაქტი რამდენადმე ართულებს ჩვენს მიერ ჯონსონის პასუხისმგებლობის გადახედვის საკითხს. თავდაპირველად ჩვენ უნდა დავადგინოთ, არის თუ არა დროშის დაწვა ექსპრესიული ქმედება, რომელსაც პირველი შესწორება იცავს. თუკი ეს დადგინდება, შემდგომ სასამართლო მიუბრუნდება იმ საკითხს, თუ რამდენად შეეძლო შტატს ამ გამოხატვის აკრძალვა. სიტყვასიტყვით, პირველი შესწორება კრძალავს ,,სიტყვის“ თავისუფლების შეზღუდვას. თუმცა უზენაეს სასამართლოს მრავალჯერ უღიარებია, რომ პირველი შესწორებით დადგენილი გარანტიების მოქმედება არ მთავრდება გამოთქმულ ან დაწერილ სიტყვაზე. ჩვენ დავადგინეთ, რომ საჭიროა, ქმედება საკმარისად გაჯერებული იყოს კომუნიკაციური ელემენტებით, რათა ის პირველი და მეთოთხმეტე შესწორებების დაცვის ქვეშ მოექცეს. იმის გადასაწყვეტად, თუ რამდენად სათანადო კომუნიკაციურ ელემენტს შეიცავს ქმედება, საჭიროა დადგინდეს, არსებობს თუ არა გარკვეული ,,მესიჯის“ გადაცემის მიზანი და იმის ალბათობა, რომ ამ ქმედების მაყურებელი პირები ,,მესიჯს'` ადეკვატურად გაიგებენ.“

ამის შემდეგ სასამართლომ განიხილა, თუ რამდენად ამართლებდა შტატის ინტერესი - დაეცვა დროშა, როგორც სახელმწიფოებრიობის და ერის მთლიანობის სიმბოლო - ჯონსონის სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობაში მიცემას. სასამართლომ მხედველობაში მიიღო ის გარემოება, რომ ექსპრესიული ქმედება უფრო მეტად შეიძლება შეიზღუდოს, ვიდრე გამოთქმული სიტყვები; თუმცა, სახელმწიფოს არ აქვს უფლება, შეზღუდოს გარკვეული ქმედება მხოლოდ იმის გამო, რომ ის ექსპრესიულ ელემენტებს შეიცავს. შეზღუდვის კანონიერების განსასაზღვრად მნიშვნელობა ენიჭება არა გამოხატვის ვერბალურ თუ არავერბალურ ხასიათს, არამედ სახელმწიფოს ინტერესს, მოაწესრიგოს ეს ქმედება.

ამრიგად, იმის გასამართლებლად, რომ ჯონსონის სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა შეესაბამებოდა კონსტიტუციას, სახელმწიფოს უნდა ეჩვენებინა, რომ მოქმედებდა ლეგიტიმური მიზნის მისაღწევად და დასაცავად, რაც არ იყო დაკავშირებული დროშის დაწვით გამოხატულ პოლიტიკურ განცხადებასთან. მოსარჩლემ ამ საქმეში წარმოადგინა ორი ინტერესი: პირველი - საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვა; და მეორე - დროშის, როგორც სახელმწიფოებრიობის და ერის მთლიანობის სიმბოლოს დაცვა. პირველ ინტერესთან დაკავშირებით უნდა აღინიშნოს, რომ ამ საქმეში საზოგადოებრივ წესრიგს საფრთხე არ შექმნია. მხოლოდ იმის ალბათობა, რომ აუდიტორიას შესაძლოა, შეურაცხმყოფელად მიეღო გამოხატვა და ამის გამო საფრთხე შექმნოდა საზოგადოებრივ წესრიგს, არასაკმარისი იყო გამოხატვის შესაზღუდად. სასამართლომ აღნიშნა, რომ სიტყვის თავისუფლების ფუნქციაა დისკუსიის ინიცირება. ამ ფუნქციამ შესაძლოა, მიაღწიოს პიკს მაშინ, როდესაც იგი იწვევს ხალხის მღელვარებას, გაბრაზებას და ქმნის უკმაყოფილებას:

,,ჩვენ უფლება არ მიგვიცია მთავრობისთვის, რომ პროვოკაციული იდეის ყოველგვარი გამოხატვა მან არეულობის გამომწვევად მიიჩნიოს. ამის ნაცვლად, საჭიროა, რომ განხილულ იქნეს გარემოებები, რომლებშიც ხდება გამოხატვა და დადგინდეს, მიმართულია თუ არა ეს გამოხატვა უკანონო ქმედების მყისიერი გამოწვევისკენ, ან, თუნდაც, წაქეზებისკენ.

რაც შეეხება არგუმენტს, რომ ჯონსონის დასჯა საჭირო იყო დროშის, როგორც სიმბოლოს დასაცავად, სასამართლო ადგენს: ჯონსონის დასჯაში იგულისხმება, რომ იგი დაისაჯა იმ პოლიტიკური მესიჯის გამო, რის გამოხატვასაც დროშის დაწვით ცდილობდა. დაუშვებელია მისი დასჯა მხოლოდ იმიტომ, რომ მისი ქმედება შეურაცხმყოფელია; რადგან სახელმწიფოს უფლება არ აქვს, აკრძალოს ან შეზღუდოს გამოხატვა მხოლოდ იმიტომ, რომ საზოგადოება ასეთი გამოხატვით შეურაცხყოფილია და მას მიუღებლად მიიჩნევს. თუნდაც სახელმწიფოებრიობის ისეთი ცენტრალური სიმბოლო, როგორიც სახელმწიფო დროშაა, არ დგას გამოხატვის თავისუფლებაზე მაღლა.“

ამ გადაწყვეტილებამ ამერიკულ საზოგადოებაში დიდ დისკუსიას დაუდო სათავე. პრეზიდენტმა ბუშმა განაცხადა, რომ სასამართლო არასწორად მოიქცა და სახელმწიფო დროშის დასაცავად, საჭირო იყო კანონში შესწორების შეტანა. შესაბამისად, 1989 წელს კონგრესმა მიიღო კანონი, რომელიც დასჯადად აცხადებდა შეერთებული შტატების დროშის განზრახ განადგურებას, დაგდებას, დაწვას, იატაკზე ან მიწაზე განთავსებას, მასზე ფეხით შედგომას. როგორც ჩანს, არსებობდა იმედი, რომ მოსამართლეები ბრენანი,

კენედი და სკალია, რომლებმაც წარმოადგინეს სასამართლო გადაწყვეტილება საქმეზე ტეხასი ჯონსონის წინააღმდეგ,1 აზრს შეიცვლიდნენ და კანონს ძალაში დატოვებდნენ. თუმცა ეს იმედები არ გამართლდა. საქმეში შეერთებული შტატები აიხმანის წინააღმდეგ² იმავე მოსამართლეებმა ანტიკონსტიტუციურად ცნეს 1989 წლის კანონი. მოსამართლე ბრენანმა ამ გადაწყვეტილებაში განაცხადა, რომ კანონის რეალური მიზანი კომუნიკაციის და იდეების შეზღუდვა იყო, რადგან არავინ დაინტერესდებოდა რაიმე ქსოვილის - დროშის ბედით, რომელიც ადამიანების საკუთრებაა; სამაგიეროდ, ამ კანონს გამოიყენებდნენ დროშის მეშვეობით ჩადენილი ექსპრესიული ქმედებების დასასჯელად.

დღეისათვის შეერთებულ შტატებში კვლავ დაიწყო კამპანია დროშის დამცავი საკანონმდებლო შესწორების მისაღებად, რასაც ადამიანის უფლებების დამცავი ჯგუფები აქტიურად ეწინააღმდეგებიან.3 როგორც უკვე აღვნიშნეთ, დროშის დაცვის შესახებ კანონპროექტების წარდგენა რამდენჯერმე წარუმატებელი აღმოჩნდა შეერთებული შტატების კონგრესში და სავარაუდოდ, მის მიღებას სერიოზული პერსპექტივები არ გააჩნია.

* * *

დასასრულს შეიძლება ითქვას, რომ სახელმწიფო სიმბოლოების განადგურებით მოქალაქემ შესაძლოა, გამოხატოს საკუთარი კრიტიკული დამოკიდებულება ხელისუფლების ამა თუ იმ ქმედების მიმართ. დემოკრატიული სახელმწიფო კი, თავისი ბუნებიდან გამომდინარე, პლურალიზმის წახალისებაზეა ორიენტირებული, რაც, პირველ რიგში, განსხვავებული აზრის სხვადასხვა ფორმით გამოხატვისთვის ხელსაყრელი გარემოს შექმნას გულისხმობს.

______________________

1. იხ. ,,გამოხატვის თავისუფლება“, ტომი I, თავისუფლების ინსტიტუტი, 2005.

2. United States v. Eichman. 496 US 310 (1990). Docket Number: 89-1433. Abstract. Argued: May 14, 1990. Decided: June 11, 1990

3. იხილეთ ამერიკის სამოქალაქო უფლებების კავშირის პეტიცია http://www.aclu.org/FreeSpeech FreeSpeech.cfm?ID=16355&c=50

ინტერნეტის გაჩენასთან ერთად ინფორმაციის მიღებისა და გავრცელების მეთოდები რადიკალურად შეიცვალა. ინფორმაციის გადაცემის ყველა უწინდელი საშუალებისაგან განსხვავებით, ინტერნეტის მეშვეობით ყველას, ვისაც აქვს კომპიუტერი და ჩართულია ქსელში შეუძლია, მყისიერად დაამყაროს კავშირი ადამიანებთან მთელს მსოფლიოში. ინტერნეტი ურთიერთობის უნიკალური საშუალებაა. მისი უნიკალურობა შემდეგ თვისებებში ვლინდება:

● გლობალურობა - ელექტრონული ფოსტის საშუალებით შეიძლება, გავაგზავნოთ შეტყობინება სხვა კონტინენტზე ისევე ადვილად, როგორც, ვთქვათ, მეზობელ შენობაში. World Wide Web-ის ქსელი ხელმისაწვდომს ხდის ათასობით გაზეთსა თუ ინფორმაციის ასიათასობით სხვა წყაროს მთელს მსოფლიოში.

● დეცენტრალიზაცია - ინტერნეტი გამიზნულია, როგორც დეცენტრალიზებული საშუალება. იგი მოქმედებს იმ ,,საინფორმაციო მოდარაჯეების“ გარეშე, რომლებიც ყოველთვის არიან მაუწყებლობაში, საკაბელო ტელევიზიასა და ინფორმაციის თანამგზავრით გადაცემისას. ყველა მასალა ერთნაირად ხელმისაწვდომია ნებისმიერი ადგილიდან. სახელმწიფო მოწყობის ან პოლიტიკური რეჟიმის ფორმას მნიშვნელობა არა აქვს.

● ღიაობა - ინტერნეტის მეშვეობით კომპიუტერისა და მოდემის ნებისმიერი მფლობელი შეიძლება, გახდეს გამომცემელი. ტელეკომუნიკაციების სფეროში ადგილობრივი ხელისუფლების მიერ გატარებული პოლიტიკა განსაზღვრავს ინტერნეტის ხელმისაწვდომობის სიიაფეს. ინფორმაციული რესურსების შექმნისა და გავრცელებისათვის გასაწევი ხარჯები ძალიან დაბალია.

● ინფორმაციის სიუხვე - ინტერნეტში ინფორმაციის შეუზღუდავი მოცულობის საცავები არსებობს. მაუწყებლობის საშუალებებისაგან განსხვავებით, ინტერნეტი არაა დამოკიდებული შეზღუდულ სიხშირეებზე, რომლებიც ნაწილდება ერთმანეთის კონკურენტ მაუწყებლებს შორის.

● ინტერაქტიურობა - ინტერნეტი ორმხრივ კავშირზეა გამიზნული. ინტერნეტის ყველა მომხმარებელი შეიძლება იყოს როგორც ორატორი, ასევე მსმენელი. ინტერნეტი საშუალებას იძლევა, განხორციელდეს ინფორმაციის აქტიური გაცვლა ერთიდან მეორისკენ, ერთიდან ბევრისკენ და ბევრიდან ერთისკენ.

● კონტროლი მომხმარებლის მხრიდან - ინტერნეტი მომხმარებელს გაცილებით ფართო არჩევანს სთავაზობს, ვიდრე საკაბელო ტელევიზია ან მოკლეტალღოვანი რადიო. მომხმარებელი შეიძლება, მოგზაურობდეს საიტიდან საიტზე საინფორმაციო რესურსის მომწოდებლისა ან პროვაიდერის მიუხედავად. ინდივიდუალურმა მომხმარებელმა შეიძლება, გამოიყენოს შეტყობინებების დაშიფვრის საკუთარი ტექნოლოგია.

