ანუ რას გვიქადის „გატრიზავების სამინისტრო“

კობა ბიწაძე

ექსპერტი, ჟურნალ „ბიზნესი და კანონმდებლობის“ რედაქტორი

ამ ბოლო ხანებში ყური გამოგვიჭედეს ჩვენი ქვეყნის კიდევ ერთი საერთაშორისო აღიარებით - თურმე საქართველოში ბიზნესის დაწყება უფრო ადვილია, ვიდრე მთელ რიგ ცივილიზირებულ ქვეყნებში და ამ მაჩვენებლით მსოფლიო მასშტაბით მე-11 ადგილზე ვიმყოფებით. ეს წარმატება თურმე „ზაპოროჟეციდან“ „მერსედესზე“ გადაჯდომის ტოლფასია იდეურ-ფილოსოფიური ანალოგიების თვალსაზრისით.

საქმის დაწყება ნამდვილად ადვილი გახდა - ამაში ძნელია არ დაეთანხმო ხელისუფლებას. მაგრამ უკვე დაწყებული ბიზნესის გაგრძელება უფრო ძნელია, ვიდრე, ალბათ, სომალიში.

რაც არ უნდა უცნაური იყოს, ბიზნესის ძარცვა და გაკოტრება სრულიად კანონიერი გზებით მიმდინარეობს. საქმე იმაშია, რომ ახლად მიღებული კანონები ეწინააღმდეგება არა მარტო სიმართლის ცნებას, არამედ საღ აზრს და ისეთ ელემენტარულ ეკონომიკურ კანონებსაც კი, რომელთა აპრიორულობას ყველა ეკონომიკური თეორია აღიარებს - მარქსიზმიდან დაწყებული და უკიდურესი ლიბერალიზმით დამთავრებული.

მაგალითად, 2009 წლის 8 აგვისტოს ამოქმედდა კანონქვემდებარე აქტი, რომლის მიხედვითაც, საგადასახადო სამსახურს უფლება აქვს, სავაჭრო ობიექტის ბრუნვის ქრონომეტრაჟის შედეგი წინა წელზე გაავრცელოს და თუ შემოსავალში სხვაობას აღმოაჩენს, მეწარმე თანხების დამალვის გამო დააჯარიმოს. ე.ი. ობიექტს ორივე წელს თანაბარი შემოსავალი უნდა აღენუსხოს, წინააღმდეგ შემთხვევაში ჩაითვლება, რომ მეწარმემ ან მიმდინარე ან წინა წელს შემოსავლის ნაწილი დამალა.

ამრიგად, თუ ობიექტს წინა წელს აქვს ნაკლები შემოსავალი, მაშინ ინსპექტორი ჩათვლის, რომ მეწარმემ იმავე წელს დამალა შემოსავალი და მიმდინარე წლის მონაცემების მიხედვით დააჯარიმებს მას. მაგრამ თუ მიმდინარე წელს აქვს ნაკლები შემოსავალი, მაშინ დამალვა-დაფარვას ისევ მიმდინარე წელიწადს დააბრალებს.

ეს კანონი ყველა ასპექტში კრიმინალურია - და არა აბსურდული, როგორც ბევრს წარმოუდგენია.

პირველ რიგში ირღვევა უდანაშაულობის პრეზუმფცია - ყოველგვარი გამოძიებისა და მტკიცებულებების გარეშე საგადასახადო ინსპექტორი ბრალს სდებს მეწარმეს ფინანსურ მაქინაციებში და ჯარიმასაც თვითონ აკისრებს სასამართლოს გარეშე.

მეორე, ეს კანონი არ ითვალისწინებს არა თუ საბაზრო ეკონომიკის, არამედ არსებული საბჭოთა სახალხო მეურნეობის კანონებსაც კი. საბჭოთა კავშირის დროს ქარხნის დირექტორს მიმდინარე წლის მაჩვენებლები აუცილებლად უნდა ჰქონოდა წინა წლის მაჩვენებლებზე მეტი - წინააღმდეგ შემთხვევაში, მას მოხსნიდნენ გეგმის შეუსრულებლობისთვის.

ახალი ქართული „კანონის“ მიხედვით კი საწარმოს მოგება ყოველ წელს თანაბარი უნდა იყოს, თორემ აპრიორი დამნაშავედ ცნობენ მეწარმეს და ისეთ კოლოსალურ ჯარიმას დააკისრებენ, რომ იმდენი თვით მისი საწარმო შეიძლება არც ღირდეს!

შეიძლება დაბეჯითებით ითქვას, რომ ჯარიმების მოცულობა და გაანგარიშების ლოგიკა ველური მონღოლების ჰუმანიზმსაც კი ვერ სწვდება. ისტორია გვკარნახობს, რომ მონღოლი მმართველებიც კი თავის დიდ ღირსებად მიიჩნევდნენ უპოვარ თანამემამულეებზე ზრუნვას. რომელიმე მონღოლური ქალაქის მმართველის ავტორიტეტი იმით განისაღვრებოდა, თუ რამდენად აპურებდა და აბინავებდა იგი ობლებს, ქვრივებსა და ხეიბრებს. ჩვენთან კი თანამოქალაქეებს 100-მაგ ჯარიმას აკისრებენ და შესაბამისად უსახლკაროდ ტოვებენ მხოლოდ იმის გამო, რომ მიმდინარე და გასული წლის შემოსავლები ვერ გაათანაბრეს საბუღალტრო დოკუმენტაციის გაყალბების საშუალებით!..

არადა საბაზრო ეკონომიკის ელემენტარული კანონი გვამცნობს, რომ მომხმარებელთა პრეფერენციები ძალზედ ცვალებადია, რაც განაპირობებს შემოსავლების მერყეობას.

დავუშვათ, კონკურენტების სარეკლამო კომპანიამ რომელიმე საწარმოს კლიენტები გადაიბირა, რატომ უნდა ჩაეთვალოს ეს მოვლენა მეწარმეს შემოსავლების დამალვად?

იქნებ და პირიქით, კონკურენტები გაკოტრდნენ და მათი კლიენტურა ამ საწარმოზე გადმოერთო - რატომ უნდა ჩათვალოს საგადასახადო ინსპექტორმა, რომ მეწარმე წინა წელს შემოსავლებს მალავდა?

ამრიგად, თვითონ ეს კანონი უბიძგებს მეწარმეს დანაშაულისკენ - იგი იძულებულია ნამდვილად დამალოს შემოსავლები ან პირიქით - დაამატოს მას და ზედმეტი გადაიხადოს!!! (ესაა ევროპული სამართალი?!)

ნეტავ, რომელ ეკონომიკურ სახელმძღვანელოში ამოიკითხეს ქართველმა კანონმდებლებმა ისეთი კანონი, რომლის მიხედვითაც შემოსავლების ცვალებადობა შეუძლებელია თვით მეწარმის თაღლითობის გარეშე?

ასე რომ, ეს კანონი სასწრაფოდ უნდა გაუქმდეს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ, როგორც ყოველმხრივ უსამართლო და ანტიეკონომიკური.

კანონების არაადეკვატურობა - ეს ახალი ქართული ეკონომიკური მოდელის მხოლოდ ბაზისია. ამ მოდელის ავტორებმა ისიც გაითვალისწინეს, რომ ქართული კანონების უაზრობა არასგზით არ უნდა დამტკიცდეს საერთაშორისო სასამართლო ინსტანციებში, რადგან ეს ხელყოფს ქართულ თვითმყოფადობას და ეროვნულ ტრადიციებს.

ამ მიზნით ცვლილებები შევიდა ინვესტიციების მარეგულირებელ კანონმდებლობაში. ამ ცვლილების მიხედვით უცხოელ ინვესტორს არა აქვს უფლება, საქართველოს სასამართლო სისტემის მირ გამოტანილი განაჩენი საერთაშორისო არბიტრაჟებში გაასაჩივროს.

არადა, ამ ცვლილების მიღებამდე საქართველოს პრეზიდენტი გამოვიდა წინადადებით, რომ უცხოური ინვესტიციების დაცვის გარანტია კონსტიტუციაში ყოფილიყო დაფიქსირებული.

რა იციან უცხოელებმა, რომ ქართული აზროვნება სრულიად არაევროპულად აღიქვამს ძირითადი კანონის მნიშვნელობას: კონსტიტუციაში რასაც გინდა იმას ჩაწერ, მაგრამ თუ ხელისუფლებაში ხარ, მაშინ, რასაც გინდა იმას გააკეთებ!

აღნიშნული ცვლილება სრულიად აშკარად მიანიშნებს უცხოელ ინვესტორებს, რომ კონსტიტუციური გარანტიები არსებობს, მაგრამ... მავანს და მავანს თუ არ შეუთანხმეს ინვესტირების პირობები, მაშინ...

თუმცა არ შეიძლება გვერდი ავუაროთ ერთადერთ „დადებით“ ტენდენციას - თუ ადრე მეწარემეებს ფულს სძალავდნენ ოჯახის წევრების გატაცებით, საწარმოს აფეთქების ან პერსონალურად მოკვლის მუქარით, დღეს იგივე გამოძალვა მიმდინარეობს იურიდიული კანონების საშუალებით.

კიდევ ერთი ახალი საკანონმდებლო „მარგალიტის“ მიხედვით, მხოლოდ საწარმოს დირექტორი და რეგისტრატორი საკმარისია იმისათვის, რომ საწარმოს წილი ახალ მფლობელზე გადაფორმდეს. მხოლოდ დირექტორს შეუძლია გასცეს ცნობა, თუ ვინ არის წილის მფლობელი. შესაბამისად ცნობას მასზე გასცემს, ვისზეც მოეპრიანება.

ძველმა მფლობელმა კი თვითონ უნდა ამტკიცოს, რომ ნამდვილი მეწილე თვითონაა და არა სხვა. თუმცა, როგორ უნდა დაამტკიცოს, როცა რეესტრში გატარებულ ინფორმაციას ისეთივე ძალა აქვს, როგორც მაგალითად ნოტარისუთან გაფორმებულ ხელშეკრულებას წილის რეალური გაყიდვის შესახებ.

ამ შემთხვევაში მთლიანად მოსამართლეზეა დამოკიდებული, თუ რომელ დოკუმენტს მიანიჭებს უპირატესობას.

ხაზგასმულია ისიც, რომ წარმოებული პროდუქციის აღრიცხვის დროს მხოლოდ დირექტორის ცნობა არავის აინტერესებს. უფრო მეტიც, ელემენტარული საღი აზრის საწინააღმდეგოდ, საწარმოს გადასახადები ეკისრება ჯერ კიდევ პროდუქციის გაყიდვამდე - ე.ი. შემოსავლების მიღებამდე. ეს უაზრობა აშკარად ჩანს საწარმოო დანაკარგების აღრიცხვის მეთოდიკაში. საგადასახადო ინსპექცია უკვე გაყიდულად მიიჩნევს წარმოების პროცესში გატეხილ ბოთლებს, დაღვრილ სითხეს, სხვა მწყობრიდან გამოსულ ნახევარფაბრიკატებს და მათ არიცხავს დღგ-ს და საშემოსავლო გადასახადებს.

დღგ - კი როგორც ცნობილია არის მომხმარებლის და არა მწარმოებლის გადასახადი! ლოგიკურად ისმება კითხვა: რატომ უნდა გადაიხადოს მეწარმემ მომხმარებლის გადასახადი იმ პროდუქციაზე, რომელსაც კლიენტები ვერასდროს მიიღებენ მისი გაფუჭების თუ გატეხვის გამო? ან რატომ უნდა გადაიხადოს მეწარმემ საშემოსავლო გადასახადი იმ შემოსავალზე, რომელიც ჯერ არ მიუღია? - იქნებდა გამსაღებელი კომპანია გაკოტრდა და საწარმოს ვერ გადაუხადა ფული უკვე გადატვირთულ პროდუქციაზე(?!)

ასევე მიწოდებად და შესაბამისად შემოსავლების მიღებად მიიჩნევა რეკლამის მიზნით გაწეული საჩუქრები ან საწარმოს თანამშრომლებზე გაცემული უფასო სადილები, თუ სპეცტანსაცმელი.

ეს კიდევ არაფერი - მიწოდებად და შემოსავლად მიიჩნევა შპსდან საკუთარი წილის შესაბამისი ქონების გატანა - ე.ი. ერთპიროვნულად გადაფორმება. გამოდის რომ, მეწილემ თვითონ მიაწოდა თავის თავს თავისივე წილი - ამით მიიღო შემოსავალი და შესაბამისად, საშემოსავლო გადასახადიც უნდა გადაიხადოს (?!)

ასეთი კაზუსების ჩამოთვლა კიდევ შეიძლება, რაც შორს წაგვიყვანს. მოყვანილი მაგალითები კი საკმარისად ცხადყოფს, რომ არსებული საკანონმდებლო პრაქტიკა უგულებელყოფს ელემენტარულ საღ აზროვნებას.

თანამედროვე სამართლებრივ ევროპას რომ თავი დავანებოთ, „იდეური“ მონათმფლობელი პლატონიც კი აღნიშნავდა, რომ იდეალური სახელმწიფო არისტოკრატთა მიერ სიმართლით (და არა სამართლით) უნდა იმართოს.

ე.ი. ჯერ კიდევ პლატონი განასხვავებდა სამართალს და სიმართლეს..., მაგრამ თანმედროვე მსოფლიოში ეს ორ ცნება არ იმიჯნება, რადგან თანამედროვე საზოგადოებამ გაითვალისწინა პლატონის კიდევ ერთი მოწოდება:

„სიმართლე და კანონი არსით ერთი და იგივე უნდა იყოს, რადგან მათ საფუძვლად ღვთაებრივი საწყისი უნდა დაედოს“.

რა თქმა უნდა, ხელისუფლებას იდეალურობას და კეთილშობილებას ვერ მოთხოვ, მაგრამ საქართველოს კანონმდებლობა უნდა შეესაბამებოდეს სამართლის და ლოგიკის ელემენტარულ პრინციპებს(?!) - თუნდაც რომ ამ სამართლიანობას ევროპა და მთელი ცივილიზირებული მსოფლიო არ გვიკიჟინებდეს.

ზემოთაღნიშნული საკანონმდებლო ცვლილებები კი სხვა არაფერია, თუ არა როგორც სიმართლის, ასევე სამართლის ცნებების გატრიზავება. ეს სიტყვა სულაც არაა კუთხურ-პროვინციული (როგორც ბევრს ჰგონია) - არამედ ძველქართულია.

გატრიზავება - სულხან-საბას ლექსიკონის მიხედვით - „კარგი სიტყვის წახდენაა მტერობით“. ვერაფერს იტყვი - ზუსტი განსაზღვრებაა, რადგან ქართველმა კანონმდებლებმა ყველა ის კარგი სამართლებრივი „სიტყვა“ თუ ეკონომიკური თეორია წაახდინეს“, რაც კი დღემდე კაცობრიობას შეუქმნია.

ეს ტერმინი, ისევ სულხან-საბას მიხედვით, წამოსდგება სიტყვისაგან - ტრიზა - „ცხენის ფერხმა ლაფი რომ შეასხას კაცსა“.

თუ ამ შემთხვევაში „ზაპოროჟეცის“ და „მერსედესის“ ალეგორიას გამოვიყენებთ, შეიძლება ითქვას, რომ ქართველმა კანონმდებლებმა „ცხენის ფერხთის“ ნაცვლად თავისი საწერი კალმებით (თუ კომპიუტერის კლავიატურებით) თავს ლაფი ასხეს საერთაშორისო სასამართლო ინსტანციებს, ელემენტარულ ეკონომიკურ თეორიებს და ყოველგვარ ევროპულ ქარტიებს ადამიანის უფლებების შესახებ.

შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ საქართველოში ფარულად მოქმედებს „გატრიზავების სამინისტრო“, რომელიც ახდენს ელემენტარული ჭეშმარიტებების გატრიზავებას.

კანონებს რომ თავი დავანებოთ, არქიტექტურის გატრიზავების მაგალითი იყო გეგმა, რომლის მიხედვითაც, სასტუმრო „აჭარის“ „ცხვირწინ“ მეორე ყოვლად უსახური ცათამბჯენი უნდა აშენებულიყო, რომელიც სრულად დაფარავდა უკვე არსებული სასტუმროს ხედებს.

ძეგლების გატრიზავების ტრაგიკული მაგალითია ქუთაისში მემორიალის აფეთქება, რომელსაც „ბოროტებაზე გამარჯვება“ ერქვა - ბოროტების დამმარცხებელი კი ქართველი მზეჭაბუკი იყო და არა საბჭოთა ჯარისკაცი, როგორც ეს ზოგიერთებს მოელანდათ.

ასევე „უდანაშაულოდ“ დაანგრიეს თაღები რესპუბლიკის მოედანზე მხოლოდ იმისათვის, რომ მათ „ანდროპოვის ყურები“ შეარქვა ხალხმა. არადა ეს თაღები ძველი შენობის ჩამოფხავებულ უსახურ კედლებს მალავდა და მუდმივად ახსენებდა ქართველ ხალს, თუ რაოდენ სატირულ-კომიკური იყო საბჭოთა რეჟიმი.

