ათაბაგი - რედაქტირების ისტორია

Tkenchoshvili 12:16, 1 აპრილი 2024-ზე

2024-04-01T12:16:33Z

Tkenchoshvili: /* ათაბაგის ინსტიტუტის შემოღება საქართველოში */

2023-10-19T08:50:34Z

‎ათაბაგის ინსტიტუტის შემოღება საქართველოში

Tkenchoshvili: /* ათაბაგის ინსტიტუტის შემოღება საქართველოში */

2023-10-18T18:32:47Z

‎ათაბაგის ინსტიტუტის შემოღება საქართველოში

Tkenchoshvili: /* წყარო */

2023-06-16T07:19:08Z

‎წყარო

Tkenchoshvili: /* წყარო */

2018-06-08T11:11:39Z

‎წყარო

Tkenchoshvili: /* წყარო */

2017-06-19T06:36:13Z

‎წყარო

Tkenchoshvili: /* წყარო */

2017-06-16T13:51:49Z

‎წყარო

Tkenchoshvili 11:34, 16 ივნისი 2017-ზე

2017-06-16T11:34:37Z

ცვლილებების ჩვენება

Tkenchoshvili: /* წყარო */

2017-06-14T10:37:27Z

‎წყარო

Tkenchoshvili 07:39, 6 ივნისი 2017-ზე

2017-06-06T07:39:45Z

@@ ხაზი 1: / ხაზი 1: @@
 '''ათაბაგი''' – ''(თურქ. ata-მამა, beg-ბატონი)'', სელჯუკთა სულტნის აღმზრდელისა და მეურვის ტიტული. სულთნის კარზე უდიდესი გავლენის მქონე პირი. სელჯუკთა სახელმწიფოს დაშლის შემდგომ ათბაგი დამოუკიდებელი სამთავროს მეთაურის წოდებაა ან მხოლოდ საპატიო ტიტული; [[ეგვიპტე|ეგვიპტის]] მამლუქთა სახელმწიფოში – მხედარმთავარი. ათაბაგი უფლისწულს ასწავლიდა სამხედრო საქმეს და პასუხისმგებელი იყო სამართავად მიცემული ოლქის მართვაზე; მის ერთ-ერთ მოვალეობას შეადგენდა სელჯუკთა უფლისწულის კონტროლი და მისგან შესაძლო სეპარატიზმის აღკვეთა. ამდენად, თაბაგს ეკუთვნოდა პასუხისმგებლობა დინასტიისა და სახელმწიფოს დაცვაზე.
-ტრადიციულად მიჩნეულია, რომ პირველი ათბაგი იყო დიდი სელჯუკი სულტნების ალფ-არსლანის (1063-1072) და მალიქ-შაჰის (1072-1092) [[ვაზირი]] და აღმზრდელი სპარსელი ნიზამ ალ-მულქი. მის შემდეგ ათაბაგობა ეძლეოდა მხოლოდ თურქ სამხედროებს და [[ამირა|ამირებს]] სულტნის უახლოესი გარემოცვიდან. XII ს-ის დასაწყისის შემდგომი ხანებიდან დიდ სელჯუკთა სახელმწიფოს დასუსტებასთან ერთად ათაბაგები მათ მეურვეობაში მყოფი სელჯუკი უფლისწულების კონტროლის გზით უკვე ცდილობდნენ სულტნებზე დამოკიდებულებისაგან განთავისუფლებას და თავიანთი სამფლობელოების სრული დამოუკიდებლობის მიღწევას, რამაც თავის დროზე მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა დიდ სელჯუკთა სახელმწიფოს დაშლაში.
+ტრადიციულად მიჩნეულია, რომ პირველი ათბაგი იყო დიდი სელჯუკი სულტნების ალფ-არსლანის (1063-1072) და [[მალიქ-შაჰი]]ს (1072-1092) [[ვაზირი]] და აღმზრდელი სპარსელი ნიზამ ალ-მულქი. მის შემდეგ ათაბაგობა ეძლეოდა მხოლოდ თურქ სამხედროებს და [[ამირა|ამირებს]] სულტნის უახლოესი გარემოცვიდან. XII ს-ის დასაწყისის შემდგომი ხანებიდან დიდ სელჯუკთა სახელმწიფოს დასუსტებასთან ერთად ათაბაგები მათ მეურვეობაში მყოფი სელჯუკი უფლისწულების კონტროლის გზით უკვე ცდილობდნენ სულტნებზე დამოკიდებულებისაგან განთავისუფლებას და თავიანთი სამფლობელოების სრული დამოუკიდებლობის მიღწევას, რამაც თავის დროზე მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა დიდ სელჯუკთა სახელმწიფოს დაშლაში.
 ===== ათაბაგის ინსტიტუტის  შემოღება საქართველოში =====
@@ ხაზი 32: / ხაზი 32: @@
 * [[სარგის (I) ჯაყელი]]
 * [[აღბუღა (I) ჯაყელი]]
 ==წყაროები და ლიტერატურა==
-კურთხევა მირონისა და განგება დარბაზობისა 1965: 47; წესი და განგება მეფეთ კურთხევისა 1965: 53; ხელმწიფის კარის გარიგება 1965: 85, 90, 95; ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი 1959: 110; ჟამთააღმწერელი 1959: 152, 169, 172, 197, 224, 270, 272, 273, 281, 282, 284; ქისკ 1984 : 16, 120; გრიგოლ აკანელი 1961: 9; СИЭ (1) 1961: 914; ქსე 1975: 222; ისლამი 1999: 17; აბულაძე 1985: 54. ანთელავა 1983: 136, 137, 138; ბერძენიშვილი 1966: 269; ბერძენიშვილი 1979: 245; ინგოროყვა 1963: 196; კიკნაძე 1982: 180, 189, 195; კლდიაშვილი 1981: 57, 81-84; კლდიაშვილი 1999: 438-440, 442; ლომინაძე 1979: 641; მესხია 1979: 1979, 78, 309-310, 272, 274; მურადიანი 1977: 177, 228-229; სურგულაძე 1965: 39- 50; შანიძე, ცისკარიშვილი 1968; ჯავახიშვილი 1982: 181-182.
+* კურთხევა მირონისა და განგება დარბაზობისა 1965: 47;
+* წესი და განგება მეფეთ კურთხევისა 1965: 53;
+* ხელმწიფის კარის გარიგება 1965: 85, 90, 95;
+* ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი 1959: 110;
 ==წყარო==