მსოფლიოს ყველა ქვეყანაში ცდილობენ ინტერნეტის კონტროლისა და რეგულირების არსენალის გაზრდას. მეთოდები მრავალგვარია: პირდაპირი თვალთვალი, დოსიეების შეკრება, არასასურველი ვებგვერდების დახურვა ან მათი ხელმისაწვდომობის შეზღუდვა. ლამაზი სიტყვების უკან (როგორიცაა მაგალითად, წესრიგის დამყარების აუცილებლობა) იმალება ხელისუფალთა სურვილი - ,,დაიცვას“ მოსახლეობა ,,ნეგატიური ინფორმაციისაგან“ და აღკვეთოს ნებისმიერი ოპოზიციური გამოვლინება. სამწუხაროდ, ყველაფერი ეს ადამიანთა უფლებებისა და თავისუფლებების შელახვის ხარჯზე ხდება. ასე მაგალითად, ჩინეთსა და ინდოეთში სახელმწიფო აწარმოებს იმ მოქალაქეთა რეგისტრაციას, რომლებსაც აქვთ ინტერნეტთან დაკავშირების შესაძლებლობა, ასევე ბლოკავენ არასასურველ საიტებს. ამას გარდა ჩინეთში სახელმწიფოს მხრიდან წახალისებულია მომხმარებლის მიერ სახელმწიფოსათვის პორნოსაიტების მისამართების მიწოდების პრაქტიკა, მათი შემდგომი ბლოკირების მიზნით. ინდოეთში ცდილობდნენ ინტერნეტკაფეების მომხმარებლების რეგისტრაციის შემოღებას, თუმცა უშედეგოდ. ზოგ ქვეყანაში მიიღეს კანონები, რომლებიც კრძალავს გარკვეული ხასიათის მასალების გავრცელებას ინტერნეტის მეშვეობით. სხვები ცდილობენ ინტერნეტის ხელმისაწვდომობის გაკონტროლებას და მოითხოვენ სახელმწიფოს შიგნით ინფორმაციის დამფილტრავი ,,ბრანდმაუერების“ (შუამავალი სერვერების) დაყენებას. არის ქვეყნები, სადაც ხელისუფლების მიერ წახალისებულია თვითკონტროლის გარკვეული ფორმები, რომელიც სინამდვილეში გამიზნულია პროვაიდერის მიერ კლიენტის საქციელის გასაკონტროლებლად.

ინტერნეტი შლის ბარიერებს ინფორმაციის ნაკადის თავისუფლად გავრცელების გზაზე, ის ყველა სხვა ტექნოლოგიაზე უკეთ იძლევა სახელმწიფო საზღვრების გადალახვის საშუალებას, ანუ ავრცელებს ინფორმაციას და იდეებს სახელმწიფო საზღვრების მიუხედავად. უნებურად გახსენდება ადამიანის უფლებათა დეკლარაციის მე-19 მუხლი. სწორედ ამ მუხლში ჩამოყალიბებული უფლების რეალიზაციის სრულფასოვან შესაძლებლობას იძლევა ინტერნეტი:

,,ყოველ ადამიანს აქვს უფლება, თავისუფლად გამოხატოს საკუთარი აზრი; ეს უფლება მოიცავს ადამიანის თავისუფლებას, დაუბრკოლებლად მისდევდეს თავის მრწამსს და მოიძიოს, მიიღოს და გაავრცელოს ინფორმაცია და იდეები ნებისმიერი საშუალებებით, სახელმწიფო საზღვრების მიუხედავად“.

ეს ტექნოლოგია არამარტო ჭეშმარიტად გლობალურია - ის, ინფორმაციის, ხელოვნების ნაწარმოების და სხვა ინტელექტუალური მასალის შექმნასა და გავრცელებაზე კონტროლს ცალკეულ ადამიანებს გადასცემს.

თუ გავითვალისწინებთ ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებებისადმი მიძღვნილი საერთაშორისო და რეგიონული დოკუმენტების ფორმულირებებს, ხელისუფალთა ქმედებები ინტერნეტთან მიმართებაში უთუოდ შეიძლება გასაჩივრდეს საერთაშორისო სამართლის ნორმებიდან გამომდინარე. ინტერნეტი არ ცნობს საზღვრებს, ამიტომ ცნება ,,სახელმწიფო საზღვრების მიუხედავად,'` რომელიც ფიგურირებს ადამიანის უფლებების უმნიშვნელოვანეს დოკუმენტებში, ახლებურ გააზრებას საჭიროებს. მაშინ, როდესაც ნებისმიერი ადამიანი შეიძლება გახდეს გამომცემელი, ინფორმაციის გავრცელების უფლება ახალ აზრს იძენს, ვინაიდან ერთ ქვეყანაში მოქმედმა ცენზურამ შეიძლება, დაარღვიოს მეორე ქვეყანაში ადამიანის მიერ ინფორმაციის გავრცელების და მიღების უფლება.

ინტერნეტის დეცენტრალიზებულობის მეშვეობით ხელისუფლების მხრიდან ინტერნეტის კონტროლის ბევრი საშუალება ნაკლებეფექტური და უაზროც კი ხდება, რადგან მომხმარებელი ამგვარი კონტროლისაგან თავის დაღწევის ბევრ მეთოდს ფლობს. ამასთან ერთად, იმის გამო, რომ მომხმარებელი მიმართავს ტექნიკური საშუალებების კონტროლს, სახელმწიფოს მხრიდან კონტროლი ზოგჯერ აუცილებლობას აღარ წარმოადგენს. მაგალითად, მშობლებს შეუძლიათ, თავად მიიღონ ზომები საკუთარი შვილების დასაცავად. ეს ზომები შეიძლება მოიცავდეს კონტროლს, სწავლებას და თუ ეს აუცილებელი ხდება, გამფილტრავი პროგრამული საშუალებების გამოყენებას. ამასთან, თუ გავითვალისწინებთ ინტერნეტის უსაზღვრო მოცულობას, სახელმწიფოს ჩარევის ნაკლები საფუძველი არსებობს სამართლიანობის ან ვინმეს რეპუტაციის დაცვის მიზნით. კარგი იდეები იმდენად ვრცელდება, რამდენადაც ისინი ამას იმსახურებს. შეიძლება, მაგალითად, შეცდომის გასწორება და დაუყოვნებლივი პასუხის გაცემის უფლების გამოყენება. სწორედ ამიტომ, ინტერნეტის მეშვეობით შეიძლება შეიქმნას არსებულიდან ყველაზე სრულყოფილი ,,იდეათა თავისუფალი ბაზარი“, რაც ხელს უწყობს დემოკრატიის წინსვლასა და სხვა სასარგებლო მიზნების განხორციელებას სახელმწიფოს ჩარევის გარეშე.

ამერიკული და ევროპული მიდგომები

ამერიკის შეერთებული შტატების უზენაესი სასამართლოს მიერ 1997 წელს მიღებულ ღირსახსოვარ გადაწყვეტილებაში, საქმეზე რენო ACLU-ს წინააღმდეგ აღიარებულია, რომ კონგრესის მიერ გატარებული ზომები ინტერნეტში უხამსი ან აშკარად შეურაცხმყოფელი მასალების აკრძალვის მიზნით არაკონსტიტუციურია, კონსტიტუციის პირველი შესწორებიდან გამომდინარე.¹

ამერიკის შეერთებული შტატების კანონმდებლობის მიხედვით, ,,უხამსობა'` სამართლებრივი ტერმინია, რომელიც გამოიყენება აშკარად სექსუალური მასალის მიმართ და იგი შეიძლება, აიკრძალოს კონსტიტუციის ნორმებიდან გამომდინარე. მაგალითად, თავისი არსით უხამსი და უკანონოა ბავშვთა პორნოგრაფია. მეორეს მხრივ, უხამსი ან აშკარად შეურაცხმყოფელი პორნოგრაფიული მასალა კონსტიტუციურად დაცულია ზრდასრულ ადამიანებთან მიმართებაში.

საქმეში რენო ACLU -ს წინააღმდეგ სასამართლომ მიიჩნია, რომ ინტერნეტი -

,,მთელს მსოფლიოში ადამიანების ურთიერთობის უნიკალური და სრულიად ახალი საშუალებაა, რომლის საინფორმაციო რესურსები ისევე მრავალფეროვანია, როგორც ადამიანის აზროვნება“.

სასამართლო მივიდა იმ დასკვნამდე, რომ ეს საშუალება ძალიან მაღალ დონეზე უნდა იყოს დაცული და რომ კანონის ფორმულირებები არასაკმარისად კონკრეტულია, რათა დააკმაყოფილოს სახელმწიფოს ინტერესი ბავშვთა დასაცავად. თავის მკაფიოდ ჩამოყალიბებულ რეზიუმეში, რომელიც კარგად ახასიათებს ამერიკულ მიდგომას ამ საკითხისადმი, სასამართლო ასკვნის, რომ

,,დემოკრატიულ საზოგადოებაში აზრის გამოხატვის თავისუფლების წახალისების ინტერესი გადასწონის ნებისმიერ ჯერ დაუმტკიცებელ თეორიულ მოსაზრებას, რომელიც ცენზურის სარგებლიანობას ამტკიცებს.“

იმ დროს, როდესაც აშშ-ს უზენაესი სასამართლო ახდენდა თავისი გადაწყვეტილების ფორმულირებას საქმეზე რენო ACLU-ს წინააღმდეგ, მიუნჰენელმა პროკურორებმა ბრალი დასდეს პროვაიდერული სამსახურის - CompuServe-ის გერმანული განყოფილების ხელმძღვანელს ფელიქს ზომს კანონსაწინააღმდეგო მასალების გავრცელებაში თანამონაწილეობის გამო. ზომი გაასამართლეს და დამნაშავედ ცნეს იმის გამო, რომ მან CompuServe-ის აბონენტებისათვის ხელმისაწვდომი გახადა სამი ტიპის მასალები:

● ახალი ამბები, რომელიც შეიცავდა მასალებს ბავშვთა პორნოგრაფიის შესახებ და აშკარად სექსუალურ სცენებს;

● კომპიუტერული თამაში, რომელიც ხოტბას ასხამდა ჰიტლერს და შეიცავდა ნაცისტურ სიმბოლიკას;

● კომპიუტერული თამაშები ძალადობის სცენებით.

ზომის დევნა სასამართლოს მიერ პროვაიდერების ქმედებების გამოძიების კამპანიის კულმინაცია გახდა, რამაც რამდენიმე პროვაიდერისათვის ზოგიერთი საიტის ხელმისაწვდომობა შეზღუდა. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ორი მაგალითი გვიჩვენებს გერმანიისა და აშშ-ის სასამართლოების განსხვავებულ მიდგომებს კიბერსივრცის რეგლამენტირებისადმი, ზოგ შემთხვევაში კონტრასტი არცთუ ისე მკვეთრია. მიუხედავად იმისა, რომ რენო ACLU-ს წინააღმდეგ საქმემ მნიშვნელოვანი პრეცედენტი შექმნა, აშშ-ის კონგრესი არ წყვეტდა ინტერნეტის მასალების შინაარსის რეგლამენტირების მცდელობებს. გრძელდება საკანონმდებლო საქმიანობა, რომელიც თავს ახვევს სკოლებს და საჯარო ბიბლიოთეკებს საფილტრაციო პროგრამული საშუალებების გამოყენების მოთხოვნას.

აშშ-ში სასამართლო დევნას ინტერნეტში აშკარად სექსუალური მასალების გავრცელების წინააღმდეგაც ჰქონდა ადგილი. გემანიაში კი მიიღეს საკანონმდებლო აქტები, რომლებიც გარკვეულ ვალდებულებებს აკისრებდა პროვაიდერებს, რათა მათ გაეკონტროლებინათ საინფორმაციო რესურსები. მაგრამ კანონი არ გულისხმობდა პროვაიდერების პასუხისმგებლობას იმ მასალების შინაარსის გამო, რომელთაც პროვაიდერები მხოლოდ განათავსებენ, ამიტომ, ზომის ზემოთ ხსენებული საბრალდებულო განაჩენი გასაჩივრდა, როგორც ახალი კანონისადმი შეუსაბამო.

ინტერნეტის მომავალი და ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო პრინციპები

რამდენად შეესაბამება ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო პრინციპებს ზემოთ განხილული განსხვავებული მიდგომები. ციფრული ტექნოლოგიების შუქზე ადამიანის უფლებათა ფუძემდებლურ დოკუმენტებში მოცემული ფორმულირებები შესანიშნავად ესადაგება ინტერნეტის ფუნქციონირებას. ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის მე-19 მუხლში ნახმარი გამოთქმა - ,,ნებისმიერი საშუალებით'` აშკარად შეესატყვისება აზრის გამოხატვის თავისუფლებას ინტერნეტის საშუალებით. ინფორმაციის ,,მოძიების“ და ,,გავრცელების“ უფლება, როგორც ჩანს, პირდაპირ კავშირშია ინტერნეტში ,,მოგზაურობასთან“ და ინფორმაციების საიტებზე გადაგზავნასთან, რათა ის საყოველთაოდ ხელმისაწვდომი გახდეს. ინფორმაციის ,,მიღების“ უფლება კი მოიცავს მის გაცვლას ელექტრონული ფოსტის მეშვეობით და ინფორმაციის ატვირთვას.

იმისათვის, რომ შევაფასოთ ინტერნეტის მიმართ აზრის გამოხატვის თავისუფლების საყოველთაოდ აღიარებული პრინციპის გამოყენების შესაძლებლობა, შეიძლება მივმართოთ პრეცედენტული სამართლის ნორმებს, რომლებიც შემუშავებულია ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა ევროპის კონვენციის მე-10 მუხლის საფუძველზე. ადამიანის უფლებათა ევროპის სასამართლოს გადაწყვეტილებები საფუძვლიანად ამყარებს მოსაზრებას, რომ აზრის გამოხატვის თავისუფლება ინტერნეტის საშუალებით დაცვის უმაღლესი ხარისხით უნდა იყოს უზრუნველყოფილი.