სხვათა შორის, დემოკრატიის ასეთი გატრიზავებული შედეგი ჯერ კიდევ ისევ პლატონს ჰქონდა აღწერილი - იგი ამბობდა:

„თუ დემოკრატია მმართველობის რაღაც სხვა ფორმით არაა განზავებული, მმართველი ბრბო უცილობლად თვრება უსაზღვრო უფლებებით და ის თვით დემოკრატიის საწინააღმდეგოდ გარდაიქმნება.“

ეს უკვე მოხდა საქართველოში - მმართველი ბრბო უკვე „დათვრა“ და დაუპირისპირდა თავის ამომრჩეველ ბრბოს.

ამ ორი ბრბოს დაჯახებით კი ყველა დაზარალდება - მმართველიც და ამომრჩეველიც. ამის შემდეგ კი დაიწყება ახალი ციკლი: ახალი ბრბოს აღზევება, მათი დათრობა „უსაზღვრო უფლებებით“ და ისევ ამომრჩეველ ბრბოსთან წინააღმდეგობა...

ასე რომ სჯობს, ისევ პლატონს დავუჯეროთ და არსებული დემოკრატია მმართველობის რამე სხვა ფორმით განვაზავოთ.

საქართველოს შემთხვევაში - ეს „განმაზავებელი“ ფორმა ისევე ორიგინალური უნდა იყოს, როგორც თვით ახალი ქართული მოდელია.

ამ მოდელში მთავარი პრობლემაა ის, რომ „გატრიზავების სამინისტრო“ ყველაფერზე დომინირებს - საკონსტიტუციო სასამრთლოზედაც კი. სიმართლეს სამართლებრივ ევროპაშიც ვერ იპოვი, რადგან იქ საინვესტიციო საქმის გასაჩივრება არ შეიძლება. ხოლო სხვა წვრლმან საქმეებს, ევროპის სასამართლო წარმოებაში არ მიიღებს. კიდევაც რომ მიიღოს ეს ძვირი ღირს - რისი საშუალებაც დაზარალებულ მოსახლეობას ნამდვილად არა აქვს.

ჯემალ ანანიძე, სოციალურ მეცნიერებათა აკადემიური დოქტორი, შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიზნესის, სოციალური მეცნიერებისა და სამართალმცოდნეობის ფაკულტეტის ასისტენტ-პროფესორი

სულიკო ფუტკარაძე, ექსპერტი, შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დოქტორანტი

მას შემდეგ რაც 2008 წლის 26 დეკემბრის შემდგომ, საქართველოს 2009 წლის 17 ივლისის N1527-II-ს კანონით, საქართველოს საგადასახადო კოდექსში კვლავ საკმაოდ მასშტაბური, მნიშვნელოვანი ცვლილებები და დამატებები შევიდა, ყველას - გადამხდელებს, სპეციალისტებს, ექსპერტებს ეგონათ, რომ გარკვეული დროით მაინც ეს პროცესი შეჩერდებოდა. თუმცა, მოხდა პირიქით: პარლამენტმა საშემოდგომო სესიებზე საგადასახადო კოდექსში მორიგი ცვლილებები და დამატებები შეიტანა. გასაკვირი კი აქ ის არის, რომ შეიცვალა საგადასახადო კოდექსში სულ ახლახან შეტანილი ნორმები, რაც იმას ნიშნავს, რომ ისინი ავტორთა მიერ არ იყო ბოლომდე გააზრებული და სულ მოკლე პერიოდში დასჭირდათ მათი კორექტირება. ასეთ ექსპერიმენტებს სასურველი შედეგები არ მოაქვს, ამასთან, სულ უფრო მკაცრდება და იზრდება საგადასახადო ორგანოების უფლებები, გადამხდელისა კი იზღუდება.

2009 წლის ივლისიდან საგადასახადო კოდექსში პარლამენტმა 9-ჯერ შეიტანა ცვლილებები და დამატებები - 24.09.2009 N1688; 03.11.2009 N1910; 03.11.2009 N1965; 11.06.2009 N2034; 06.11.2009 N2035; 06.11.2009 N2036; 01.12.2009 N2191; 04.12.2009 N 2232; 25.12.2009 N2460 კანონებით. ამათგან, 06.11.2009 N2035 და 06.11.2009 N 2036 კანონებით ცვლილებები შევიდა სსკ-ში 2009 წლის 26 დეკემბრის N871-ს კანონით შეტანილ ცვლილებებსა და დამატებებში. გასული წლის ნოემბერში განხორციელებული ცვლილებები, თავისი მოცულობით და არსობრივი დატვირთვით, გადამხდელთა ფართო წრისთვის ნაკლებად მნიშვნელოვანია, სხვები კი საჭიროებენ მეტ ყურადღებას და ანალიზს.

ამჯერადაც კანონპროექტის ინიციატორი იყო საქართველოს მთავრობა, ავტორი კი საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო, შესაბამისად, მათში სახელმწიფოს ინტერესები უფრო განმტკიცდა, თუმცა, დადებითი ტენდეციებიც შეინიშნება:

სსკ-ის 71-ე მუხლს დაემატა მე-5 ნაწილი, რომლის შესაბამისად, ამიერიდან შესაძლებელი ხდება ცალკეულ შემთხვევაში ელექტრონული დეკლარირების განმახორციელებელ ზოგიერთ გადამხდელზე განხორციელდეს ზედმეტად გადახდილი გადასახადის თანხის ავტომატურად დაბრუნება საგადასახადო ორგანოში ამ თანხის დაბრუნებაზე მოთხოვნის წარდგენის გარეშე. ცხადია, ეს დადებითი მომენტია, რამდენადაც გადამხდელებისთვის ზედმეტად გადახდილი თანხების უკან დაბრუნების აქამდე მოქმედი მექანიზმის გამარტივება და სრულყოფა მეტად მნიშვნელოვანი ფაქტორია არა მარტო დროისა და დანახარჯების შემცირების კუთხით, არამედ იმ მიმართებითაც, რომ მის მისაღწევად გადამხდელებს საკმაოდ რთული პროცედურების გავლა უხდებოდათ და სასურველი შედეგი ხშირად საგადასახადო ორგანოების კეთილ ნებაზე იყო უფრო დამოკიდებული, ვიდრე გადამხდელის სამართლიან მოთხოვნაზე.

ახალი ცვლილებების შესაბამისად, ზედმეტად გადახდილი თანხის ავტომატურად დაბრუნების წესი და პირობები განისაზღვრება საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახურის უფროსის მიერ, ხოლო მის ეფექტურობაზე, თუ პრაქტიკულად როგორ იმუშავებს ახალი წესი და რა სასარგებლო შედეგს მიიღებს ამ მიმართებით გადამხდელი, მომავალში გამოჩნდება.

ცვლილებები შევიდა საგადასახადო კოდექსის 85-ე მუხლის (საგადასახადო გირავნობა/იპოთეკა) მე-7 და მე-8 პუნქტებში, რომლის მიხედვითაც, „თუ საგადასახადო გირავნობით/იპოთეკით დატვირთული ქონება გაიყიდება ან რაიმე გზით გადაეცემა სხვა მფლობელს საგადასახადო გირავნობის/იპოთეკის უფლების გარეშე, საგადასახადო გირავნობის/იპოთეკის უფლება კვლავ გავრცელდება ახალი მფლობელის მიმართ“. ამასთან, ყადაღის დადებას და რეალიზაციას საგადასახადო ორგანო ახორციელებს ამ კოდექსის 87-ე (ქონებაზე ყადაღის დადება) და 88-ე (ყადაღა დადებული ქონების რეალიზაცია) მუხლების შესაბამისად. ამ ნაწილის ძველი რედაქციის შესაბამისად, ახალი მფლობელის ნებისმიერ სხვა იპოთეკას/გირავნობას ეძლეოდა უმცირესი ძალა იმ საგადასახადო იპოთეკის/გირავნობის უფლების მიმართ, რომელიც არსებობდა გაყიდვამდე ან გადაცემამდე, ახალ რედაქციაში ასეთი ჩანაწერი საერთოდ აღარ ფიგურირებს.

ამავე მუხლის მე-8 ნაწილში შეტანილი დამატების შესაბამისად, საგადასახადო გირავნობა/იპოთეკა გაუქმებულად ითვლება განმეორებით ჩატარებულ აუქციონზე გატანილი ქონების სახელმწიფო საკუთრებაში მოქცევის შემთხვევაში. ეს უკანასკნელი ლოგიკურადაც ასეა, რამდენადაც სახელმწიფო საკუთრებაში მოქცევის შემთხვევაში საგადასახადო გირავნობა/იპოთეკა ისედაც კარგავს აზრს.

საგადასახადო კოდექსის 86-ე მუხლის მე-5 ნაწილის ცვლილებამდე მოქმედი რედაქციის შესაბამისად, მე-3 პირის მიერ საგადასახადო ორგანოდან „საგადასახდო მოთხოვნის“ მიღების შემდგომ 20 კალენდარული დღის ვადაში შეუსრულებლობისას, საგადასახადო ორგანოს უფლება ეძლეოდა მესამე პირის საბანკო ანგარიშიდან ჩამოეწერა და სალაროდან ამოეღო მევალის გადასახადები, ჯარიმები და საურავები. ახალი რედაქციის მიხედვით კი, ამ მიმართებით საგადასახადო ორგანოს უფლებები მნიშვნელოვნად გაიზარდა - ახლა მას უფლება ეძლევა ამ (მესამე) პირის მიმართ განახორციელოს საგადასახადო ვალდებულებების უზრუნველყოფის საგადასახადო კოდექსით გათვალისწინებული ყველა ის ღონისძიება, რაც შეეძლო დაეკისრებინა პირველი პირისთვის (უშუალოდ გადამხდელისათვის), ანუ ამიერიდან საგადასახადო ორგანოებს უფლება აქვთ თქვენი მოვალის საგადასახადო ვალდებულებების უზრუნველსაყოფად დაგიყადაღოს ქონება და გაგიყიდოს კიდეც იგი, ამასთან ცხადია, ძალაში რჩება საბანკო ანგარიშებიდან გადასახადის, ჯარიმისა და საურავის თანხების ჩამოწერა, სალაროდან ნაღდი ფულადი სახსრების ამოღება, აგრეთვე, კანონმდებლობით გათვალისწინებული სხვა ღონისძიებები.

სსკ-ის 88-ე მუხლის მეორე ნაწილის ძველი რედაქციიის შესაბამისად, ყადაღადადებული ქონების რეალიზაციის პროცესი მოუქნელი იყო. იგი გარკვეულ ხარვეზებს ქმნიდა და ხელს არ უწყობდა საგადასახადო ორგანოებს ყადაღადადებული ქონების რეალიზაციის პროცესის ეფექტურად და სრულყოფილად წარმართვაში. ამ მუხლში შესული ცვლილებების შესაბამისად, განხორციელდა ყადაღადადებული ქონების რეალიზაციისთვის აუქციონის გამოცხადებისა და მისი ჩატარების დროის მნიშვნელოვანი ოპტიმიზაცია. კერძოდ, განცხადება აუქციონის შესახებ შეიძლება გაკეთდეს აუქციონის ჩატარებამდე 14 კალენდარული დღით ადრე, ცვლილებამდე რედაქციით გათვალისწინებული 30 კალენდარული დღის ნაცვლად. ამავე მუხლში (88-ე მუხლი) შეტანილი სხვა ცვლილებებისა და დამატების თანახმად, აუქციონში მონაწილეობის მსურველი პირის მხრიდან წინასწარ გადასახდელი თანხის ოდენობას და აუქციონის პირობებს განსაზღვრავს საგადასახადო ორგანო. ამასთან, არა მხოლოდ პირველ, არამედ განმეორებითი აუქციონის შემდგომაც შესაძლებელი გახდა პირმა ეს ქონება შეიძინოს უკანასკნელ აუქციონზე გამოცხადებულ საწყის ფასად. განმეორებით ჩატარებულ აუქციონზე გატანილი ქონების სახელმწიფო საკუთრებაში მიქცევის შემთხვევაში, გადასახადის გადამხდელს საგადასახადო ვალდებულება ჩამოეწერება, თუმცა, ეს უკანასკნელი განხორციელდება არა უმეტეს მისი საგადასახადო დავალების ოდენობისა.

ახალი რედაქციით ჩამოყალიბდა სსკ-ის 972 მუხლი (მომხმარებელთა უფლებების დაცვა): მომხმარებელთა უფლებების დაცვის უზრუნველყოფის მიზნით, 2010 წლის 1 იანვრიდან პირი ვალდებული ხდება ფასის მაჩვნებლებთან (საქართველოს ეროვნულ ვალუტაში) ერთად თვალსაჩინო ადგილას გამოაკრას, აგრეთვე, გადასახადის გადამხდელის მოწმობის ასლიც.

ასევე, ახალი რედაქციით ჩამოყალიბდა სსკ-ის 103 მუხლის (საბანკო ანგარიშების გახსნისას ბანკების მიერ ინფორმაციის წარდგენა) პირველი ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტი, რომლის თანახმადაც, ბანკი ან საბანკო ოპერაციების ცალკეულ სახეობათა შემსრულებელი სხვა ორგანიზაცია ვალდებულია: 3 სამუშაო დღის ვადაში აცნობოს შესაბამის საგადასახადო ორგანოს ფიზიკური პირის ან საწარმოს/ორგანიზაციის ანგარიშის გახსნის ან დახურვის შესახებ და საგადსახადო ორგანოს მიერ აღნიშნული ინფორმაციის მიღებიდან ორი სამუშაო დღის განმავლობაში გადასახადის გადამხდელის ანგარიშიდან არ განახორციელოს გასავლის ოპერაციები, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც გასავლის ოპერაცია უკავშირდება ბიუჯეტში გადასახადის თანხის გადახდას. თუ საბანკო დაწესებულებასა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახურს შორის დადებულია ხელშეკრულება ინფორმაციის (მათ შორის, საინკასო დავალება) ელექტრონულად გაცვლის შესახებ, ამ პუნქტში მითითებული ვადები განისაზღვრება ხელშეკრულების პირობების შესაბამისად.

უნდა აღვნიშნოთ, რომ ამ პუნქტში 2009 წლის 17 ივლისისN1527-რს კანონით უკვე იყო გარკვეული ცვლილებები შესული და იგი ძალაში უნდა შესულიყო 2010 წლის 1 იანვრიდან, თუმცა 2009 წლის 6 ნოემბრის N2036-IIს კანონით „საქართველოს საგადასახადო კოდექსში ცვლილებებისა და დამატებების შესახებ საქართველოს კანონში ცვლილებების შეტანის თაობაზე“, იგი საერთოდ ამოიღეს. სულ რაღაც ერთ თვეში, „ნაჩქარევი და გაუაზრებელი“ გადაწყვეტილება კვლავ დაექვემდებარა გადასინჯვას: აღმოჩნდა, რომ საგადასახადო კოდექსში თუ აღნიშნული ეს პუნქტი აღარ იქნებოდა საბანკო და სხვა საკრედიტო დაწესებულებები უკვე აღარ იყვნენ ვალდებულნი გადამხდელებისთვის ანგარიშების გახსნის შესახებ საგადასახადო ორგანოებისთვის ინფორმაციის მიწოდებაზე და მათ ახლად გახსნილი ანგარიშებიდან თანხების გადარიცხვების შეზღუდვის პასუხისმგებლობაც ეხსნებოდათ, რაც ცხადია, გაუთვალისწინებელ პრობლემებს შექმნიდა.