@@ ხაზი 8: / ხაზი 8: @@
 ათბაგის სახელო საქართველოში წარმოიშვა XIII ს-ის დამდეგს სამეფო კარზე გავლენის მოპოვებისათვის ბრძოლის პროცესში, რაც, უპირველეს ყოვლისა, [[მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი|მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელის]] ფუნქციის შეკვეცას გულისხმობდა. ათბაგს მიენიჭა მემკვიდრის აღზრდის ფუნქცია, იგი გახდა ცენტრალური აპარატის უმთავრესი ფიგურა – ვაზირი (დარბაზის კარს მყოფი ხელისუფალი და სამთა ვაზირთა შორის პირველთაგანი) და იმავდროულად ადგილობრივი მოხელე-მთავარი. ეს სახელო, უმეტეს შემთხვევაში, შეთავსებული იყო [[ამირსპასალარი|ამირსპასალარის]] სახელოსთან. საქართველოს პოლიტიკური დანაწილების შემდგომ ათბაგობა, როგორც ვაზირობა, მოისპო და სამცხის მთავართა ტიტულად იქცა.
-ათაბაგის ინსტიტუტის შემოღება საქართველოში თამარ მეფის ზეობის ბოლო პერიოდს უკავშირდება. ზაქარია [[ამირსპასალარი|ამირსპასალარისა]] და [[მანდატურთუხუცესი|მანდატურთუხუცესის]] გარდაცვალების (1212) შემდგომ ''„მოუწოდა მეფემან ძმასა ზაქარიაჲსასა ივანე [[მსახურთუხუცესი|მსახურთუხუცესსა]] და ინება პატივსა ძმასა მისისასა აღყვანებაჲ და უბოძა ამირსპასალარობისა პატივი“'', მაგრამ ივანემ მისთვის ათაბაგის ახალი თანამდებობის შემოღება მოითხოვა, რაც მანამდე არ ყოფილა მიღებული ''„საქართველოსა შინა... წესად და ჴელად... რამეთუ მამად და გამზრდელად მეფეთა და სულტანთა იწოდების ათაბაგი“'' (''ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი''). ამ სვლით ივანე მეფის კიდევ ერთი „მამის“ სახელოს ამკვიდრებდა და უპირისპირდებოდა მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელის, როგორც სამეფოს უპირველესი ვაზირის სახელოს, იმავდროულად კი, თავის სახლს უტოვებდა უდიდეს სამემკვიდრეო თანამდებობას. სავარაუდოდ, ათაბაგობის შემოღებით და მისი ამირსპასალარობასთან ფაქტობრივი შეერთებით აღდგა უძველესი ტრადიცია „სპასპეტ-მამამძუძისა“. ამჯერად საქართველოს მეფეს ერთდროულად „ორი მამა“ გაუჩნდა მწიგნობართუხუცესისა და ათაბაგ-ამირსპასალარის სახით. დროთა განმავლობაში სასწორი იმ „მამის“ მხარეს გადაიხრებოდა, რომელსაც ძლიერი რეალური დასაყრდენი ექნებოდა. სამეფო ხელისუფლების დასუსტების პირობებში ასეთს უკვე ათაბაგ-ამირსპასალარი წარმოადგენდა. მის ხელში არა მხოლოდ სამხედრო საქმე, არამედ სამეფო მონასტერთა საურავიც გადავიდა, რაც ადრე ჭყონდიდელის სფეროს წარმოადგენდა.