აშშ-ის უზენაესი სასამართლოს მსგავსად, ევროპის სასამართლომ მკაფიოდ მიანიშნა, რომ მე-10 მუხლით აღიარებული აზრის გამოხატვის თავისუფლების პრინციპი, სხვადასხვაგვარად შეიძლება იქნეს გამოყენებული მასობრივი ინფორმაციის სხვადასხვა საშუალებების მიმართ. დაშვებული შეზღუდვების ხასიათი და ხარისხი დამოკიდებულია კონკრეტული მასობრივი ინფორმაციის საშუალების ხასიათზე. კერძოდ, როდესაც ხდება გადაწყვეტილების მიღება მე-10 მუხლის დებულებების გამოყენების შესახებ

,,მნიშვნელოვანი ფაქტორია, შეფასდეს განსახილველი საშუალების პოტენციური გავლენა.“²

სასამართლომ აღნიშნა, რომ მასალები, რომლებიც არ შეიძლება გადაიცეს მაუწყებლობის მეშვეობით, არ არის აუცილებელი, აიკრძალოს პრესაშიც. ინტერნეტი, თავისი ძალმოსილების მიუხედავად გამოირჩევა ზემოქმედების კიდევ უფრო ნაკლებად უშუალო, ნაკლებად წამქეზებლური ხასიათით. ასე მაგალითად, ხალხის მასის წინ წარმოთქმულმა შეურაცხმყოფელმა ან მგზნებარე სიტყვამ შეიძლება, საფრთხე შეუქმნას საზოგადოებრივ წესრიგს, მაგრამ იგივე შინაარსის მასალა შეიძლება, არ წარმოადგენდეს რაიმე საფრთხეს ინტერნეტში, სადაც მკითხველები გაფანტულნი არიან სივრცეში და შესაძლოა, დროშიც.

ინტერნეტის ელემენტების უნიკალურობა მოითხოვს იმ ორი კონცეფციის ახლებურად გააზრებას, რომელიც სასამართლოს მიერ მე-10 მუხლის შეფასებას უდევს საფუძვლად. ჯერ ერთი, რომ გამოხატვის შეზღუდვისათვის საჭიროა ცალკეული ქვეყნების თავისებურებების გათვალისწინება, მეორეს მხრივ, ყოველგვარი შეზღუდვა უნდა იყოს ,,აუცილებელი დემოკრატიულ საზოგადოებაში“. პირველი პრინციპი ინტერნეტთან მიმართებაში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ამ საშუალებისათვის სახელმწიფო საზღვრები არ არსებობს. ამიტომ, სახელმწიფოს მხრიდან შეზღუდვის ზომები ვერ იქნება ეფექტური. ზოგიერთ საქმეებში ადამიანის უფლებათა ევროპის სასამართლომ უარი თქვა, ეღიარებინა აკრძალვა გარკვეული მასალების პუბლიკაციაზე, თუ შესაბამისი ინფორმაციის მიღება სხვა საშუალებებით შეუძლებელი იყო. ტერმინ ,,აუცილებელია“-ს განმარტება ინტერნეტს უშუალოდ ეხება, რადგან თუკი სახელმწიფო ან პროვაიდერი ხურავს რომელიმე საიტს, მისი (საიტის) მასალების დუბლირება ხშირად ხდება სხვა საიტებზე, რომლებსაც სახელმწიფო ან პროვაიდერი ვერ აკონტროლებს.

ეჭვგარეშეა, რომ ოდესმე არსებულ მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებს შორის ინტერნეტი ყველაზე პლურალისტურია. მისი მრავალფეროვნება, ღიაობა და მასალების სიუხვე გვაიძულებს ახლებურად შევხედოთ კონფლიქტს აზრის გამოხატვის თავისუფლებასა და რასისტული და ანტიდემოკრატიული გამონათქვამების შეზღუდვას შორის.

დასკვნა

ოდესღაც ითვლებოდა, რომ სახელმწიფოს ხელეწიფება მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების კონტროლი საკუთარი საზღვრების ფარგლებში. შესაბამისად, თუ კონკრეტულ ქვეყანაში არის შეზღუდვების საფუძვლები, ის ვრცელდება როგორც ადგილობრივ, ისე უცხოურ მასალებზე, თუნდაც ისინი საკუთარ ქვეყანაში კანონის საფუძველზე იყოს გამოცემული. თუ გერმანიაში ვინმეს უნდა გაავრცელოს ან ჰქონდეს საკუთარი მოხმარებისათვის ჟურნალი, რომელიც კანონიერად არის დაბეჭდილი ნიდერლანდებში, აღნიშნული გამოცემა მაინც გერმანიაში არსებული ნორმების საფუძველზე ფასდება. მაგრამ ეს დოქტრინა, აშკარა წინააღმდეგობაშია ტერმინთან ,,სახელმწიფო საზღვრების მიუხედავად.“

ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორი, რომელიც უზრუნველყოფს აზრის გამოხატვის თავისუფლებას ინტერნეტის საშუალებით არის ის, რომ ინფორმაცია აღარ არის მიბმული ფიზიკურ ობიექტებზე ან გეოგრაფიულ პუნქტებზე. ამიტომ, არც ხელისუფლებას, არც გამომცემლობას აღარა აქვთ ინფორმაციის კონტროლის ის საშუალებები, რომლებსაც ისინი ჩვეულებრივ იყენებდნენ. როგორც აღნიშნა მოსამართლე მარტენსმა (Martens) საქმეში ობზერვერი და გარდიანი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ,³

,,დღევანდელ ინფორმაციის საუკუნეში სახელმწიფო საზღვრებს აღარ ძალუძთ ინფორმაციისა და იდეების შეჩერება“.

მოამზადა ფრიდონ საყვარელიძემ

______________________

1. საქმე Reno v ACLU შეიძლება იხილოთ მისამართზე: http://www.gseis.ucla.edu/iclp/reno.html

2. ადამიანის უფლებათა ევროპის სასამართლოს საქმეთა სრული ტექსტების გაცნობა შესაძლებელია ვებ გვერდზე: http://hudoc.echr.coe.int HUDOC-ის ძებნის სისტემის მეშვეობით. საკმარისია შესაბამის გრაფაში შევიტანოთ საქმის დასახელება, აპლიკაციის ნომერი, განაჩენის გამოტანის თარიღი, ან ნებისმიერი სხვა მითითებული ინფორმაცია.

3. იხ. ,,გამოხატვის თავისუფლება“, ტომი I, თავისუფლების ინსტიტუტი, 2005.

კოტე კუბლაშვილი

3. მ. 40 - უდანაშაულობის პრეზუმფცია

როგორც ზემოთ აღინიშნა, საქართველოს კონსტიტუცია მე-40 მუხლით აღიარებს თავისუფალ ადამიანსა და სახელმწიფოს შორის ურთიერთობათა განმსაზღვრელ ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს პრინციპს - უდანაშაულობის პრეზუმფციას. როგორც ზემოთ აღინიშნა, 42-ე მუხლით კონსტიტუცია აღიარებს სამართლიანი სასამართლოს ძირითად უფლებას და მის შემადგენელ იმ ცალკეულ უფლებებსა თუ პრინციპებს, რომლებიც ადამიანის საპროცესო უფლებათა ძირითადი ბირთვია, ზღუდავს სახელმწიფო ხელისუფლებას და ადგენს პიროვნებისა და ხელისუფლების ურთიერთობის საფუძვლებს. ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენცია და გაბატონებული სამართლებრივი შეხედულება უდანაშაულობის პრეზუმფციას მიიჩნევს სამართლიანი სასამართლოს ძირითადი უფლების არსებით, განუყოფელ შემადგენელ ნაწილად და ერთ-ერთ ფუნდამენტურ პრინციპად, ხოლო საქართველოს კონსტიტუცია ხაზს უსვამს ამ პრინციპის განსაკუთრებულ მნიშვნელობას და ცალკე, დამოუკიდებელი მუხლით აღიარებს მას (მ. 40). ამავე დროს, კონსტიტუცია იზიარებს ევროპული კონვენციის მიდგომასაც, რადგან მე-40 მუხლით აღიარებული უდანაშაულობის პრეზუმფცია კონსტიტუციურ-სამართლებრივად 42-ე მუხლით განსაზღვრული სამართლიანი სასამართლოს უფლების ერთ-ერთი ძირითადი კომპონენტია.

კონსტიტუციის მე-40 მუხლის მიხედვით:

1. ადამიანი უდანაშაულოდ ითვლება, ვიდრე მისი დამნაშავეობა არ დამტკიცდება კანონით დადგენილი წესით და კანონიერ ძალაში შესული სასამართლოს გამამტყუნებელი განაჩენით.

2. არავინ არ არის ვალდებული, ამტკიცოს თავისი უდანაშაულობა. ბრალდების მტკიცების მოვალეობა ეკისრება ბრალმდებელს.

3. დადგენილება ბრალდებულის სახით პირის პასუხისგებაში მიცემის შესახებ, საბრალდებო დასკვნა და გამამტყუნებელი განაჩენი უნდა ემყარებოდეს მხოლოდ უტყუარ მტკიცებულებებს. ყოველგვარი ეჭვი, რომელიც ვერ დადასტურდება კანონით დადგენილი წესით, უნდა გადაწყდეს ბრალდებულის სასარგებლოდ.'`

უდანაშაულობის პრეზუმფციის პრინციპი განმტკიცებულია საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსითაც, რომელიც აფართოებს კონსტიტუციის მე-40 მუხლის დებულების შინაარსს და აცხადებს, რომ ბრალდებულს უფლება აქვს, უარი თქვას ბრალდებაზე, ხოლო კანონით დადგენილი წესით დაუდასტურებელი ეჭვი უნდა გადაწყდეს არა მარტო ბრალდებულის, არამედ ეჭვმიტანილის სასარგებლოდაც.¹

ზემოაღნიშნული დებულებებიდან გამომდინარე, ცხადი ხდება, რომ უდანაშაულობის პრეზუმფცია მოქმედებს პირის დაკავების მომენტიდან სისხლისსამართლებრივი განხილვის მთელი პერიოდის განმავლობაში. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სასამართლო სტადია, რადგან ნებისმიერი შენიშვნა, რომელსაც მოსამართლე გააკეთებს საქმის განხილვის დამთავრების ან პირის გამართლების დროს, უდანაშაულობის პრეზუმფციის დარღვევად ჩაითვლება. გარდა ამისა, მართალია, ეს პრინციპი ძირითად საპროცესო გარანტიას წარმოადგენს, მაგრამ მისი მოქმედებისა და გამოყენების სფერო გაცილებით ფართოა. უდანაშაულობის პრეზუმფციის დაცვა თანაბრად სავალდებულოა როგორც სისხლის სამართლის პროცესის მონაწილე ყველა სახელმწიფო ორგანოსა და მოსამართლისათვის, ისე ნებისმიერი სხვა სახელმწიფო ორგანოსა და თანამდებობის პირისათვის. ანუ, ისევე როგორც მოსამართლეები თავიანთი მოვალეობის შესრულებისას არ უნდა ეყრდნობოდნენ წინასწარ ჩამოყალიბებულ აზრს ბრალდებულისა თუ განსასჯელის მიმართ, სხვა სახელმწიფო ორგანოთა თანამდებობის პირებიც არ უნდა გამოთქვამდნენ მოსაზრებებს პირის ბრალეულობის შესახებ. უდანაშაულობის პრეზუმფციის დარღვევად უნდა ჩაითვალოს ისეთი შემთხვევებიც, როდესაც სასამართლო პროცესის მიმდინარეობისას ან მის დაწყებამდე ქვეყნდება მიკერძოებული და არაობიექტური საგაზეთო პუბლიკაციები, სადაც ბრალდებული უკვე დამნაშავედ არის შერაცხული. ამ დროს სახელმწიფოს ვალდებულებაა, ბრალდებულს შეუქმნას ყველა პირობა იმისათვის, რომ მან ასევე პრესის საშუალებით გააბათილოს საგაზეთო პუბლიკაციების არგუმენტები.

მე-40 მუხლით ადამიანი არ არის დაცული სახელმწიფოს იმ მოქმედებებისაგან, რომლებიც თან სდევს სისხლისსამართლებრივ დევნას (მაგალითად, წინასწარი დაკავება ან დაპატიმრება). მაგრამ უდანაშაულობის პრეზუმფცია იცავს ადამიანს სხვა პირთა მიერ ჩადენილი დანაშაულის გამო პასუხისმგებლობის დაკისრებისაგან. გარდა ამისა, უდანაშაულობის პრეზუმფციის ერთ-ერთი ძირითადი ელემენტი - ,,ყოველგვარი ეჭვი - ბრალდებულის სასარგებლოდ'` (in dubio oro pero) - ერთ-ერთი უმთავრესი კრიტერიუმია მტკიცებულებათა შეფასებისას. მოსამართლე ვალდებულია, არ აღიაროს ისეთი ფაქტებისა და მტკიცებულებების უტყუარობა, როდესაც ნეიტრალური მხრიდან ობიექტური შეფასებისას რჩება ამ მტკიცებულებათა უტყუარობის ეჭვი.

