ანდაზა - რედაქტირების ისტორია

Tkenchoshvili 15:24, 8 ივლისი 2025-ზე

2025-07-08T15:24:16Z

Tkenchoshvili 08:59, 1 მარტი 2024-ზე

2024-03-01T08:59:11Z

Tkenchoshvili 21:45, 18 იანვარი 2024-ზე

2024-01-18T21:45:33Z

Tkenchoshvili 20:19, 16 ნოემბერი 2023-ზე

2023-11-16T20:19:10Z

Tkenchoshvili 09:35, 16 ნოემბერი 2023-ზე

2023-11-16T09:35:05Z

ცვლილებების ჩვენება

Tkenchoshvili: /* ლიტერატურა */

2023-10-12T21:04:22Z

‎ლიტერატურა

Tkenchoshvili 09:55, 26 სექტემბერი 2023-ზე

2023-09-26T09:55:56Z

Tkenchoshvili 09:24, 17 აგვისტო 2023-ზე

2023-08-17T09:24:08Z

Tkenchoshvili: ახალი გვერდი: '''ანდაზა''' – ფოლკლორის მცირე ფორმის ნაწარმოებია, აზრის ღრმად ...

2023-08-17T09:23:54Z

ახალი გვერდი: '''ანდაზა''' – ფოლკლორის მცირე ფორმის ნაწარმოებია, აზრის ღრმად ...

ახალი გვერდი

'''ანდაზა''' – ფოლკლორის მცირე ფორმის ნაწარმოებია, აზრის ღრმად და მოკლედ გამომხატველი ფორმულა.

მსგავსად არაკისა, სემანტიკური ორმაგობა-ნართაულობა ანუ გადატანითი მნიშვნელობა ახასიათებს. ანდაზა ერთ მოტივზეა აგებული. ანდაზას გადატანითი მნიშვნელობა ცხოვრების მრავალ მხარეს ახასიათებს. ანდაზას შესრულების გარკვეული წესი არა აქვს. ანდაზა სასაუბრო მეტყველებაშია დამკვიდრებული.

ტერმინი ანდაზა წარმოშობით ქართული არაა. სპარსული ანდაზე და ანდაზ გამოყენებულია ნიუანსებით. ანდაზე ნიშნავს საზომს, მაგალითს; ანდაზ – მიხვედრას. მაგალითის, საზომის, მიხვედრის აღმნიშვნელი ტერმინი ანდაზა ქართულში მე-17 საუკუნის შემდეგ უნდა იყოს დამკვიდრებული. ანდაზა ძველი ქართული დამწერლობის მიხედვით აღინიშნება ტერმინებით – არაკი, [[იგავი]] ([[სულხან-საბა ორბელიანი]]). ანდაზების შემსწავლელ მეცნიერებას – პარემიოლოგია ეწოდება ქართული ხალხური ტერმინოლოგიით ანდაზს ეწოდება „აზრის ქობი“, „სიტყვის მუხლი“, „სიტყვის ძალა“, „გლეხის იარაღი“.

ედ. ტეილორმა მართებულად უარყო პოეტური ფოლკლორის ამ ჟანრის არსებობა ველურობის დაბალ საფეხურზე. ანდაზაში განზოგადებულია ცხოვრებაზე ხალხის დაკვირვება. ანდაზა შექმნილია სხვადასხვა დროს, სხვადასხვა გარემოში. ანდაზების ერთი ჯგუფი ცხოვრებაზე დაკვირვების უშუალო შედეგია ქართული ა-ს ამგვარ
ჯგუფში დიდი რაოდენობითაა სოფლის მეურნეობასთან დაკავში�რებული ნათქვამები „ამინდი მუშაობდა, კაცი თავისას იკვეხდაო“; „ხარი ხართან დააბიო, ან ზნეს იცვლის, ან ფერსაო“. ანდაზაში ასახულია წარსულში სოციალური დიფერენციაცია („მდიდრისას კატას ტიროდნენ, ღარიბისას კაცსაც არაო“).

ანდაზების დიდი ჯგუფი ისტორიული სინამდვილის გამოძახილია. ანდაზა მრავლადაა შესული ლიტერატურულ ძეგლებში, მას უხვად იყენებდნენ [[შოთა რუსთაველი]], [[ილია ჭავჭავაძე]], [[აკაკი წერეთელი]],
[[გალაკტიონ ტაბიძე]], [[გიორგი ლეონიძე]] და სხვ. ანდაზა მეტწილად ტროპია. ანდაზა შედგება ორი ნაწილისაგან, ნაწილები ხშირად ერთმანეთთან რითმითაა დაკავშირებული („ააფრინე ალალიო, რაც არ არი,
არ არიო“, „ვერიდებოდი ღოლოსა, დამხვდა სოფლისა ბოლოსა"), ანდაზას ახასიათებს [[ალიტერაცია]] („აზრუმს არ ვყოფილვარ, აზრით კი ვიცი“). ქართული ანდაზების ერთ-ერთი პირველი კოლექციონერთაგანი დიმიტრი ბაგრატიონია დ. ჩუბინაშვილმა ანდაზები შეიტანა თავის „ქართულ ქრესტომათიაში“ (1846). თარგმნილია ისინი უცხო ენებზეც.

