ათლარ ჩოფა - რედაქტირების ისტორია

Tkenchoshvili 12:12, 19 სექტემბერი 2025-ზე

2025-09-19T12:12:10Z

Tkenchoshvili 10:50, 6 ივნისი 2025-ზე

2025-06-06T10:50:26Z

Tkenchoshvili 21:08, 5 დეკემბერი 2024-ზე

2024-12-05T21:08:14Z

Tkenchoshvili 11:16, 22 სექტემბერი 2023-ზე

2023-09-22T11:16:45Z

Tkenchoshvili 20:37, 30 აგვისტო 2023-ზე

2023-08-30T20:37:16Z

Tkenchoshvili: /* წყარო */

2023-08-28T19:43:50Z

‎წყარო

Tkenchoshvili 12:00, 12 აგვისტო 2021-ზე

2021-08-12T12:00:14Z

Tkenchoshvili 20:48, 27 ივნისი 2021-ზე

2021-06-27T20:48:34Z

Tkenchoshvili 12:13, 28 იანვარი 2020-ზე

2020-01-28T12:13:23Z

Tkenchoshvili: /* წყარო */

2018-12-19T11:37:36Z

‎წყარო

@@ ხაზი 5: / ხაზი 5: @@
 ათლარ ჩოფას რიტუალში ყურადღებას იპყრობს მეხნაკრავი მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“, რაც XVII-XVIII საუკუნეების ავტორების – ჯიოვანი ლუკას, [[არქანჯელო ლამბერტი]]ს, ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობებითაც დასტურდება (ამ ცნობებში საუბარია არა მხოლოდ მეხნაკრავის, არამედ ზოგადად მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების შესახებ). აფხაზი მეცნიერები (და არამარტო ისინი) აფხაზთა ყოფაში დამოწმებული ამ წესის მემკვიდრეობით პარალელს კოლხების მიერ ხარის ტყავში გახვეული მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების ჩვეულებაში ხედავენ. ისტორიული კოლხეთის ტერიტორიაზე მცხოვრებ ხალხებში „ჰაერზე დამარხვის“ წესის არსებობა [[ანტიკურობა|ანტიკური]] ეპოქის შემდგომ XVII საუკუნემდე არ დასტურდება. [[ანტიკური]] პერიოდის ავტორთა ([[აპოლონიოს როდოსელი]], [[ნიკოლოზ დამასკელი]], კლავდიუს ელიანუსი) მონაცემებით თუ ვიმსჯელებთ, კოლხების მიერ მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“ სქესობრივი ნიშნითაა განსაზღვრული, რასაც აფხაზური წესი არ ითვალისწინებს (ამ მხრივ საინტერესოა სამეგრელოში დადასტურებული ჩვეულება, რომლის თანახმად მეხნაკრავი მამაკაცის ტანსაცმელს მაღალ ხეზე ჰკიდებდნენ მაშინ, როცა იდენტურად გარდაცვლილი ქალის სამოსის [[გამოფენა]] არ შეიძლებოდა). კოლხები „ჰაერზე ასაფლავებდნენ“ მამაკაცს, რომელიც, ცის მამრული საწყისის გათვალისწინებით, ცისიერად ანუ ცის კუთვნილებად მიაჩნდათ, ხოლო ქალს მიწაში მარხავდნენ, რადგანაც მიწა, მათი რწმენით, მდედრული ბუნების იყო. რამდენადაც ადრესამიწათმოქმედო კულტურის ხალხებში ყოველგვარი კვლავწარმოება ცისა (მამრისა) და მიწის (მდედრის) საკრალური კავშირით განისაზღვრებოდა, ბუნებრივია, განაყოფიერების პროცესის მონაწილე მიცვალებულთა სულებიც (ასე მოიაზრებოდნენ ისინი) შესაბამისად იყვნენ განაწილებულნი (ზემოთ და ქვემოთ, ცაში და მიწაში). რაც შეეხება საკუთრივ აფხაზურ და [[კავკასია|კავკასიის]] ხალხების ცოცხალ ყოფაში დამოწმებულ „ჰაერზე დამარხვის“ (ხეზე ჩამოკიდება, ამაღლებულ ფიცარნაგზე ან ე.წ. „დუმილის სახლებში“ დასვენება გვამის გახრწნამდე და მეორადი დასაფლავება) ჩვეულებას, იგი მაზდეანური ტრადიციებიდან მომდინარე ჩანს. მართალია, კავკასიის ხალხებს ზოროასტრის რეფორმა არ შეხებიათ, მაგრამ ირანული დაკრძალვის პრაქტიკას თავის დროზე მიდიის იმპერიაში შემავალი არაირანელი კასპების მეშვეობით უნდა გასცნობოდნენ აღმოსავლეთ კავკასიის ხალხები, რომელთაგან იგი დასავლეთ კავკასიის მოსახლეობას უნდა გადმოეღო (გ. შარაშიძე).
-აფხაზური „ათლარ ჩოფას“ იდენტური რიტუალი და საწესო საფერხულო სიმღერაა ოსური „[[ცოფფაი|ალდარ ცოფფაი]]“. გარდა ოსებისა მას „ჩოფას“ ან „ილირ-ჩოფას“ სახელით კარგად იცნობენ დასავლეთ [[კავკასია|კავკასიის]] ხალხები (აბაზები, ჩერქეზები, ყაბარდოელები, ბალყარელები, ყარაჩაელები).
+აფხაზური „ათლარ ჩოფას“ იდენტური რიტუალი და საწესო საფერხულო სიმღერაა ოსური „[[ცოფფაი|ალდარ ცოფფაი]]“. გარდა ოსებისა მას „ჩოფას“ ან „ილირ-ჩოფას“ სახელით კარგად იცნობენ დასავლეთ [[კავკასია|კავკასიის]] ხალხები ([[აბაზები]], ჩერქეზები, ყაბარდოელები, ბალყარელები, ყარაჩაელები).
 ტერმინ „ათლარ ჩოფას“ მნიშვნელობა აფხაზთათვის გაუგებარია (იგი აფხაზური ენით არ იხსნება). „ათლარ ჩოფაში“ მოცემული „ათლარი“ („ეთლარი“) იგივე უნდა იყოს, რაც ოსებისათვის ცნობილი რიტუალის სახელწოდებასა („ალდარ ცოფფაიდ“) და სიმღერის ტექსტში („ალდარ ცოფფა“) დაცული ალდარი – „თავადი“, „ბატონი“. რაც შეეხება „ჩოფას“ („ცოფფას“), იგი, როგორც ჩანს, ღვთაების სახელია. მეხის დაცემის შემთხვევაში ჭექა-ქუხილის ღვთაებისადმი კულტმსახურების იდენტური ფორმა და რწმენა-წარმოდგენათა იგივეობა, ასევე რიტუალისა და საწესო სიმღერის ერთნაირი სახელწოდება გვაფიქრებინებს, რომ ჩოფა ანუ ათლარ ჩოფა (ალდარ ცოფფა) – „ბატონი ჩოფა“ („ბატონი ცოფფა“) ერთ დროს კავკასიის ზოგიერთი ხალხის ჭექა-ქუხილის ღვთაების საერთო სახელი უნდა ყოფილიყო, ვიდრე მას შეცვლიდა ოსებში უაცილას (წმ. ილიას), ჩერქეზებში [[შიბლე]]ს, აფხაზებში აფის [[კულტი]]. რომ არაფერი ვთქვათ უაცილზე, საკუთვრივ აფხაზური ღვთაება აფი (ა-ф), ისევე როგორც შიბლე, ამავე ტერმინით აღნიშნული „მეხის“ გვიანდელ პერსონიფიკაციას უნდა წარმოადგენდეს (ამის გამოა, რომ ჭექა-ქუხილის ღვთაების ფუნქციებს ითავსებენ ხან ან ცვა, ხან [[აერგი]], ხანაც [[აითარი]]. ეს ფუნქცია შეინიშნება აჟვეიფშასა და შაშვის ბუნებაშიც). თუ „ათლარ ჩოფა“ აფხაზების მიერ უშუალოდ ოსებისგან ნასესხები მოვლენა არ არის, იგი (ჩოფა) ჭექა-ქუხილის ღვთაების თავდაპირველი სახელი უნდა ყოფილიყო. ამ აზრს აძლიერებს ვ. აბაევის მიერ აფხაზეთში ჩაწერილი სიმღერის ტექსტის ერთი სტროფი („ო, აფი, აფი, ეთლარ, ეთლარ, ეთლარ ჩოფა!“), რომელშიც ნახსენები „აფი“ უნდა გავიგოთ არა როგორც ღვთაების სახელი, არამედ როგორც „მეხი“. ამ შემთხვევაში ტექსტი შემდეგნაირად წაიკითხება: „ო, მეხო, მეხო, ბატონო, ბატონო, ბატონო ჩოფა!“ (ტექსტში „ბატონად“ იწოდება არა აფი, არამედ ჩოფა).