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მრავალწლიანი პრაქტიკა ადასტურებს უდანაშაულობის პრეზუმფციის ზემოაღნიშნულ შინაარსს. უპირველეს ყოვლისა, სასამართლო ხაზს უსვამს, რომ უდანაშაულობის პრეზუმფცია სამართლიანი სასამართლო განხილვის უფლების შემადგენელი ნაწილია,² და აცხადებს, რომ ამ პრინციპის დაცვა ევალება ყველა სახელმწიფო ორგანოსა და თანამდებობის პირს. საქმეში ალენე დე რიბემონი საფრანგეთის წინააღმდეგ³ სასამართლომ კონვენციის მე-6 მუხლის მე-2 პუნქტის დარღვევად მიიჩნია შინაგან საქმეთა მინისტრისა და კრიმინალური პოლიციის დირექტორის განცხადება, რომლებმაც ქალბატონი რიბემონი მკვლელობის თანამონაწილედ და წამქეზებლად მოიხსენიეს, თუმცა ამ დროს ქალბატონ რიბემონს ოფიციალურად ჯერ კიდევ არ ჰქონდა წაყენებული ბრალი და, შესაბამისად, სასამართლო განხილვაც არ იყო დაწყებული.

უდანაშაულობის პრეზუმფციის დაცვა საჭიროა გამამართლებელი განაჩენის გამოტანის დროსაც. ევროპულმა სასამართლომ უდანაშაულობის პრეზუმფციის დარღვევად მიიჩნია ავსტრიის ეროვნული სასამართლოების გადაწყვეტილება და აღნიშნა, რომ, როცა გამოტანილია გამამართლებელი განაჩენი, დაუშვებელია ეროვნული სასამართლო ეყრდნობოდეს პირის ბრალეულობის ეჭვს და ამ საფუძვლით უარი უთხრას მას კომპენსაციაზე. ევროპულმა სასამართლომ ხაზი გაუსვა, რომ, რადგან პირი გაამართლეს უდანაშაულობის პრეზუმფციის პრინციპის საფუძველზე, ანუ იმის გამო, რომ ყველა ეჭვი გადაწყდა მისი, როგორც ბრალდებულის სასარგებლოდ, ეროვნულმა სასამართლომ არ შეიძლება არ დააკმაყოფილოს პირის მოთხოვნა იმ საფუძვლით, თითქოს მაინც ,,არსებობს ეჭვი პირის ბრალეულობის შესახებ'`.⁴ ევროპულმა სასამართლომ ასევე დაადგინა უდანაშაულობის პრეზუმფციის პრინციპის დარღვევა საქმეში მინელი შვეიცარიის წინააღმდეგ,⁵ რომელშიც ჟურნალისტი სასამართლოს გადაწყვეტილების გარეშე დააჯარიმეს ცილისწამებისათვის იმ საფუძვლით, რომ იგივე ბრალდებით სხვა ჟურნალისტს სასამართლომ ჯარიმის გადახდა დააკისრა. სასამართლომ აღნიშნა, რომ, როცა ადამიანს არ ეძლევა სამართლებრივი დაცვის საშუალება, ეს ნიშნავს უდანაშაულობის პრეზუმფციის დარღვევას.

ევროპულმა სასამართლომ გააფართოვა ამ პრინციპის მოქმედების სფერო და განაცხადა, რომ ზოგ შემთხვევაში იგი ვრცელდება სამოქალაქო საქმეებზეც, რომლებსაც სასამართლო განიხილავს ,,სისხლისსამართლებრივის'` კონტექსტში (აღნიშნულის ერთ-ერთი მაგალითი შეიძლება იყოს პროფესიულ საქმიანობასთან დაკავშირებული დისციპლინური სამართალწარმოება).⁶ გარდა ამისა, სასამართლომ გაითვალისწინა უდანაშაულობის პრეზუმფ ციის ის კომპონენტი, რომლითაც იგი იცავს ადამიანს სხვა პირის მიერ ჩადენილი დანაშაულის გამო პასუხისმგებლობის დაკისრებისაგან და საქმეში ა. პ., მ. პ. და თ. პ. შვეიცარიის წინააღმდეგ⁷ ამ პრინციპის დარღვევად მიიჩნია სახელმწიფო ხელისუფლების შესაბამისი ორგანოების მოქმედება. ამ ორგანოებმა ჯარიმის გადახდა დააკისრეს ფიზიკურ პირებს, რომლებსაც დაქირავებული ჰქონდათ იმ პირთა საცხოვრებელი ბინები, რომლებიც დამნაშავედ ცნეს გადასახადების გადახდისაგან თავის არიდების გამო.

უდანაშაულობის პრეზუმფციის პრინციპის დარღვევად ითვლება ნებისმიერი შემთხვევა, როდესაც ხელყოფილია მისი ერთ-ერთი ძირითადი კომპონენტი, რომელიც აცხადებს: ,,ბრალდების მტკიცების მოვალეობა ეკისრება ბრალმდებელს.“ უპირველეს ყოვლისა, ეს ნიშნავს, რომ არავინ არ არის ვალდებული, ამტკიცოს თავისი უდანაშაულობა (მე-40 მუხლის მე-2 პუნქტის პირველი წინადადება). აქედან გამომდინარე, უდანაშაულობის პრეზუმფციის დარღვევა იქნება ნებისმიერი შემთხვევა, როდესაც სასამართლო მტკიცების ტვირთს ბრალდების მხრიდან გადაიტანს დაცვის მხარეზე და გადაწყვეტილებას დაასაბუთებს იმით, რომ ბრალდებულმა ვერ დაამტკიცა თავისი უდანაშაულობა. ევროპულმა სასამართლომ სწორედ ამ ნაწილის და, შესაბამისად, უდანაშაულობის პრეზუმფციის პრინციპის დარღვევა დააფიქსირა საქმეში ტელფნერი ავსტრიის წინააღმდეგ⁸ და განაცხადა, რომ სასამართლოს წევრები თავისი მოვალეობის შესრულებას არ უნდა შეუდგნენ წინასწარ ჩამოყალიბებული აზრით, რომ განსასჯელმა ჩაიდინა მისთვის ბრალად შერაცხული დანაშაული, მათ უნდა ახსოვდეთ, რომ ბრალდების მტკიცების ტვირთი ეკისრება ბრალდების მხარეს და ყოველი ეჭვი უნდა გადაწყდეს ბრალდებულის სასარგებლოდ; უდანაშაულობის პრეზუმფცია ირღვევა იმ შემთხვევაში, როცა მტკიცების ტვირთი გადატანილია ბრალდების მხრიდან დაცვის მხარეზე. განსახილველ საქმეში ეროვნულმა სასამართლოებმა, რომლებმაც ვერ დაადგინეს პრიმა ფაციე დამაჯერებელი შემთხვევა ბრალდებულის საწინააღმდეგოდ, მტკიცების ტვირთი ბრალდების მხრიდან გადაიტანეს დაცვის მხარეზე, რითაც დაარღვიეს უდანაშაულობის პრეზუმფციის პრინციპი.

4. მ. 42, პ. 4 - ერთი და იმავე დანაშაულისათვის ორჯერ დასჯის დაუშვებლობა (ne bis in idem)

ne bis in idem, ანუ ერთი და იმავე დანაშაულისათვის ორჯერ დასჯის დაუშვებლობა ასევე საპროცესო ძირითადი უფლება და ერთ-ერთი უძველესი და უმნიშვნელოვანესი სამართლებრივი პრინციპია. საქართველოს კონსტიტუცია აღიარებს ამ პრინციპს 42-ე მუხლის მე-4 პუნქტით, რომლის მიხედვითაც, ,,არავის არ შეიძლება განმეორებით დაედოს მსჯავრი ერთი და იმავე დანაშაულისათვის“.

აღნიშნული უფლებით დაცულია ნებისმიერი ფიზიკური პირი, მიუხედავად მისი მოქალაქეობისა თუ მოქალაქეობის არქონისა. დაცული სიკეთე არის ერთი და იმავე დანაშაულისათვის ორჯერ დასჯის დაუშვებლობა. ,,ერთი და იგივე დანაშაული“ ნიშნავს წარსულში არსებულ გარემოებებს, რომელთა საფუძველზეც აღიძრა და სასამართლომ განიხილა სისხლის სამართლის საქმე, ხოლო სასამართლო განაჩენის მიხედვით, კონკრეტული ბრალდებული პირი ცნობილ იქნა დამნაშავედ ან თანამონაწილედ. ანუ მოცემული პრინციპის ამოქმედების აუცილებელი წინაპირობაა კანონის საფუძველზე მიღებული და კანონიერ ძალაში შესული სასამართლოს განაჩენის არსებობა. ამ საქმესთან დაკავშირებით ახალი გარემოებების გაჩენა, მაგალითად, დანაშაულის ჩადენისათვის პირის დასჯიდან გარკვეული დროის შემდეგ, დანაშაულის მსხვერპლის ჯანმრთელობის გაუარესება ან მისი გარდაცვალება, არ შეიძლება ჩაითვალოს საქმის განახლების და ამ ,,ახალი“ დანაშაულისათვის პირის დასჯის საფუძვლად. დასჯილი პირისათვის დამატებითი ან უფრო მკაცრი სასჯელის დაკისრება დაუშვებელია და ეწინააღმდეგება პრინციპს ne bis in idem. იმ შემთხვევაში, როდესაც სისხლისსამართლებრივ სასჯელთან ერთად პირს დაეკისრება დისციპლინური სასჯელიც, მაგრამ ორივე სახის სასჯელის საფუძველი ერთი და იგივე დანაშაულია, ასევე სახეზე გვაქვს ne bis in idem პრინციპის დარღვევა.

ne bis in idem პრინციპი მოქმედებს იმ შემთხვევაშიც, თუ სასამართლომ გამოიტანა პირის გამამართლებელი გადაწყვეტილება. დაუშვებელია იმავე საკითხთან დაკავშირებით ახალი საქმის აღძვრა და სისხლისსამართლებრივი დევნა. ეს დადასტურებულია საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 28-ე მუხლის პირველი ნაწილის ,,მ“ ქვეპუნქტით, რომლის მიხედვითაც, სისხლის სამართლის საქმე არ შეიძლება აღიძრას, ხოლო აღძრული უნდა შეწყდეს, თუ ,,არსებობს კანონიერ ძალაში შესული განაჩენი იმავე ბრალდების გამო ანდა სასამართლოს (მოსამართლის) განჩინება (დადგენილება) იმავე ბრალდებით აღძრული სისხლის სამართლის საქმის შეწყვეტის თაობაზე“. გამონაკლისია შემთხვევა, როცა საქმეში გამოიკვეთება და წარმოიშობა ახალი გარემოებები, რომელთა სამართლებრივი განხილვა და შეფასება არ მომხდარა სასამართლო პროცესზე.

ne bis in idem პრინციპის ამოქმედების აუცილებელ წინაპირობაში, რომლის მიხედვითაც უნდა არსებობდეს სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული განაჩენი, იგულისხმება, რომ ეს უნდა იყოს საქართველოს სასამართლოების გადაწყვეტილება. ანუ სხვა სახელმწიფოთა სასამართლოების გადაწყვეტილებათა არსებობა არ იწვევს ne bis in idem პრინციპის ამოქმედებას და პირს შეიძლება, დაეკისროს პასუხისმგებლობა საქართველოს კანონმდებლობით იმ დანაშაულისათვის, რომელიც მან უცხო სახელმწიფოში ჩაიდინა. ამას ადასტურებს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსი, რომელიც აცხადებს, რომ ,,საქართველოს მოქალაქეს, აგრეთვე საქართველოში მუდმივად მცხოვრებ მოქალაქეობის არმქონე პირს, რომლებმაც საზღვარგარეთ ჩაიდინეს ამ კოდექსით გათვალისწინებული ისეთი ქმედება, რომელიც დანაშაულად ითვლება იმ სახელმწიფოს კანონმდებლობით, სადაც ის ჩადენილია, სისხლის სამართლებრივი პასუხისმგებლობა დაეკისრებათ ამ კოდექსით.“⁹

42-ე მუხლის მე-4 პუნქტის ტექსტიდან კარგად ჩანს, რომ ne bis in idem პრინციპი აბსოლუტურად უზრუნველყოფილია, ანუ კონსტიტუცია არ ადგენს ამ პრინციპის შემზღუდავ ფარგლებს. შესაბამისად, ამ პრინციპის ნებისმიერი დარღვევა ანტიკონსტიტუციურია და შეუძლებელია მისი კონსტიტუციურ-სამართლებრივი გამართლება რაიმე საფუძვლით.

5. მ. 42, პ. 5 - არავითარი სასჯელი კანონის გარეშე (nulla poena sine lege), კანონის უკუძალა

ა) nulla poena sine lege

კანონიერების უმნიშვნელოვანესი პრინციპი ne bis in idem (სიტყვასიტყვით: არავითარი სასჯელი კანონის გარეშე) ნიშნავს ადამიანის დასჯის დაუშვებლობას იმ მოქმედებისათვის, რომელიც მისი ჩადენის დროს კანონით არ იყო განსაზღვრული სამართალდარღვევად. საქართველოს კონსტიტუცია ამ პრინციპს, რომელიც, იმავდროულად, საპროცესო ძირითად უფლებას წარმოადგენს, 42-ე მუხლის მე-5 პუნქტით აღიარებს: ,,არავინ არ აგებს პასუხს იმ ქმედობისათვის, რომელიც მისი ჩადენის დროს სამართალდარღვევად არ ითვლებოდა'`. ეს პრინციპი ასევე აღიარებულია საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის მე-2 მუხლის პირველი ნაწილით, რომლის მიხედვითაც, ,,ქმედების დანაშაულებრიობა და დასჯადობა განისაზღვრება სისხლის სამართლის კანონით, რომელიც მოქმედებდა მისი ჩადენის დროს“.