+ათაბაგის ინსტიტუტის შემოღება საქართველოში თამარ მეფის ზეობის ბოლო პერიოდს უკავშირდება. ზაქარია [[ამირსპასალარი|ამირსპასალარისა]] და [[მანდატურთუხუცესი|მანდატურთუხუცესის]] გარდაცვალების (1212) შემდგომ ''„მოუწოდა მეფემან ძმასა ზაქარიაჲსასა ივანე [[მსახურთუხუცესი|მსახურთუხუცესსა]] და ინება პატივსა ძმასა მისისასა აღყვანებაჲ და უბოძა ამირსპასალარობისა პატივი“'', მაგრამ ივანემ მისთვის ათაბაგის ახალი თანამდებობის შემოღება მოითხოვა, რაც მანამდე არ ყოფილა მიღებული ''„საქართველოსა შინა... წესად და ჴელად... რამეთუ მამად და გამზრდელად მეფეთა და სულტანთა იწოდების ათაბაგი“'' (''[[ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი]]''). ამ სვლით ივანე მეფის კიდევ ერთი „მამის“ სახელოს ამკვიდრებდა და უპირისპირდებოდა მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელის, როგორც სამეფოს უპირველესი ვაზირის სახელოს, იმავდროულად კი, თავის სახლს უტოვებდა უდიდეს სამემკვიდრეო თანამდებობას. სავარაუდოდ, ათაბაგობის შემოღებით და მისი ამირსპასალარობასთან ფაქტობრივი შეერთებით აღდგა უძველესი ტრადიცია „სპასპეტ-მამამძუძისა“. ამჯერად საქართველოს მეფეს ერთდროულად „ორი მამა“ გაუჩნდა მწიგნობართუხუცესისა და ათაბაგ-ამირსპასალარის სახით. დროთა განმავლობაში სასწორი იმ „მამის“ მხარეს გადაიხრებოდა, რომელსაც ძლიერი რეალური დასაყრდენი ექნებოდა. სამეფო ხელისუფლების დასუსტების პირობებში ასეთს უკვე ათაბაგ-ამირსპასალარი წარმოადგენდა. მის ხელში არა მხოლოდ სამხედრო საქმე, არამედ სამეფო მონასტერთა საურავიც გადავიდა, რაც ადრე ჭყონდიდელის სფეროს წარმოადგენდა.
 მიუხედავად პოლიტიკურ მოვლენათა ამგვარი განვითარებისა, მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელმა იერარქიულად და სიმბოლურად მაინც კარგა ხანს შეინარჩუნა უპირატესობა, რაც წყაროებში მისი საპატიო პოზიციების ხაზგასმით ვლინდება („მეფის კურთხევის წესი“, „[[ხელმწიფის კარის გარიგება]]“). მეფის კურთხევის წესის თანახმად, მეფის ტახტზე აბრძანებისას ათაბაგი მხოლოდ დედოფლის, [[კათოლიკოსი|კათალიკოსის]] და ჭყონდიდელის შემდგომ ულოცავდა მეფეს, ხოლო ვაზირობის დროს ათაბაგი და ამირსპასალარი „ჭყონდიდელს ქვემოთ ნოხთა ზედა“ ისხდნენ; ათაბაგი, ამირსპასალართან და მანდატურთუხუცესთან ერთად შედიოდა სამთა ვაზირთა „საბატიო დარბაისელთა“ შემადგენლობაში. დარბაზობაზე მათი „წვევა“ [[საწოლის მწიგნობარი|საწოლის მწიგნობარს]] ან [[ამირეჯიბი|ამირეჯიბს]] ევალებოდა და მათ ოთხი მწდე ემსახურებოდა; პურობის შემდგომ „''ორი მაშხალა ჭყონდიდელს წარუძღვების წინ, თვითო – სამთა ვაზირთა''“.