''ქ. სიხარულიძე''

== ლიტერატურა ==
* პ. უმიკაშვილი, ქართული ანდაზები, 1876;
* ხალხური სიტყვიერება, 1, ექვთ. თაყაიშვილის რედ, 1916;
* ქართული ხალხური ანდაზები შეკრებილი დ. თურდოსპირელის და ემ. გაბრიჩიძის მიერ, 1935;
* თ. ბეგიაშვილი, ქართული ფოლკლორი, 1940;
* ლ. მეტრეველი, ანდაზები, 1941;
* ანდაზები შედგენილი ნინო ნაკაშიძის მიერ, 1953;
* ალ. ღლონტი რჩეული ქართული ანდაზები და სიტყვის მასალები, 1957;
* მისივე ნარკვევები, 1955;
* ანდაზები პ. წერეთლის შედგენილი, 1951;
* მიხ. ჩიქოვანი, ქართული ხალხური სიტყვიერების ისტორია, 1956
* ნ. ქადაგიძე და ქ. დეკანოზიშვილი, გერმანული ანდაზები ქართული შესატყვისით, 1951;
* ინგლისური და ქართული ანდაზები და ხატოვანი თქმები, ი. გვარჯალაძისა და მ. ქარჩავასი, 1951;
* ფ. ერთელიშვილი, ანდაზის ცნების საკითხისათვის, „მნათობი“, 1957;
* ქს. სიხარულიძე, ანდაზები, „ქართული ხალხური პოეტური შემოქმედება 1, 1960;
* ფ. ზანდუკელი ანდაზების გენეზისის საკითხისათვის, მნათობი, 1958 წ. №2;
* მისივე, ანდაზისა და სიტყვის მასალის ურთიერთობისათეის, მაცნე, 1962, №8.

==წყარო==
[[ქართული ფოლკლორის ლექსიკონი: ნაწილი I]]
[[კატეგორია:ლიტერატურული ტერმინები]]

@@ ხაზი 1: / ხაზი 1: @@
-'''ანდაზა''' –  დაეტაშდებამრავალსაუკუნოვან დაკვირვებასა და ცხოვრებისეულ გამოცდილებაზე დამყარებული ერთწინადადებიანი
+'''ანდაზა''' –  ხალხური შემოქმედების ერთ-ერთი ძირითადი ჟანრი; ბრძნული გამოთქმა, ლაკონიურად გამოხატული ცხოვრებისეული ჭეშმარიტება, უპირატესად პრაქტიკული ხასიათისა. ანდაზამი მოცემულია დამრიგებლობა, დიდაქტიკური იდეები.
-გამონათქვამი (უპირატესად დიდაქტიკური ხასიათისა). ანდაზისთვის ნიშანდობლივია კონკრეტულ შინაარსში მოცემული აზრის განზოგადება და მსგავს შემთხვევებზე ნართაულად, მინიშნებით გადატანა. საუბარში, კამათში, პუბლიცისტიკასა თუ მხატვრულ ლიტერატურაში ანდაზას იმოწმებენ როგორც საყოველთაოდ აღიარებულ ჭეშმარიტებას. განსაკუთრებიექევემდებარებათ ფართოდ იყენებენ სასაუბრო ენაში. ანდაზის მიხედვით მრავალი სიტყვის მასალა შექმნილა. ხშირად ანდაზას გენეზისური კავშირი აქვს [[იგავი|იგავთან]], ლექსთან, [[ზღაპარი|ზღაპართან]]…
 ხალხური ანდაზების გვერდით არსებობს ე. წ. ლიტერატურული ანდაზებიც. მწერლის ერთწინადადებიანი, გონებამახვილური, განზოგადების უნარის მქონე გამონათქვამი ხშირად ხალხში გადადის, მოარულ [[ფრაზა]]დ იქცევა, მაგრამ დიდხანს ინარჩუნებს თავის სინტაქსსა და სტილს. ანდაზას, როგორც მოარულ ფრაზას, ახასიათებს ვარიანტულობა: „ბრმას რა უნდა და – ორივ თვალიო“ II „ბრმა რას ჩივის და ორთავე თვალსაო“ II „ბრმა რას ტირის და თავის უსინათლობასაო…“ გვხვდება ერთი აზრის გამომხატველი, სინონიმური ანდაზებიც: „ბაყაყი ხალიჩაზე დასვეს, ისკუპა და ისევ გუბეში ჩახტაო“; „ღორის თავი სუფრაზე დადვეს, იგორა, იგორა და ისევ ლაფში ჩავარდაო…“ და ა. შ.
@@ ხაზი 14: / ხაზი 21: @@
 XIX ს. მეორე ნახევრიდან ანდაზები იბეჭდებოდა ჟურნალ-გაზეთებსა („[[ცისკარი (ჟურნალი)|ცისკარი]]“, „[[კრებული (ჟურნალი)|კრებული]]“, „[[დროება (გაზეთი)|დროება]]“, „[[ნობათი (ჟურნალი)|ნობათი]]“, „[[ივერია (გაზეთი და ჟურნალი)|ივერია]]“, „[[ჯეჯილი (ჟურნალი)|ჯეჯილი]]“, „[[მოამბე (ჟურნალი)|მოამბე]]“, „ნაკადული“...) და კრებულებში («Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа», „ძველი საქართველო“). გამოსულია ქართულ ანდაზათა კრებულები ([[ერისთავი რაფიელ|რ. ერისთავი]]სა და ი. ჭავჭავაძისა – 1873, [[უმიკაშვილი პეტრე|პ. უმიკაშვილი]]ს – 1876, [[გვარამაძე კონსტანტინე|კ. გვარამაძის]] – 1895, 1900, [[თურდოსპირელი (ჩხეიძე), დავით|დ. თურდოსპირელი]]სა და ე. გაბრიჩიძის – 1935, ლ. მეტრეველის – 1936, [[ბეგიაშვილი თედო|თ. ბეგიაშვილის]] – 1941, ნ. ნაკაშიძის – 1953, ა. ღლონტის – 1957, გ. კაჭახიძის – 1960 და სხვ.).
@@ ხაზი 35: / ხაზი 40: @@
 ==წყარო==
-[[ქართული ენა: ენციკლოპედია]]
+* [[ლიტერატურის თეორიის მცირე ლექსიკონი]]
 [[კატეგორია:ლიტერატურული ტერმინები]]