ჟურნალ „ბიზნესი და კანონმდებლობის“ 2009 წლის სექტემბრის ნომერში გამოქვეყნებულ წერილში „როგორ „გამარტივდა“ და „განმტკიცდა“ გადამხდელის უფლებები,“ ვწერდით, რომ გადამხდელების, ასევე, ექსპერტთა და სპეციალისტთა სამართლიანი გულისწყრომა გამოიწვია 2009 წლის 17 ივლისის N1527რს კანონის თანახმად, სსკ-ის 107-ე მუხლში (ქრონომეტრაჟის ჩატარების წესი) მე-6-ე ნაწილის სახით შეტანილმა დამატებამ. აღნიშნული დამატების საფუძველზე, საზოგადოებრივი კვების ობიექტებში ან/ და სასტუმროში ქრონომეტრაჟის ჩატარების შემდეგ საგადასახადო ორგანოებს უფლება ეძლეოდათ გამოეთვალათ საშუალო დღიური ბრუნვა, ქრონომეტრაჟით დაფიქსირებული მაჩვენებლები შეედარებინათ გადამხდელის წინა წლის ანალოგიურ ბრუნვასთან და მეტობის დაფიქსირების შემთხვევაში, გადასახადის გადამხდელისთვის გადაეანგარიშებინათ წინა პერიოდის გადასახადები ქრონომეტრაჟით დაფიქსირებული მაღალი მაჩვენებლების გათვალისწინებით. რბილად რომ ვთქვათ, ასეთი მიდგომა არ იყო ბოლომდე გააზრებული. გავლენიანი ჯგუფების ლობირების თუ გამოვლენილი ხარვეზის გასწორების მიზნით, ნორმა კვლავ დაექვემდებარა გადახალისებას და 2009 წლის 18 დეკემბრის ცვლილებებით საგადასახადო კოდექსის 107-ე მუხლიდან აღნიშნული მე-6 ნაწილი ამოღებულია. მაგრამ ამავე კანონით სსკ-ში დამატებით შევიდა 143N მუხლში (ქრონომეტრაჟის შედეგების მიხედვით გადასახადის გადამხდელის მიერ ბრუნვის შემცირება), რომლის მიხედვით, ამიერიდან: „თუ ქრონომეტრაჟით გამოვლინდა, რომ საზოგადოებრივი კვების ობიექტში ან/და სასტუმროში 7 უწყვეტი კალენდარული დღის ჯამური ბრუნვა (მაქსიმალური და მინიმალური დღიური ბრუნვის გამოკლებით) არანაკლებ 10%25-ით მეტია გადასახადის გადამხდელის მიერ დაფიქსირებულ ქრონომეტრაჟის დაწყების დღის წინა 7 უწყვეტი კალენდარული დღის ჯამურ ბრუნვაზე (მაქსიმალური და მინიმალური დღიური ბრუნვის გამოკლებით), - პირი ჯარიმდება ქრონომეტრაჟით გამოვლენილი 7 კალენდარული დღის ჯამურ ბრუნვასა (მაქსიმალური და მინიმალური დღიური ბრუნვების გამოკლებით) და გადასახადის გადამხდელის მიერ დაფიქსირებულ ქრონომეტრაჟის დაწყების დღის წინა 7 კალენდარული დღის ჯამურ ბრუნვას (მაქსიმალური და მინიმალური დღიური ბრუნვების გამოკლებით) შორის სხვაობის 50-მაგი ოდენობით.“

ახალი რედაქციით ჩამოყალიბდა სსკ-ის 108-ე მუხლის (საქონლის/მომსახურების საკონტროლო შესყიდვა) მე-2 ნაწილი - ამ ნაწილის ბოლოს დაემატა წინადადება: „ან/და საქართველოს საგადასახადო კანონმდებლობის დარღვევის ფაქტის გამოვლენის მიზნით გადასახადის გადამხდელს შესაძენად შესთავაზოს საქონელი/მომსახურება“, რითაც დაკონკრეტდა და გაიზარდა საგადასახადო ორგანოს უფლება საკონტროლო შესყიდვის განხორციელებისას.

სსკ-ის 122-ე მუხლის (საგადასახადო საიდუმლოება) მე-9 ნაწილში შეტანილი დამატების შესაბამისად დგინდება, რომ გადასახადის გადამხდელის მიერ თავის საგადასახადო ინფორმაციის საჯაროდ მასობრივ საინფორმაციო საშუალებებში გამოქვეყნება, ან/და გავრცელება ჩაითვლება ამ გადასახადის გადამხდელის წერილობით ნებართვად მისი საგადასახადო ინფორმაციის საგადასახადო ორგანოების მიერ მესამე პირისათვის გადაცემაზე.

გადამხდელისთვის კარგად არის ცნობილი, თუ რა ხანგრძლივ და მომქანცველ პროცესებთან, აგრეთვე, მნიშვნელოვან ხარჯებთანაა დაკავშირებული საგადასახადო დავა. იგი ხშირად რამდენიმე წელსაც კი გრძელდება. მიუხედავად იმისა, რომ ამ მიმართულებით, საგადასახადო კოდექსში 2009 წლის 17 ივლისის კანონით შესული ცვლილებებითა და დამატებით მნიშვნელოვნად შეიზღუდა დავების განხილვის პროცედურული ვადები, იგი მაინც საკმაო დროს და გადამხდელისგან მნიშვნელოვან ხარჯებს (სასამართლოს ბაჟი, საადვოკატო მომსახურების და სხვ.) მოითხოვს.

კანონპროექტის ავტორთა მიერ გაცხადებული მოტივაციის თანახმად, გადამხდელისთვის აღნიშნული ხარჯების შესამცირებლად (რაც ჩვენი აზრით, ნაკლებად სარწმუნოა), აგრეთვე, გადამხდელზე დაკისრებული სანქციების დროულად ამოღებისა და ბიუჯეტში მიმართვის უზრუნველსაყოფად, მიზანშეწონილად ჩაითვალა და შემოღებულ იქნა გადამხდელსა და საგადასახადო ორგანოს შორის საგადასახადო შეთანხმების გაფორმება, დავალიანების და ჯარიმის თანხის გადახდის შესახებ. შესაბამისად სსკ-ში დამატებით შევიდა ახალი XVII¹ თავი (საგადასახადო შეთანხმება), რომელიც კოდექსში წარმოდგენილია 4-128¹-1284 მუხლებით.

128¹ მუხლით განმარტებულია საგადასახადო შეთანხმების არსი, რომელიც გულისხმობს გადასახადის გადამხდელთათვის საგადასახადო მორიგების გაფორმების შესაძლებლობას, როცა საგადასახადო ვალდებულების ჯამური (ძირითადი გადასახადი, ჯარიმა, საურავი) ოდენობა აღემატება 10000 ლარს და არ არის აღიარებული გადამხდელის მიერ.

ამ მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, გადასახადის გადამხდელისათვის დარიცხული საგადასახდო ვალდებულებების შემცირება შესაძლებელია:

ა) საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სისტემაში საგადასახდო დავის დაწყებამდე ან დავის წარმოების პეროიდში - გადასახდის ძირითადი თანხის ან/და სანქციის ნაწილში.

ბ) სასამართლოში საგადასახადო დავის წარმოების პერიოდში - სანქციის ნაწილში.

სწორედ აქ იბადება კითხვა: კი მაგრამ რატომ აღარ შეეძლებათ გადამხდელებს საგადასახადოშეთანხმების გაფორმება ძირითადი გადასახდელის ნაწილში სასამართლოში საგადასახადო დავის დაწყების, მიმდინარეობის ან კიდევ შემდგომ პერიოდში?

ეს ხომ არ არის ხაფანგი გადამხდელთათვის ან იძულება იმისა, რომ ფინანსთა სამინისტროს სისტემაში თუ არ გააფორმებს გადამხდელი საგადასახადო შეთანხმებას, იგი მომდევნო ეტაპზე - სასამართლოში, ძირითად გადასახადზე შეთანხმების უფლებას კარგავს და ამ უხერხულ მდგომარეობაში რომ არ ჩაიგდოს თავი გადამხდელმა, ფინანსთა სამინისტროს მიერ შემოთავაზებულ შეთანხმებას უნდა დასჯერდეს. საკითხის ამგვარი ფორმულირება არღვევს თანასწორუფლებიანობას, რომლის მიზანდასახულობა დეკლარირებულია სსკ-ის 153-ე მუხლის პირველ პუნქტში.

128² მუხლით გაწერილია საგადასახადო შეთანხმების გაფორმების პროცედურები, რომლის შესაბამისადაც, გადასახადის გადამხდელი შემოსავლების სამსახურს მიმართავს განცხადებით (თანდართული მასალებით) შეთანხმების გაფორმების თაობაზე. შემოსავლების სამსახური აღნიშნულ განცხადებას წარუდგენს ფინანსთა სამინისტროს მთავრობის სხდომაზე განსახილველად. გადაწყვეტილებას საგადასახადო შეთანხმების შესახებ ღებულობს საქართველოს მთავრობა. იგი განსაზღვრავს აგრეთვე, საგადასახადო შეთანხმების გაფორმების წესს და პირობებს, გადასახდელი საგადასახადო ვალდებულების ოდენობას და მისი გადახდის ვადებსაც.

ამავე მუხლით დადგენილია, რომ გადასახადის გადამხდელი ვალდებულია შეთანხმებით გათვალისწინებული საგადასახადო ვალდებულებები შეასრულოს საქართველოს მთავრობის გადაწყვეტილებით დადგენილ ვადებში, აღნიშნული ვადების დარღვევის შემთხვევაში გადასახადის გადამხდელს სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ დაეკისრება საურავი 0.5%25 ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე, მაგრამ არა უმეტეს საგადასახადო შეთანხმებით გადასახდელად განსაზღვრული თანხის 10%25-ისა.

კიდევ კარგი, რომ ამ უკანასკნელი ჩანაწერით ჯარიმის თანხა მნიშვნელოვნად შეიზღუდა, თორემ იგი საკმაოდ სოლიდური ტვირთი გახდებოდა გადამხდელთათვის (თვეში 15%25).

შეთანხმების გაფორმების დღიდან გადასახადის გადასახდელი საგადასახადო ვალდებულება ითვლება აღიარებულად და დაუშვებელია აღნიშნულ პერიოდზე გადასახადის გადამხდელის მიერ საგადასახადო დეკლარაციით ვალდებულების დაზუსტება. ასევე საგადასახადო ორგანოს მიერ დამატებით საგადასახადო ვალდებულების დარიცხვა (გარდა გადასახადის გადამხდელის მიერ საგადასახადო შეთანხმებით გათვალისწინებული ვალდებულების შეუსრულებლობის შემთხვევისა).

128³ მუხლით განსაზღვრულია, რომ საგადასახადო შეთანხმების აქტი ფორმდება შემოსავლების სამსახურისა და გადასახადის გადამხდელს შორის, რომელშიც უნდა აისახოს გადასახადის გადამხდელის მაიდენტიფიცირებელი ინფორმაცია, შეთანხმების შინაარსი და პირობები, ასევე საგადასახადო შეთანხმების გასაჩივრების ვადა და წესი.

საგადასახადო შეთანხმების გასაჩივრებას არეგულირებს საგადასახადო კოდექსის 1284 მუხლი, რომლის შესაბამისად, საგადასახადო შეთანხმება შესაძლებელია გასაჩივრდეს იმ შემთხვევაში, თუ იგი დაიდო არაუფლებამოსილი პირის მიერ. აქაც ლოგიკურად შეიძლება დაისვას კითხვა - თუ პირი არ იყო უფლებამოსილი, თავიდანვე როგორ მოხდა მასთან შეთანხმების გაფორმება?!

სსკ-ს 146-ე მუხლის მე-8-ე ნაწილში შეტანილი დამატების შესაბამისად თუ გასაჩივრებულ საგადასახადო ვალდებულებაზე გაფორმებულია საგადასახადო შეთანხმება, საჩივარი არ განიხილება საგადასახადო შეთანხმებით გათვალისწინებული თანხის ნაწილში, გარდა ზემოთ აღნიშნული შემთხვევისა (არაუფლებამოსილი პირის მიერ გაფორმებული საგადასახადო შეთანხმება). ჩემის აზრით, აქაც იზღუდება გადასახადის გადამხდელის უფლებები.

სსკ-ის 282-ე მუხლში (დასკვნითი დებულებები) დამატებით შეტანილი 2² ნაწილის შესაბამისად, საგადასახადო შეთანხმების გაფორმება შესაძლებელი ხდება, სსკ-ში 2009 წლის 1 დეკემბერს N2192-II-ს კანონით შეტანილი ცვლილებების ამოქმედებამდე სასამართლოებში დაწყებული საგადასახადო დავის პერიოდშიც ან აღიარებული საგადასახადო დავალიანებაზეც.

აქვე აღვნიშნავ ჩემს გაოცებას იმასთან დაკავშირებით, რაც გამოიწვია ამ საკითხთან მიმართებაში საგადასახადო კოდექსის 282-ე მუხლის (დასკვნითი დებულებები) 2³ ნაწილის დამატებამ, რომლითაც ახლად შემოღებული საგადასახადო შეთანხმების (XVIIN თავის) მოქმედების ვადა 2011 წლის პირველ იანვრამდე განისაზღვრება.

როგორც ჩანს, ახლად შემოღებული საგადასახადო შეთანხმება დროებითი ექსპერიმენტული ღონისძიებაა, რომლის ეფექტურობის რეალობაში თვით ხელისუფლებასაც ეპარება ეჭვი და თუ ეს სიახლე საგამოცდო პერიოდში გაამართლებს, მას მომავალშიც გაუგრძელდება მოქმედების ვადა.

საგადასახადო შეთანხმების შესახებ მსჯელობას მეტს არ გავაგრძელებ, მისი ავკარგიანობა მას შემდეგ გამოჩნდება, როცა იგი პრაქტიკულად იქნება გამოყენებული გადამხდელთა მიერ. იმედი უნდა ვიქონიოთ, რომ საგადასახადო ორგანოები ბოროტად არ გამოიყენებენ ამ ნორმას და საგადასახადო შემოწმებისას საგადასახადო კანონმდებლობის სხვადასხვაგვარი ინტერპრეტაციებით არ შეეცდებიან გადამხდელებს რაც შეიძლება მეტი „აჰკიდონ“, რათა შემდგომ საგადასახდო შეთანხმების გზით გარკვეული ნაწილის გადახდაზე მაინც დაიყოლიონ ისინი.

დამატებები შევიდა სსკ-ის 139-ე მუხლში (მომხმარებლებთან ნაღდი ფულით ანგარიშსწორებისას საკონტროლო-სალარო აპარატების გამოყენების წესების დარღვევა). კერძოდ, ამ მუხლს დაემატა მე-14 და მე-15 ნაწილები, რომელთა თანახმადაც, გადასახადის გადამხდელის მიერ საკონტროლო- სალარო აპარატის დაკარგვა, თუ დადგენილი არ არის, რომ ეს გამოწვეულია სხვა პირის მიერ მართლსაწინააღმდეგო ქმედებით - გამოიწვევს დაჯარიმებას 3000 ლარის ოდენობით, ხოლო იგივე ქმედება ჩადენილი განმეორებით, საგადასახადო სამართალდარღვევის გამოვლენიდან 60 დღის განმავლობაში - გამოიწვევს გადამხდელის დაჯარიმებას 6000 ლარის ოდენობით.

ცხადია, ნორმის გამკაცრების მიზანია არაკეთილსინდისიერი გადამხდელების მიერ დასაბეგრი ბრუნვის დამალვის კვალის წასაშლელად ფისკალურ მეხსიერებაში შეღწევისა და საკონტროლო-სალარო აპარატების დაკარგვის ინსცენირების შემთხვევათა აღკვეთა, რაზეც საწინააღმდეგო არავის არ უნდა ჰქონდეს, პირიქით - ეს სანქციები უფრო მკაცრიც უნდა იყოს.

აქვე დავსძენთ, რომ ზემოაღნიშნულ მუხლს დაემატა მე-16-ე ნაწილიც, რომლის თანახმადაც, საქართველოს მთავრობა უფლებამოსილია ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულის ტერიტორიაზე სსკ-ის 139-ე მუხლით გათვალისწინებული სამართალდარღვევისთვის დაადგინოს ჯარიმის განსხვავებული ოდენობები, მაგრამ არანაკლებ ამავე მუხლის პირველი - მე-5 ნაწილებით დადგენილი ჯარიმების 5%25-ისა.

ვფიქრობთ, ეს დადებითი მომენტია, რამდენადაც ქალაქის ტერიტორიაზე მოქმედ და მაღალმთიანი რაიონის სოფელში მომუშავე მეწარმეს ეს სანქციები არ შეიძლება ერთნაირად შეეფარდოს. ახალი წესის შესაბამისად, ასეთი დიფერენცირება სავსებით კანონზომიერი და სამართლიანია.

ცვლილებები შევიდა საქართველოს საგადსახადო კოდექსის 168-ე მუხლის პირველი ნაწილის „მ“ და 172 მუხლის „ვ და ზ“ ქვეპუნქტებში, რომლის შესაბამისად, სასოფლო-სამეურნეო წარმოებაში დასაქმებული ფიზიკური და იურიდიული პირების შემოსავლების დაბეგვრასთან დაკავშირებული შეღავათების მოქმედების ვადა 2011 წლის 1 იანვრამდე გავრცელდა. ჩემის აზრით, აღნიშნულ შეღავათებზე ვადა საერთოდ არ უნდა იყოს განსაზღვრული, გამომდინარე იქიდან, რომ საქართველო ტრადიციულად სოფლის მეურნეობის ქვეყანაა და აღნიშნული შეღავათები გარკვეული სტიმულის მიმცემი იქნება ამ დარგის განვითარებისთვის;

ასევე, 2011 წლის პირველ იანვრამდე გაუგრძელდათ საშეღავათო ვადები ჟურნალ - გაზეთების გამავრცელებელ სპეციალური ჯიხურების მფლობელთ აგრეთვე, ფიზიკურ პირებს, რომლებიც არ იყენებენ დაქირავებულ პირთა შრომას და ანხორციელებენ ეკონომიკურ საქმიანობას ბაზრის (ბაზრობების) ტერიტორიებზე განლაგებული არასტაციონალური სავაჭრო ადგილებიდან, დახლებიდან (გარდა იმ პირებისა, რომლებიც რეგისტრირებული არიან ან ვალდებული არიან დარეგისტრირდნენ დღგ-ის გადამხდელად).