@@ ხაზი 10: / ხაზი 10: @@
 ათაბაგის ინსტიტუტის შემოღება საქართველოში თამარ მეფის ზეობის ბოლო პერიოდს უკავშირდება. ზაქარია [[ამირსპასალარი|ამირსპასალარისა]] და [[მანდატურთუხუცესი|მანდატურთუხუცესის]] გარდაცვალების (1212) შემდგომ ''„მოუწოდა მეფემან ძმასა ზაქარიაჲსასა ივანე [[მსახურთუხუცესი|მსახურთუხუცესსა]] და ინება პატივსა ძმასა მისისასა აღყვანებაჲ და უბოძა ამირსპასალარობისა პატივი“'', მაგრამ ივანემ მისთვის ათაბაგის ახალი თანამდებობის შემოღება მოითხოვა, რაც მანამდე არ ყოფილა მიღებული ''„საქართველოსა შინა... წესად და ჴელად... რამეთუ მამად და გამზრდელად მეფეთა და სულტანთა იწოდების ათაბაგი“'' (''ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი''). ამ სვლით ივანე მეფის კიდევ ერთი „მამის“ სახელოს ამკვიდრებდა და უპირისპირდებოდა მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელის, როგორც სამეფოს უპირველესი ვაზირის სახელოს, იმავდროულად კი, თავის სახლს უტოვებდა უდიდეს სამემკვიდრეო თანამდებობას. სავარაუდოდ, ათაბაგობის შემოღებით და მისი ამირსპასალარობასთან ფაქტობრივი შეერთებით აღდგა უძველესი ტრადიცია „სპასპეტ-მამამძუძისა“. ამჯერად საქართველოს მეფეს ერთდროულად „ორი მამა“ გაუჩნდა მწიგნობართუხუცესისა და ათაბაგ-ამირსპასალარის სახით. დროთა განმავლობაში სასწორი იმ „მამის“ მხარეს გადაიხრებოდა, რომელსაც ძლიერი რეალური დასაყრდენი ექნებოდა. სამეფო ხელისუფლების დასუსტების პირობებში ასეთს უკვე ათაბაგ-ამირსპასალარი წარმოადგენდა. მის ხელში არა მხოლოდ სამხედრო საქმე, არამედ სამეფო მონასტერთა საურავიც გადავიდა, რაც ადრე ჭყონდიდელის სფეროს წარმოადგენდა.
-მიუხედავად პოლიტიკურ მოვლენათა ამგვარი განვითარებისა, მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელმა იერარქიულად და სიმბოლურად მაინც კარგა ხანს შეინარჩუნა უპირატესობა, რაც წყაროებში მისი საპატიო პოზიციების ხაზგასმით ვლინდება („მეფის კურთხევის წესი“, „ხელმწიფის კარის გარიგება“). მეფის კურთხევის წესის თანახმად, მეფის ტახტზე აბრძანებისას ათაბაგი მხოლოდ დედოფლის, [[კათოლიკოსი|კათალიკოსის]] და ჭყონდიდელის შემდგომ ულოცავდა მეფეს, ხოლო ვაზირობის დროს ათაბაგი და ამირსპასალარი „ჭყონდიდელს ქვემოთ ნოხთა ზედა“ ისხდნენ; ათაბაგი, ამირსპასალართან და მანდატურთუხუცესთან ერთად შედიოდა სამთა ვაზირთა „საბატიო დარბაისელთა“ შემადგენლობაში. დარბაზობაზე მათი „წვევა“ [[საწოლის მწიგნობარი|საწოლის მწიგნობარს]] ან [[ამირეჯიბი|ამირეჯიბს]] ევალებოდა და მათ ოთხი მწდე ემსახურებოდა; პურობის შემდგომ „''ორი მაშხალა ჭყონდიდელს წარუძღვების წინ, თვითო – სამთა ვაზირთა''“.
+მიუხედავად პოლიტიკურ მოვლენათა ამგვარი განვითარებისა, მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელმა იერარქიულად და სიმბოლურად მაინც კარგა ხანს შეინარჩუნა უპირატესობა, რაც წყაროებში მისი საპატიო პოზიციების ხაზგასმით ვლინდება („მეფის კურთხევის წესი“, „[[ხელმწიფის კარის გარიგება]]“). მეფის კურთხევის წესის თანახმად, მეფის ტახტზე აბრძანებისას ათაბაგი მხოლოდ დედოფლის, [[კათოლიკოსი|კათალიკოსის]] და ჭყონდიდელის შემდგომ ულოცავდა მეფეს, ხოლო ვაზირობის დროს ათაბაგი და ამირსპასალარი „ჭყონდიდელს ქვემოთ ნოხთა ზედა“ ისხდნენ; ათაბაგი, ამირსპასალართან და მანდატურთუხუცესთან ერთად შედიოდა სამთა ვაზირთა „საბატიო დარბაისელთა“ შემადგენლობაში. დარბაზობაზე მათი „წვევა“ [[საწოლის მწიგნობარი|საწოლის მწიგნობარს]] ან [[ამირეჯიბი|ამირეჯიბს]] ევალებოდა და მათ ოთხი მწდე ემსახურებოდა; პურობის შემდგომ „''ორი მაშხალა ჭყონდიდელს წარუძღვების წინ, თვითო – სამთა ვაზირთა''“.
 სამეფო ხელისუფლების დასუსტებისა და საგარეო ძალის გააქტიურების პირობებში სახელმწიფოში ათაბაგ-ამირსპასალარის უპირატესობა მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელის სახელოსთან შედარებით უეჭველი ხდება. გამოთქმულია მოსაზრება, რომ ათაბაგ-ამირსპასალარმა მწიგნობართუხუცესს პირველობა ჩამოართვა მხოლოდ XIII ს-ის 60-იანი წლებიდან უცხო ძალის გავლენით, რაც ნაკლებ სარწმუნოა, რადგან ეს ცვლილება უფრო ადრე ჩანს მომხდარი. რუსუდან მეფის თანადროული სომხური წყაროს ცნობით, „''რუსუდანს ეპყრა სამეფო ივანეს ზედამდგომელობით, რომელსაც ათაბაგი ეწოდებოდა''“ (''გრიგოლ აკანელი''). ეს ცვლილება კიდევ უფრო აშკარა ყოფილა ხორეზმელების დამრბევი ლაშქრობების დროს და მონღოლთა ბატონობის დასაწყისში. ამ მხრივ ნიშანდობლივია ჟამთააღმწერელთან დაცული ცნობა, რომლის თანახმადაც, ჯალალედინმა ბიჯნისს მყოფ ავაგ ათაბაგს შეუთვალა: „''შენ ხარ ვაზირთუხუცესი მეფისა და ითუალავ საქართველოს''“.