@@ ხაზი 2: / ხაზი 2: @@
 გამონათქვამი (უპირატესად დიდაქტიკური ხასიათისა). ანდაზისთვის ნიშანდობლივია კონკრეტულ შინაარსში მოცემული აზრის განზოგადება და მსგავს შემთხვევებზე ნართაულად, მინიშნებით გადატანა. საუბარში, კამათში, პუბლიცისტიკასა თუ მხატვრულ ლიტერატურაში ანდაზას იმოწმებენ როგორც საყოველთაოდ აღიარებულ ჭეშმარიტებას. განსაკუთრებიექევემდებარებათ ფართოდ იყენებენ სასაუბრო ენაში. ანდაზის მიხედვით მრავალი სიტყვის მასალა შექმნილა. ხშირად ანდაზას გენეზისური კავშირი აქვს [[იგავი|იგავთან]], ლექსთან, [[ზღაპარი|ზღაპართან]]…
-ხალხური ანდაზების გვერდით არსებობს ე. წ. ლიტერატურული ანდაზებიც. მწერლის ერთწინადადებიანი, გონებამახვილური, განზოგადების უნარის მქონე გამონათქვამი ხშირად ხალხში გადადის, მოარულ ფრაზად იქცევა, მაგრამ დიდხანს ინარჩუნებს თავის სინტაქსსა და სტილს. ანდაზას, როგორც მოარულ ფრაზას, ახასიათებს ვარიანტულობა: „ბრმას რა უნდა და – ორივ თვალიო“ II „ბრმა რას ჩივის და ორთავე თვალსაო“ II „ბრმა რას ტირის და თავის უსინათლობასაო…“ გვხვდება ერთი აზრის გამომხატველი, სინონიმური ანდაზებიც: „ბაყაყი ხალიჩაზე დასვეს, ისკუპა და ისევ გუბეში ჩახტაო“; „ღორის თავი სუფრაზე დადვეს, იგორა, იგორა და ისევ ლაფში ჩავარდაო…“ და ა. შ.
+ხალხური ანდაზების გვერდით არსებობს ე. წ. ლიტერატურული ანდაზებიც. მწერლის ერთწინადადებიანი, გონებამახვილური, განზოგადების უნარის მქონე გამონათქვამი ხშირად ხალხში გადადის, მოარულ [[ფრაზა]]დ იქცევა, მაგრამ დიდხანს ინარჩუნებს თავის სინტაქსსა და სტილს. ანდაზას, როგორც მოარულ ფრაზას, ახასიათებს ვარიანტულობა: „ბრმას რა უნდა და – ორივ თვალიო“ II „ბრმა რას ჩივის და ორთავე თვალსაო“ II „ბრმა რას ტირის და თავის უსინათლობასაო…“ გვხვდება ერთი აზრის გამომხატველი, სინონიმური ანდაზებიც: „ბაყაყი ხალიჩაზე დასვეს, ისკუპა და ისევ გუბეში ჩახტაო“; „ღორის თავი სუფრაზე დადვეს, იგორა, იგორა და ისევ ლაფში ჩავარდაო…“ და ა. შ.
 ანდაზის ენა საერთო სახალხო ენის საუკეთესო ნიმუშია: მოარულ ანდაზაში დიალექტური სხვაობა იშლება, ფრაზა იხვეწება და საერთო ქართულის ნორმებს ექვემდებარება. ანდაზა უხვად იყენებს საერთო სახალხო ენის მდიდარ ლექსიკას, სადა და ძლიერ ხალხურ გამოთქმებს, ზოგჯერ კი სიტყვაწარმოების წესების სრული დაცვით თვითონაც ქმნის შინაარსთან მარჯვედ მისადაგებულ ახალ სიტყვებს (მოიმოახლებს, ეკონკე, დაეტაშდება, პატრონდახედულად…)