@@ ხაზი 1: / ხაზი 1: @@
 '''ათლარ ჩოფა / ეთლარ ჩოფა''' ''(აფხ. Aҭлар чоҧа, Еҭлар чоҧа)''  – [[რიტუალი]] და საწესო საფერხულო სიმღერა, რომელიც მეხნაკრავი ადამიანის, ცხოველის ან ხის გარშემო სრულდებოდა [იცოდნენ ასევე საცხოვრებელ თუ სამეურნეო ნაგებობებზე, ნებისმიერ საგანზე მეხის დაცემისა და გვალვის შემთხვევაში, [[იალაღი|იალაღებზე]] საქონლის გარეკვისა და უკან მობრუნების ჟამს, ზოგიერთი დაავადებების – ეპილეფსიის (კრუნჩხვების), გონწასვლის, გულშეღონების დროს. აბჟუის აფხაზები ათლარ [[ჩოფა]]ს მღეროდნენ ყვავილბატონების მფარველი ღვთაებების („ა-ხი ზოსხანი“, „[[ხანია შქვაქვა]]“) პატივსაცემად].
-მეხის დაცემის ადგილზე მთელი სოფელი შეიკრიბებოდა. ისინი მეხნაკრავი ადამიანის ან ცხოველის გარშემო წრეს შეკრავდნენ და იწყებდნენ საწესო სვლას და სიმღერას ორ [[გუნდი (მუსიკა)|გუნდად]]. პირველი გუნდის მოძახილზე „ვაი, ეთლარ“, მეორე პასუხობდა – „აითარ ეთლარ“, შემდეგ – „ეთლარ ჩოუფარ“ – „ჩოუფარ ეთლარ“ და ა.შ. (არის სიმღერის ტექსტის სხვა ვარიანტებიც). დაჭრილის ან მკვდრის გარშემო რამდენიმე შემოვლის შემდგომ მეხნაკრავს ათლარ ჩოპას სიმღერით მაღლა ასწევდნენ, ორ მეტრამდე სიმაღლის ოთხ ბოძზე შემდგარ ფიცარნაგზე – აშვამქჲათზე დაასვენებდნენ და იქვე დატოვებდნენ [გარდაცვლილ ადამიანს მოგვიანებით კუბოში ჩაასვენებდნენ, მაგრამ ადგილს არ შეუცვლიდნენ (შეიძლებოდა ხეზე ჩამოკიდება), ვიდრე გვამი არ გაიხრწნებოდა. ასეთ შემთხვევაში მიცვალებულის ძვლებს ჩვეულებრივ დაკრძალვასთან დაკავშირებული ყველა წესის დაცვით დაასაფლავებდნენ (ასე იცოდნენ აფხაზებმა XX საუკუნის დასაწყისამდე). ჭირისუფალს ეკრძალებოდა მიცვალებულის ტირილი და [[გლოვა]]. მეხის დაცემის დღეს ოჯახი ტაბუირებულ დღედ იწესებდა, უქმობდა და სახლიდან არაფერს გასცემდა („ა-მშშარა“)].
+მეხის დაცემის ადგილზე მთელი სოფელი შეიკრიბებოდა. ისინი მეხნაკრავი ადამიანის ან ცხოველის გარშემო წრეს შეკრავდნენ და იწყებდნენ საწესო სვლას და სიმღერას ორ [[გუნდი (მუსიკა)|გუნდად]]. პირველი გუნდის მოძახილზე „ვაი, ეთლარ“, მეორე უპასუხებდა – „აითარ ეთლარ“, შემდეგ – „ეთლარ ჩოუფარ“ – „ჩოუფარ ეთლარ“ და ა.შ. (არის სიმღერის ტექსტის სხვა ვარიანტებიც). დაჭრილის ან მკვდრის გარშემო რამდენიმე შემოვლის შემდგომ მეხნაკრავს ათლარ ჩოპას სიმღერით მაღლა ასწევდნენ, ორ მეტრამდე სიმაღლის ოთხ ბოძზე შემდგარ ფიცარნაგზე – აშვამქჲათზე დაასვენებდნენ და იქვე დატოვებდნენ [გარდაცვლილ ადამიანს მოგვიანებით კუბოში ჩაასვენებდნენ, მაგრამ ადგილს არ შეუცვლიდნენ (შეიძლებოდა ხეზე ჩამოკიდება), ვიდრე გვამი არ გაიხრწნებოდა. ასეთ შემთხვევაში მიცვალებულის ძვლებს ჩვეულებრივ დაკრძალვასთან დაკავშირებული ყველა წესის დაცვით დაასაფლავებდნენ (ასე იცოდნენ აფხაზებმა XX საუკუნის დასაწყისამდე). ჭირისუფალს ეკრძალებოდა მიცვალებულის ტირილი და [[გლოვა]]. მეხის დაცემის დღეს ოჯახი ტაბუირებულ დღედ იწესებდა, უქმობდა და სახლიდან არაფერს გასცემდა („ა-მშშარა“)].
-ათლარ ჩოფას რიტუალში ყურადღებას იპყრობს მეხნაკრავი მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“, რაც XVII-XVIII საუკუნეების ავტორების – ჯიოვანი ლუკას, [[არქანჯელო ლამბერტი]]ს, ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობებითაც დასტურდება (ამ ცნობებში საუბარია არა მხოლოდ მეხნაკრავის, არამედ ზოგადად მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების შესახებ). აფხაზი მეცნიერები (და არამარტო ისინი) აფხაზთა ყოფაში დამოწმებული ამ წესის მემკვიდრეობით პარალელს კოლხების მიერ ხარის ტყავში გახვეული მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების ჩვეულებაში ხედავენ. ისტორიული კოლხეთის ტერიტორიაზე მცხოვრებ ხალხებში „ჰაერზე დამარხვის“ წესის არსებობა [[ანტიკურობა|ანტიკური]] ეპოქის შემდგომ XVII საუკუნემდე არ დასტურდება. [[ანტიკური]] პერიოდის ავტორთა ([[აპოლონიოს როდოსელი]], [[ნიკოლოზ დამასკელი]], კლავდიუს ელიანუსი) მონაცემებით თუ ვიმსჯელებთ, კოლხების მიერ მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“ სქესობრივი ნიშნითაა განსაზღვრული, რასაც აფხაზური წესი არ ითვალისწინებს (ამ მხრივ საინტერესოა სამეგრელოში დადასტურებული ჩვეულება, რომლის თანახმად მეხნაკრავი მამაკაცის ტანსაცმელს მაღალ ხეზე