@@ ხაზი 43: / ხაზი 43: @@
 ==წყარო==
-'''ცენტრალური და ადგილობრივი სამოხელეო წყობა შუა საუკუნეების საქართველოში'''. [ენციკლოპედიური ლექსიკონი]. – კორნელი კეკელიძის სახელობის საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი. – თბილისი 2017
+[[ცენტრალური და ადგილობრივი სამოხელეო წყობა შუა საუკუნეების საქართველოში]]
 [[კატეგორია:მოხელეები ძველ საქართველოში]]
 [[კატეგორია:თანამდებობები ძველ საქართველოში]]

@@ ხაზი 45: / ხაზი 45: @@
 '''ცენტრალური და ადგილობრივი სამოხელეო წყობა შუა საუკუნეების საქართველოში'''. [ენციკლოპედიური ლექსიკონი]. – კორნელი კეკელიძის სახელობის საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი. – თბილისი 2017
-[[კატეგორია:ცენტრალური და ადგილობრივი მმართველობის მოხელეები ძველ საქართველოში]]
+[[კატეგორია:მოხელეები ძველ საქართველოში]]
 [[კატეგორია:თანამდებობები ძველ საქართველოში]]

@@ ხაზი 44: / ხაზი 44: @@
 ==წყარო==
 '''ცენტრალური და ადგილობრივი სამოხელეო წყობა შუა საუკუნეების საქართველოში'''. [ენციკლოპედიური ლექსიკონი]. – კორნელი კეკელიძის სახელობის საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი. – თბილისი 2017
 [[კატეგორია:საქართველოს ცენტრალური და ადგილობრივი მმართველოს მოხელეები]]
 [[კატეგორია:თანამდებობები]]