საშეღავათო დაბეგვრის პირობები გაგრძელდა ცალკეული გადამხდელებისთვისაც. კერძოდ, როგორც ეს სსკ-ის გარდამავალი დებულებების 41-ე ნაწილში დაფიქსირდა, 2009 წლის 1 იანვირდან 2012 წლის 1 იანვრამდე ელექტროენერგიის მიწოდება, გარდა ელექტროენერგიის მომხმარებლისათვის მიწოდებისა (მათ შორის სხვა მომხმარებლისათვის შემდგომი მიწოდების მიზნით) აგრეთვე, გადაცემის ან/და დისპეჩერიზაციის მომსახურება იბეგრება დღგ-ის ნულოვანი განაკვეთით. სიმძლავრის სასისტემო რეზერვის შესყიდვა განიხილება, როგორც ელექტროენერგიის მიწოდების შემადგენელი ნაწილი. 2009 წლის 1 იანვრიდან 2010 წლის 11 მარტამდე არსებულ პერიოდში ზემოაღნიშნულ მიწოდებასა და მომსახურებაზე დღგ-ის გადაუხდელობისათვის პირს საურავი არ დაეკისრება. ამასთანავე, პირს უფლება აქვს, მოახდინოს დასაბეგრი თანხის კორექტირება და კორექტირების შედეგად წარმოქმნილი ზედმეტად გადახდილი თანხა ჩაითვალოს ან მოთხოვნის შემთხვევაში დაიბრუნოს ის.

საქართველოს საგადასახადო კოდექსის მოქმედი ნორმების შესაბამისად, ცალსახად არ იყო გამოკვეთილი, იბეგრებოდა თუ არა საგადასახადო ვალდებულებების შესრულების უზრუნველყოფის ფარგლებში საგადასახადო ორგანოების მიერ გადამხდელთა ქონების რეალიზაცია დღგ-ითა და აქციზით (აქციზური საქონლის რეალიზაციის შემთხვევაში). აღნიშნული ხარვეზი აღმოფხვრა სსკ-ის 225-ე მუხლის (დღგ-ით დაბეგვრის ობიექტი) მე-3 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტის და 255-ე მუხლში (აქციზით დასაბეგრი ოპერაცია) მე-2 ნაწილის დამატებამ, რომელთა თანახმად, ახლა უკვე გარკვეულია: დღგ-ით და აქციზით დასაბეგრ ოპერაციად არ ჩაითვლება საგადასახადო კოდექსით გათვალისწინებული საგადასახადო ვალდებულებების შესრულების უზრუნველყოფის ღონისძიებების ფარგლებში საგადასახადო ორგანოების მიერ გადამხდელის ქონების რეალიზაცია.

როგორც გადამხდელებს ახსოვთ, 2008 წლის 26 დეკემბრის N871 რს კანონით საგრძნობლად გაკეთილშობლდა სსკ-ის 143-ე მუხლის მე-3 ნაწილი, კერძოდ, ამ ნაწილში შეტანილი ცვლილებების შესაბამისად, მნიშვნელოვნად შემცირდა სასაქონლო ზედდებულის - ცალკეული გრაფების შეუვსებლობის, ან/და დარღვევით შევსებისთვის საქონლის მთლიანი ღირებულებით გადამხდელის დაჯარიმების განმსაზღვრელი ქვეპუნქტების რაოდენობა. ყოფილ რედაქციაში ეს ნაწილი 7 ქვეპუნქტისაგან შედგებოდა, 2009 წლიდან კი დარჩა მხოლოდ 3, რომლებიც ვფიქრობთ, აუცილებელი და სავალდებულო იყო. მაგრამ.. 2009 წლის 18 დეკემბრის ცვლილებებით სსკ-ის 143-ე მუხლი მთლიანად ახალი რედაქციით ჩამოყალიბდა და იგი მნიშვნელოვნად გამკაცრდა. ამ მუხლის ყოფილი რედაქცია ითვალისწინებდა სასაქონლო ზედნადების გარეშე ტრანსპორტირებისას დაჯარიმებას საქონლის საბაზრო ღირებულებით, (დღგ-ისა და აქციზის გარეშე). ახალი რედაქციის შესაბამისად აღნიშნულთან ერთად დამატებით შემოღებულია ფინანსური სანქციები მყიდველის მოთხოვნისას სასაქონლო ზედდებულის გაუცემლობაზე ან კიდევ სასაქონლო ზედდებულის მიღებაზე უარის თქმაზე და აღნიშნული სანქციები 1000, 5000 ან კიდევ 10000 ლარის ტოლი იქნება, იმისდა მიხედვით, თუ აღნიშნული დარღვევა 12 თვის განმავლობაში განმეორდება მეორეჯერ, მესამეჯერ და ა. შ.

აქ გადამხდელთათვის სასარგებლო სიახლეა ის, რომ (ამ მუხლში) გათვალისწინებული სანქციები არ დაეკისრება სოფლის მეურნეობის პირველადი (სამრეწველო გადამუშავებამდე - სასაქონლო კოდის შეცვლამდე) პროდუქციის, აგრეთვე, რეგულარული, უწყვეტი წესით საქონლის (ელექტრო ან თბოენერგია, გაზი, წყალი) ტრანსპორტირების ან მიწოდების შემთხვევაში და საქონლის საბაჟო კანონმდებლობის გათვალისწინებული შესაბამისი დოკუმენტებით ტრანსპორტირების სპეციალური დღგ-ს ანგარიშფაქტურის არსებობისას.

აქვე მეწარმეთა ყურადღება განსაკუთრებით გვინდა გავამახვილოთ იმ გარემოებაზე, რომ სსკ-ის 143-ე მუხლში ეს სანქციები გამოიყენება 10000 ლარამდე ღირებულების საქონელზე, ხოლო 10000 ლარზე მეტი ღირებულების საქონლის შეძენა-ტრანსპორტირების შემთხვევაში უკვე დასჯადია საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 2003 მუხლით, რომელიც სისხლის სამართლის კოდექსის 2009 წლის 25 დეკემბრის N2477 რს კანონით დამატებით შევიდა: მუხლი 2003 (სამეწარმეო საქმიანობისათვის სასაქონლო ზედნადების გარეშე ტრანსპორტირება, მყიდველის მოთხოვნისას სასაქონლო ზედნადების გაუცემლობა ან საქონლის შეძენისას სასაქონლო ზედნადების მიღებაზე უარი), რომლის „ი“ ნაწილის შესაბამისადაც:

- თუ ეს თანხა დიდი ოდენობისაა (10000-დან 25000-მდე) იწვევს შესაბამისი პირის დასჯას ჯარიმით ან თავისუფლების აღკვეთით სამ წლამდე.

- ხოლო იგივე ქმედება ჩადენილი არაერთგზის ან განსაკუთრებით დიდი ოდენობით (25000 ლარზე მეტი) იწვევს დასჯას ჯარიმით ან თავისუფლების აღკვეთას 5 წლამდე. ამასთან, ამ მუხლით ათვალისწინებული ქმედებისთვის იურიდიული პირი ისჯება ლიკვიდაციით ან ჯარიმით.

საგადასახადო კოდექსის 146-ე მუხლს დაემატა ახალი 2¹ ნაწილი, რომლის შესაბამისადაც 2010 წლის 1 იანვრიდან საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სისტემაში საგადასახადო დავა განიხილება ერთ ეტაპად იმ შემთხვევაში, როცა „საგადასახადო მოთხოვნით“ გათვალისწინებული საგდასახადო ვალდებულების დარიცხვის საფუძველი არ არის საგადასახადო შემოწმების მასალები ან/და საგადასახადო სამართალდარღვევის ოქმები.

აღნიშნული ცვლილებიდან გამომდინარე, რედაქციული ცვლილებები შევიდა საგადასახადო კოდექსის 147-ე მუხლის მე-2 და 155-ე მუხლის პირველ ნაწილებში, რომლებითაც დამატებით განისაზღვრა საგადასახადო მოთხოვნის გასაჩივრების წესი ფინანსთა სამინისტროს სისტემაში თუ იგი საგადასახადო დავის განხილვის ერთ ეტაპიან რეჟიმში ხდება.

ასევე, ცვლილება შევიდა სსკის 159-ე მუხლის (საბჭოს გადაწყვეტილება) პირველ ნაწილში, კერძოდ, აღნიშნული მუხლის „გ“ ქვეპუნქტში და თუ ამ პუნქტით 2008 წლის 26 დეკემბრის ცვლილებების შესაბამისად საბჭოს დავის განხილვის საფუძველზე შეეძლო ნაწილობრივ დაეკმაყოფილებინა საჩივარი და ნაწილობრივ გაეუქმებინა საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახურის გადაწყვეტილება, ახალი რედაქციის მიხედვით კი საბჭოს უკვე შეუძლია ნაწილობრივ დააკმაყოფილოს საჩივარი და ნაწილობრივ გააუქმოს საგადასახადო ორგანოს გადაწყვეტილება, რაც ლოგიკურია, რამდენადაც საჩივარი საბოლოო ჯამში საგადასახადო ორგანოს გადაწყვეტილებას ეხება და თუ იგი შეიცვლება, ავტომატურ რეჟიმში ხდება შემოსავლების სამსახურის გადაწყვეტილების გაუქმება, რომელმაც გადამხდელის საჩივარი გარკვეულად არ დააკმაყოფილა და მის გაუქმებას დამატებით გადაწყვეტილება აღარ უნდა სჭირდებოდეს, რამდენადაც საჩივრის დაკმაყოფილების შემთხვევაში იგი ავტომატურად კარგავს ძალას.

კოდექსის 258-ე მუხლში (აქციზის განაკვეთები) განხორციელებული ცვლილებების შესაბამისად, აქციზური საქონლის ჩამონათვალიდან ამოღებულ იქნა ჰომოგენიზებული და აღდგენილი თამბაქო, შედეგად მათი იმპორტი და წარმოება არ დაიბეგრება აქციზით. აღნიშნული პროდუქტი წარმოადგენს თამბაქოს ფოთლის გადამუშავების შედეგად მიღებულ ნარჩენს (მტვერს), რომელიც შემდგომ გარკვეული ტექნოლოგიის მიხედვით აღდგენილია და მიცემული აქვს თამბაქოს ნედლეულის სასაქონლო ფორმა. ასეთი თამბაქო სიგარეტის წარმოებისთვის საჭირო ისეთივე ნედლეულია, როგორც ფოთლოვანი ან დაჭრილი თამბაქო, რომელიც აქციზისგან განთავისუფლებულია, როგორც სიგარეტისთვის საჭირო ნედლეული. ეს ცვლილება სწორედ აღნიშნულიდან გამომდინარე, განხორციელდა. ამავე მუხლით, კიდევ ერთხელ (50 ლარიდან 80 ლარამდე) გაიზარდა შავი და ფერადი ლითონის ჯართის ექსპორტზე აქციზის განაკვეთი. (2009 წლის 17 ივლისის ცვლიბებამდე ის 1 ტონაზე მხოლოდ 25 ლარს შეადგენდა).

273-ე მუხლში შეტანილი ცვლილებების შესაბამისად, აქტივების აფასების ვალდებულება (შემოღებულია 2009 წლის 17 ივლისის ცვლილებებით) არ ევალებათ იმ ფინანსურ ინსტიტუტებს, რომლებიც თავის ბალანსზე რიცხულ უძრავ ქონებას აღრიცხავს გადაფასების მეთოდის გამოყენებით და მას აქვს საქართველოს მთავრობის დადგენილებით განსაზღვრული პირების მიერ აუდიტირებული ფინანსური ანგარიშები, აგრეთვე, საქართველოს მთავრობის მიერ განსაზღვრულ სახელმწიფო საწარმოებს. მოცემული დამატებიდან გამომდინარე, საკითხავია, რა დაააშავეს სხვა საწარმოებმა, რომ მათ სამჯერ, ორჯერ ან კიდევ 1,5-ჯერ ეზრდებათ ქონების გადასახადი, თუ მათ 2004 წლამდე აქვთ შეძენილი, ან კიდევ ვერ დგინდება მათი შეძენის თარიღი.

საგადასახადო კოდექსის 281-ე მუხლში დამატებით შევიდა 53-ე პუნქტი:

„2005 წლის 1 იანვრიდან 2009 წლის 1 იანვრამდე პერიოდის მიხედვით დღგ-ის გადამხდელად რეგისტრირებული პირის მიერ საქონლის/მომსახურების მიღების მოთხოვნისას მასზე საგადასახადო ანგარიშ-ფაქტურის გამოწერისთვის დადგენილი ვადის (დასაბეგრი ოპერაციის განხორციელებიდან არა უგვიანეს მეორე დღისა) დარღვევით გამოწერილი და წარდგენილი საგადასახადო ანგარიშ-ფაქტურებით მიღებული დღგ-ის ჩათვლები 2010 წლის 1 იანვრიდან გაუქმებას არ ექვემდებარება. ამ ნაწილის მოქმედება არ ვრცელდება 2010 წლის 1 იანვრამდე გაუქმებულ დღგ-ის ჩათვლებზე, მათ შორის, ჩათვლებზე, რომლებზედაც მიმდინარეობს საგადასახადო დავა“.

აღნიშნულმა დამატებამ (281-ე მუხლის 53-ე პუნქტი) გაურკვევლობა და ამავე დროს გაკვირვება გამოიწვია. ფაქტობრივად აღიარებულ იქნა ის, რომ აქამდე გადამხდელთა მიმართ განხორციელებული ე.წ. ორდღიანი ვადის დარღვევით გამოწვეული საგადასახადო ანგარიშ-ფაქტურით მიღებული ჩათვლების გაუქმება და შესაბამისი სანქციების გავრცელება უსაფუძვლო და არამართლზომიერი იყო. 2005 წლის 1 იანვრიდან 2009 წლის 1 იანვრამდე ასეთი ანგარიშებით მიღებული ჩათვლები 2010 წლის 1 იანვრიდან აღარ გაუქმდება. მაგრამ ეს არ გავრცელდება 2010 წლის 1 იანვრამდე გაუქმებულ დღგ-ის ჩათვალზე, მათ შორის, ჩათვლებზე რომლებზედაც მიმდინარეობს საგადასახადო დავები. ეს უკანასკნელი ჩვენის აზრით არავითარ კომენტარს არ საჭიროებს და იმაზე მიგვანიშნებს, რომ სახელმწიფო იმას დააკანონებს, რაც მას აწყობს და სულ არ აინტერესებს იგი საერთო სამართლებრივ ნორმებში ჯდება თუ არა.

როგორც უკვე შესავალ ნაწილში აღვნიშნეთ, 2009 წლის 1 დეკემბრის N2191-IIს კანონით ცვლილებები შევიდა საგადასახადო კოდექსის 258-ე მუხლში (აქციზის განაკვეთები), 2009 წლის 18 დეკემბრის კანონით კვლავ შევიდა ამ მუხლში დამატება და ცვლილება. საკითხავია, არ შეიძლება იგი ერთდროულად გაკეთებულიყო?!

ახალი რედაქციით ჩამოყალიბდა 270³ მუხლი (საბაჟო გადასახადის განაკვეთები). აღნიშნული მუხლით (2006 წლის 29 დეკემბრის N4242 რს კანონით) საბასაბაჟო გადასახადის 12 პროცენტიანი განაკვეთით დასაბეგრ საქონლის ჩამონათვალი - 151-ს შეადგენდა, 5%25-იანი განაკვეთით დასაბეგრი კი - 10-ს, ალკოჰოლური საქონლის ჩამონათვალი - 15-ს. 2008 წლის 26 დეკემბრის N871-რს კანონით ისინი შესაბამისად შემცირდა: 12%25-იანი განაკვეთით დასაბეგრი საქონლის ჩამონათვალი - 144-მდე, 5%25-იანი განაკვეთით დასაბეგრი - 7-მდე, ალკოჰოლური საქონლისა კი კვლავ - 15 დარჩა. Aამასთან, იყო ხელისუფლების დაპირება იმის თაობაზე, რომ სახელმწიფო აღნიშნულ გადასახადს თანდათანობით კიდევ უფრო შეამცირებდა. 2009 წლის 18 დეკემბრის ცვლილებებით კი მოხდა პირიქით: 2010 წლის 1 იანვრიდან 12%25-იანი საბაჟო გადასახადით დასაბეგრი იმპორტირებული საქონლის ჩამონათვალი უკვე 219-ს შეადგენს, 5%25-იანი განაკვეთით დასაბეგრი - 2-მდე შემცირდა (ძირითადში იმის ხარჯზე, რომ ისინი 12%25-იანი განაკვეთით დასაბეგრ ბრუნვაში იქნა გადატანილი).