ჰკიდებდნენ მაშინ, როცა იდენტურად გარდაცვლილი ქალის სამოსის [[გამოფენა]] არ შეიძლებოდა). კოლხები „ჰაერზე ასაფლავებდნენ“ მამაკაცს, რომელიც, ცის მამრული საწყისის გათვალისწინებით, ცისიერად ანუ ცის კუთვნილებად მიაჩნდათ, ხოლო ქალს მიწაში მარხავდნენ, რადგანაც მიწა, მათი რწმენით, მდედრული ბუნების იყო. რამდენადაც ადრესამიწათმოქმედო კულტურის ხალხებში ყოველგვარი კვლავწარმოება ცისა (მამრისა) და მიწის (მდედრის) საკრალური კავშირით განისაზღვრებოდა, ბუნებრივია, განაყოფიერების პროცესის მონაწილე მიცვალებულთა სულებიც (ასე მოიაზრებოდნენ ისინი) შესაბამისად იყვნენ განაწილებულნი (ზემოთ და ქვემოთ, ცაში და მიწაში). რაც შეეხება საკუთვრივ აფხაზურ და [[კავკასია|კავკასიის]] ხალხების ცოცხალ ყოფაში დამოწმებულ „ჰაერზე დამარხვის“ (ხეზე ჩამოკიდება, ამაღლებულ ფიცარნაგზე ან ე.წ. „დუმილის სახლებში“ დასვენება გვამის გახრწნამდე და მეორადი დასაფლავება) ჩვეულებას, იგი მაზდეანური ტრადიციებიდან მომდინარე ჩანს. მართალია, კავკასიის ხალხებს ზოროასტრის რეფორმა არ შეხებიათ, მაგრამ ირანული დაკრძალვის პრაქტიკას თავის დროზე მიდიის იმპერიაში შემავალი არაირანელი კასპების მეშვეობით უნდა გასცნობოდნენ აღმოსავლეთ კავკასიის ხალხები, რომელთაგან იგი დასავლეთ კავკასიის მოსახლეობას უნდა გადმოეღო (გ. შარაშიძე).
+ათლარ ჩოფას რიტუალში ყურადღებას იპყრობს მეხნაკრავი მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“, რაც XVII-XVIII საუკუნეების ავტორების – ჯიოვანი ლუკას, [[არქანჯელო ლამბერტი]]ს, ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობებითაც დასტურდება (ამ ცნობებში საუბარია არა მხოლოდ მეხნაკრავის, არამედ ზოგადად მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების შესახებ). აფხაზი მეცნიერები (და არამარტო ისინი) აფხაზთა ყოფაში დამოწმებული ამ წესის მემკვიდრეობით პარალელს კოლხების მიერ ხარის ტყავში გახვეული მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების ჩვეულებაში ხედავენ. ისტორიული კოლხეთის ტერიტორიაზე მცხოვრებ ხალხებში „ჰაერზე დამარხვის“ წესის არსებობა [[ანტიკურობა|ანტიკური]] ეპოქის შემდგომ XVII საუკუნემდე არ დასტურდება. [[ანტიკური]] პერიოდის ავტორთა ([[აპოლონიოს როდოსელი]], [[ნიკოლოზ დამასკელი]], კლავდიუს ელიანუსი) მონაცემებით თუ ვიმსჯელებთ, კოლხების მიერ მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“ სქესობრივი ნიშნითაა განსაზღვრული, რასაც აფხაზური წესი არ ითვალისწინებს (ამ მხრივ საინტერესოა სამეგრელოში დადასტურებული ჩვეულება, რომლის თანახმად მეხნაკრავი მამაკაცის ტანსაცმელს მაღალ ხეზე ჰკიდებდნენ მაშინ, როცა იდენტურად გარდაცვლილი ქალის სამოსის [[გამოფენა]] არ შეიძლებოდა). კოლხები „ჰაერზე ასაფლავებდნენ“ მამაკაცს, რომელიც, ცის მამრული საწყისის გათვალისწინებით, ცისიერად ანუ ცის კუთვნილებად მიაჩნდათ, ხოლო ქალს მიწაში მარხავდნენ, რადგანაც მიწა, მათი რწმენით, მდედრული ბუნების იყო. რამდენადაც ადრესამიწათმოქმედო კულტურის ხალხებში ყოველგვარი კვლავწარმოება ცისა (მამრისა) და მიწის (მდედრის) საკრალური კავშირით განისაზღვრებოდა, ბუნებრივია, განაყოფიერების პროცესის მონაწილე მიცვალებულთა სულებიც (ასე მოიაზრებოდნენ ისინი) შესაბამისად იყვნენ განაწილებულნი (ზემოთ და ქვემოთ, ცაში და მიწაში). რაც შეეხება საკუთრივ აფხაზურ და [[კავკასია|კავკასიის]] ხალხების ცოცხალ ყოფაში დამოწმებულ „ჰაერზე დამარხვის“ (ხეზე ჩამოკიდება, ამაღლებულ ფიცარნაგზე ან ე.წ. „დუმილის სახლებში“ დასვენება გვამის გახრწნამდე და მეორადი დასაფლავება) ჩვეულებას, იგი მაზდეანური ტრადიციებიდან მომდინარე ჩანს. მართალია, კავკასიის ხალხებს ზოროასტრის რეფორმა არ შეხებიათ, მაგრამ ირანული დაკრძალვის პრაქტიკას თავის დროზე მიდიის იმპერიაში შემავალი არაირანელი კასპების მეშვეობით უნდა გასცნობოდნენ აღმოსავლეთ კავკასიის ხალხები, რომელთაგან იგი დასავლეთ კავკასიის მოსახლეობას უნდა გადმოეღო (გ. შარაშიძე).
 აფხაზური „ათლარ ჩოფას“ იდენტური რიტუალი და საწესო საფერხულო სიმღერაა ოსური „[[ცოფფაი|ალდარ ცოფფაი]]“. გარდა ოსებისა მას „ჩოფას“ ან „ილირ-ჩოფას“ სახელით კარგად იცნობენ დასავლეთ [[კავკასია|კავკასიის]] ხალხები (აბაზები, ჩერქეზები, ყაბარდოელები, ბალყარელები, ყარაჩაელები).