@@ ხაზი 1: / ხაზი 1: @@
-'''ანდაზა''' –  ხალხის მრავალსაუკუნოვან დაკვირვებასა და ცხოვრებისეულ გამოცდილებაზე დამყარებული ერთწინადადებიანი
+'''ანდაზა''' –  დაეტაშდებამრავალსაუკუნოვან დაკვირვებასა და ცხოვრებისეულ გამოცდილებაზე დამყარებული ერთწინადადებიანი
-გამონათქვამი (უპირატესად დიდაქტიკური ხასიათისა). ანდაზისთვის ნიშანდობლივია კონკრეტულ შინაარსში მოცემული აზრის განზოგადება და მსგავს შემთხვევებზე ნართაულად, მინიშნებით გადატანა. საუბარში, კამათში, პუბლიცისტიკასა თუ მხატერულ ლიტერატურაში ანდაზას იმოწმებენ როგორც საყოველთაოდ აღიარებულ ჭეშმარიტებას. განსაკუთრებით ფართოდ იყენებენ სასაუბრო ენაში. ანდაზის მიხედვით მრავალი სიტყვის მასალა შექმნილა. ხშირად ანდაზას გენეზისური კავშირი აქვს [[იგავი|იგავთან]], ლექსთან, [[ზღაპარი|ზღაპართან]]…
+გამონათქვამი (უპირატესად დიდაქტიკური ხასიათისა). ანდაზისთვის ნიშანდობლივია კონკრეტულ შინაარსში მოცემული აზრის განზოგადება და მსგავს შემთხვევებზე ნართაულად, მინიშნებით გადატანა. საუბარში, კამათში, პუბლიცისტიკასა თუ მხატვრულ ლიტერატურაში ანდაზას იმოწმებენ როგორც საყოველთაოდ აღიარებულ ჭეშმარიტებას. განსაკუთრებიექევემდებარებათ ფართოდ იყენებენ სასაუბრო ენაში. ანდაზის მიხედვით მრავალი სიტყვის მასალა შექმნილა. ხშირად ანდაზას გენეზისური კავშირი აქვს [[იგავი|იგავთან]], ლექსთან, [[ზღაპარი|ზღაპართან]]…
-ხალხური ანდაზების გვერდით არსებობს ე. წ. ლიტერატურული ანდაზებიც. მწერლის ერთწინადადებიანი, გონებამახვილური, განზოგადების უნარის მქონე გამონათქვამი ხშირად ხალხში გადადის, მოარულ ფრაზად იქცევა, მაგრამ დიდხანს ინარჩუნებს თავის სინტაქსსა და სტილს. აანდაზას, როგორც მოარულ ფრაზას, ახასიათებს ვარიანტულობა: „ბრმას რა უნდა და – ორივ თვალიო“ II „ბრმა რას ჩივის და ორთავე თვალსაო“ II „ბრმა რას ტირის და თავის უსინათლობასაო…“ გვხედება ერთი აზრის გამომხატვლი, სინონიმური ანდაზებიც: „ბაყაყი ხალიჩაზე დასვეს, ისკუპა და ისევ გუბეში ჩახტაო“; „ღორის თავი სუფრაზე დადვეს, იგორა, იგორა და ისევ ლაფში ჩავარდაო…“ და ა. შ.
+ხალხური ანდაზების გვერდით არსებობს ე. წ. ლიტერატურული ანდაზებიც. მწერლის ერთწინადადებიანი, გონებამახვილური, განზოგადების უნარის მქონე გამონათქვამი ხშირად ხალხში გადადის, მოარულ ფრაზად იქცევა, მაგრამ დიდხანს ინარჩუნებს თავის სინტაქსსა და სტილს. ანდაზას, როგორც მოარულ ფრაზას, ახასიათებს ვარიანტულობა: „ბრმას რა უნდა და – ორივ თვალიო“ II „ბრმა რას ჩივის და ორთავე თვალსაო“ II „ბრმა რას ტირის და თავის უსინათლობასაო…“ გვხვდება ერთი აზრის გამომხატველი, სინონიმური ანდაზებიც: „ბაყაყი ხალიჩაზე დასვეს, ისკუპა და ისევ გუბეში ჩახტაო“; „ღორის თავი სუფრაზე დადვეს, იგორა, იგორა და ისევ ლაფში ჩავარდაო…“ და ა. შ.