აღნიშნული ძირითადი უფლებით დაცულია ყველა ფიზიკური პირი, აგრეთვე კერძო სამართლის იურიდიული პირები. გარდა ამისა, ამ ძირითად უფლებას საფუძვლად უდევს სამართლებრივი სახელმწიფოს სამი უმნიშვნელოვანესი პრინციპი:

კანონიერების პრინციპის მიხედვით, სისხლის სამართლის დანაშაულის სახეები და სასჯელი მხოლოდ კანონით უნდა განისაზღვროს; სასჯელის გამოყენება უნდა მოხდეს ასევე მხოლოდ კანონის საფუძველზე, რომელიც, თავის მხრივ, მიღებული და ამოქმედებულია კონსტიტუციითა და კანონმდებლობით დადგენილი საკანონმდებლო ნორმების დაცვით.

კანონის არაორაზროვნებისა და განსაზღვრულობის პრინციპი კანონმდებლისაგან მოითხოვს გასაგები, არაორაზროვანი და კონკრეტული სისხლისსამართლებრივი ნორმების დადგენას, რათა მოქალაქეთათვის შესაძლებელი იყოს კანონის ნორმათა გაგება და ამ ნორმათა შესაბამისად მოქმედება. დაუშვებელია სისხლის სამართლის სფეროში ანალოგიის გამოყენება პირის საზიანოდ, თუმცა აღსანიშნავია, რომ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსში დასაშვებადაა მიჩნეული ანალოგია პირის სასარგებლოდ, რაც შეიძლება განხორციელდეს სამოსამართლეო სამართალშემოქმედებით, რომელსაც საფუძვლად შეიძლება დაედოს კოდექსის 32-ე და 38-ე მუხლებით აღიარებული მართლწინააღმდეგობის გამომრიცხველი და ბრალის გამომრიცხველი ზეკანონური გარემოებები.¹⁰

კანონის არაორაზროვნებისა და განსაზღვრულობის პრინციპის საწინააღმდეგო იქნება, მაგალითად, კანონის ასეთი ნორმა: ,,ყველა ქმედება, რომელიც არ შეესაბამება ზნეობის ნორმებს, ისჯება თავისუფლების აღკვეთით“.

კანონის უკუძალის პრინციპის განსაკუთრებული მნიშვნელობა გაითვალისწინა კონსტიტუციის კანონმდებელმა და 42-ე მუხლის მე-5 პუნქტის მეორე წინადადებით აღიარა იგი: ,,კანონს, თუ ის არ ამსუბუქებს ან არ აუქმებს პასუხისმგებლობას, უკუძალა არა აქვს.'` ეს პრინციპი სრულად აისახა და განიმარტა საქართველოს ახალი სისხლის სამართლის კოდექსის მე-3 მუხლში:

,,1. სისხლის სამართლის კანონს, რომელიც აუქმებს ქმედების დანაშაულებრიობას, ამსუბუქებს სასჯელს ან სხვაგვარად აუმჯობესებს დამნაშავის მდგომარეობას, აქვს უკუძალა. სისხლის სამართლის კანონს, რომელიც აწესებს ქმედების დანაშაულებრიობას, ამკაცრებს სასჯელს ან სხვაგვარად აუარესებს დამნაშავის მდგომარეობას, უკუძალა არა აქვს.

2. თუ ახალი სისხლის სამართლის კანონი ამსუბუქებს სასჯელს ქმედებისათვის, რომლის გამოც დამნაშავე მას იხდის, ეს სასჯელი უნდა შემცირდეს ამ სისხლის სამართლის კანონის სანქციის ფარგლებში.

3. თუ დანაშაულის ჩადენიდან განაჩენის გამოტანამდე სისხლის სამართლის კანონი რამდენჯერმე შეიცვალა, გამოიყენება ყველაზე მსუბუქი კანონი“.

კონსტიტუციის ზემოაღნიშნული დებულებიდან და სისხლის სამართლის კოდექსის მე-3 მუხლიდან იკვეთება კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი გარემოება, კერძოდ, თუ ახალი კანონი სხვაგვარად აუმჯობესებს ან სხვაგვარად აუარესებს დამნაშავის მდგომარეობას, მაშინ ახალ კანონს უკუძალა ექნება. მაგალითად, თუ ახალმა კანონმა დააწესა ხანდაზმულობის ან ნასამართლობის გაქარწყლების ახალი ვადები ან განსხვავებული წესი, უკუძალა ექნება ახალ ნორმებს, იმისდა მიუხედავად, ამსუბუქებს თუ ამკაცრებს იგი პირის მდგომარეობას. ეს წესი სავსებით შეესაბამება კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-5 პუნქტის დებულებას, რადგან დანაშაულის ჩამდენ პირს კონსტიტუცია და სისხლის სამართლის კანონი გარანტიას აძლევს მხოლოდ ორ შემთხვევაში. თუ:

ა) ქმედების დანაშაულებრიობის დაწესებას ქმედების ჩადენის შემდეგ არ აქვს უკუძალა;

ბ) ქმედების დასჯადობის გამკაცრებას ქმედების ჩადენის შემდეგ არ აქვს უკუძალა. ყველა სხვა შემთხვევაში სისხლის სამართლის კანონს უკუძალა აქვს.

აღნიშნულ საპროცესო ძირითად უფლებაში ჩარევა დაუშვებელია. კონსტიტუცია არ ადგენს ამ ძირითადი უფლების შეზღუდვის რაიმე საფუძველს. იგი აბსოლუტურად უზრუნველყოფილი ძირითადი უფლებაა. ასევე არ არსებობს ამ ძირითადი უფლების კოლიზიური კონსტიტუციური უფლება ან სამართლებრივი სიკეთე.

ბ) სამართლებრივი სახელმწიფო და ნდობის დაცვის პრინციპი

კანონის უკუძალის კონსტიტუციურ პრინციპთან ერთად აუცილებელია სამართლებრივი სახელმწიფოს ერთ-ერთი ძირითადი პრინციპის - ნდობის დაცვის - განხილვა. ეს პრინციპი კონკრეტულად არ არის მითითებული კონსტიტუციის რომელიმე მუხლში, მაგრამ იგი სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპის ერთ-ერთი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია, რომელიც, თავის მხრივ, კონსტიტუციით შექმნილი ახალი ქართული სახელმწიფოს საფუძველს წარმოადგენს. აქედან გამომდინარე, თავდაპირველად აუცილებელია თავად სამართლებრივი სახელმწიფოს შინაარსის მოკლედ განხილვა და მისი მნიშვნელობის წარმოჩენა.

საქართველოს კონსტიტუციის არც ერთი მუხლი არ შეიცავს უშუალო მითითებას სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპზე, მაგრამ საკონსტიტუციო სამართალი შედგება არა მარტო კონსტიტუციაში უშუალოდ მოცემული დებულებებისაგან, არამედ აგრეთვე ამ დებულებების შემკვრელი, შინაარსობრივად მათი გამაერთიანებელი საყოველთაო პრინციპებისა და იდეებისაგან, რომლებიც კანონმდებელმა არ დააკონკრეტა არც ერთ წინადადებაში. საქართველოს კონსტიტუციის მიერ აღიარებულ ერთ-ერთ ასეთ ძირითად პრინციპს განეკუთვნება სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპი.

ყველაზე მოკლე და მარტივი განმარტებით, სამართლებრივია სახელმწიფო, რომელშიც სახელმწიფო ხელისუფლება შეზღუდულია სამართლით. უფრო კონკრეტულად, სამართლებრივი სახელმწიფოს ცნება გადმოსცემს კონსტიტუციის შესაბამისად მიღებული კანონებით სახელმწიფოს (აღმასრულებელი ხელისუფლების) შეზღუდვის, ხოლო კონსტიტუციით მთელი სახელმწიფო ხელისუფლების შეზღუდვის იდეას. საქართველოს კონსტიტუცია პრეამბულაში გარკვევით მიუთითებს, რომ საქართველოს მოქალაქეთა ურყევი ნებაა სამართლებრივი სახელმწიფოს დამკვიდრება, ძირითად ნაწილში კი უპირობოდ იზიარებს სამართლებრივი სახელმწიფოს ზემოაღნიშნულ ფუნდამენტურ დებულებას და აცხადებს, რომ ,,სახელმწიფო ხელისუფლება ხორციელდება კონსტიტუციით დადგენილ ფარგლებში“ (მ. 5, პ. 1). მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული დებულება სულ რამდენიმე სიტყვისაგან შედგება, სწორედ ის შეიცავს სამართალზე ორიენტირებული სახელმწიფოს იდეას. ამ დებულების განმარტების შედეგად სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპი გამოხატულია შემდეგი სახით: კანონმდებლობა შებოჭილია კონსტიტუციით, უფრო კონკრეტულად - კონსტიტუციით შექმნილი და განმტკიცებული სამართლებრივი წესრიგით, აღმასრულებელი ხელისუფლება და მართლმსაჯულება კი - კონსტიტუციის შესაბამისად მიღებული კანონებით, ანუ სამართლით (მე-6 მუხლის პირველი პუნქტით დადასტურებულია კონსტიტუციის უზენაესობა და მისი უპირატესი ძალა ყველა სხვა აქტის მიმართ: ,,საქართველოს კონსტიტუცია სახელმ წიფოს უზენაესი კანონია. ყველა სხვა სამართლებრივი აქტი უნდა შეესაბამებოდეს კონსტიტუციას'`). აღმასრულებელ ხელისუფლებას ეკრძალება თავისუფალი, მხოლოდ საკუთარი შეხედულებების შესაბამისი გადაწყვეტილებების მიღება. იგი აუცილებლად უნდა იყოს ორიენტირებული მოქმედი სამართლის ნორმებზე, განსაკუთრებით - კონსტიტუციასა და კანონებზე, ეს კი, ანუ კანონის უპირატესობა, კანონის ნორმის უპირატესი ძალა, სამართლებრივი სახელმწიფოსათვის დამახასიათებელი ერთ-ერთი უმთავრესი ნიშანია. კონსტიტუციით განმტკიცებული აღნიშნული ნორმა ნიშნავს, რომ კანონის სახით გადმოცემულ სახელმწიფოს ნებას უპირატესი ძალა აქვს ნებისმიერი სხვა ფორმით გამოხატული სახელმწიფოს ნების მიმართ (რა თქმა უნდა, კონსტიტუციის გარდა). საქართველოს კონსტიტუციის შესაბამის მუხლებში მითითებულია, რომ ადამიანის ძირითადი უფლებების შეზღუდვა დასაშვებია მხოლოდ კანონის საფუძველზე (მაგალითად: მ. 19 - სიტყვის, აზრის, სინდისის, აღმსარებლობისა და რწმენის თავისუფლებები; მ. 20 - პირადი ცხოვრებისა და საქმიანობის თავისუფლება; მ. 21 - საკუთრებისა და მემკვიდრეობის უფლება; მ. 22 - თავისუფალი მიმოსვლისა და საცხოვრებელი ადგილის თავისუფალი არჩევის უფლება; მ. 24 - ინფორმაციის თავისუფლება; მ. 25 - შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლება და ა.შ.), ანუ სახელმწიფო ხელისუფლების მხრიდან პიროვნების მიმართ ყოველგვარი მოქმედების განხორციელების, მის ცხოვრებასა და საქმიანობაში ჩარევის აუცილებელი წინაპირობაა კანონის არსებობა, რაც ასევე სამართლებრივი სახელმწიფოს განუყოფელი ნიშანია. აღნიშნული დებულების მიხედვით, სახელმწიფოს (ამ შემთხვევაში აღმასრულებელ ხელისუფლებას) შეუძლია მოქალაქეთა თავისუფლებაში ან მათი საქმიანობის სხვადასხვა სფეროში ჩარევა მხოლოდ მაშინ, თუ იგი კანონით იქნება უფლებამოსილი.

მე-5 მუხლში მოცემული უმნიშვნელოვანესი დებულების გარდა, სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპი დაკონკრეტებულია კონსტიტუციის სხვა მუხლებშიც:

ა) უპირველეს ყოვლისა, ამ მხრივ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია კონსტიტუციის დებულებები სახელმწიფო ორგანოების შექმნისა და ფუნქციონირების, აგრეთვე მათი უფლებამოსილებების შესახებ, რომელთა მიხედვითაც, სახელმწიფო ხელისუფლება საფუძველშივე სამართლით არის შეზღუდული;

ბ) სამართლებრივი სახელმწიფო წარმოუდგენელია სახელმწიფოს ძირითადი კანონით, ანუ კონსტიტუციით აღიარებული და განმტკიცებული ადამიანის ძირითადი უფლებების გარეშე. კონსტიტუციის მე-2 თავში მოცემულია ადამიანის ძირითადი უფლებები, რომლებიც უშუალოდ მოქმედ სამართალს წარმოადგენს და რომლებითაც შეზღუდულია ხალხი და სახელმწიფო ხელისუფლების განხორციელებისას (მ. 7). განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს კონსტიტუციის მე-18 და 42-ე მუხლების დებულებებს, რომლებითაც გარანტირებულია ყოველი ადამიანის უფლება - თავისი უფლებებისა და თავისუფლებების დასაცავად მიმართოს სასამართლოს, აქვე მოცემულია ე.წ. საპროცესო ძირითადი უფლებები;

გ) ხელისუფლების დანაწილების პრინციპი (მ. 5, პ. 4);

დ) 82-ე-91-ე მუხლების დებულებები, რომლებიც განსაზღვრავს დამოუკიდებელი სასამართლო ხელისუფლების შექმნისა და ფუნქციონირების საფუძვლებსა და უფლებამოსილებებს, აგრეთვე აფუძნებს შესაბამისი უფლებამოსილებებით აღჭურვილ საკონსტიტუციო კონტროლის სასამართლო ორგანოს - საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს.