@@ ხაზი 3: / ხაზი 3: @@
 მეხის დაცემის ადგილზე მთელი სოფელი შეიკრიბებოდა. ისინი მეხნაკრავი ადამიანის ან ცხოველის გარშემო წრეს შეკრავდნენ და იწყებდნენ საწესო სვლას და სიმღერას ორ [[გუნდი (მუსიკა)|გუნდად]]. პირველი გუნდის მოძახილზე „ვაი, ეთლარ“, მეორე პასუხობდა – „აითარ ეთლარ“, შემდეგ – „ეთლარ ჩოუფარ“ – „ჩოუფარ ეთლარ“ და ა.შ. (არის სიმღერის ტექსტის სხვა ვარიანტებიც). დაჭრილის ან მკვდრის გარშემო რამდენიმე შემოვლის შემდგომ მეხნაკრავს ათლარ ჩოპას სიმღერით მაღლა ასწევდნენ, ორ მეტრამდე სიმაღლის ოთხ ბოძზე შემდგარ ფიცარნაგზე – აშვამქჲათზე დაასვენებდნენ და იქვე დატოვებდნენ [გარდაცვლილ ადამიანს მოგვიანებით კუბოში ჩაასვენებდნენ, მაგრამ ადგილს არ შეუცვლიდნენ (შეიძლებოდა ხეზე ჩამოკიდება), ვიდრე გვამი არ გაიხრწნებოდა. ასეთ შემთხვევაში მიცვალებულის ძვლებს ჩვეულებრივ დაკრძალვასთან დაკავშირებული ყველა წესის დაცვით დაასაფლავებდნენ (ასე იცოდნენ აფხაზებმა XX საუკუნის დასაწყისამდე). ჭირისუფალს ეკრძალებოდა მიცვალებულის ტირილი და [[გლოვა]]. მეხის დაცემის დღეს ოჯახი ტაბუირებულ დღედ იწესებდა, უქმობდა და სახლიდან არაფერს გასცემდა („ა-მშშარა“)].
-ათლარ ჩოფას რიტუალში ყურადღებას იპყრობს მეხნაკრავი მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“, რაც XVII-XVIII საუკუნეების ავტორების – ჯიოვანი ლუკას, [[არქანჯელო ლამბერტი]]ს, ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობებითაც დასტურდება (ამ ცნობებში საუბარია არა მხოლოდ მეხნაკრავის, არამედ ზოგადად მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების შესახებ). აფხაზი მეცნიერები (და არამარტო ისინი) აფხაზთა ყოფაში დამოწმებული ამ წესის მემკვიდრეობით პარალელს კოლხების მიერ ხარის ტყავში გახვეული მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების ჩვეულებაში ხედავენ. ისტორიული კოლხეთის ტერიტორიაზე მცხოვრებ ხალხებში „ჰაერზე დამარხვის“ წესის არსებობა [[ანტიკურობა|ანტიკური]] ეპოქის შემდგომ XVII საუკუნემდე არ დასტურდება. [[ანტიკური]] პერიოდის ავტორთა ([[აპოლონიოს როდოსელი]], ნიკოლოზ დამასკელი, კლავდიუს ელიანუსი) მონაცემებით თუ ვიმსჯელებთ, კოლხების მიერ მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“ სქესობრივი ნიშნითაა განსაზღვრული, რასაც აფხაზური წესი არ ითვალისწინებს (ამ მხრივ საინტერესოა სამეგრელოში დადასტურებული ჩვეულება, რომლის თანახმად მეხნაკრავი მამაკაცის ტანსაცმელს მაღალ ხეზე ჰკიდებდნენ მაშინ, როცა იდენტურად გარდაცვლილი ქალის სამოსის [[გამოფენა]] არ შეიძლებოდა). კოლხები „ჰაერზე ასაფლავებდნენ“ მამაკაცს, რომელიც, ცის მამრული საწყისის გათვალისწინებით, ცისიერად ანუ ცის კუთვნილებად მიაჩნდათ, ხოლო ქალს მიწაში მარხავდნენ, რადგანაც მიწა, მათი რწმენით, მდედრული ბუნების იყო. რამდენადაც ადრესამიწათმოქმედო კულტურის ხალხებში ყოველგვარი კვლავწარმოება ცისა (მამრისა) და მიწის (მდედრის) საკრალური კავშირით განისაზღვრებოდა, ბუნებრივია, განაყოფიერების პროცესის მონაწილე მიცვალებულთა სულებიც (ასე მოიაზრებოდნენ ისინი) შესაბამისად იყვნენ განაწილებულნი (ზემოთ და ქვემოთ, ცაში და მიწაში). რაც შეეხება საკუთვრივ აფხაზურ და [[კავკასია|კავკასიის]] ხალხების ცოცხალ ყოფაში დამოწმებულ „ჰაერზე დამარხვის“ (ხეზე ჩამოკიდება, ამაღლებულ ფიცარნაგზე ან ე.წ. „დუმილის სახლებში“ დასვენება გვამის გახრწნამდე და მეორადი დასაფლავება) ჩვეულებას, იგი მაზდეანური ტრადიციებიდან მომდინარე ჩანს. მართალია, კავკასიის ხალხებს ზოროასტრის რეფორმა არ შეხებიათ, მაგრამ ირანული დაკრძალვის პრაქტიკას თავის დროზე მიდიის იმპერიაში შემავალი არაირანელი კასპების მეშვეობით უნდა გასცნობოდნენ აღმოსავლეთ კავკასიის ხალხები, რომელთაგან იგი დასავლეთ კავკასიის მოსახლეობას უნდა გადმოეღო (გ. შარაშიძე).
+ათლარ ჩოფას რიტუალში ყურადღებას იპყრობს მეხნაკრავი მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“, რაც XVII-XVIII საუკუნეების ავტორების – ჯიოვანი ლუკას, [[არქანჯელო ლამბერტი]]ს, ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობებითაც დასტურდება (ამ ცნობებში საუბარია არა მხოლოდ მეხნაკრავის, არამედ ზოგადად მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების შესახებ). აფხაზი მეცნიერები (და არამარტო ისინი) აფხაზთა ყოფაში დამოწმებული ამ წესის მემკვიდრეობით პარალელს კოლხების მიერ ხარის ტყავში გახვეული მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების ჩვეულებაში ხედავენ. ისტორიული კოლხეთის ტერიტორიაზე მცხოვრებ ხალხებში „ჰაერზე დამარხვის“ წესის არსებობა [[ანტიკურობა|ანტიკური]] ეპოქის შემდგომ XVII საუკუნემდე არ დასტურდება. [[ანტიკური]] პერიოდის ავტორთა ([[აპოლონიოს როდოსელი]], [[ნიკოლოზ დამასკელი]], კლავდიუს ელიანუსი) მონაცემებით თუ ვიმსჯელებთ, კოლხების მიერ მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“ სქესობრივი ნიშნითაა განსაზღვრული, რასაც აფხაზური წესი არ ითვალისწინებს (ამ მხრივ საინტერესოა სამეგრელოში დადასტურებული ჩვეულება, რომლის თანახმად მეხნაკრავი მამაკაცის ტანსაცმელს მაღალ ხეზე ჰკიდებდნენ მაშინ, როცა იდენტურად გარდაცვლილი ქალის სამოსის [[გამოფენა]] არ შეიძლებოდა). კოლხები „ჰაერზე ასაფლავებდნენ“ მამაკაცს, რომელიც, ცის მამრული საწყისის გათვალისწინებით, ცისიერად ანუ ცის კუთვნილებად მიაჩნდათ, ხოლო ქალს მიწაში მარხავდნენ, რადგანაც მიწა, მათი რწმენით, მდედრული ბუნების იყო. რამდენადაც ადრესამიწათმოქმედო კულტურის ხალხებში ყოველგვარი კვლავწარმოება ცისა (მამრისა) და მიწის (მდედრის) საკრალური კავშირით განისაზღვრებოდა, ბუნებრივია, განაყოფიერების პროცესის მონაწილე მიცვალებულთა სულებიც (ასე მოიაზრებოდნენ ისინი) შესაბამისად იყვნენ განაწილებულნი (ზემოთ და ქვემოთ, ცაში და მიწაში). რაც შეეხება საკუთვრივ აფხაზურ და [[კავკასია|კავკასიის]] ხალხების ცოცხალ ყოფაში დამოწმებულ „ჰაერზე დამარხვის“ (ხეზე ჩამოკიდება, ამაღლებულ ფიცარნაგზე ან ე.წ. „დუმილის სახლებში“ დასვენება გვამის გახრწნამდე და მეორადი დასაფლავება) ჩვეულებას, იგი მაზდეანური ტრადიციებიდან მომდინარე ჩანს. მართალია, კავკასიის ხალხებს ზოროასტრის რეფორმა არ შეხებიათ, მაგრამ ირანული დაკრძალვის პრაქტიკას თავის დროზე მიდიის იმპერიაში შემავალი არაირანელი კასპების მეშვეობით უნდა გასცნობოდნენ აღმოსავლეთ კავკასიის ხალხები, რომელთაგან იგი დასავლეთ კავკასიის მოსახლეობას უნდა გადმოეღო (გ. შარაშიძე).
 აფხაზური „ათლარ ჩოფას“ იდენტური რიტუალი და საწესო საფერხულო სიმღერაა ოსური „[[ცოფფაი|ალდარ ცოფფაი]]“. გარდა ოსებისა მას „ჩოფას“ ან „ილირ-ჩოფას“ სახელით კარგად იცნობენ დასავლეთ [[კავკასია|კავკასიის]] ხალხები (აბაზები, ჩერქეზები, ყაბარდოელები, ბალყარელები, ყარაჩაელები).