ობიექტურობისთვის, ისიც უნდა აღვნიშნოთ, რომ 2705 მუხლში (საბაჟო გადასახადისგან განთავისუფლება) დამატებით შევიდა „ქ“ ქვეპუნქტი, რომლის თანახმადაც, საგარეო - ეკონომიკური საქმიანობის სასაქონლო ნომენკლატურით გათვალისწინებული საქონლის გარკვეული ნაწილი 2010 წლის პირველი იანვრიდან განთავისუფლდება საბაჟო გადასახადისგან.

საგადასახადო კოდექსის 281-ე მუხლს (გარდამავალი დებულებები) დაემატა 56-ე ნაწილი, რომლის თანახმადაც, „გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის 38-ე მუხლის 12 და 121 პუნქტების შესაბამისად, გადასახადის გადამხდელის ქონების საგადასახადო ორგანოსთვის გადაცემის შემთხვევაში გადასახადის გადამხდელის საგადასახადო ვალდებულების თანხა ჩამოეწერება ბოლო აუქციონზე ქონების გაცხადებული საწყისი ფასის ოდენობით, ხოლო თუ აუქციონზე ქონების გაცხადებული საწყისი ფასი მეტია საგადასახადო ვალდებულებაზე, მაშინ გადასახადის გადამხდელის საგადასახადო ვალდებულება ნულდება.

დასკვნა თუ მოსაზრება?!

თამაზ იაშვილი,
ექსპერტი სამეწარმეო და საგადასახადო საკითხებში

ჩვენი საწარმოს უცხოელმა პარტნიორმა ჩვენივე ფულით, მოიწვია უცხოური აუდიტორული ფირმა. ფული გადაგვახდევინეს წინასწარ. აუდიტორებმა ორი თვის მუშაობის შემდეგ მოგვცეს ერთფურცლიანი „მოსაზრებები“. როდესაც მოვთხოვეთ აუდიტი ჩაეტარებინათ აუდიტის საერთაშორისო სტანდარტებით და მოეცათ აუდიტორის დასკვნა, აგვიხსნეს, რომ: აუდიტის არც საერთაშორისო და არც ნაციონალური სტანდარტები რაიმე დასკვნის გაცემას არ ითვალისწინებენ. ბოლოს, არც მათი „მოსაზრებები“ დაგვიტოვეს - ამ მოსაზრებებს, ვინც აუდიტი დაგვიკვეთა იმას გადავცემთო.

გთხოვთ განგვიმარტოთ, რას იძლევა აუდიტორი - მიღებული საზღაურის ნაცვლად, უნდა მიიღოს თუ არა საწარმომ აუდიტორების „მოსაზრებები“ და რა ფასი აქვს ასეთ „მოსაზრებებს“.

(სარედაქციო ფოსტიდან)

წერილი ითხოვს პასუხს სამ კითხვაზე:

1. ვალდებულია თუ არა აუდიტორი, აუდიტის შედეგები გააცნოს აუდირებული საწარმოს ხელმძღვანელობას.

2. რას იძლევა აუდიტორი, მისთვის გადახდილი ანაზღაურების ნაცვლად, ანუ რა არის ფინანსური ანგარიშგების აუდიტის შედეგი: დასკვნა თუ მოსაზრება?

3. რა ფასი აქვს აუდიტორის დასკვნასა თუ მოსაზრებას?

ყველაფერი დამოკიდებულია საწარმოს წესდებაზე და ხელშეკრულებაზე დამკვეთსა და აუდიტორს (აუდიტორულ ფირმას) შორის. გასათვალისწინებელია მეწარმეთა შესახებ კანონის დებულება, რომელიც უფლებას აძლევს საწარმოს დამფუძნებელს (პარტნიორს), აუდიტორის მეშვეობით შეისწავლოს საწარმოს ფინანსური მდგომარეობა:

„ყოველ პარტნიორს აქვს წლიური ანგარიშგების ასლისა და საზოგადოების ყველა პუბლიკაციის მიღების უფლება. გარდა ამისა, მას უფლება აქვს, შეამოწმოს წლიური ანგარიშის სისწორე და ამ მიზნით გაეცნოს საზოგადოების დოკუმენტაციას უშუალოდ, ან აუდიტორის მეშვეობით და საწარმოს ორგანოებს მოსთხოვოს განმარტებები წლიური ანგარიშის წარდგენის შემდეგ, მაგრამ ამ ანგარიშის დამტკიცებამდე. თუ აღმოჩნდება, რომ ანგარიშში არსებითი შეცდომაა, ამ ანგარიშის შემოწმების ხარჯები ეკისრება საწარმოს. კონტროლისა და შემოწმების ეს უფლება შეიძლება შეიზღუდოს ამ კანონით, გაფართოება კი შესაძლებელია წესდებით“. (მუხლი 3.10).

ასეთ პირობებში, როდესაც აუდიტი ტარდება დამფუძნებლის ინიციატივით, დაკვეთითა და სახსრებით, ვფიქრობ, რომ აუდიტორი ვალებულია მომზადებული დოკუმენტი გადასცეს დამკვეთს, თუ ხელშეკრულება სხვას არ ითვალისწინებს. თუ აუდიტის შედეგად, ფინანსურ ანგარიშგებაში გამოვლინდება არსებითი შეცდომები, აუდიტის დამკვეთი (დამფუძნებელი), მოთხოვნის გარეშეც არ დააყოვნებს შედეგების გადაცემას საწარმოს ადმინისტრაციისთვის.

2. დასკვნა თუ მოსაზრება

აუდიტის ოფიციალურ ტექნიკურ დოკუმენტებში, რომლებიც გამოიცა პარლამენტთან არსებული აუდიტორული საქმიანობის საბჭოს ეგიდითა და რომელშიც მოყვანილია აუდიტის საერთაშორისო სტანდარტები, არის სტანდარტი 700 “THE AUDITOR'S REPORT ON FINANCIAL STATEMENTS”, რომელიც ქართულად ნათარგმნია „აუდიტორის დასკვნა ფინანსურ ანგარიშგებაზე“.

ტექნიკური დოკუმენტების 125-126 გვერდებზე განმარტებულია ფინანსური აუდიტის მიზანი. ქვემოთ მოყვანილია განმარტების ინგლისური და ქართული ტექსტები:

The objective of en audit of financial statements is to enable the auditor to express an opinion whether the financial statements are prepared, in all material respects, in accordance with an identified financial reporting framework. The Phrases used to express the auditor, s opinion are “give a true and fair view” or “present fairly, in all material respects”, which are equivalent terms. A similar objective applies 6tu the audit of financial or other information in prepared accordance with appropriate criteria

?ფინანსური ანგარიშგების აუდიტის მიზანია შესაძლებლობა მისცეს აუდიტორს გამოხატოს თავისი მოსაზრება იმის შესახებ, მომზადებულია თუ არა ფინანსური ანგარიშგება ფინანსური ანგარიშგების სტრუქტურული საფუძვლების შესაბამისად ყველა არსებითი ასპექტის გათვალისწინებით. აუდიტორის აზრის გამოსახატავად დასკვნაში გამოიყენება შემდეგი ექვივალენტური ფრაზები: „უტყუარად და სამართლიანად ასახავს“ ან „სამართლიანად ასახავს ყველა არსებითი ასპექტის გათვალისწინებით“. მსგავსი მიზანი მისაღებია ფინანსური თუ სხვა ინფორმაციის აუდიტისათვისაც, რომელიც მომზადებულია შესაბამისი კრიტერიუმების მიხედვით“.

განმარტების ინგლისურ ტექსტში და შესაბამის ქართულ თარგმანში „დასკვნა“ ნახსენები არ არის.

როგორც ვხედავთ, აუდიტის განმარტების ინგლისურ ტექსტში და შესაბამის ქართულ თარგმანში „დასკვნა“ ნახსენები არ არის.

სტანდარტის დედნის თანახმად: The auditor, s report should contain a clear written expression of opinion on the financial statements taken as a whole.

სტანდარტის ქართული ვარიანტის თანახმად, აუდიტორის დასკვნა უნდა მოიცავდეს ნათლად და მკაფიოდ გამოხატულ წერილობით დასკვნას მთლიანად ფინანსური ანგარიშგების შესახებ.

სტანდარტის ქართული ვარიანტის მოყვანილი დებულების მიხედვით:

ა. The report-იც დასკვნაა; და

ბ. The opinion-იც.

გ. აუდიტორის დასკვნა კი უნდა შეიცავდეს ნათლად და მკაფიოდ გამოხატულ დასკვნას.

საგულისხმოა მე-700-ე სტანდარტის მეორე მუხლის თარგმანიც:

“The auditor Should review and assess the conclusions drown from the audit evidence obtained as the basis for the expression of an opinion on the financial statements,” რომელიც ასეა ნათარგმნი:

„აუდიტორმა უნდა განიხილოს და შეაფასოს აუდიტორულ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით გამოტანილი დასკვნები და საფუძვლად დაუდოს ფინანსურ ანგარიშგებაზე თავის საბოლოო მოსაზრებას“.

შემოწმებულ ფინანსურ ანგარიშგებაზე „მოსაზრების (opinion) გამოთქმა“ მიჩნეულია ფინანსური აუდიტის მთავარ მიზნად და აუდიტორის ამოცანად აუდიტის სტანდარტებსა და უკლებლივ ყველა აუდიტისა და ბუღალტრული აღრიცხვის ინგლისურენოვან სახელმძღვანელოში.

აუდიტის საერთაშორისო სტანდარტების ქართული გამოცემის (აუდიტის ოფიციალური ტექნიკური დოკუმენტები) თავფურცელზე მითითებული მთარგმნელები, რედაქტორები, ექსპერტები და კონსულტანტები, სრულიად სამართლიანად და კანონზომიერად, დამოუკიდებლად იღებენ გადაწყვეტილებას იმის თაობაზე, რა და რატომ მიჩნიათ სწორად და უკეთესად ყოველ ცალკეულ შემთხვევაში. შესაძლოა მოიძებნოს, არა-ერთი ლექსიკონიც, რომელშიც Report და opinion „დასკვნად“ იქნება თარგმნილი და მთარგმნელები, რომლებიც ასეთ თარგმანს მიიჩნევენ ადეკვატურად. მაგალითად, ი.ფ. ჟდანოვას „ახალი ინგლისურ-რუსული ეკონომიკური ლექსიკონი“ და რუსული აუდიტის მარეგულირებელი ნორმები. თუმცა, მრავალი სხვა ქართულ-ინგლისური, თუ რუსულ-ინგლისური ლექსიკონის თანხმად დასკვნა, Заключение ითარგმნება როგორც conclusion, inference და არა report ან opinion. Report არის „ანგარიში“, „მოხსენება“, Opinion - კი „მოსაზრება“.

ვფიქრობთ, რომ „მოსაზრება“ და „დასკვნა“, „აუდიტორის მოსაზრება“ და „აუდიტორის დასკვნა“ ექვივალენტური ცნებები არ არიან და report-ისა და opinion-ის თარგმნა „დასკვნად“, Adverse opinion-ის თარგმნა „უარყოფით დასკვნად“ მოითხოვს სათანადო დასაბუთებას.

ფინანსური აუდიტის, სამეურნეო სუბიექტის ფინანსური ანგარიშგების აუდიტის შედეგი, თავისი ბუნებითა და აუდიტის საერთაშორისო სტანდარტების კონცეფციიდან გამომდინარე, ვერ იქნება-დასკვნა. იგი უფრო აუდიტორის ანგარიშია, რომელშიც გამოთქმულია აუდიტორის მოსაზრება იმის თაობაზე, თუ რამდენად უტყუარად და სამართლიანად ასახავს წარმოდგენილი ფინანსური ანგარიშგება საწარმოს ფინანსურ მდგომარეობას, ყველა არსებითი ასპექტის გათვალისწინებით.

ბუნებრივია ისმება კითხვა: რით არის გამოწვეული ასეთი შეუსაბამობა სიტყვის ინგლისურ და ქართულ მნიშვნელობებს შორის?!

მთლიანად სტანდარტების საკმაოდ რთული და ძალზე სპეციფიკური ტექსტის თარგმანი, ოდნავაც არ იძლევა იმის საბაბს, რომ კითხვის ნიშნის ქვეშ დავაყენოთ მთარგმნელთა კვალიფიკაცია. სავარაუდოა, რომ თარგმანზე გავლენა მოახდინეს:

რუსულმა დოკუმენტებმა (მხოლოდ ისინი მიიჩნევენ აუდიტორის ანგარიშს დასკვნად);

კანონმა აუდიტორული საქმიანობის შესახებ; და იმანაც, რომ დასკვნა უფრო ადვილი გასაგები იქნებოდა იმ შპს-დ ჩამოყალიბებული „ჯიხურებისთვის“, რომელთა „მენეჯერებისთვის“ „აუდიტი“ გამოძალვის ახალ ფორმად მოიაზრებოდა მხოლოდ, არც მთლად უსაფუძვლოდ და რაც არანაკლებ მნიშვნელოვანია, ბევრად უფრო ადვილი იქნებოდა ფულის გადახდის მოთხოვნა და ფულის გადახდა „დასკვნისთვის“, ვიდრე „აუდიტორის ანგარიშისათვის“ და მითუმეტეს ახალგამოჩეკილი აუდიტორის „მოსაზრებებისთვის“.

საინტერესოა, რითი იყო გამოწვეული აუდიტორის ანგარიშისა და აუდიტორის დასკვნის ცნებების არევა რუსულ გამოცემებში. არც ამ კითხვაზე აღმოჩნდა პასუხის მოძიება ძნელი:

ა. აუდიტის თეორიისა და პრაქტიკის საკითხებზე უცხოელი ავტორების რუსულ თარგმანებში, რომლებიც გამოსულია ჯერ კიდევ საბჭოთა კავშირის პერიოდში, რუსეთში აუდიტორული საქმიანობის პრაქტიკის შემოღებამდე, ყველგან გამოყენებულია „აუდიტორის მოსაზრება“ და „აუდიტორის ანგარიში“. მათ შორის:

რ. ადამსი. აუდიტი. რუსული თარგმანი ინგლისურიდან. აუდიტორის დასკვნა-ანგარიში, რომელსაც მოითხოვს კანონი. წიგნის პირველი ქვეთავის დასახელებაა: კანონის მოთხოვნა აუდიტორის ანგარიშისადმი სტანდარტი (APC) „აუდიტორის ანგარიში“.

როი ჯოჯი „აუდიტის სტანდარტებისა და ნორმების მოკლე სახელმძღვანელო“, წიგნში ნახსენები არ არის „აუდიტორის დასკვნა“. აუდიტის სტანდარტებზე დაყრდნობით, აუდიტორი იყენებს ცნებებს: „აუდიტორის მსჯელობა“, „აუდიტორის მოსაზრება“, „აუდიტორის ანგარიში“.

დ.კ. რობერტსონი „აუდიტი“, „აუდიტორის ანგარიშს“ იყენებს თავის ფუნდამენტურ ნაშრომში „აუდიტი“. „აუდიტორის ანგარიშია“ გამოყენებული ამ ნაშრომის რუსულ თარგმანშიც (სავსებით სამართლიანად).

ჩარლზ ფოქსის ძალზე საინტერესო ნაშრომის, „ხელშეკრულების მომზადების“ მაღალ დონეზე შესრულებულ რუსულ თარგმანში, აუდიტორის პროფესიული საქმიანობის, აუდიტორული შემოწმების შედეგი მოხსენიებულია „აუდიტორის ანგარიშად“. ვფიქრობთ, რომ ცნობილ ამერიკელ იურისტს არ უნდა ეშლებოდეს „დასკვნა“, „მოსაზრება“ და „ანგარიში“ ერთმანეთში.

ასე იყო რუსულენოვან გამოცემებში, სანამ აუდიტი არ იქცა სერიოზული შემოსავლის წყაროდ ყოველგვარი კონტროლისა და პასუხისმგებლობის გარეშე.

აუდიტის ინსტიტუტი მთელ მსოფლიოში კანონიერი შემოსავლების ძალზე ეფექტური წყაროა. ეს გარემოება არ გამოეპარათ არც რუსული აუდიტის ფუძემდებლებს, რომელთათვისაც კარგად იყო ცნობილი განსხვავებები „დასკვნასა“ და „მოსაზრებებს“, ასევე იმ გავლენას შორის, რომელსაც ეს სიტყვები ახდენენ რიგით მოქალაქეებზე და მეწარმეებზე პოსტკომუნისტურ სივრცეში. შედეგიც ადეკვატურია, 1992 წლის შემდეგ გამოცემულ აუდიტის საკითხებისადმი მიძღვნილ უკლებლივ ყველა რუსი ავტორისა თუ ნათარგმნი ტექსტის თანახმად აუდიტორი იძლევა «Заклячение»-ს, ანუ „დასკვნას“ მიუხედავად იმისა, რომ ასევე უკლებლივ ყველა ორიგინალურ ტექსტში დასკვნა ნახსენები არ არის.