სამართლებრივი სახელმწიფოს ცნება შეიცავს სამართლიანობის იდეას. ეს იდეა ყოველი სახელმწიფოებრივი მოქმედების მიზნად სახავს მატერიალური სამართლიანობის მიღწევასა და შენარჩუნებას. სამართლიანობის იდეა მოითხოვს სამართლიანობისაკენ სწრაფვას არა ზოგადად, არამედ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში. ეს იმას ნიშნავს, რომ კანონები სამართლიან ნორმებს უნდა შეიცავდეს, სამართლიან წესებს უნდა ადგენდეს და ამ ნორმათა გამოყენებას ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში ხელისუფლების ორგანოთა ან სასამართლოთა მხრივ სამართლიან, ანუ შინაარსობრივად გამართულ გადაწყვეტილებამდე და შედეგებამდე უნდა მივყავდეთ. თუ რა არის მოცემულ შემთხვევაში სამართლიანი, ამის თქმა შესაძლებელია მხოლოდ ყველა მნიშვნელოვანი გარემოების გათვალისწინებისა და შეფასების შემდეგ. სამართლიანობის მოთხოვნის დარღვევაა, მაგალითად, სისხლის სამართლის დამნაშავის მიმართ მისი ბრალის შეუსაბამო, ზედმეტად მკაცრი სასჯელის გამოყენება, ანუ თუ არ იქნება გათვალისწინებული მისი ბრალის სიდიდე. ასევე უსამართლო იქნება სამხედრო პირის ან საჯარო მოხელის დისციპლინური წესით რამდენჯერმე დასჯა ერთი და იმავე სამსახურებრივი გადაცდომისათვის ან პირის ისეთი ქმედებისათვის, რომელიც ერთდროულად სამსახურებრივ გადაცდომასა და სისხლისსამართლებრივ დანაშაულს წარმოადგენს, აგრეთვე პირისათვის ერთდროულად დისციპლინური სახდელისა და სისხლისსამართლებრივი სასჯელის დაკისრება.

სამართლებრივი უსაფრთხოება, სამართლიანობის მსგავსად, სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპის მნიშვნელოვანი შემადგენელი ნაწილია. მისი მიზანია, საზოგადოებაში სამართლებრივი მშვიდობისა და სტაბილურობის უზრუნველყოფა. მოქალაქეებმა უნდა იცოდნენ, თუ რას შეიძლება დაეყრდნონ ისინი და რისი ნდობა უნდა ჰქონდეთ. სამართლებრივი უსაფრთხოება ნიშნავს, რომ არ შეიძლება მუდმივად განახლდეს ყოველი სამართლებრივი დავა და რომ სამართლებრივი მშვიდობა მყარდება სასამართლოს გადაწყვეტილებით. სასამართლოს გადაწყვეტილება არ შეიძლება გასაჩივრდეს და გადაისინჯოს მხოლოდ მაშინ, როცა იგი უსამართლოა; ამისათვის აუცილებელია კანონით განსაზღვრული პირობების შესრულება. კანონმდებელმა ამ სფეროში სამართლიანობის იდეა გამოხატა იმით, რომ დასაშვებად მიიჩნია სასამართლოს მიერ განხილული დავის ხელახალი განხილვა და საქმის გადასინჯვა მხოლოდ რამდენიმე ზუსტად განსაზღვრული გარემოების არსებობისას. ამას ადასტურებს საქართველოს კონსტიტუციის 84-ე მუხლის მე-5 პუნქტიც: ,,სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმება, შეცვლა ან შეჩერება შეუძლია მხოლოდ სასამართლოს კანონით განსაზღვრული წესით“.

სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპიდან გამომდინარეობს აგრეთვე თანაზომიერების (იგივე პროპორციულობის) პრინციპი. ამ პრინციპის მიხედვით, ფიზიკური პირი დაცული უნდა იყოს მისი ცხოვრებისა და საქმიანობის სხვადასხვა სფეროში საჯარო ხელისუფლების ზედმეტი, არასაჭირო ჩარევისაგან. თუ ასეთი ჩარევა გადაუდებელი და აუცილებელია, მას უნდა ჰქონდეს კანონით განსაზღვრული საფუძველი, ამასთან, ეს საფუძველი თავისი შინაარსის, ფორმის, მიზნისა და გავრცელების მიხედვით, უნდა იყოს საკმარისად განსაზღვრული, ნათელი და არაორაზროვანი, რათა მოქალაქემ ადვილად შეიცნოს იგი. თანაზომიერების პრინციპი საშუალებასა და მიზანს შორის ურთიერთობის საფუძველია. ძირითადი უფლების შეზღუდვა რაიმე საშუალებით დასაშვებია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როცა იგი გამოსადეგი და აუცილებელია დასახული მიზნის მისაღწევად. საშუალება გამოსადეგია,

თუ მისი დახმარებით შესაძლებელია დასახული მიზნის მიღწევა. საშუალება აუცილებელია, თუ არ არსებობს სხვა გზა, რომელსაც მსგავსი მოქმედების ძალა აქვს, მაგრამ გაცილებით უფრო ნაკლებად ზღუდავს ძირითად უფლებას. შესაბამისად, აუცილებელია ყოველთვის ყველაზე უფრო რბილი, მოქნილი, არარადიკალური საშუალების გამოყენება. ამასთან, ყველა შემთხვევაში, გამოყენებული საშუალება მისაღწევი მიზნის პროპორციული უნდა იყოს.

სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი შემადგენელი ნაწილია უდანაშაულობის პრეზუმფცია, რომელიც უკვე განვიხილეთ და რომელიც აღიარებულია კონსტიტუციის მე-40 მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტებით: ,,ადამიანი უდანაშაულოდ ითვლება, ვიდრე მისი დამნაშავეობა არ დამტკიცდება კანონით დადგენილი წესით და კანონიერ ძალაში შესული სასამართლოს გამამტყუნებელი განაჩენით'`; ,,არავინ არ არის ვალდებული, ამტკიცოს თავისი უდანაშაულობა. ბრალდების მტკიცების მოვალეობა ეკისრება ბრალმდებელს“.

უდანაშაულობის პრეზუმფციის პრინციპით ასევე აკრძალულია ბრალდებულისათვის სასჯელის დაკისრება ბრალის დადასტურების გარეშე, ანუ ყოველი სასჯელის უცილობელი წინაპირობაა ბრალის არსებობა (nulla poena sine culpa), ბრალდების მტკიცების მოვალეობა კი ბრალმდებელს ეკისრება. დაუშვებელია პირის დასჯა, თუ მას ბრალი არ მიუძღვის.

საქართველოს კონსტიტუცია, თავისი საერთო კონცეფციის შესაბამისად, გარკვევით აღიარებს ხელისუფლების დანაწილების პრინციპს. ყოველი დემოკრატიული და სამართლებრივი სახელმწიფოს არსებობის საფუძვლად მიჩნეული ეს პრინციპი გაცხადებულია კონსტიტუციის მე-5 მუხლის მე-4 პუნქტით: ,,სახელმწიფო ხელისუფლება ხორციელდება ხელისუფლების დანაწილების პრინციპზე დაყრდნობით“. კონსტიტუციის დებულებებით განსაზღვრულია საკანონმდებლო, აღმასრულებელ და სასამართლო ხელისუფლებათა შექმნისა და საქმიანობის წესი და მათი უფლებამოსილებები, როგორც დამოუკიდებელი სახელმწიფო ხელისუფლებებისა. კონსტიტუციის 82-ე მუხლის მე-3 პუნქტი სასამართლო ხელისუფლების შესახებ პირდაპირ მიუთითებს, რომ ,,სასამართლო ხელისუფლება დამოუკიდებელია და მას ახორციელებენ მხოლოდ სასამართლოები“.

თუ ხელისუფლების დანაწილების პრინციპის ისტორიულ განვითარებას გადავხედავთ, მის ფესვებს ისევ არისტოტელესთან ვნახავთ. არისტოტელე განასხვავებდა ე.წ. რჩევების (სადაც რჩევებს აძლევენ, ბჭობენ სხვადასხვა საკითბზე) ხელისუფლებას (საკანონმდებლო ხელისუფლება), მაგისტრატს (აღმასრულებელი ხელისუფლება) და მართლმსაჯულებას. ჯონ ლოკი ხელისუფლებას ანაწილებდა ხალხზე, პარლამენტზე, მონარქსა და ადგილობრივ თვითმმართველობაზე (Two treatises of goverment, 1690). შარლ ლუი მონტესკიეს საქვეყნოდ ცნობილ ნაშრომში - ,,კანონთა გონი“ (1748) - მოცემული დებულებების შესაბამისად, სახელმწიფო ხელისუფლების დაყოფა საკანონმდებლო, აღმასრულებელ და სასამართლო ხელისუფლებებად პირველად გვხვდება პენსილვანიის შტატის კონსტიტუციაში (1776), შემდეგ - ამერიკის შეერთებული შტატების კონსტიტუციაში (1787), მე-18 საუკუნის ბოლოს კი მას იმეორებს იმანუელ კანტი (,,სამართლის თეორიის მეტაფიზიკური საფუძვლები“, 1798).

ხელისუფლების დანაწილება მიზნად არ ისახავს მხოლოდ ხელისუფლების ორგანიზაციულ განაწილებას სხვადასხვა სახელმწიფო ორგანოზე. ის ძირითადად მიმართულია ძალმომრეობითი, ერთპიროვნული, დიქტატორული მმართველობის საფრთხის თავიდან აცილების ან შემცირებისკენ მაინც. ხელისუფლების უზურპაციისა და უსამართლო მმართველობის საფრთხე მინიმუმამდეა დასული, როდესაც სახელმწიფო ხელისუფლებას ახორციელებს არა ერთი პირი ან ერთი სახელმწიფო ორგანო, არამედ როცა სახელმწიფოს ამოცანები განაწილებულია სხვადასხვა სახელმწიფო ორგანოს შორის.

ხელისუფლების ორგანიზაციული დანაწილებისას სახელმწიფოს ძირითადი ფუნქციები განაწილებულია სხვადასხვა ორგანოზე იმგვარად, რომ არც ერთ მათგანს არ შეუძლია ლეგალურად, კანონიერი გზით მოიპოვოს მთელი სახელმწიფო ხელისუფლების კონტროლი. ამასთან, ერთი ხელისუფლების წარმომადგენლები არ შეიძლება იყვნენ სხვა ხელისუფლების თანამდებობის პირები (ხელისუფლების პერსონალური დანაწილება). მაგალითად, დაუშვებელია მოქმედი მოსამართლე იმავე დროს იყოს პარლამენტის წევრი ან მინისტრი, ისევე როგორც დაუშვებელია, მოქმედი სახელმწიფო მოხელე იყოს მოსამართლე ან პარლამენტის წევრი.

ხელისუფლების დანაწილების პრინციპის მიზანია ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელ ხელისუფლების სამ სხვადასხვა განშტოებას შორის ურთიერთკონტროლისა და ურთიერთგაწონასწორების მექანიზმის (checks and balances) შექმნა. საქართველოს კონსტიტუცია იზიარებს ხელისუფლების დანაწილების პრინციპის ამ ძირითად იდეას და ამიტომ ხელისუფლებათა აბსოლუტურ გაყოფას კი არ ახდენს, არამედ ქმნის ურთიერთკონტროლისა და გაწონასწორების სისტემას. კონსტიტუციის მიხედვით, ხელისუფლების დანაწილების აზრია არა სახელმწიფო ხელისუფლების ფუნქციების მკაცრი გაყოფა, არამედ ის, რომ საკანონმდებლო, აღმასრულებელი და სასამართლო ორგანოები ერთმანეთს აკონტროლებენ და ზღუდავენ, რათა გაწონასწორდეს სახელმწიფოს ძალაუფლება და დაცული იყოს პიროვნების თავისუფლება. აღნიშნული სისტემა გამოხატულია კონსტიტუციის სხვადასხვა მუხლში, მაგალითად: პარლამენტი აკონტროლებს მთავრობის საქმიანობას (მ. 48, მ. 56, მ. 59, მ. 60, პ. 2, მ. 64), სასამართლოები (საერთო სასამართლოები და საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო) ახორციელებენ აღმასრულებელი და საკანონმდებლო ხელისუფლებების აქტების კონტროლს კანონებსა და კონსტიტუციასთან მათი შესაბამისობის თვალსაზრისით; თავის მხრივ, საკანონმდებლო პროცესში მონაწილეობს პრეზიდენტი ე.წ. ვეტოს უფლებით, ამავე დროს, ასამოქმედებლად ხელს აწერს და აქვეყნებს კანონს (მ. 68).