-ანდაზის ენა საერთო სახალხო ენის საუკეთესო ნიმუშია: მოარულ ანდაზაში დიალექტური სხვაობა იშლება, ფრაზა იხვეწება და საერთო ქართულის ნორმებს ექევემდებარება. ანდაზა უხვად იყენებს საერთო სახალხო ენის მდიდარ ლექსიკას, სადა და ძლიერ ხალხურ გამოთქმებს, ზოგჯერ კი სიტყვაწარმოების წესების სრული დაცვით თვითონაც ქმნის შინაარსთან მარჯვედ მისადაგებულ ახალ სიტყვებს (მოიმოახლებს, ეკონკე, დაეტაშდება, პატრონდახედულად…)
+ანდაზის ენა საერთო სახალხო ენის საუკეთესო ნიმუშია: მოარულ ანდაზაში დიალექტური სხვაობა იშლება, ფრაზა იხვეწება და საერთო ქართულის ნორმებს ექვემდებარება. ანდაზა უხვად იყენებს საერთო სახალხო ენის მდიდარ ლექსიკას, სადა და ძლიერ ხალხურ გამოთქმებს, ზოგჯერ კი სიტყვაწარმოების წესების სრული დაცვით თვითონაც ქმნის შინაარსთან მარჯვედ მისადაგებულ ახალ სიტყვებს (მოიმოახლებს, ეკონკე, დაეტაშდება, პატრონდახედულად…)
-ადვილად დასამახსოვრებელი სხარტი ფრაზის შესაქმნელად ანდაზაში ფართოდ არის გამოყენებული უქვემდებარო, უშემასმენლო, დიალოგისა და კითხვა-მიგების შემცეელი წინადადებები. ყველაზე ხშირად ანდაზა მარტივ გავრცობილ წინადადებას მიმართავს, ყველაზე იშვიათად – მარტივ გაუვრცობელს („მოჩქარეს მოუგვიანდესო“); თავს არიდებს განკერძოებულ სიტყვებსა და გამოთქმებს, ასევე ზოგ კავშირს (ვინაიდან, რადგანაც, რათა, არამედ, ხოლო, ანუ…); განსაკუთრებული ინტონაციითა და კავშირით ახერხებს გამოტოვებული წევრის კომპენსირებას („მელა კვდებოდა და – საქათმეში დამმარხეთო“), სხვათა სიტყვის ო-თი კი – „თქვა“, „თქმულა“, „ნათქვამია“, „ამბობენ“, „უთქვამთ“… სიტყვათა შემოკლებას; აზრის განზოგადებისათვის შეარჩევს განგრძობილი
+ადვილად დასამახსოვრებელი სხარტი ფრაზის შესაქმნელად ანდაზაში ფართოდ არის გამოყენებული უქვემდებარო, უშემასმენლო, დიალოგისა და კითხვა-მიგების შემცველი წინადადებები. ყველაზე ხშირად ანდაზა მარტივ გავრცობილ წინადადებას მიმართავს, ყველაზე იშვიათად – მარტივ გაუვრცობელს („მოჩქარეს მოუგვიანდესო“); თავს არიდებს განკერძოებულ სიტყვებსა და გამოთქმებს, ასევე ზოგ კავშირს (ვინაიდან, რადგანაც, რათა, არამედ, ხოლო, ანუ…); განსაკუთრებული ინტონაციითა და კავშირით ახერხებს გამოტოვებული წევრის კომპენსირებას („მელა კვდებოდა და – საქათმეში დამმარხეთო“), სხვათა სიტყვის ო-თი კი – „თქვა“, „თქმულა“, „ნათქვამია“, „ამბობენ“, „უთქვამთ“… სიტყვათა შემოკლებას; აზრის განზოგადებისათვის შეარჩევს განგრძობილი
-მოქმედების გამომხატველ ფორმებს: ზოგად აწმყოს, უპრევერბო მასდარს, პოტენციალისს… („ახალი ცოცხი კარგად გვის, ძველი მოატანს ქვიშასა“…).
+მოქმედების გამომხატველ ფორმებს: ზოგად აწმყოს, უპრევერბო მასდარს, პოტენციალის… („ახალი ცოცხი კარგად გვის, ძველი მოატანს ქვიშასა“…).