არანაკლებ ბუნდოვანია აუდიტის განმარტებისა და მთლიანად აუდიტის სტანდარტების საბაზო ცნებები: „არსებითი“ და „არსებითი ასპექტი“. ამ ბუნდოვნებას, ნაწილობრივ ხსნის ქათულ ენაზე გამოცემული „მონტგომერის აუდიტი“, რომლის 462-ე გვერდზე სრულიად გასაგებადაა მითითებული, რომ: „ამ კითხვაზე ჯერ არ არსებობს პასუხი ლიტერატურაში“. ამ ნაშრომში, აუდიტორის დასკვნასთან ერთად შეხვდებით:

მკითხველი აუცილებლად იკითხავს, რატომ არის „მონტგომერის აუდიტის“ ქართულ თარგმანში ნახმარი აუდიტორის „მოსაზრების“ ნაცვლად, „აუდიტორის დასკვნა“. პასუხი მარტივზე მარტივია. წიგნი რუსული თარგმანიდანაა გადმოთარგმნილი. სავარაუდოა, რომ ამითაც აიხსნება წიგნის დასახელებასთან დაკავშირებული (რბილად რომ ვთქვათ) უხერხულობა. საქმე იმაში გახლავთ, რომ პარლამენტთან არსებული აუდიტორული საქმიანობის საბჭოს წინათქმაში, ვკითხულობთ: რომ robert Montgomeris ნაშრომს, მეშვიდე გამოცემის შემდეგ, ავტორის საპატივცემულოდ “audit- montgomeri” ეწოდა. წიგნის ყდაზე კი ვკითხულობთ:

- ქართულად “montgomeri auditi”.

- ინგლისურად “MONTGOMERY'S AUDITING”.

შესაძლოა არ ღირდა ყურადღების გამახვილება მრავალგვერდიან ორტომეულში ერთი სიტყვის შესაძლო არასწორ თარგმანზე, რომ არა ჩვენი აზრით საგულისხმო გარემოება.

„დასკვნა“, სამეურნეო ურთიერთობებში, როგორც წესი გულისხმობს მკაცრად ჩამოყალიბებულ, სამართლებრივი, მტკიცებულების ძალის შესასრულებლად გასათვალისწინებელ დოკუმენტს, ან დოკუმენტის (მსჯელობის) ბოლო ნაწილს, კონკრეტული საკითხის, ამოცანის ირგვლივ. მაგალითად: ექსპერტის დასკვნა, კომისიის დაკვნა და სხვ.

ფინანსური აუდიტის, სამეურნეო სუბიექტის ფინანსური ანგარიშგების აუდიტის შედეგი თავის ბუნებითა და აუდიტის საერთაშორისო სტანდარტების კონცეფციიდან გამომდინარე, ვერ იქნება - დასკვნა. იგი უფრო აუდიტორის ანგარიშია შესრულებულ სამუშაოებზე, რომლის აუცილებელი ელემენტია აუდიტორის მოსაზრება იმის თაობაზე, თუ რამდენად უტყუარად და სამართლიანად ასახავს წარმოდგენილი ფინანსური ანგარიშგება საწარმოს ფინანსურ მდგომარეობას, ყველა არსებითი ასპექტის გავალისწინებით.

ვნახოთ რამდენად შეიძლება ჩაითვალოს აუდიტის შედეგი, აუდიტორის „მოსაზრება“ „დასკვნად“ ამ ცნების ყველაზე მარტივი მნიშვნელობით.

რას იძლევა აუდიტორი, მისთვის გაცემული ანაზღაურების ნაცვლად?

მოვიყვან დებულებებს იმავე აუდიტის ოფიციალურ ტექნიკურ დოკუმენტებიდან.

სტანდარტი 200 მუხლი 8. საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისად, აუდიტი განკუთვნილია იმის დასაბუთებული გარანტიის უზრუნველსაყოფად, რომ მთლიანად ანგარიშგება არ შეიცავს არსებით უზუსტობებს.

იქვე, მე-9 მუხლში ვკითხულობთ: აუდიტს ახლავს თანმდევი შეზღუდვები, რომლებიც ხელს უშლის აუდიტორს, არსებითი უზუსტობების გამოვლენაში. (სავარაუდოა აქაც მთლიანად, ან ნაწილობრივ. შენიშვნა ავტორის).

სტანდარტი 240 „თაღლითობა და შეცდომები“, რომელიც არეგულირებს აუდიტორის პასუხისმგებლობას და რომლის მიზანია „დაადგინოს სტანდარტები და მითითებები აუდიტორის პასუხისმგებლობაზე, გაითვალისწინოს თაღლითობისა და შეცდომების არსებობა ფინანსური ანგარიშგების აუდიტში“, ვკითხულობთ:

„შეცდომებისა და თაღლითობის თავიდან აცილებისა და აღმოჩენის პასუხისმგებლობა აკისრია ხელმძღვანელობას ადეკვატური ბუღალტრული აღრიცხვისა და შიდა კონტროლის სისტემების დანერგვისა და უწყვეტი ფუნქციონირების გზით“.

120-ე სტანდარტი მუხლი 6 „გარანტიის დონეები“:

„გარანტია (რწმუნება) აუდიტისა და მასთან დაკავშირებული მომსახურების სტრუქტურული საფუძვლების კონტექსტში აღნიშნავს აუდიტორის დაკმაყოფილებას ერთი მხარის მიერ მეორე მხარისთვის გამოსაყენებლად წარდგენილი მტკიცებულების საიმედობით“.

სტანდარტის მოყვანილი დებულებიდან მთლად ნათელი არ არის რომელია ერთი, რომელი მეორე მხარე და რას გულისხმობს „გარანტია“ აუდიტისა და მასთან დაკავშირებული მომსახურების სტრუქტურული საფუძვლების კონტექსტში. მთლად გაუგებერია რა კავშირია „გარანტიასა“ და „რწმუნებას“ შორის.

ფინანსური აუდიტის კონტექსტში აუდიტორის პასუხისმგებლობასა და „გარანტიებთან“ დაკავშირებული ბუნდოვანებები ამით არ ამოიწურება, მათ შორის:

სტანდარტი 120 მუხლი 7. „აუდიტზე გარიგებაში აუდიტორი უზრუნველყოფს გარანტიის მაღალ მაგრამ არა აბსოლუტურ დონეს იმის შესახებ, რომ აუდიტს დაქვემდებარებული ინფორმაცია არ შეიცავს არსებით უზუსტობებს“.

სტანდარტი 240 მუხლი12. „აუდიტი ექვემდებრება იმის გარდაუვალ რისკს, რომ ფინანსური ანგარიშგების ზოგიერთი არსებითი უზუსტობა ვერ იქნება აღმოჩენილი მაშინაც, როდესაც აუდიტი სათანადოდ არის დაგეგმილი და აუდიტის საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისად არის ჩატარებული.“

სტანდარტი 400 მუხლი 41. „აღსანიშნავია, რომ შეუმჩნევლობის გარკვეული რისკი (იმის რისკი, რომ აუდიტორი ვერ აღმოაჩენს ისეთ უზუსტობას, რომელიც ცალკე არებული ან სხვა უზუსტობასთან ერთად შეიძლება არსებითი იყოს) ყოველთვის იარსებებს, მაშინაც კი როდესაც აუდიტორმა უნდა შეამოწმოს ანგარიშების ნაშთების ან ოპერაციათა კატეგორიების 100 პროცენტი, რადგან აუდიტორულ მტკიცებულებათა უმეტესობა დასკვნის საფუძვლად გამოდგება, მაგრამ, თავისთავად დასკვნას არ წარმოადგენს“.

მოყვანილი დებულებიდან გაუგებარია:

ა. რას გულისხმობს „აუდიტორულ მტკიცებულებათა უმეტესობა დასკვნის საფუძვლად გამოდგება, მაგრამ თავისთავად დასკვნას არ წარმოადგენს“.

ბ. როგორია იმის „გარკვეული რისკის“ ხარისხი, რომ „აუდიტორი ვერ აღმოაჩენს ისეთ უზუსტობას, რომელიც ცალკე არებული ან სხვა უზუსტობასთან ერთად შეიძლება არსებითი იყოს, მაშინაც კი როდესაც აუდიტორმა უნდა შეამოწმოს ანგარიშების ნაშთების ან ოპერაციათა კატეგორიების 100 პროცენტი“, ანუ აუდიტორის სავსებით და სრულიად დადებითი დასკვნის პირობებში აუდირებულ ფინანსურ ანგარიშგებაში შესაძლოა აღმოჩნდეს არსებითი უზუსტობები და ის, რომ იგი უტყუარად და სამართლიანად ვერ ასახავს საწარმოს ფინანსურ მდგომარეობას.

ასეთ პირობებში ღიმილის (რბილად რომ ვთქვათ) მომგვრელია მე-700 სტანდარტის- 13 მუხლი, რომლის ქართულ რედაქციას მოვიყვან სრულად:

„დასკვნაში აუცილებლად უნდა აღინიშნოს, რომ აუდიტი დაგეგმილი იყო და შესრულდა იმ მიზნით, რომ აუდიტორს მიეღო დასაბუთებული გარანტია იმისა რომ ფინანსური ანგარიშგება არ შეიცავს არსებით უზუსტობებს“.

არ შეიძლება არ აღვნიშნოთ აუდიტისა და აუდიტორული დასკვნის კიდევ ერთი ძალზე უხერხული თავისებურება. საქმე იმაში გახლავთ, რომ საწარმოს, რომელსაც აქვს კატასტროფული ფინანსური მდგომარეობა, რაც სრულად, უტყუარად და სამართლიანად არის ასახული საწარმოს ფინანსურ ანგარიშგებაში, აუდიტორი გასცემს უპირობოდ დადებით დასკვნას, ყოველგვარი შენიშვნების გარეშე, სტანდარტებისა და კანონის სრული დაცვით.

ქართული აუდიტის დამსახურება აუდიტის საერთაშორისო სტანდარტებისა და მთლიანად აუდიტის ინსტიტუტისადმი, არ ამოიწურება „აუდიტორის მოსაზრების“ „აუდიტორის დასკვნით“ შეცვლით.

ქართველი აუდიტორები აფასებენ ქონებას. არავის აფიქრებს, რომ არც აუდიტის საერთაშორისო სტანადარტები და არც საქართველოს კანონი „აუდიტორული საქმიანობის შესახებ“ აუდიტორების მიერ ქონების შეფასებას არ ითვალისწინებენ (აუდიტორების დასკვნებში შეფასების შესახებ შეხვდებით აღნიშვნას, რომ შეფასება შესრულებულია აუდიტის საერთაშორისო სტანდარტებისა და „აუდიტორული საქმიანობის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად). უკვე 15 წელზე მეტია ბუღალტრები აფასებენ სახლებსა და დაუმთავრებელ მშენებლობებს, საზღვაო და საჰაერო ხომალდებს, პორტებსა და აეროპორტებს, ყველაფერს რასაც დამკვეთი ისურვებს.

მომსახურების ამ სფეროში, ისე როგორც არსად, ძალაშია წესი „მყიდველი ყოველთვის მართალია“ და როგორც წესი შეფასებული ქონების „საბაზრო ღირებულება“ ზუსტად ემთხვევა დამკვეთის ვარაუდებსა და ინტერესებს.

ასეთი ფენომენი ადვილად შეიძლება აიხსნას გამორჩეული ქართული ნიჭით. ბრიტანელებს კი დამოუკიდებელი შემფასებლის სტატუსის მისაღებად უხდებათ ბევრად უფრო რთული გზის გავლა. იმისათვის, რომ ბრიტანელმა მიიღოს ქონების შეფასების უფლება აუცილებელია იგი გახდეს დამოუკიდებელ შემფასებელთა სამეფო ინსტიტუტის წევრი (რომელიც შეიქმნა 1861 წელს ხელმწიფის საგანგებო ქარტიით), მას უნდა ჰქონდეს საუნივერსიტეტო განათლება შემფასებელთა სამეფო ინსტიტუტში აკრედიტებულ ერთ-ერთ უნივერსიტეტში, გავლილი არანაკლებ 2 წლიანი სტაჟირება საშემფასებლო ფირმაში - შემფასებელთა სამეფო ინსტიტუტის წევრის ხელმძღვანელობით და ჩააბაროს საკვალიფიკაციო გამოცდები.

აუდიტის ინსტიტუტის 15 წლიანი „განვითარება“ გვიჩვენებს (როდესაც მხოლოდ ერთ თუ ორ ორგანიზაციას აქვს აუდიტორების მომზადებისა და ატესტირების უფლება, ლიცენზირება კი საერთოდ გაუქმებულია), რომ ასეთი აუდიტი, ქონების შეფასება და შემფასებლები ძალზე საჭირო და მოხერხებულია ყველასათვის. იგი აწყობს ხელისუფლებას, ოპოზიციას, მათ თანამემამულე და უცხოელ მეგობრებსა და ექსპერტებს.

აუდიტის სტანდარტებისა და აუდიტის ინსტიტუტისადმი ასეთ მიდგომას, რომელსაც უკეთესს ვერ დავარქმევთ, მოჰყვა სრულიად ლოგიკური გაგრძელება: აუდიტის ინსტიტუტის სრული პროფანაცია - 25 და 50 ლარიანი უპირობოდ დადებითი აუდიტორული „დასკვნები“ ჯიხურების, ორკაციანი მაღაზიების „წლიურ ფინანსურ ანგარიშგებებზე“, ყოველ კუთხეში გამოკრული განცხადებები: „ლამინირება. „ყურის გახვრეტა. აუდიტი“ და შედეგად სავალდებულო აუდიტის სავსებით სამართლიანი და მასშტაბური შეზღუდვები.

ყოველივე ზემოთ აღნიშნულიდან გამომდინარე, შესაძლოა გაჩნდეს კითხვა, არის თუ არა საერთოდ საჭირო „აუდიტი“?.

მიუხედავად გამოთქმული შენიშვნებისა, ძალაშია კანონი „აუდიტორული საქმიანობის შესახებ“, აუდიტის საერთაშორისო სტანდარტები, ფაქტიურად აღიარებული აუდიტის ნაციონალურ სტანდარტებად. ცალკეული სამეურნეო სუბიექტებისთვის ძალაშია სავალდებულო აუდიტი.

პრაქტიკულად არ არსებობს ალტერნატივა, როდესაც აუდიტორულ შემოწმებას მოითხოვს საწარმოს არსებული, თუ პოტენციური კონტრაგენტი, დაინტერესებული საწარმოს ფინანსური მდგომარეობითა და შესაბამისად ფინანსური ანგარიშგებით (ბანკი, ინვესტორი, სხვა კრედიტორი, სტრატეგიული მომწოდებელი და მომხმარებელი).

ძალზე მნიშვნელოვანია აუდიტთან დაკავშირებული ისეთი სამუშაოები, როგორებიცაა: შეთანხმებული პროცედურები და კომპილაცია. როდესაც აუდიტორი, სამეურნეო სუბიექტთან დადებული ხელშეკრულების თანახმად, სწავლობს საწარმოს სამეურნეო საქმიანობის კონკრეტულ ცალკეულ სეგმენტს, იღებს ვალდებულებას ბუღალტრული აღრიცხვის მოწესრიგებაზე (აღდგენაზე), ბიუჯეტთან ანგარიშსწორების მდგომარეობის შემოწმებაზე, შიდა კონტროლის სამსახურის მოწესრიგებაზე და სხვ.

ძალზე ფართოა ნებაყოფლობითი აუდიტის სფერო, როდესაც საწარმო და აუდიტორი თანხმდებიან აუდიტის მოცულობაზე, სიღრმეზე, შედეგების საიმედობაზე და პასუხისმგებლობის ფარგლებზე. ხელშეკრულებაში, ნებაყოფლობითი აუდიტის შესახებ საწარმოს (დამკვეთს) საშუალება აქვს სრულად გაითვალისწინოს საკუთარი ინტერესები, მიმდინარე და სამომავლო პრობლემები. ამისათვის ძალზე მნიშვნელოვანია მეწარმემ:

- სრულად გააცნობიეროს აუდიტის შესაძლებლობები და ერკვეოდეს რას შეიძლება ელოდე აუდიტისა და აუდიტორისგან და რას არა.

- შეეძლოს სწორად გააფორმოს ხელშეკრულება აუდიტორთან. სწორად განსაზღვროს აუდიტის მოცულობა. ხელშეკრულებაში გაითვალისწინოს აუდიტორის მიერ დეტალური ანგარიშის წარმოდგენა.

- დროულად შეისწავლოს აუდიტორის ანგარიში, გააანალიზოს გამოვლენილი ხარვეზები, დაგეგმოს და გადადგას ეფექტური ნაბიჯები მათი გამოსწორებისა და აღკვეთისათვის.