@@ ხაზი 3: / ხაზი 3: @@
 მეხის დაცემის ადგილზე მთელი სოფელი შეიკრიბებოდა. ისინი მეხნაკრავი ადამიანის ან ცხოველის გარშემო წრეს შეკრავდნენ და იწყებდნენ საწესო სვლას და სიმღერას ორ [[გუნდი (მუსიკა)|გუნდად]]. პირველი გუნდის მოძახილზე „ვაი, ეთლარ“, მეორე პასუხობდა – „აითარ ეთლარ“, შემდეგ – „ეთლარ ჩოუფარ“ – „ჩოუფარ ეთლარ“ და ა.შ. (არის სიმღერის ტექსტის სხვა ვარიანტებიც). დაჭრილის ან მკვდრის გარშემო რამდენიმე შემოვლის შემდგომ მეხნაკრავს ათლარ ჩოპას სიმღერით მაღლა ასწევდნენ, ორ მეტრამდე სიმაღლის ოთხ ბოძზე შემდგარ ფიცარნაგზე – აშვამქჲათზე დაასვენებდნენ და იქვე დატოვებდნენ [გარდაცვლილ ადამიანს მოგვიანებით კუბოში ჩაასვენებდნენ, მაგრამ ადგილს არ შეუცვლიდნენ (შეიძლებოდა ხეზე ჩამოკიდება), ვიდრე გვამი არ გაიხრწნებოდა. ასეთ შემთხვევაში მიცვალებულის ძვლებს ჩვეულებრივ დაკრძალვასთან დაკავშირებული ყველა წესის დაცვით დაასაფლავებდნენ (ასე იცოდნენ აფხაზებმა XX საუკუნის დასაწყისამდე). ჭირისუფალს ეკრძალებოდა მიცვალებულის ტირილი და [[გლოვა]]. მეხის დაცემის დღეს ოჯახი ტაბუირებულ დღედ იწესებდა, უქმობდა და სახლიდან არაფერს გასცემდა („ა-მშშარა“)].
-ათლარ ჩოფას რიტუალში ყურადღებას იპყრობს მეხნაკრავი მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“, რაც XVII-XVIII საუკუნეების ავტორების – ჯიოვანი ლუკას, [[არქანჯელო ლამბერტი]]ს, ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობებითაც დასტურდება (ამ ცნობებში საუბარია არა მხოლოდ მეხნაკრავის, არამედ ზოგადად მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების შესახებ). აფხაზი მეცნიერები (და არამარტო ისინი) აფხაზთა ყოფაში დამოწმებული ამ წესის მემკვიდრეობით პარალელს კოლხების მიერ ხარის ტყავში გახვეული მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების ჩვეულებაში ხედავენ. ისტორიული კოლხეთის ტერიტორიაზე მცხოვრებ ხალხებში „ჰაერზე დამარხვის“ წესის არსებობა [[ანტიკურობა|ანტიკური]] ეპოქის შემდგომ XVII საუკუნემდე არ დასტურდება. [[ანტიკური]] პერიოდის ავტორთა (აპოლონიოს როდოსელი, ნიკოლოზ დამასკელი, კლავდიუს ელიანუსი) მონაცემებით თუ ვიმსჯელებთ, კოლხების მიერ მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“ სქესობრივი ნიშნითაა განსაზღვრული, რასაც აფხაზური წესი არ ითვალისწინებს (ამ მხრივ საინტერესოა სამეგრელოში დადასტურებული ჩვეულება, რომლის თანახმად მეხნაკრავი მამაკაცის ტანსაცმელს მაღალ ხეზე ჰკიდებდნენ მაშინ, როცა იდენტურად გარდაცვლილი ქალის სამოსის [[გამოფენა]] არ შეიძლებოდა). კოლხები „ჰაერზე ასაფლავებდნენ“ მამაკაცს, რომელიც, ცის მამრული საწყისის გათვალისწინებით, ცისიერად ანუ ცის კუთვნილებად მიაჩნდათ, ხოლო ქალს მიწაში მარხავდნენ, რადგანაც მიწა, მათი რწმენით, მდედრული ბუნების იყო. რამდენადაც ადრესამიწათმოქმედო კულტურის ხალხებში ყოველგვარი კვლავწარმოება ცისა (მამრისა) და მიწის (მდედრის) საკრალური კავშირით განისაზღვრებოდა, ბუნებრივია, განაყოფიერების პროცესის მონაწილე მიცვალებულთა სულებიც (ასე მოიაზრებოდნენ ისინი) შესაბამისად იყვნენ განაწილებულნი (ზემოთ და ქვემოთ, ცაში და მიწაში). რაც შეეხება საკუთვრივ აფხაზურ და [[კავკასია|კავკასიის]] ხალხების ცოცხალ ყოფაში დამოწმებულ „ჰაერზე დამარხვის“ (ხეზე ჩამოკიდება, ამაღლებულ ფიცარნაგზე ან ე.წ. „დუმილის სახლებში“ დასვენება გვამის გახრწნამდე და მეორადი დასაფლავება) ჩვეულებას, იგი მაზდეანური ტრადიციებიდან მომდინარე ჩანს. მართალია, კავკასიის ხალხებს ზოროასტრის რეფორმა არ შეხებიათ, მაგრამ ირანული დაკრძალვის პრაქტიკას თავის დროზე მიდიის იმპერიაში შემავალი არაირანელი კასპების მეშვეობით უნდა გასცნობოდნენ აღმოსავლეთ კავკასიის ხალხები, რომელთაგან იგი დასავლეთ კავკასიის მოსახლეობას უნდა გადმოეღო (გ. შარაშიძე).
+ათლარ ჩოფას რიტუალში ყურადღებას იპყრობს მეხნაკრავი მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“, რაც XVII-XVIII საუკუნეების ავტორების – ჯიოვანი ლუკას, [[არქანჯელო ლამბერტი]]ს, ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობებითაც დასტურდება (ამ ცნობებში საუბარია არა მხოლოდ მეხნაკრავის, არამედ ზოგადად მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების შესახებ). აფხაზი მეცნიერები (და არამარტო ისინი) აფხაზთა ყოფაში დამოწმებული ამ წესის მემკვიდრეობით პარალელს კოლხების მიერ ხარის ტყავში გახვეული მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების ჩვეულებაში ხედავენ. ისტორიული კოლხეთის ტერიტორიაზე მცხოვრებ ხალხებში „ჰაერზე დამარხვის“ წესის არსებობა [[ანტიკურობა|ანტიკური]] ეპოქის შემდგომ XVII საუკუნემდე არ დასტურდება. [[ანტიკური]] პერიოდის ავტორთა ([[აპოლონიოს როდოსელი]], ნიკოლოზ დამასკელი, კლავდიუს ელიანუსი) მონაცემებით თუ ვიმსჯელებთ, კოლხების მიერ მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“ სქესობრივი ნიშნითაა განსაზღვრული, რასაც აფხაზური წესი არ ითვალისწინებს (ამ მხრივ საინტერესოა სამეგრელოში დადასტურებული ჩვეულება, რომლის თანახმად მეხნაკრავი მამაკაცის ტანსაცმელს მაღალ ხეზე ჰკიდებდნენ მაშინ, როცა იდენტურად გარდაცვლილი ქალის სამოსის [[გამოფენა]] არ შეიძლებოდა). კოლხები „ჰაერზე ასაფლავებდნენ“ მამაკაცს, რომელიც, ცის მამრული საწყისის გათვალისწინებით, ცისიერად ანუ ცის კუთვნილებად მიაჩნდათ, ხოლო ქალს მიწაში მარხავდნენ, რადგანაც მიწა, მათი რწმენით, მდედრული ბუნების იყო. რამდენადაც ადრესამიწათმოქმედო კულტურის ხალხებში ყოველგვარი კვლავწარმოება ცისა (მამრისა) და მიწის (მდედრის) საკრალური კავშირით განისაზღვრებოდა, ბუნებრივია, განაყოფიერების პროცესის მონაწილე მიცვალებულთა სულებიც (ასე მოიაზრებოდნენ ისინი) შესაბამისად იყვნენ განაწილებულნი (ზემოთ და ქვემოთ, ცაში და მიწაში). რაც შეეხება საკუთვრივ აფხაზურ და [[კავკასია|კავკასიის]] ხალხების ცოცხალ ყოფაში დამოწმებულ „ჰაერზე დამარხვის“ (ხეზე ჩამოკიდება, ამაღლებულ ფიცარნაგზე ან ე.წ. „დუმილის სახლებში“ დასვენება გვამის გახრწნამდე და მეორადი დასაფლავება) ჩვეულებას, იგი მაზდეანური ტრადიციებიდან მომდინარე ჩანს. მართალია, კავკასიის ხალხებს ზოროასტრის რეფორმა არ შეხებიათ, მაგრამ ირანული დაკრძალვის პრაქტიკას თავის დროზე მიდიის იმპერიაში შემავალი არაირანელი კასპების მეშვეობით უნდა გასცნობოდნენ აღმოსავლეთ კავკასიის ხალხები, რომელთაგან იგი დასავლეთ კავკასიის მოსახლეობას უნდა გადმოეღო (გ. შარაშიძე).
 აფხაზური „ათლარ ჩოფას“ იდენტური რიტუალი და საწესო საფერხულო სიმღერაა ოსური „[[ცოფფაი|ალდარ ცოფფაი]]“. გარდა ოსებისა მას „ჩოფას“ ან „ილირ-ჩოფას“ სახელით კარგად იცნობენ დასავლეთ [[კავკასია|კავკასიის]] ხალხები (აბაზები, ჩერქეზები, ყაბარდოელები, ბალყარელები, ყარაჩაელები).