 ყველაზე ნიშანდობლივი ანდაზის ენისათვის წინადადების არქიტექტონიკაა. ანდაზის წინადადება სინტაქსურად და ინტონაციურად მტკიცედ შეკრულ ორ, სამ, იშვიათად მეტ ნაწილად იყოფა. ფრაზის ასეთი არქიტექტონიკა, მისი სტრუქტურული თავისებურებანი ხალხურ ანდაზას განასხვავებს ლიტერატურულისაგან. ხალხური ანდაზისთვის ნიშანდობლივია სინტაქსურ და ინტონაციურ ფაქტორთა ერთობლიობა, ლიტერატურულ ანდაზაში კი ლექსის [[რიტმი (პოეზია)|რიტმი]] დომინირებს: „სჯობს ყოლა უწვრთის ძაღლისა, უწვრთელი შვილის ყოლასა“ ([[გურამიშვილი დავით|დ. გურამიშვილი]]), შდრ.: ხალხური „უზრდელი (უწვრთელი) შვილის ყოლას / გაუწვრთნელი ძაღლის ყოლა სჯობიაო“,
@@ ხაზი 13: / ხაზი 13: @@
 [[ქართველები|ქართველი]] მწერლები და პოეტები დიდ ინტერესს იჩენდნენ ხალხური ანდაზებისადმი. [[შოთა რუსთაველი]], [[იოანე ბატონიშვილი]], [[სულხან-საბა ორბელიანი]], დ. გურამიშვილი, [[ჭავჭავაძე ილია|ი. ჭავჭავაძე]], [[აკაკი წერეთელი|ა. წერეთელი]], [[ვაჟა-ფშაველა]], [[იაკობ გოგებაშვილი]], [[დავით კლდიაშვილი]], მ. ჯავახიშვილი  ხშირად იყენებდნენ ანდაზებს.
-XIX ს. მეორე ნახევრიდან ანდაზები იბეჭდებოდა ჟურნალ-გაზეთებსა („[[ცისკარი (ჟურნალი)|ცისკარი]]“, „[[კრებული (ჟურნალი)|კრებული]]“, „[[დროება (გაზეთი)|დროება]]“, „[[ნობათი (ჟურნალი)|ნობათი]]“, „[[ივერია (გაზეთი და ჟურნალი)|ივერია]]“, „[[ჯეჯილი (ჟურნალი)|ჯეჯილი]]“, „[[მოამბე (ჟურნალი)|მოამბე]]“, „ნაკადული“...) და კრებულებში («Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа», „ძველი საქართველო“). გამოსულია ქართულ ანდაზათა კრებულები ([[ერისთავი რაფიელ|რ. ერისთავი]]სა და ი. ჭაეჭავაძისა – 1873, [[უმიკაშვილი პეტრე|პ. უმიკაშვილი]]ს – 1876, [[გვარამაძე კონსტანტინე|კ. გვარამაძის]] – 1895, 1900, [[თურდოსპირელი (ჩხეიძე), დავით|დ. თურდოსპირელი]]სა და ე. გაბრიჩიძის – 1935, ლ. მეტრეველის – 1936, [[ბეგიაშვილი თედო|თ. ბეგიაშვილის]] – 1941, ნ. ნაკაშიძის – 1953, ა. ღლონტის – 1957, გ. კაჭახიძის – 1960 და სხვ.).
+XIX ს. მეორე ნახევრიდან ანდაზები იბეჭდებოდა ჟურნალ-გაზეთებსა („[[ცისკარი (ჟურნალი)|ცისკარი]]“, „[[კრებული (ჟურნალი)|კრებული]]“, „[[დროება (გაზეთი)|დროება]]“, „[[ნობათი (ჟურნალი)|ნობათი]]“, „[[ივერია (გაზეთი და ჟურნალი)|ივერია]]“, „[[ჯეჯილი (ჟურნალი)|ჯეჯილი]]“, „[[მოამბე (ჟურნალი)|მოამბე]]“, „ნაკადული“...) და კრებულებში («Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа», „ძველი საქართველო“). გამოსულია ქართულ ანდაზათა კრებულები ([[ერისთავი რაფიელ|რ. ერისთავი]]სა და ი. ჭავჭავაძისა – 1873, [[უმიკაშვილი პეტრე|პ. უმიკაშვილი]]ს – 1876, [[გვარამაძე კონსტანტინე|კ. გვარამაძის]] – 1895, 1900, [[თურდოსპირელი (ჩხეიძე), დავით|დ. თურდოსპირელი]]სა და ე. გაბრიჩიძის – 1935, ლ. მეტრეველის – 1936, [[ბეგიაშვილი თედო|თ. ბეგიაშვილის]] – 1941, ნ. ნაკაშიძის – 1953, ა. ღლონტის – 1957, გ. კაჭახიძის – 1960 და სხვ.).
 ''ლ. ლეჟავა''