არის კიდევ რამდენიმე ძალზე არსებითი გარემოება, რომლებიც ადასტურებენ ფინანსური ანგარიშგების დამოუკიდებელი ფიფინანსური აუდიტისა და მთლიანად ფინანსური აუდიტის ინსტიტუტის უალტერნატივობას ცივილიზებული ეკონომიკური ურთიერთობების პირობებში (მიუხედავად აუდიტისა და მთლიანად ფინანსური ბუღალტრული აღრიცხვისა და ანგარიშგების ცნობილი ნაკლოვანებებისა). ფინანსური ანგარიშგება დგება ასეთი ანგარიშგების გარე მომხმარებლებისათვის, მათ მიერ დასაბუთებული ეკონომიკური გადწყვეტილების მისაღებად. იმ მომხმარებლებისთვის, რომლებიც დაინტერესებული არიან საწარმოს ფინანსური მდგომარეობით, მაგრამ ხელი არ მიუწვდებათ მის სააღრიცხვო დოკუმენტაციასთან. ასეთ პირობებში საწარმო, არა-ერთი მიზეზით, რბილად რომ ვთქვათ, ცდილობს შეალამაზოს თავისი ფინანსური ანგარიშგება (დღემდე ძალაშია ნახევრად ხუმრობით ნათქვამი, არსებობს ოთხი სახის ტყუილი: პატარა, დიდი, ძალიან დიდი ტყუილი და ფინანსური ანგარიშგება), რაც გამორიცხავს ფინანსური ანგარიშგების გარე მომხმარებლის მიერ სრული და საიმედო ინფორმაციის მიღებას ყველა გამომდინარე შედეგებით. სწორედ ამ კონფლიქტის მოგვარებას ემსახურება ფინანსური აუდიტის ინსტიტუტი, აუდიტის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმები, საერთაშორისო და ეროვნული სტანდარტები, პროფესიული ეთიკის ნორმები, აუდიტორების სწავლების, ატესტაციისა და ლიცენზირების ორგანოები. ცალსახად უნდა ითქვას, რომ კვალიფიციური და დამოუკიდებელი აუდიტის გარეშე, ძალზე სადავო ხდება ფინანსური ანგარიშგების, როგორც დასაბუთებული ეკონომიკური გადაწყვეტილების მისაღებად აუცილებელი ინფორმაციის ღირებულება.

ასეთ პირობებში, ქვეყანაში, ცივილიზებული ბუღალტრული აღრიცხვის არსებობა მოითხოვს ძალზე სერიოზულ დასაბუთებას, ნაცვლად აუდიტორების სერტიფიცირებაზე მოთხოვნების ამაღლებისა და აუდიტორული საქმიანობის განხორციელებაზე ნებართვის მიღების პირობების გამკაცრებისა, საქართველოში საერთოდ უქმდება აუდიტორული საქმიანობის ლიცენზირება.

ბორის ჯანჯალია
საერთაშორისო საფინანსო კორპორაციის სპეციალისტი

კორპორაციული მდივნის ინსტიტუტი დღეს უკვე აღარ წარმაოდგენს სიახლეს როგორც უცხოეთში, ისევე საქართველოში. ბევრი რამ დაწერილა თუ თქმულა ამ თანამდებობის პირის მნიშვნელობაზე კომპანიაში კარგი კორპორაციული მართვის კულტურის დამკვიდრების და განვითარების თვალსაზრისით.

აღმოცენებული ანგლო-საქსონური სამართლის ქვეყნებში (ბრიტანეთი, აშშ, კანადა, ავსტრალია), კორპორაციული მდივნის ინსტიტუტმა ადგილი დაიმკვიდრა ასევე სხვა სამართლის ოჯახის ქვეყნებშიც. დღეს კორპორაციული მდივნის არსებობა შეიძლება განპირობებული იყოს როგორც მოქმედი კანონმდებლობით (მაგალითად, დიდი ბრიტანეთი, ავსტრალია და ყაზახეთი ითვალისწინებენ კორპორაციული მართვის მდივნის აუცილებლობას იმ კომპანიებში, რომელთა აქციებიც იყიდება საფონდო ბირჟაზე),¹ ისევე როგორც მხოლოდ კორპორაციული მართვის კოდექსით (უკრაინა და რუსეთი)², რომელიც წარმოადგენს ე.წ. “soft law”-ს და მისი დებულებები წარმოადგენს სარეკომენდაციო ხასიათის ნორმებს.³ იმ შემთხვევაში, თუ ადგილობრივი კორპორაციული მართვის კულტურა არ არის სათანადოდ განვითარებული, კორპორაციული მდივნის პოზიცია შეიძლება გათვალისწინებული იყოს ცალკეული კომპანიების შიდა აქტებით (წესდება ან დებულება კორპორაციული მდივნის შესახებ).

კორპორაციული მდივნის მოვალეობები მრავალფეროვანია, თუმცა მათი პირობითი დაყოფა მაინც შეიძლება სამ ძირითად ჯგუფად: მოვალეობები აქციონერებთან მიმართებაში, სამეთვალყურეო საბჭოს და დირექტორატთან მიმართებაში; და ბოლოს, მოვალეობები კომპანიასთან მიმართებაში.

შეიძლება ითქვას, რომ აქციონერისათვის კორპორაციული მდივანი არის პირველი საკონტაქტო პირი კომპანიაში. მართლაც, ის აწვდის აქციონერებს მათთვის საჭირო ინფორმაციას, ან ცდილობს მოუგვაროს ის საკითხები, რომლებიც წარმოადგენს ინტერესს აქციონერებისათვის. კორპორაციული მდივანი ამზადებს საერთო კრების სხდომებს, აწარმოებს კრების ოქმებს და უზრუნველყოფს მათ სათანადო შენახვას და ხელმისაწვდომობას აქციონერებისა და სხვა დაინტერესებული პირებისათვის. რაც შეეხება კორპორაციული მდივნის მოვალეობებს კომპანიის სამეთვალყურეო საბჭოს და დირექტორატთან მიმართებაში, ის ასევე გვევლინება როგორც მთავარი ფიგურა ახლად არჩეულ სამეთვალყურეო საბჭოს და ახლადდანიშნულ დირექტორატის წევრებისათვის, რომელიც მიაწვდის მათ ინფორმაციას კომპანიის და მიმდინარე საქმეების შესახებ, ხოლო საჭიროების შემთხვევაში სათანადო ტრენინგებს ჩაუტარებს მათ. კორპორაციული მდივანი ვალდებულია დროული და სწორი ინფორმაცია მიაწოდოს მმართველი ორგანოების წევრებს. ასევე, პასუხისმგებელია მათი სხდომების ოქმების შედგენა-შენახვაზე.

კორპორაციული მდივნის მოვალეობები კომპანიასთან გარკვეულწილად უკვე მოიცავს ზემოთ ჩამოთვლილ ჯგუფებთან დაკავშირებულ ვალდებულებებს, ვინაიდან აქციონერთა უფლებების დაცვა და კომპანიის მმართველობის ორგანოების გამართული მუშაობა შეეხება კომპანიის ძირეულ ინტერესებს, თუმცა ასევე კორპორაციული მდივნის მოვალეობები კომპანიის წინაშე გამოიხატება კონტროლის განხორციელებაში იმაზე, თუ რამდენად პასუხობს კომპანიის საქმიანობა მოქმედი კანონმდებლობის და საუკეთესო პრაქტიკის მოთხოვნებს. ასევე მნიშვნელოვანია, რომ კორპორაციულმა მდივანმა დაიცვას კონფიდენციალურობა და გაუწიოს კოორდინაცია აქციონერების, სამეთვალყურეო საბჭოს და დირექტორატის საქმიანობასა და ურთიერთობებს. აღნიშნული მოვალეობებიდან ყველაზე მნიშვნელოვან საკითხები განვიხილოთ და ამასთან, შევეხებით იმ ახალ დატვირთვას, რაც კორპორაციულ მდივანს გასულმა წლებმა და მომხდარმა მოვლენებმა შემატა.

უპირველეს ყოვლისა, გავაანალიზებთ კომპანიისთვის ისეთ მნიშვნელოვან მოვლენას, როგორიცაა აქციონერთა საერთო კრების მოწვევა და ჩატარება. საერთო კრება, როგორც კომპანიის მმართველობის უმაღლესი ორგანო წარმოადგენს რეალურ შესაძლებლობას აქციონერებისთვის მიიღონ ინფორმაცია კომპანიის საქმიანობის, მიღწევების, სამომავლო გეგმების შესახებ და გადაწყვიტონ კომპანიისათვის მნიშვნელოვანი საკითხები. მოცემულ შემთხვევაში ბევრი რამ არის დამოკიდებული კორპორაციული მდივნის პროფესიონალიზმსა და გამოცდილებაზე, თუ გავითვალისწინებთ იმ ღონისძიებათა სიმრავლეს, რაც აუცილებელია საერთო კრების მოსაწვევად, ჩასატარებლად და მასზე მიღებული შედეგების დასაფიქსირებლად.

აქციონერთა კრებისათვის მნიშვნელოვან დოკუმენტს წარმოადგენს დღის წესრიგი. კორპორაციული მდივანი ამზადებს პროექტს (სამეთვალყურეო საბჭოს მითითებების შესაბამისად), ახდენს მის ცირკულირებას, უზრუნველყოფს საბჭოს წევრებს შორის დღის წესრიგთან არსებული დავის გადაწყვეტას და დღის წესრიგის დროულ დამტკიცებას, რათა მოხდეს მისი გამოქვეყნება და აქციონერებისათვის მიწოდება. გარდა ამისა, ძალზე მნიშვნელოვანია, რომ კორპორაციულმა მდივანმა წინასწარ დაადგინოს ყველა ის აქციონერი, ვისაც უნდა დაეგზავნოს მოსაწვევი კრებაში მონაწილეობის მისაღებად, ან უზრუნველყოს ბეჭდვით ორგანოში შეტყობინების გამოქვეყნება.⁴ ამასთან, კორპორაციულმა მდივანმა უნდა უზრუნველყოს საერთო კრების მუშაობაში იმ პირთა მოწვევა, რომლებიც დღის წესრიგიდან გამომდინარე უნდა დაესწრონ საერთო კრების მუშაობას (მაგალითად, გარე აუდიტორი ან კომპანიის აქციათა რეესტრის მწარმოებელი დამოუკიდებელი რეგისტრატორი).

საერთო კრების დღის წესრიგთან დაკავშირებით, ასევე აუცილებელია, რომ კორპორაციულმა მდივანმა გაუკეთოს კოორდინაცია სამეთვალყურეო საბჭოს და დირექტორატის წევრების მუშაობას, აქციონერებისათვის დღის წესრიგში შესულ საკითხებთან დაკავშირებული რეკომენდაციების შესამუშავებლად. ამის გარდა, კორპორაციული მდივანი ასევე კოორდინაციას უწევს კომპანიის სხვა ორგანოებს საერთო კრების დღის წესრიგის საკითხებთან დაკავშირებული აუცილებელი დოკუმენტების მომზადებაში. კორპორაციული მდივანი აკონტროლებს სხვა ტექნიკური საკითხების უზრუნველყოფას, რომლებიც აუცილებელია საერთო კრების გამართული მუშაობისათვის (მაგალითად, აუდიო ან ვიდეო ჩაწერა, საჭირო კომპიუტერული უზრუნველყოფა და ა.შ.) და ბოლოს, მოსამზადებელი სამუშაოებიდან ასევე უნდა აღინიშნოს კორპორაციული მდივნის მოვალეობანი მოამზადოს საარჩევნო ბიულეტენი, დასამტკიცებლად წარუდგინოს სამეთვალყურეო საბჭოს და უზრუნველყოს დაბეჭდილი ბიულეტენების სათანადოდ შენახვა საერთო კრების დაწყებამდე.

რაც შეეხება თავად საერთო კრების ჩატარებას, კორპორაციული მდივანი უზრუნველყოფს აქციონერთა რეგისტრაციის პროცესის გამართულობას, პასუხობს აქციონერთა კითხვებს პროცედურულ თუ სხვა საკითხებზე (ისევე, როგორც აწვდის აქციონერებს მათთვის საჭირო ინფორმაციას კრების დაწყებამდე და უზრუნველყოფს აქციონერების მიერ წამოჭრილი საკითხების საერთო კრების დღის წესრიგში შეტანას), ასრულებს კრების მდივნის ფუნქციას, ხმის მიცემის შემდეგ აცხადებს კენჭისყრის შედეგებს. ამასთან, კორპორაციული მდივანი უზრუნველყოფს სათანადო პროცედურების დაცვას - ფორუმის არსებობას, ხმის მიცემას სწორი თანმიმდევრობით, გადაწყვეტილების მიღებას საჭირო ხმების რაოდენობით, ხოლო საერთო კრების დამთავრების შემდგომ უზრუნველყოფს საერთო კრების ოქმების სათანადო შენახვას და მოთხოვნის შემთხვევაში - აქციონერებისათვის მიწოდებას.

კორპორაციული მდივნის საქმიანობის მნიშვნელოვან მიმართულებას წარმოადგენს კომპანიის სამეთვალყურეო საბჭოსა და დირექტორატის გამართული მუშაობის უზრუნველყოფა. გარდა ზემოაღნიშნული რამდენიმე ფუნქციისა (ახალი წევრების გაცნობა კომპანიასთან, ახალი და უკვე არსებული წევრების ტრენინგი და მათთვის ინფორმაციის მიწოდება), კორპორაციული მდივანი სამეთვალყურეო საბჭოს და დირექტორატის წევრებს კონსულტაციებს უწევს იურიდიულ, ფინანსურ და სხვა საკითხებზე, აცნობს მათ კომპანიის შიდა დოკუმენტებს, უზრუნველყოფს მათი შეხვედრების მომზადებასა და ჩატარებას, ხოლო შეხვედრის დროს მოქმედი კანონმდებლობითა და კომპანიის შიდა ნორმატიული აქტებით დადგენილი პროცედურების დაცვას. კორპორაციული მდივანი უზრუნველყოფს საბჭოს სხდომის პრაქტიკული მხარეების გადაწყვეტას - თუ სად ჩატარდება სხდომა და როგორია დღის წესრიგი, ის ასევე აცნობს სამეთვალყურეო საბჭოს და დირექტორატის წევრებს როგორც საერთო კრების, ისევე სამეთვალყურეო საბჭოსა და დირექტორატის გადაწყვეტილებების შესახებ. რა თქმა უნდა, ის ასევე გვევლინება როგორც სამეთვალყურეო საბჭოსა და დირექტორატის სხდომების მდივანი და ჩართულია მმართველობითი ორგანოების თვითშეფასების პროცესში.

კორპორაციული მდივნის კომპანიის წინაშე მოვალეობების შესახებ საუბრისას შესაძლოა განვიხილოთ ისინი კომპანიის შიდა და გარე ჭრილში. რაც შეეხება კომპანიის შიდა ურთიერთობებს, აქ აღსანიშნავია კორპორაციული მდივნის მოვალეობები, დაკავშირებული კონფიდენციალური ინფორმაციის შენახვასა ამის მიწოდებასთან საამისოდ უფლებამოსილი პირებისათვის; მოვალეობები, რომლებიც შეეხება კომპანიის შიდა დოკუმენტების შენახვას, აღრიცხვასა და დამოწმებული ასლების გაცემას ისევე, როგორც კომპანიის შიდა აქტების მოქმედ კანონმდებლობასთან შესაბამისობის უზრუნველყოფას. რაც შეეხება გარე ურთიერთობებს, აქ შეიძლება აღინიშნოს კორპორაციული მდივნის მოვალეობები კომპანიის მიერ ანგარიშების შედგენის, შემდეგ ამ ანგარიშების რეგულატორისთვის წარდგენის (ანგარიშვალდებული საწარმო(ები)-ს შემთხვევაში)⁵ და ღია ინფორმაციის დაინტერესებული პირებისათვის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა.

როგორც კორპორაციული მდივნის ზემოთ მოცემული მოვალეობები ცხადყოფს, მას ეკისრება საკმაოდ მნიშვნელოვანი როლი კომპანიის ყოველდღიურ საქმიანობაში, რაც თავის მხრივ, კომპანიისგანაც მოითხოვს გარკვეული ღონისძიებების გატარებას სათანადოდ უფლებამოსილი და დამოუკიდებელი კორპორაციული მდივნის ინსტიტუტის ჩამოსაყალიბებლად. უპირველეს ყოვლისა, აუცილებელია ამის ასახვა კომპანიის წესდებაში და კორპორაციული მდივნის შესახებ შესაბამისი დებულების მიღება, სადაც მოცემული იქნება კორპორაციული მდივნის უფლებამოსილებები, ვალდებულებები და ფუნქციათა ჩამონათვალი ისევე, როგორც ამ პოზიციისთვის საჭირო განათლება და გამოცდილება.6 კორპორაციულ მდივანს თანამდებობაზე ნიშნავს სამეთვალყურეო საბჭო. მასთან ფორმდება შრომითი ხელშეკრულება. ძალზე მნიშვნელოვანია, რომ კორპორაციული მდივანი იყოს დამოუკიდებელი და ობიექტური თავის საქმიანობაში, წინააღმდეგ შემთხვევაში აზრი ეკარგება ამ პოზიციის არსებობას კომპანიაში.