ურთიერთკონტროლისა და ურთიერთგაწონასწორების სისტემაში ძირითადად ერთი ხელისუფლების ორგანო ნიშნავს ან ირჩევს სხვა ხელისუფლების თანამდებობის პირებს და პირიქით. საქართველოს კონსტიტუციის 77-ე მუხლის შესაბამისად, მთავრობის შემადგენლობას ამტკიცებს პარლამენტი, 90-ე მუხლის მიხედვით კი, უზენაესი სასამართლოს მოსამართლეებს პრეზიდენტის წარდგინებით ირჩევს პარლამენტი.

გარკვეულ შემთხვევებში, ხელისუფლების სპეციფიკური ამოცანები შეიძლება აღსასრულებლად გადაეცეს სამართლებრივად თვითმყოფად და დამოუკიდებელ ორგანოს, რომელიც უფლებამოსილია მოაწესრიგოს შესაბამისი ურთიერთობები საკუთარი პასუხისმგებლობითა და შეხედულებისამებრ. ასეთ ორგანოებად საქართველოს კონსტიტუცია აღიარებს საქართველოს ეროვნულ ბანკსა და კონტროლის პალატას, რომელთა დამოუკიდებლობის გარანტიები და უფლებამოსილებები აღწერილია 95-ე და 97-ე მუხლებში. ამ მუხლებით განსაზღვრულია, რომ ეროვნული ბანკი და კონტროლის პალატა თავიანთ საქმიანობაში დამოუკიდებელი არიან. მათთვის გადაცემული სახელმწიფოებრივი ამოცანების მნიშვნელობიდან გამომდინარე და ხელისუფლების დანაწილების პრინციპის ზემოაღნიშნული ნიშნის გათვალისწინებით, საქართველოს ეროვნული ბანკის საბჭოსა და საქართველოს კონტროლის პალატის თავმჯდომარის თანამდებობებზე პირთა გამწესებაში მონაწილეობენ საკანონმდებლო და აღმასრულებელი ხელისუფლებები.

როგორც ზემოთ აღინიშნა, სამართლებრივი სახელმწიფოს კიდევ ერთი შემადგენელი ნაწილია ნდობის დაცვის პრინციპი, რომელიც არსებითადაა დაკავშირებული კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-5 პუნქტით აღიარებულ სისხლის სამართლის კანონის უკუძალის პრინციპთან.

თავდაპირველად უნდა აღინიშნოს, რომ ნდობის დაცვის პრინციპი მჭიდროდ არის დაკავშირებული სამართლებრივი სახელმწიფოს კიდევ ერთ ძირითად შემადგენელ ნაწილთან - სამართლებრივ უსაფრთხოებასთან. ხშირ შემთხვევაში სამართლებრივი უსაფრთხოება, უპირველეს ყოვლისა, სწორედ ნდობის დაცვას ნიშნავს, კერძოდ, მოქალაქის იმ ნდობის დაცვას, რომ მის მოქმედებას მოგვიანებით არ მოჰყვება მისთვის არასასურველი ის სამართლებრივი შედეგები, რის გათვალისწინებაც შეუძლებელი იყო მოქმედების განხორციელებისას. სწორედ აქედან გამომდინარე, ნდობის დაცვა ეხება უკუძალის მქონე და არა მომავალში მოქმედ სამართლებრივ ნორმებს.

ნდობის დაცვის პრინციპიდან გამომდინარე, დაუშვებელია ე.წ. ,,ნამდვილი უკუძალის“ მქონე კანონებისა თუ კანონქვემდებარე აქტების მიღება. ნამდვილი უკუძალა სახეზე გვაქვს იმ შემთხვევაში, როცა ახალი კანონი ეხება წარსულში განხორციელებულ და არსებითად უკვე დამთავრებულ მოქმედებებს თუ გარემოებებს და ადგენს ახალ ნორმებს ამ გარემოებათა შესახებ. ასეთია, მაგალითად, კანონი, რომელიც წარსულში განხორციელებულ მოქმედებებზე აწესებს გადასახადს და მოითხოვს მათ გადახდას ფიზიკური თუ იურიდიული პირებისაგან. ეს კანონი ეწინააღმდეგება ნდობის დაცვის პრინციპს, რადგან არყევს მოქალაქეთა ნდობას სამართლებრივი სახელმწიფოსადმი და, შესაბამისად, ანტიკონსტიტუციურია. მაგრამ ხშირია შემთხვევა, როცა კანონის ნორმები ეხება არა მარტო წარსულში მომხდარ ან მომავალში განსახორციელებელ მოქმედებებს, არამედ აწმყოში მიმდინარე მოვლენას, რომელიც წარსულში წარმოიშვა, აწმყოში აგრძელებს მოქმედებას და შეწყდება მომავალში. ასეთ კანონებს მხოლოდ ნაწილობრივ აქვს უკუძალა და მათ ე.წ. ,,არანამდვილი უკუძალის“ მქონე ნორმები ჰქვია. მაგალითად, კანონმა შეიძლება დააწესოს ამჟამად არსებული საგადასახადო შეღავათების მომავალში გაუქმების თარიღი. ასეთი ნორმები ძირითადად არ ეწინააღმდეგება ნდობის დაცვის პრინციპს, მაგრამ მაინც, ყოველ ასეთ შემთხვევაში აუცილებელია მოცემული კონკრეტული შემთხვევის გარემოებების შეფასება და იმის გარკვევა, თუ რამდენად მნიშვნელოვნად შეიცვალა (გაუარესების თვალსაზრისით) მოქალაქის სამართლებრივი მდგომარეობა. ამ შეფასებისას გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს მოქალაქის ინტერესის (რომელსაც სურს მოქმედი ნორმის მომავალში არსებობა) შედარებას სახელმწიფოს ინტერესთან, რომელსაც გარკვეული მოსაზრების გამო სურს არსებული ნორმის შეცვლა.

სწორედ სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპის აღნიშნულ უმნიშვნელოვანეს ნორმას ეფუძნება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-6 მუხლი, რომლის მიხედვითაც, ,,კანონებსა და კანონქვემდებარე ნორმატიულ აქტებს არა აქვთ უკუქცევითი ძალა, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა ეს პირდაპირ არის კანონით გათვალისწინებული. არ შეიძლება კანონს მიეცეს უკუქცევითი ძალა, თუ იგი ზიანის მომტანია ან აუარესებს პირის მდგომარეობას'`. ამდენად, ნდობის დაცვის პრინციპისა და საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ზემოხსენებული მუხლის საფუძველზე შეიძლება განისაზღვროს კანონის უკუძალის პრინციპის ნამდვილი შინაარსი.

6. მ. 42, პ. 7 - კანონის დარღვევით მოპოვებული მტკიცებულებები

ა) შესავალი

საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-7 პუნქტის მიხედვით, ,,კანონის დარღვევით მოპოვებულ მტკიცებულებას იურიდიული ძალა არა აქვს'`. ეს დებულება მეორდება საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მე-7 მუხლის მე-6 პუნქტში და უშუალოდ უკავშირდება კონსტიტუციის მე-20 მუხლით უზრუნველყოფილ ადამიანის პირადი ცხოვრების, მიმოწერისა და საცხოვრებლის ხელშეუხებლობის ძირითად უფლებებს. ამასთან, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსი ითვალისწინებს სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობას პირადი ან ოჯახური საიდუმლოს ხელყოფის (მ. 157), კერძო საუბრის საიდუმლოების (მ. 158), პირადი მიმოწერის, ტელეფონით საუბრის ან სხვაგვარი ხერხით შეტყობინების საიდუმლოების (მ. 159), ბინის ან სხვა მფლობელობის ხელშეუხებლობის (მ. 160) დარღვევისათვის. ეს პასუხისმგებლობა ეკისრებათ არა მარტო კერძო პირებს, არამედ სახელმწიფოს წარმომადგენელ იმ ოფიციალურ პირებსაც, რომლებიც კანონის მოთხოვნათა დარღვევით იჭრებიან ადამიანის პირად ცხოვრებაში. ზემოთ უკვე აღინიშნა, რომ ადამიანის პირადი ცხოვრების, მიმოწერისა და საცხოვრებლის ხელშეუხებლობის ძირითადი უფლებები მხოლოდ კანონის საფუძველზე და კანონით გათვალისწინებულ კონკრეტულ შემთხვევებში შეიძლება შეიზღუდოს, ეს შეზღუდვა კი სახელმწიფომ შეიძლება განახორციელოს მხოლოდ კანონით დადგენილი წესების შესაბამისად (რაც დაწვრილებით არის აღწერილი 46-ე მუხლის კომენტარის ფარგლებში). ყოველივე ამის ერთ-ერთი მთავარი საფუძველი კი კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-7 პუნქტია, რომელიც ზღუდავს სახელმწიფოს და ავალდებულებს მას, საჭიროების შემთხვევაში, მხოლოდ კანონის მოთხოვნათა შესაბამისად, და არა საკუთარი სურვილისამებრ ჩაერიოს ადამიანთა ცხოვრებაში. ამავე დროს, აღნიშნული დებულება აფრთხილებს სახელმწიფოს, რომ კანონით დადგენილი წესების დარღვევით მოპოვებულ მტკიცებულებას არ ექნება იურიდიული ძალა და იგი პასუხს აგებს ამ დარღვევისათვის, ისევე როგორც ნებისმიერი კერძო პირი, რომელიც სხვა ადამიანის პირად ცხოვრებაში უკანონოდ ჩაერევა.

ბ) ბრალდებულის გამამართლებელი მტკიცებულებები

მიუხედავად იმისა, რომ განსახილველ საკითხთან დაკავშირებით თითქოს ყველაფერი ნათელი და გარკვეულია, მაინც უნდა შევჩერდეთ კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-7 პუნქტის დებულებაზე. ეს ნორმა ყურადღებით უნდა განიმარტოს. თავდაპირველად ისე ჩანს, რომ ამ ნორმით იურიდიული ძალის არმქონედ არის გამოცხადებული ნებისმიერი მტკიცებულება, რომელიც კანონის დარღვევით იქნება მოპოვებული. კონსტიტუციის მიღების შემდეგ საქართველოს სასამართლოთა სამართალშემოქმედება ცხადყოფს, რომ მოსამართლეები, კონსტიტუციისა და სისხლის სამართლის კანონმდებლობაზე დაყრდნობით, ასეთ მტკიცებულებებს უარყოფენ, არ მიიჩნევენ დასაშვებად და გადაწყვეტილების მიღებისას არ ითვალისწინებენ მათ. როცა საქმე ეხება სახელმწიფოს (საგამოძიებო ორგანოების) მიერ ბრალდების სასარგებლოდ (ანუ ბრალდებულის საწინააღმდეგოდ) კანონის დარღვევით მოპოვებულ მტკიცებულებებს, ბუნებრივია, ასეთი მიდგომა აუცილებელია და სავსებით შეესაბამება კონსტიტუციის მოთხოვნას. მაგრამ, თუ გავითვალისწინებთ ჩვენს ქვეყანაში კონსტიტუციითა და კანონმდებლობით აღიარებულ სამართალწარმოების თანასწორობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპს, ეს იმას ნიშნავს, რომ დაცვის მხარესაც აქვს უფლება და შეეცდება მოიპოვოს ბრალდებულის გამამართლებელი მტკიცებულებები. სწორედ ასეთ მტკიცებულებებზე არ ვრცელდება კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-7 პუნქტით დადგენილი ზოგადი ნორმა, რადგან ამ ნორმის მთავარი მიზანია დაისაჯოს მხოლოდ დამნაშავე; იგი უკრძალავს სასამართლოს უკანონოდ მოპოვებული მტკიცებულების გამოყენებას სწორედ იმიტომ, რომ არ მოხდეს უდანაშაულო ადამიანის დასჯა. აქედან გამომდინარე, როცა დაცვის მხარე წარადგენს ბრალდებულის აშკარად გამამართლებელ მტკიცებულებებს, რომლებიც ნამდვილად კანონის დარღვევით არის მოპოვებული, სასამართლომ უნდა გამოიყენოს ეს მტკიცებულებები და გადაწყვეტილების მიღებისას, სხვა მტკიცებულებებსა და გარემოებებთან ერთად, გაითვალისწინოს მათი მნიშვნელობაც. მაგალითისათვის შეიძლება წარმოვიდგინოთ სასამართლო პროცესი, რომელზეც განსასჯელს ბრალი ედება მეზობლის მკვლელობაში, რომელთანაც მას სხვადასხვა საყოფაცხოვრებო რობლემის გამო მეტად რთული და დაძაბული ურთიერთობა ჰქონდა. სასამართლო პროცესზე დაცვის მხარეს მოაქვს მტკიცებულება - ვიდეოფირი, რომელიც უკანონოდ არის მოპოვებული. ვიდეოფირის უკანონობას თავად დაცვის მხარეც აღიარებს, რადგან აცხადებს, რომ ვიდეოფირი მოიპარეს იმ საცხოვრებელი კორპუსის ერთ-ერთი მობინადრის ბინიდან, რომლის სადარბაზოსთანაც მოხდა მკვლელობა. ამ მობინადრეს კი, თავის მხრივ, ასევე კანონის დარღვევით ჰქონდა დამონტაჟებული სადარბაზოს შესასვლელთან ფარული ვიდეოკამერა, რომელიც აფიქსირებდა ყველა შემსვლელსა და გამომსვლელს, აგრეთვე ქუჩაში გამვლელ მოქალაქეებს. ამ ვიდეოფირზე აღბეჭდილი იყო მკვლელობის ფაქტიც და, გვიანი ღამისა და სიბნელის მიუხედავად, გარკვევით ჩანდა, რომ მკვლელი სულ სხვა პირი იყო. ბუნებრივია, რომ ასეთი მტკიცებულება, რომელიც ამართლებს ბრალდებულს, აუცილებლად უნდა გამოიყენოს სასამართლომ და მიიღოს შესაბამისი გადაწყვეტილება. თუ სასამართლო ასეთ შემთხვევებში უარს იტყვის იმ (უკანონოდ მოპოვებული) მტკიცებულების გამოყენებაზე, რომელიც აშკარად აბათილებს ბრალდებას და ამართლებს ბრალდებულს, მივიღებთ ვითარებას, როცა რეალური დამნაშავე დაუსჯელი დარჩება, უდანაშაულო ადამიანი კი უსამართლოდ დაისჯება.