@@ ხაზი 1: / ხაზი 1: @@
 '''ანდაზა''' –  ხალხის მრავალსაუკუნოვან დაკვირვებასა და ცხოვრებისეულ გამოცდილებაზე დამყარებული ერთწინადადებიანი
-გამონათქვამი (უპირატესად დიდაქტიკური ხასიათისა). ანდაზისთვის ნიშანდობლივია კონკრეტულ შინაარსში მოცემული აზრის განზოგადება და მსგავს შემთხვევებზსე ნართაულად, მინიშნებით გადატანა. საუბარში, კამათში, პუბლიცისტიკასა თუ მხატერულ ლიტერატურაში ანდაზას იმოწმებენ როგორც საყოველთაოდ აღიარებულ ჭეშმარიტებას. განსაკუთრებით ფართოდ იყენებენჩ სასაუბრო ენაში. ანდაზის მიხედვით მრავალი სიტყვის მასალა შექმნილა. ხშირად ანდაზას გენეზისური კავშირი აქვს [[იგავი|იგავთან]], ლექსთან, [[ზღაპარი|ზღაპართან]]…
+გამონათქვამი (უპირატესად დიდაქტიკური ხასიათისა). ანდაზისთვის ნიშანდობლივია კონკრეტულ შინაარსში მოცემული აზრის განზოგადება და მსგავს შემთხვევებზე ნართაულად, მინიშნებით გადატანა. საუბარში, კამათში, პუბლიცისტიკასა თუ მხატერულ ლიტერატურაში ანდაზას იმოწმებენ როგორც საყოველთაოდ აღიარებულ ჭეშმარიტებას. განსაკუთრებით ფართოდ იყენებენ სასაუბრო ენაში. ანდაზის მიხედვით მრავალი სიტყვის მასალა შექმნილა. ხშირად ანდაზას გენეზისური კავშირი აქვს [[იგავი|იგავთან]], ლექსთან, [[ზღაპარი|ზღაპართან]]…
-ხალხური ანდაზების გვერდით არსებობს ე. წ. ლიტერატურული ანდაზებიც. მწერლის ერთწინადადებიანი, გონებამახვილური, განზოგადების უნარის მქონე გამონათქვამი ხშირად ხალხში გადადის, მოარულ ფრაზად იქცევა, მაგრამ დიდხანს ინარჩუნებს თავის სინტაქსსა და სტილს. აანდაზას, როგორც მოარულ ფრაზას, ახასიათებს ვარიანტულობა: „ბრმას რა უნდა და – ორივ თვალიო“ II „ბრმა რას ჩიეის და ორთავე თვალსაო“ II „ბრმა რას ტირის და თავის უსინათლობასაო…“ გვხედება ერთი აზრის გამომხატქელი, სინონიმური ანდაზებიც: „ბაყაყი ხალიჩაზე დასვეს, ისკუპა და ისევ გუბეში ჩახტაო“; „ღორის თავი სუფრაზე დადვეს, იგორა, იგორა და ისევ ლაფში ჩავარდაო…“ და ა. შ.
+ხალხური ანდაზების გვერდით არსებობს ე. წ. ლიტერატურული ანდაზებიც. მწერლის ერთწინადადებიანი, გონებამახვილური, განზოგადების უნარის მქონე გამონათქვამი ხშირად ხალხში გადადის, მოარულ ფრაზად იქცევა, მაგრამ დიდხანს ინარჩუნებს თავის სინტაქსსა და სტილს. აანდაზას, როგორც მოარულ ფრაზას, ახასიათებს ვარიანტულობა: „ბრმას რა უნდა და – ორივ თვალიო“ II „ბრმა რას ჩივის და ორთავე თვალსაო“ II „ბრმა რას ტირის და თავის უსინათლობასაო…“ გვხედება ერთი აზრის გამომხატვლი, სინონიმური ანდაზებიც: „ბაყაყი ხალიჩაზე დასვეს, ისკუპა და ისევ გუბეში ჩახტაო“; „ღორის თავი სუფრაზე დადვეს, იგორა, იგორა და ისევ ლაფში ჩავარდაო…“ და ა. შ.
-ანდაზის ენა საერთო სახალხო ენის საუკეთესო ნიმუშია: მოარულ ანდაზაში დიალექტური სხვაობა იშლება, ფრაზა იხვეწება და საერთო ქართულის ნორმებს ექევემდებარება. ანდაზა უხვად იყენებს საერთოსახალხო ენის მდიდარ ლექსიკას, სადა და ძლიერ ხალხურ გამოთქმებს, ზოგჯერ კი სიტყვაწარმოების წესების სრული დაცვით თვითონაც ქმნის შინაარსთან მარჯეედ მისადაგებულ ახალ სიტყვებს (მოიმოახლებს, ეკონკე, დაეტაშდება, პატრონდახედულად…)
+ანდაზის ენა საერთო სახალხო ენის საუკეთესო ნიმუშია: მოარულ ანდაზაში დიალექტური სხვაობა იშლება, ფრაზა იხვეწება და საერთო ქართულის ნორმებს ექევემდებარება. ანდაზა უხვად იყენებს საერთო სახალხო ენის მდიდარ ლექსიკას, სადა და ძლიერ ხალხურ გამოთქმებს, ზოგჯერ კი სიტყვაწარმოების წესების სრული დაცვით თვითონაც ქმნის შინაარსთან მარჯვედ მისადაგებულ ახალ სიტყვებს (მოიმოახლებს, ეკონკე, დაეტაშდება, პატრონდახედულად…)
-ადვილად დასამახსოვრებელი სხარტი ფრაზის შესაქმნელად ანდაზაში ფართოდ არის გამოყენებული უქვემდებარო, უშემასმენლო, დიალოგისა და კითხვა-მიგების შემცეელი წინადადებები. ყველაზე ხშირად ანდაზა მარტივ გავრცობილ წინადადებას მიმართავს, ყველაზე იშვიათად – მარტივ გაუვრცობელს („მოჩქარეს მოუგეიანდესო“); თავს არიდებს განკერძოებულ სიტყვებსა და გამოთქმებს, ასევე ზოგ კავშირს (ვინაიდან, რადგანაც, რათა, არამედ, ხოლო, ანუ…); განსაკუთრებული ინტონაციითა და კაეშირით ახერხებს გამოტოვებული წევრის კომპენსირებას („მელა კვდებოდა და – საქათმეში დამმარხეთო“), სხვათა სიტყვის ო-თი კი – „თქვა“, „თქმულა“, „ნათქვამია“, „ამბობენ“, „უთქვამთ“… სიტყვათა შემოკლებას; აზრის განზოგადებისათვის შეარჩევს განგრძობილი