კორპორაციული მდივნის დამოუკიდებლობის ერთ-ერთ ელემენტს წარმოადგენს ის, რომ კომპანიის სხვა თანამშრომლებისაგან განსხვავებით, გადაწყვეტილებები მისი ანაზღაურების, ხელშეკრულების დადების და შეწყვეტისა და მის მიმართ დისციპლინური ღონისძიების გატარების შესახებ მიიღება არა დირექტორატის, არამედ სამეთვალყურეო საბჭოს მიერ. დამოუკიდებლობის თვალსაზრისიდან გამომდინარე, ასევე სასურველია, რომ კორპორაციული მდივანი არ იყოს კომპანიის მნიშვნელოვანი აქციონერი, დირექტორატის ან სამეთვალყურეო საბჭოს წევრთან დაკავშირებული პირი, ან კომპანიის საქმიანი პარტნიორი. სწორედ დამოუკიდებლობაა ის ფაქტორი, რომელიც სანდოს ხდის კორპორაციულ მდივანს კომპანიაში წარმოდგენილი სხვადასხვა მმართველობის რგოლებისათვის (აქციონერები, სამეთვალყურეო საბჭო და დირექტორატი). ამან განაპირობა ასევე ის, რომ უკანასკნელ ხანებში კორპორაციული მდივანი ხშირად გვევლინება როგორც კომპანიაში არსებული კონფლიქტების მედიატორი

მედიაციაზე, როგორც დავების გადაწყვეტის უკვე აღიარებულ საშუალებაზე ჩვენ ვისაუბრეთ ჩვენი ბიულეტენის წინა ნომერში.⁷ აქ კი უბრალოდ მოკლედ შევეხებით მის გარკვეულ ასპექტებს და უპირატესობებს დავის სასამართლო თუ საარბიტრაჟო განხილვასთან შედარებით. მაგალითად, მედიაციის შემთხვევაში, პროცედურების ღირებულება, როგორც წესი, გაცილებით ნაკლებია, ვიდრე სასამართლოში ან არბიტრაჟში. ასევე გასათვალისწინებელია პროცედურების სისწრაფე და მოქნილობა - მხარეები შეიძლება შეუდგნენ მოლაპარაკებას როგორც კი მიაღწევენ თანხმობას მედიაციის გამოყენების შესახებ (მოლაპარაკება, როგორც წესი, რამდენიმე დღე გრძელდება); ასევე შეთანხმდნენ მედიაციის სახეობასა და გამოსაყენებელ პროცედურებზე (მაგალითად, მედიაციის და არბიტრაჟის ერთობლიობა იმ შემთხვევისთვის, თუ მხარეები ვერ მიაღწევენ შეთანხმებას, მედიატორი იკისრებს არბიტრის როლს)⁸ ისევე, როგორც პროცედურების ჩატარების დროსა და ადგილზე. კონფიდენციალურობა ასევე მნიშვნელოვანია, განსაკუთრებით კომპანიის შიდა საქმეებში - მხარეებს შეუძლიათ გაუმჟღავნონ ერთმანეთს მხოლოდ ის ინფორმაცია, რაც მათ სურთ (მოლაპარაკების შინაარსი და გაცვლილი ინფორმაცია კონფიდენციალურია. მხარეებს შეუძლიათ გაამჟღავნონ მიღწეული შეთანხმების შედეგები) მაშინ, როდესაც სასამართლო განხილვის შემთხვევაში განხილვაც და სასამართლოს მიერ გამოტანილი გადაწყვეტილება საჯაროა. ასევე გასათვალისწინებელია ის, რომ მხარეები არ არიან ვალდებული დაეთანხმონ მოლაპარაკებებს ან შემოთავაზებულ დავის გადაწყვეტას და მიმართონ დავის გადაწყვეტის სხვა ხერხს, მათ შორის სასამართლოსაც.

კორპორაციულმა მდივანმა შეიძლება შეასრულოს კარგი მედიატორის როლი, თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ როგორც კომპანიის ძირითადი საკონტაქტო პირი, კორპორაციული მდივანი ხშირად ისმენს პრეტენზიებს აქციონერებისაგან კომპანიის მმართველობითი ორგანოების ქმედების გამო. როგორც საერთაშორისო პრაქტიკა ცხადყოფს, აქციონერთა უფლებების დაცვის ერთ-ერთი წინაპირობაა კომპანიაში ეფექტური მექანიზმების არსებობა, რომლებიც შესაძლებლობას მისცემს აქციონერებს დაიკმაყოფილონ თავიანთი ინტერესები მათთვის მისაღებ ფასად და დროში გაჭიანურების გარეშე.⁹ კორპორაციული მდივანი ასევე შეიძლება მოგვევლინოს როგორც მედიატორი სამეთვალყურეო საბჭოს ან დირექტორატის წევრებს შორის წარმოშობილ დავებში.

კორპორაციული მდივნის მნიშვნელობა კიდევ უფრო გაიზარდა უკანასკნელი ფინანსური კრიზისის ფონზე, რომელსაც მოიხსენიებენ როგორც გამოცდას თანამედროვე კორპორაციული მართვის სისტემისათვის. მართლაც, კორპორაციული მართვის ბევრმა საკმაოდ ცნობილმა პრინციპმა ვერ იმუშავა სათანადოდ, რამაც გარკვეულწილად დაბადა ვარაუდები იმის შესახებ, რომ საჭიროა მათი გადახედვა (მათ შორის, ეთგო-ს 2004 წლის კორპორაციული მართვის პრინციპებისა)¹⁰ და ახალ რეალობასთან მისადაგება.¹¹ კრიზისის დროს კომპანიაში ძალზე მნიშვნელოვანი ხდება ნდობის არსებობის და ინფორმაციის გაცვლის საკითხები. ნდობა აუცილებელი კომპონენტია, განსაკუთრებით, გასაჭირის დროს, ვინაიდან ის ხელს უწყობს თანამშრომლობას კომპანიაში არსებული სხვადასხვა ჯგუფებს შორის. ინფორმაციის გაცვლაც, რა თქმა უნდა, დამოკიდებულია ნდობაზე და კომპანიისათვის აქვს სასიცოცხლო მნიშვნელობა. ეს შეიძლება იყოს როგორც ინფორმაციის გაცვლა კომპანიის მმართველობით ორგანოებს შორის, ასევე მისი გაცვლა კომპანიის აქციონერებთან, რაც ხელს შეუწყობს კომპანიის მმართველობითი ორგანოებისა და აქციონერების გათვითცნობიერებას კომპანიის შესახებ საზოგადოებაში არსებული აზრის და ზოგადად, მიმდინარე მოვლენების შესახებ. კორპორაციული მდივანი, რა თქმა უნდა, ვერ იქნება ამ პროცესების მიღმა, უფრო მეტიც, ის იქნება მაკავშირებელი რგოლი ყველა ამ პროცესში, რაც მისგან გაზრდილ ძალისხმევას, პროცესებში აქტიურ ჩართულობას და ზოგ შემთხვევაში, პროცესების ინიცირებასა და წარმართვასაც კი მოითხოვს მისგან. მართლაც, მნიშვნელოვანია, თუ რამდენად სწორად ასახავს საერთო კრების ან მმართველობითი ორგანოების დღის წესრიგი კომპანიის წინაშე მდგარ პრიორიტეტულ საკითხებს, რამდენად ზუსტად და ამავდროულად, მარტივადაა ასახული მასში განსახილველი საკითხები და მათთან დაკავშირებული ინფორმაცია.

უდავოა, რომ ყოველივე ამ მნიშვნელოვანმა ფუნქციონალურმა დატვირთვამ განაპირობა კორპორაციული მდივნის, როგორც ცალკე მდგომი პროფესიის ჩამოყალიბება. უფრო მეტიც, კომპანიის საშუალო რანგის თანამშრომლისგან ის გადაიქცა თანამედროვე სააქციო საზოგადოების წამყვან ფიგურად.¹² დღეს ბევრ ქვეყანაში არსებობს კორპორაციული მდივნების პროფესიული გაერთიანებები. მაგალითად, ბრიტანეთის კორპორაციული მდივნების და ადმინისტრატორების ინსტიტუტი,¹³ კორპორაციული მდივნების ამერიკული საზოგადოება¹⁴ და კორპორაციული მდივნების კანადური საზოგადოება.¹⁵ პოსტსაბჭოთა სივრცეში აღსანიშნავია კორპორაციული მდივნების საქმიანი კლუბი და დირექტორთა ინსტიტუტი რუსეთში16 და ყაზახეთის დამოუკიდებელ დირექტორთა ასოციაცია. 17 აღნიშნული ორგანიზაციები აერთიანებს კორპორაციულ მდივნებს და ასრულებს შემდეგ ფუნქციებს:

ამ თვალსაზრისით აღნიშვნის ღირსია კორპორაციულ მდივანთა კლუბების დაარსების ტენდენცია, რომლებიც წარმოადგენს კორპორაციულ მდივანთა არაფორმალურ შეკრებას და მიზნად ისახავს ერთმანეთს გააცნონ სხვადასხვა კომპანიების კორპორაციული მდივნები, წამოჭრან დისკუსიები სხვდასხვა აქტუალურ საკითხებზე და ხელი შეუწყონ ერთიანი პოზიციების ჩამოყალიბებას სადავო თემებზე. მსგავსმა ინიციატივამ საქართველოშიც მოიკიდა ფეხი - 2009 წლის აპრილის ბოლოს IFC-ის და საქართველოს კორპორაციულ დირექტორთა ასოციაციის¹⁹ ხელშეწყობით საფუძველი ჩაეყარა კორპორაციულ მდივანთა კლუბს, ხოლო მაისში ჩატარდა კლუბის პირველი შეხვედრა, რომელსაც დაესწრნენ ქართული კომპანიებისა და კომერციული ბანკების კორპორაციული მდივნები და პირები, რომლებიც სამსახურეობრივად ითავსებენ კორპორაციული მდივნის ფუნქციებს. შეხვედრაზე გაჟღერდა ქართულ კომპანიებსა და ბანკებში კორპორაციული მდივნების მუშაობის სპეციფიკა და მათ წინაშე მდგარი სირთულეები.

კლუბის დაარსების აღნიშნული ინიციატივა ძალზე დროული იყო, თუ გავითვალისწინებთ იმ ფაქტს, რომ დღეს ჯერ კიდევ მწირია იმ ქართული ბანკებისა²⁰ და კომპანიების რიცხვი, რომლებსაც ჰყავს კორპორაციული მდივანი. ვიმედოვნებთ, რომ მდგომარეობა ამ მხრივ ახლო მომავალში უკეთესობისკენ შეიცვლება, განსაკუთრებით კომერციული ბანკების შემთხვევაში, თუ გავითვალისწინებთ საერთაშორისო საფინანსო კორპორაციის, საქართველოს საფონდო ბირჟისა და საქართველოს საბანკო ასოციაციის ერთობლივ მეცადინეობებს კომერციული ბანკებისათვის კორპორაციული მართვის კოდექსის შემუშავებასთან დაკავშირებით, რომელშიც ცალკე თავი ეთმობა კორპორაციულ მდივანს და დეტალურადაა მოცემული მისი უფლება-მოვალეობები; დაქვემდებარების საკითხი და დამოუკიდებლობის კრიტერიუმები. აღნიშნული უდავოდ ხელს შეუწყობს კორპორაციული მდივნის ინსტიტუტის პოპულარიზაციას და მთლიანობაში კარგი კორპორაციული მართვის კულტურის დამკვიდრებას საქართველოში.

_____________________

1. UK Companies Act 2006, Australia Corporations Act 2001, Law on Joint Stock Companies of Republic Kazakhstan 2003.

2. Ukrainian Corporate Governance Principles 2003, the Russian Code of Corporate Conduct 2002.

3. უნდა აღინიშნოს, რომ შესაძლებელია, კორპორაციული მდივნის შესახებ დებულებები იმავდროულად მოცემული იყოს როგორც კანონმდებლობით, ისე “soft law”-შიც, მაგალითად, ბრიტანეთში კანონის (UK Companies Act 2006) ნორმებთან ერთად კორპორაციული მდივნის შესახებ ნორმები ასევე მოცემულია კორპორაციული მართვის კოდექსში (UK Combined Code on Corporate Governance 2008).

4. „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის 54-ე მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, საერთო კრების ჩატარების შესახებ შეტყობინება აქციონერებს უნდა დაეგზავნოს ან გამოქვეყნდეს საფინანსო ზედამხედველობის სააგენტოს მიერ განსაზღვრულ ბეჭვდით ორგანოში, მოსაწვევის გაგზავნიდან ან გამოქვეყნებიდან 20 დღის შემდეგ. საქართველოს საფინანსო ზედამხედველობის სააგენტოს უფროსის 2009 წლის 3 თებერვლის ბრძანებით „საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის ბეჭვდითი ორგანოს განსაზღვრისა და ანგარიშვალდებული საწარმოს 1%25-ზე ნაკლები წილის მფლობელის აქციონერთა საერთო კრებაზე მოწვევის წესის დამტკიცების თაობაზე“ პირველი მუხლის თანახმად, შეტყობინება აქციონერთა საერთო კრების ჩატარების შესახებ უნდა გამოქვეყნდეს „საქართველოს საკანონმდებლო მაცნეში“. 2009 წლის 24 სექტემბერს საქართველოს პარლამენტის მიერ შეტანილ იქნა ცვლილებები „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონში, რომელთა თანახმად, 2009 წლის 1 დეკემბრიდან ფინანსური ზედამხედველობის სააგენტოს ნაცვლად ამ ბეჭვდით ორგანოს განსაზღვრავს საქართველოს ეროვნული ბანკი.

5. საქართველოს საფინანსო ზედამხედველობის სააგენტოს უფროსის 2009 წლის 25 მაისის ბრძანება „ანგარიშვალდებული საწარმოების მიმართ პერიოდული საანგარიშგებო მოთხოვნების განსაზღვრის, საანგარიშგებო მოთხოვნებისაგან გათავისუფლების, ანგარიშვალდებული საწარმოების ინფორმაციის კონფიდენციალურობისა და ემიტენტისათვის ფასიანი ქაღალდების რეგისტრატორის დანიშვნის წესის დამტკიცების თაობაზე“.

6. სასურველია, კორპორაციულ მდივანს ჰქონდეს იურიდიული ან ფინანსური განათლება ან მუშაობის გამოცდილება ამ სფეროებში.

7. იხილეთ ბ. ჯანჯალია „მედიაცია - სასამართლოში კორპორაციული დავის განხილვის ალტერნატივა“, საერთაშორისო საფინანსო კორპორაციის ყოველკვარტალური ბიულეტენი „კორპორაციული მართვა“ N15.

8. A. Redfern, M. Hunter, N. Blackaby and C. Partasides, Law and Practice of International Commercial Arbitration (4th edn Sweet&Maxwell, London 2007) 1-81 and 1-82 at p.47.

9. L. Bouchez and A. Karpf, “Exploratory Meeting on Resolution of Corporate Governance-Related Disputes,” Stockholm, March 2006, OECD, http://www.oecd.org/dataoecd/42/17/38297148. pdf, წვდომა 2009 წლის 6 ივლისი.

10. OECD Principles of Corporate Governance, 2004.

11. უფრო დეტალური ანალიზისთვის იხილეთ Grant Kirkpatrick `The Corporate Governance Lessons from Financial Crisis”, <www.oecd.org/dataoecd/32/1/42229620.pdf >, wvdoma 2009 wlis 6 ivlisi.

12. Н. Арабова, М. Грачева, “Эффективный Корпоративный Секретарь - Мировая Практика, Корпоративный Менеджмент”, http://www.cfin.ru/press/zhuk/2004-5/15.shtml wvdoma 2009 wlis 8 ivlisi

13. http://www.icsa.org.uk, წვდომა 2009 წლის 8 ივლისი

14. http://www.ascs.org.uk,წვდომა 2009 წლის 8 ივლისი

15. http://www.cscs.org, წვოდმა 2009 წლის 8 ივლისი

16. http://www.rid.ru/, წვდომა 2009 წლის 8 ივლისი

17. http://www.kida.kz/default.asp?id=25&opt=1&lang=RU წვდომა 2009 წლის 8 ივლისი

18. The Russia Corporate Governance Manual http://www.trade.gov/goodgovernance/CorpGovManual.asp, წვდომა 2009 წლის 8 ივლისი

19. http://www.gcda.ge/, წვდომა 2009 წლის 9 ივლისი.