@@ ხაზი 3: / ხაზი 3: @@
 მეხის დაცემის ადგილზე მთელი სოფელი შეიკრიბებოდა. ისინი მეხნაკრავი ადამიანის ან ცხოველის გარშემო წრეს შეკრავდნენ და იწყებდნენ საწესო სვლას და სიმღერას ორ [[გუნდი (მუსიკა)|გუნდად]]. პირველი გუნდის მოძახილზე „ვაი, ეთლარ“, მეორე პასუხობდა – „აითარ ეთლარ“, შემდეგ – „ეთლარ ჩოუფარ“ – „ჩოუფარ ეთლარ“ და ა.შ. (არის სიმღერის ტექსტის სხვა ვარიანტებიც). დაჭრილის ან მკვდრის გარშემო რამდენიმე შემოვლის შემდგომ მეხნაკრავს ათლარ ჩოპას სიმღერით მაღლა ასწევდნენ, ორ მეტრამდე სიმაღლის ოთხ ბოძზე შემდგარ ფიცარნაგზე – აშვამქჲათზე დაასვენებდნენ და იქვე დატოვებდნენ [გარდაცვლილ ადამიანს მოგვიანებით კუბოში ჩაასვენებდნენ, მაგრამ ადგილს არ შეუცვლიდნენ (შეიძლებოდა ხეზე ჩამოკიდება), ვიდრე გვამი არ გაიხრწნებოდა. ასეთ შემთხვევაში მიცვალებულის ძვლებს ჩვეულებრივ დაკრძალვასთან დაკავშირებული ყველა წესის დაცვით დაასაფლავებდნენ (ასე იცოდნენ აფხაზებმა XX საუკუნის დასაწყისამდე). ჭირისუფალს ეკრძალებოდა მიცვალებულის ტირილი და [[გლოვა]]. მეხის დაცემის დღეს ოჯახი ტაბუირებულ დღედ იწესებდა, უქმობდა და სახლიდან არაფერს გასცემდა („ა-მშშარა“)].
-ათლარ ჩოფას რიტუალში ყურადღებას იპყრობს მეხნაკრავი მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“, რაც XVII-XVIII საუკუნეების ავტორების – ჯიოვანი ლუკას, არქანჯელო ლამბერტის, ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობებითაც დასტურდება (ამ ცნობებში საუბარია არა მხოლოდ მეხნაკრავის, არამედ ზოგადად მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების შესახებ). აფხაზი მეცნიერები (და არამარტო ისინი) აფხაზთა ყოფაში დამოწმებული ამ წესის მემკვიდრეობით პარალელს კოლხების მიერ ხარის ტყავში გახვეული მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების ჩვეულებაში ხედავენ. ისტორიული კოლხეთის ტერიტორიაზე მცხოვრებ ხალხებში „ჰაერზე დამარხვის“ წესის არსებობა [[ანტიკურობა|ანტიკური]] ეპოქის შემდგომ XVII საუკუნემდე არ დასტურდება. [[ანტიკური]] პერიოდის ავტორთა (აპოლონიოს როდოსელი, ნიკოლოზ დამასკელი, კლავდიუს ელიანუსი) მონაცემებით თუ ვიმსჯელებთ, კოლხების მიერ მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“ სქესობრივი ნიშნითაა განსაზღვრული, რასაც აფხაზური წესი არ ითვალისწინებს (ამ მხრივ საინტერესოა სამეგრელოში დადასტურებული ჩვეულება, რომლის თანახმად მეხნაკრავი მამაკაცის ტანსაცმელს მაღალ ხეზე ჰკიდებდნენ მაშინ, როცა იდენტურად გარდაცვლილი ქალის სამოსის [[გამოფენა]] არ შეიძლებოდა). კოლხები „ჰაერზე ასაფლავებდნენ“ მამაკაცს, რომელიც, ცის მამრული საწყისის გათვალისწინებით, ცისიერად ანუ ცის კუთვნილებად მიაჩნდათ, ხოლო ქალს მიწაში მარხავდნენ, რადგანაც მიწა, მათი რწმენით, მდედრული ბუნების იყო. რამდენადაც ადრესამიწათმოქმედო კულტურის ხალხებში ყოველგვარი კვლავწარმოება ცისა (მამრისა) და მიწის (მდედრის) საკრალური კავშირით განისაზღვრებოდა, ბუნებრივია, განაყოფიერების პროცესის მონაწილე მიცვალებულთა სულებიც (ასე მოიაზრებოდნენ ისინი) შესაბამისად იყვნენ განაწილებულნი (ზემოთ და ქვემოთ, ცაში და მიწაში). რაც შეეხება საკუთვრივ აფხაზურ და [[კავკასია|კავკასიის]] ხალხების ცოცხალ ყოფაში დამოწმებულ „ჰაერზე დამარხვის“ (ხეზე ჩამოკიდება, ამაღლებულ ფიცარნაგზე ან ე.წ. „დუმილის სახლებში“ დასვენება გვამის გახრწნამდე და მეორადი დასაფლავება) ჩვეულებას, იგი მაზდეანური ტრადიციებიდან მომდინარე ჩანს. მართალია, კავკასიის ხალხებს ზოროასტრის რეფორმა არ შეხებიათ, მაგრამ ირანული დაკრძალვის პრაქტიკას თავის დროზე მიდიის იმპერიაში შემავალი არაირანელი კასპების მეშვეობით უნდა გასცნობოდნენ აღმოსავლეთ კავკასიის ხალხები, რომელთაგან იგი დასავლეთ კავკასიის მოსახლეობას უნდა გადმოეღო (გ. შარაშიძე).
+ათლარ ჩოფას რიტუალში ყურადღებას იპყრობს მეხნაკრავი მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“, რაც XVII-XVIII საუკუნეების ავტორების – ჯიოვანი ლუკას, [[არქანჯელო ლამბერტი]]ს, ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობებითაც დასტურდება (ამ ცნობებში საუბარია არა მხოლოდ მეხნაკრავის, არამედ ზოგადად მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების შესახებ). აფხაზი მეცნიერები (და არამარტო ისინი) აფხაზთა ყოფაში დამოწმებული ამ წესის მემკვიდრეობით პარალელს კოლხების მიერ ხარის ტყავში გახვეული მიცვალებულის ხეზე ჩამოკიდების ჩვეულებაში ხედავენ. ისტორიული კოლხეთის ტერიტორიაზე მცხოვრებ ხალხებში „ჰაერზე დამარხვის“ წესის არსებობა [[ანტიკურობა|ანტიკური]] ეპოქის შემდგომ XVII საუკუნემდე არ დასტურდება. [[ანტიკური]] პერიოდის ავტორთა (აპოლონიოს როდოსელი, ნიკოლოზ დამასკელი, კლავდიუს ელიანუსი) მონაცემებით თუ ვიმსჯელებთ, კოლხების მიერ მიცვალებულის გვამის „ჰაერზე დამარხვა“ სქესობრივი ნიშნითაა განსაზღვრული, რასაც აფხაზური წესი არ ითვალისწინებს (ამ მხრივ საინტერესოა სამეგრელოში დადასტურებული ჩვეულება, რომლის თანახმად მეხნაკრავი მამაკაცის ტანსაცმელს მაღალ ხეზე ჰკიდებდნენ მაშინ, როცა იდენტურად გარდაცვლილი ქალის სამოსის [[გამოფენა]] არ შეიძლებოდა). კოლხები „ჰაერზე ასაფლავებდნენ“ მამაკაცს, რომელიც, ცის მამრული საწყისის გათვალისწინებით, ცისიერად ანუ ცის კუთვნილებად მიაჩნდათ, ხოლო ქალს მიწაში მარხავდნენ, რადგანაც მიწა, მათი რწმენით, მდედრული ბუნების იყო. რამდენადაც ადრესამიწათმოქმედო კულტურის ხალხებში ყოველგვარი კვლავწარმოება ცისა (მამრისა) და მიწის (მდედრის) საკრალური კავშირით განისაზღვრებოდა, ბუნებრივია, განაყოფიერების პროცესის მონაწილე მიცვალებულთა სულებიც (ასე მოიაზრებოდნენ ისინი) შესაბამისად იყვნენ განაწილებულნი (ზემოთ და ქვემოთ, ცაში და მიწაში). რაც შეეხება საკუთვრივ აფხაზურ და [[კავკასია|კავკასიის]] ხალხების ცოცხალ ყოფაში დამოწმებულ „ჰაერზე დამარხვის“ (ხეზე ჩამოკიდება, ამაღლებულ ფიცარნაგზე ან ე.წ. „დუმილის სახლებში“ დასვენება გვამის გახრწნამდე და მეორადი დასაფლავება) ჩვეულებას, იგი მაზდეანური ტრადიციებიდან მომდინარე ჩანს. მართალია, კავკასიის ხალხებს ზოროასტრის რეფორმა არ შეხებიათ, მაგრამ ირანული დაკრძალვის პრაქტიკას თავის დროზე მიდიის იმპერიაში შემავალი არაირანელი კასპების მეშვეობით უნდა გასცნობოდნენ აღმოსავლეთ კავკასიის ხალხები, რომელთაგან იგი დასავლეთ კავკასიის მოსახლეობას უნდა გადმოეღო (გ. შარაშიძე).
 აფხაზური „ათლარ ჩოფას“ იდენტური რიტუალი და საწესო საფერხულო სიმღერაა ოსური „[[ცოფფაი|ალდარ ცოფფაი]]“. გარდა ოსებისა მას „ჩოფას“ ან „ილირ-ჩოფას“ სახელით კარგად იცნობენ დასავლეთ [[კავკასია|კავკასიის]] ხალხები (აბაზები, ჩერქეზები, ყაბარდოელები, ბალყარელები, ყარაჩაელები).