აღსანიშნავია, რომ საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში 2004 წლის 13 თებერვალს შევიდა დამატება, რომელიც შეესაბამება კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-7 პუნქტის დებულების ზემოთ განმარტებულ მოთხოვნებს. ამ დამატების მიხედვით, ,,სისხლის სამართლის პროცესში პირის ჩვენების სარწმუნოობის შესაფასებლად დასაშვებია ფარული აუდიო ან ვიდეოჩანაწერი, თუ იგი დაფიქსირებულია: ა) ფარულად იმ პირის მიერ, რომლის წინააღმდეგ მიმართული იყო დანაშაული და რომელიც არის საუბრის ან ქმედების მონაწილე; ბ) ტექნიკური საშუალებით შემთხვევით, რაც ასახვს განხორციელებულ ქმედებას.'` რაც შეეხება ფარული აუდიო ან ვიდეოჩანაწერის დასაშვებობის საკითხს, მისი ,,განხილვა და გადაწყვეტა ხდება სასამართლოს გადაწყვეტილებით“.¹¹

ამ საკითხთან დაკავშირებით მეტად საინტერესოა დასავლეთის დემოკრატიულ სახელმწიფოთა შესაბამისი კანონმდებლობისა და სასამართლო პრაქტიკის მოკლე მიმოხილვა, რაც საშუალებას მოგვცემს შევადაროთ ისინი საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-7 პუნქტის დებულების ზემოთ მოცემულ განმარტებას. ამ სახელმწიფოებში მოსამართლეები ავტომატურად და ფორმალურად არ უარყოფენ უკანონოდ მოპოვებულ მტკიცებუ ლებებს. მაგალითად, შოტლანდიაში მოქმედებს ძირითადი პრინციპი, რომლის მიხედვითაც, ყველა მტკიცებულება დასაშვებია, თუ მას შეხება აქვს საქმესთან. ინგლისსა და უელსშიც ესაა მტკიცებულებათა დასაშვებობის მთავარი კრიტერიუმი. უკანონოდ მოპოვებულ მტკიცებულებას დაუშვებლად ცნობს სასამართლო თავისი შეხედულებისამებრ, მაგრამ არა ავტომატურად. ყოველთვის დაუშვებლად ცნობენ მტკიცებულებას, რომელიც ზიანს აყენებს დაცვის მხარის ინტერესებს. ძალიან განსხვავებულია ჰოლანდიის კანონმდებლობა, სადაც არ არსებობს ნორმა, რომელიც კრძალავს კერძო პირების მიერ უკანონოდ მოპოვებული და სახელმწიფო ორგანოებისათვის გადაცემული მტკიცებულების დაუშვებლობას, თუმცა ჰოლანდიაშიც სრულიად დაუშვებელია ბრალდებულის პირადი ცხოვრებისა და ინტერესების დამცველი ნორმის დარღვევით მოპოვებული მტკიცებულების გამოყენება სასამართლოს მიერ. დანიაში კანონის დარღვევით მოპოვებული მტკიცებულება აუცილებლად არ იწვევს მის დაუშვებლობას. სასამართლო, როგორც წესი, მას მხედველობაში იღებს, მაგრამ ეს არ ეხება გამოძიების მიერ მოპოვებულ მტკიცებულებებს და, ამასთან, პოლიციის მოხელე, რომელმაც უკანონოდ მოიპოვა მტკიცებულება, პასუხს აგებს ამისათვის. საფრანგეთში უმთავრესია მოსამართლის შინაგანი რწმენა. მტკიცებულებათა შეფასებისას მოსამართლე სარგებლობს სრული თავისუფლებით, მაგრამ იგი ვერ დაეყრდნობა სახელმწიფოს მიერ კანონის ან ბრალდებულის უფლებათა დარღვევით მოპოვებულ მტკიცებულებებს. გერმანიაშიც ასევე გადამწყვეტია მოსამართლის შინაგანი რწმენა, უკანონოდ მოპოვებული მტკიცებულება კი ავტომატურად დაუშვებლად არ ითვლება. იტალიაში მოსამართლეს შეუძლია დაეყრდნოს ისეთ მტკიცებულებას, რომელიც კანონში უშუალოდ არ არის მოხსენიებული, თუ იგი საქმეს უშუალოდ ეხება და არ ხელყოფს ბრალდებულის უფლებებს. ბრალდებულის მიერ წარმოდგენილი უკანონოდ მოპოვებული მტკიცებულებები კი ყოველთვის დასაშვებია. ამერიკის შეერთებულ შტატებში ხშირია შემთხვევა, როცა სასამართლო გადაწყვეტილებას იღებს დაცვის მხარის მიერ უკანონოდ მოპოვებულ წერილობით და ვიდეოდოკუმენტურ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით.

გ) კერძო საუბარი და ფარული ჩანაწერები განსახილველ საკითხს მჭიდროდ უკავშირდება ადამიანის პირადი ცხოვრების სფეროში და კერძო საუბრისას გამოყენებული ფარული მოსმენისა და ჩანაწერის მტკიცებულებად აღიარების პრობლემა. ზემოთ უკვე დაწვრილებით აღვწერეთ სახელმწიფოს მიერ ადამიანების პირადი ცხოვრებისა და კერძო საუბრების მოსმენისა და ჩაწერის კონსტიტუციური და საკანონმდებლო საფუძვლები. კონსტიტუციის მე-20 მუხლი და კანონმდებლობის ზემოთ დასახელებული დებულებები უზრუნველყოფს ადამიანის პირადი ცხოვრების, მიმოწერისა და საცხოვრებლის ხელშეუხებლობას. სახელმწიფოს ამ სფეროში შეჭრა შეუძლია მხოლოდ კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში და კანონით დადგენილი წესით. კანონის მოთხოვნათა დარღვევით ადამიანის პირადი ცხოვრებიდან რამე დეტალების დაფიქსირება დაუშვებელია, ამ გზით მოპოვებულ მტკიცებულებებს არა აქვთ იურიდიული ძალა და სასამართლო გადაწყვეტილების მიღებისას არ გაითვალისწინებს მათ.

სხვა ვითარება იქმნება კერძო პირების მხრიდან ინდივიდთა პირად ცხოვრებაში ჩარევისას. ადამიანის პირადი ცხოვრების, მიმოწერისა და საცხოვრებლის ხელშეუხებლობის ძირითადი უფლებები, უპირველეს ყოვლისა, სახელმწიფოს წინააღმდეგ არის მიმართული და იცავს ინდივიდს სახელმწიფოსაგან. მაგრამ, ამავე დროს, ეს უფლებები (და საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისი დებულებები) უზრუნველყოფს ადამიანის პირადი ცხოვრების ყოვლისმომცველ დაცვას, რომელიც მიმართულია კერძო პირების მხრიდან ჩარევის წინააღმდეგაც. თუ არ არსებობს თვით ინდივიდის თანხმობა, დაუშვებელია რომელიმე ფიზიკური პირი ჩაერიოს მის პირად ცხოვრებაში, თვალყური ადევნოს მას ფარულად, მოუსმინოს მის საუბარს, ფარულად ჩაიწეროს და ა.შ. მაგრამ, ადამიანის პირადი ცხოვრების სფეროს ასეთი ყოვლისმომცველი დაცვის მიუხედავად, აქაც არსებობს გამონაკლისი და იგი, უპირველეს ყოვლისა, საჯარო პირებს ეხება.

როგორც ცნობილია, საჯარო პირების პირადი ცხოვრების მიმართ, რომლებიც მნიშვნელოვან საჯარო ფუნქციებს ასრულებენ და, შესაბამისად, გამუდმებით არიან საზოგადოების ყურადღების ცენტრში, ჩვეულებრივ მოქალაქეებთან შედარებით უფრო სუსტად ვრცელდება ძირითადი უფლებებით უზრუნველყოფილი დაცვა. ისინი იძულებული არიან, შეეგუონ ამ მდგომარეობას, რადგან ეს განპირობებულია მათივე სურვილით - იმუშაონ მნიშვნელოვან სახელმწიფო თანამდებობებზე და შეასრულონ ისეთი ფუნქციები, რომელთაც განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვთ საზოგადოებისათვის. აქედან გამომდინარე, საჯარო პირმა უნდა იცოდეს, რომ ყოველი შეცდომა და ამ ფუნქციების არაჯეროვანი შესრულება მკაცრად იქნება შეფასებული და გაკრიტიკებული საზოგადოების მიერ პრესითა და მასობრივი ინფორმაციის სხვა საშუალებებით. სწორედ ამიტომ უნდა განვასხვაოთ საჯარო პირის პირადი ცხოვრება ჩვეულებრივ მოქალაქეთა პირადი ცხოვრებისაგან. საჯარო პირის პირადი ცხოვრების სფერო მისი საცხოვრებელი სახლის კარის ზღურბლთან მთავრდება (ამას ადასტურებს დემოკრატიულ სახელმწიფოთა მრავალწლიანი სამართალშემოქმედება). როგორც კი ამ ზღურბლს გადმოაბიჯებს, იგი ყველასათვის საჯარო პირია და მისი საუბრებისა თუ საქმიანობის მიმართ საზოგადოების ლეგიტიმური ინტერესი იზრდება. შესაბამისად, კერძო საუბარი და ურთიერთობა მას შეიძლება ჰქონდეს ძირითადად საკუთარ სახლში თავისი ოჯახის წევრებთან და სხვა უახლოეს ნათესავებთან. მაგრამ, როცა საჯარო პირი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას ესაუბრება კერძო პირს, არის თუ არა ეს კერძო საუბარი და მისი პირადი ცხოვრების სფერო? რა თქმა უნდა, არა. საჯარო პირი ამ დროს თავის საჯარო ფუნქციას ასრულებს; ამიტომ ეს არ არის კერძო საუბარი და, შესაბამისად, იგი არ არის დაცული პირადი ცხოვრების, კერძო საუბრისა და მიმოწერის ხელშეუხებლობის ძირითადი უფლებებით. ამასთან, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის თანახმად, საჯარო პირის მიერ ნებისმიერი ფორმით მიღებული ან გაცემული ინფორმაცია არის საჯარო ინფორმაცია. აქედან გამომდინარე, როცა საჯარო პირი, იქნება ეს მინისტრი, პროკურორი, მოსამართლე თუ ვინმე სხვა, ინდივიდს საუბრისას მოსთხოვს ქრთამს და ამ ყველაფერს ეს ინდივიდი ფარულად ჩაიწერს, ცხადია, რომ ამ ჩანაწერის საფუძველზე უნდა აღიძრას სისხლის სამართლის საქმე, ხოლო სასამართლომ უნდა გაითვალისწინოს მისი მნიშვნელობა გადაწყვეტილების მიღებისას.

________________________
1. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მ. 10.

2. Barbera, Messegue and Jabardo v. Spain, 6 December, 1988.

3. Allenet de Ribemon v. France, 10 February, 1995.

4. Sekanina v. Austria, 25 June, 1993.

5. Minelli v. Switzerland, 21 February, 1983.

6. Albert and le Compte v. Belgium, 10 February, 1983.

7. A.P., M.P. and T.P. v. Switzerland, 29 August, 1997; E.L., R.L. and J.O.-L. v. Switzerland, 29 August, 1997.

8. Telfner v. Austria, 20 March, 2001.

9. სისხლის სამართლის კოდექსის მ. 5 - ,,სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა საზღვარგარეთ ჩადენილი დანაშაულისათვის'`.

10. მ. 32 - სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლება სხვა მართლზომიერი ქმედების დროს: ,,მართლსაწინააღმდეგოდ არ მოქმედებს ის, ვინც ამ კოდექსით გათვალისწინებულ ქმედებას ჩაიდენს სხვა ისეთი გარემოების არსებობისას, რომელიც თუმცა ამ კოდექსში სახელდებით არ არის მოხსენიებული, მაგრამ სავსებით აკმაყოფილებს ამ ქმედების მართლზომიერების პირობებს“. მ. 38 - სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლება სხვა არაბრალეული ქმედების დროს: ,,ბრალეულად არ მოქმედებს ის, ვინც ამ კოდექსით გათვალისწინებულ ქმედებას ჩაიდენს სხვა ისეთი გარემოების არსებობისას, რომელიც თუმცა ამ კოდექსში სახელდებით არ არის მოხსენიებუი, მაგრამ სავსებით აკმაყოფილებს ამ ქმედების არაბრალეულობის პირობებს“.

11. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, მ. 110, ნაწ. 21 და 22.