←წინა ვერსია		19:43, 28 აგვისტო 2023-ის ვერსია
ხაზი 34:		ხაზი 34:
	[[კატეგორია:აფხაზური რიტუალები]]		[[კატეგორია:აფხაზური რიტუალები]]
	[[კატეგორია:სარიტუალო სიმღერები]]		[[კატეგორია:სარიტუალო სიმღერები]]
		+	[[კატეგორია:საფერხულო სიმღერები]]

←წინა ვერსია		12:13, 28 იანვარი 2020-ის ვერსია
ხაზი 1:		ხაზი 1:
−	'''ათლარ ჩოფა / ეთლარ ჩოფა''' ''(აფხ. Aҭлар чоҧа, Еҭлар чоҧа)'' – [[რიტუალი]] და საწესო საფერხულო სიმღერა, რომელიც მეხნაკრავი ადამიანის, ცხოველის ან ხის გარშემო სრულდებოდა [იცოდნენ ასევე საცხოვრებელ თუ სამეურნეო ნაგებობებზე, ნებისმიერ საგანზე მეხის დაცემისა და გვალვის შემთხვევაში, იალაღებზე საქონლის გარეკვისა და უკან მობრუნების ჟამს, ზოგიერთი დაავადებების – ეპილეფსიის (კრუნჩხვების), გონწასვლის, გულშეღონების დროს. აბჟუის აფხაზები ათლარ [[ჩოფა]]ს მღეროდნენ ყვავილბატონების მფარველი ღვთაებების („ა-ხი ზოსხანი“, „[[ხანია შქვაქვა]]“) პატივსაცემად].	+	'''ათლარ ჩოფა / ეთლარ ჩოფა''' ''(აფხ. Aҭлар чоҧа, Еҭлар чоҧа)'' – [[რიტუალი]] და საწესო საფერხულო სიმღერა, რომელიც მეხნაკრავი ადამიანის, ცხოველის ან ხის გარშემო სრულდებოდა [იცოდნენ ასევე საცხოვრებელ თუ სამეურნეო ნაგებობებზე, ნებისმიერ საგანზე მეხის დაცემისა და გვალვის შემთხვევაში, [[იალაღი\|იალაღებზე]] საქონლის გარეკვისა და უკან მობრუნების ჟამს, ზოგიერთი დაავადებების – ეპილეფსიის (კრუნჩხვების), გონწასვლის, გულშეღონების დროს. აბჟუის აფხაზები ათლარ [[ჩოფა]]ს მღეროდნენ ყვავილბატონების მფარველი ღვთაებების („ა-ხი ზოსხანი“, „[[ხანია შქვაქვა]]“) პატივსაცემად].

	მეხის დაცემის ადგილზე მთელი სოფელი შეიკრიბებოდა. ისინი მეხნაკრავი ადამიანის ან ცხოველის გარშემო წრეს შეკრავდნენ და იწყებდნენ საწესო სვლას და სიმღერას ორ [[გუნდი (მუსიკა)\|გუნდად]]. პირველი გუნდის მოძახილზე „ვაი, ეთლარ“, მეორე პასუხობდა – „აითარ ეთლარ“, შემდეგ – „ეთლარ ჩოუფარ“ – „ჩოუფარ ეთლარ“ და ა.შ. (არის სიმღერის ტექსტის სხვა ვარიანტებიც). დაჭრილის ან მკვდრის გარშემო რამდენიმე შემოვლის შემდგომ მეხნაკრავს ათლარ ჩოპას სიმღერით მაღლა ასწევდნენ, ორ მეტრამდე სიმაღლის ოთხ ბოძზე შემდგარ ფიცარნაგზე – აშვამქჲათზე დაასვენებდნენ და იქვე დატოვებდნენ [გარდაცვლილ ადამიანს მოგვიანებით კუბოში ჩაასვენებდნენ, მაგრამ ადგილს არ შეუცვლიდნენ (შეიძლებოდა ხეზე ჩამოკიდება), ვიდრე გვამი არ გაიხრწნებოდა. ასეთ შემთხვევაში მიცვალებულის ძვლებს ჩვეულებრივ დაკრძალვასთან დაკავშირებული ყველა წესის დაცვით დაასაფლავებდნენ (ასე იცოდნენ აფხაზებმა XX საუკუნის დასაწყისამდე). ჭირისუფალს ეკრძალებოდა მიცვალებულის ტირილი და [[გლოვა]]. მეხის დაცემის დღეს ოჯახი ტაბუირებულ დღედ იწესებდა, უქმობდა და სახლიდან არაფერს გასცემდა („ა-მშშარა“)].		მეხის დაცემის ადგილზე მთელი სოფელი შეიკრიბებოდა. ისინი მეხნაკრავი ადამიანის ან ცხოველის გარშემო წრეს შეკრავდნენ და იწყებდნენ საწესო სვლას და სიმღერას ორ [[გუნდი (მუსიკა)\|გუნდად]]. პირველი გუნდის მოძახილზე „ვაი, ეთლარ“, მეორე პასუხობდა – „აითარ ეთლარ“, შემდეგ – „ეთლარ ჩოუფარ“ – „ჩოუფარ ეთლარ“ და ა.შ. (არის სიმღერის ტექსტის სხვა ვარიანტებიც). დაჭრილის ან მკვდრის გარშემო რამდენიმე შემოვლის შემდგომ მეხნაკრავს ათლარ ჩოპას სიმღერით მაღლა ასწევდნენ, ორ მეტრამდე სიმაღლის ოთხ ბოძზე შემდგარ ფიცარნაგზე – აშვამქჲათზე დაასვენებდნენ და იქვე დატოვებდნენ [გარდაცვლილ ადამიანს მოგვიანებით კუბოში ჩაასვენებდნენ, მაგრამ ადგილს არ შეუცვლიდნენ (შეიძლებოდა ხეზე ჩამოკიდება), ვიდრე გვამი არ გაიხრწნებოდა. ასეთ შემთხვევაში მიცვალებულის ძვლებს ჩვეულებრივ დაკრძალვასთან დაკავშირებული ყველა წესის დაცვით დაასაფლავებდნენ (ასე იცოდნენ აფხაზებმა XX საუკუნის დასაწყისამდე). ჭირისუფალს ეკრძალებოდა მიცვალებულის ტირილი და [[გლოვა]]. მეხის დაცემის დღეს ოჯახი ტაბუირებულ დღედ იწესებდა, უქმობდა და სახლიდან არაფერს გასცემდა („ა-მშშარა“)].

←წინა ვერსია		11:37, 19 დეკემბერი 2018-ის ვერსია
ხაზი 26:		ხაზი 26:

	==წყარო==		==წყარო==
−	~~ნუგზარ ანთელავა.~~ კავკასიის ხალხთა მითები და რიტუალები~~. - გამომცემლობა „უნივერსალი“,- თბილისი 2017~~	+	[[კავკასიის ხალხთა მითები და რიტუალები]]