+ადვილად დასამახსოვრებელი სხარტი ფრაზის შესაქმნელად ანდაზაში ფართოდ არის გამოყენებული უქვემდებარო, უშემასმენლო, დიალოგისა და კითხვა-მიგების შემცეელი წინადადებები. ყველაზე ხშირად ანდაზა მარტივ გავრცობილ წინადადებას მიმართავს, ყველაზე იშვიათად – მარტივ გაუვრცობელს („მოჩქარეს მოუგვიანდესო“); თავს არიდებს განკერძოებულ სიტყვებსა და გამოთქმებს, ასევე ზოგ კავშირს (ვინაიდან, რადგანაც, რათა, არამედ, ხოლო, ანუ…); განსაკუთრებული ინტონაციითა და კავშირით ახერხებს გამოტოვებული წევრის კომპენსირებას („მელა კვდებოდა და – საქათმეში დამმარხეთო“), სხვათა სიტყვის ო-თი კი – „თქვა“, „თქმულა“, „ნათქვამია“, „ამბობენ“, „უთქვამთ“… სიტყვათა შემოკლებას; აზრის განზოგადებისათვის შეარჩევს განგრძობილი
 მოქმედების გამომხატველ ფორმებს: ზოგად აწმყოს, უპრევერბო მასდარს, პოტენციალისს… („ახალი ცოცხი კარგად გვის, ძველი მოატანს ქვიშასა“…).
 ყველაზე ნიშანდობლივი ანდაზის ენისათვის წინადადების არქიტექტონიკაა. ანდაზის წინადადება სინტაქსურად და ინტონაციურად მტკიცედ შეკრულ ორ, სამ, იშვიათად მეტ ნაწილად იყოფა. ფრაზის ასეთი არქიტექტონიკა, მისი სტრუქტურული თავისებურებანი ხალხურ ანდაზას განასხვავებს ლიტერატურულისაგან. ხალხური ანდაზისთვის ნიშანდობლივია სინტაქსურ და ინტონაციურ ფაქტორთა ერთობლიობა, ლიტერატურულ ანდაზაში კი ლექსის [[რიტმი (პოეზია)|რიტმი]] დომინირებს: „სჯობს ყოლა უწვრთის ძაღლისა, უწვრთელი შვილის ყოლასა“ ([[გურამიშვილი დავით|დ. გურამიშვილი]]), შდრ.: ხალხური „უზრდელი (უწვრთელი) შვილის ყოლას / გაუწვრთნელი ძაღლის ყოლა სჯობიაო“,
-[[ქართველები|ქართველი]] მწერლები და პოეტები დიდ ინტერესს იჩენდნენ ხალხური ანდაზებისადმი. [[შოთა რუსთაველი]], [[იოანე ბატონიშვილი]], [[სულხან-საბა ორბელიანი]], დ. გურამიშვილი, [[ჭავჭავაძე ილია|ი. ჭავჭავაძე]], [[აკაკი წერეთელი|ა. წერეთელი]], [[ვაჟა-ფშაველა]], [[იაკობ გოგებაშვილი]], [[დავით კლდიაშვილი]], მ. ჯავახიშვილი… ხშირად იყენებდნენ ანდაზებს.
+[[ქართველები|ქართველი]] მწერლები და პოეტები დიდ ინტერესს იჩენდნენ ხალხური ანდაზებისადმი. [[შოთა რუსთაველი]], [[იოანე ბატონიშვილი]], [[სულხან-საბა ორბელიანი]], დ. გურამიშვილი, [[ჭავჭავაძე ილია|ი. ჭავჭავაძე]], [[აკაკი წერეთელი|ა. წერეთელი]], [[ვაჟა-ფშაველა]], [[იაკობ გოგებაშვილი]], [[დავით კლდიაშვილი]], მ. ჯავახიშვილი  ხშირად იყენებდნენ ანდაზებს.
-XIX ს. მეორე ნახევრიდან ანდაზები იბეჭდებოდა ჟურნალ-გაზეთებსა („[[ცისკარი (ჟურნალი)|ცისკარი]]“, „[[კრებული (ჟურნალი)|კრებული]]“, „[[დროება (გაზეთი)|დროება]]“, „[[ნობათი (ჟურნალი)|ნობათი]]“, „[[ივერია (გაზეთი და ჟურნალი)|ივერია]]“, „[[ჯეჯილი (ჟურნალი)|ჯეჯილი]]“, „[[მოამბე (ჟურნალი)|მოამბე]]“, „ნაკადული“...) და კრებულებში («Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа», „ძველი საქართველო“). გამოსულია ქართულ ანდაზათა კრებულები ([[ერისთავი რაფიელ|რ. ერისთავი]]სა და ი. ჭაეჭავაძისა – 1873, [[უმიკაშვილი პეტრე|პ. უმიკაშვილი]]ს – 1876, [[გვარამაძე კონსტანტინე|კ. გვარამაძის]] – 1895, 1900, [[თურდოსპირელი (ჩხეიძე), დავით|დ. თურდოსპირელი]]სა და ე. გაბრიჩიძის – 1935, ლ. მეტრეველის – 1936, [[ბეგიაშვილი თედო|თ. ბეგიაშვილის]] – 1941, ნ. ნაკაშიძის – 1953, ა. ღლონტის – 1957, გ. კაჭახიძის – 1960 და სხე.).
+XIX ს. მეორე ნახევრიდან ანდაზები იბეჭდებოდა ჟურნალ-გაზეთებსა („[[ცისკარი (ჟურნალი)|ცისკარი]]“, „[[კრებული (ჟურნალი)|კრებული]]“, „[[დროება (გაზეთი)|დროება]]“, „[[ნობათი (ჟურნალი)|ნობათი]]“, „[[ივერია (გაზეთი და ჟურნალი)|ივერია]]“, „[[ჯეჯილი (ჟურნალი)|ჯეჯილი]]“, „[[მოამბე (ჟურნალი)|მოამბე]]“, „ნაკადული“...) და კრებულებში («Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа», „ძველი საქართველო“). გამოსულია ქართულ ანდაზათა კრებულები ([[ერისთავი რაფიელ|რ. ერისთავი]]სა და ი. ჭაეჭავაძისა – 1873, [[უმიკაშვილი პეტრე|პ. უმიკაშვილი]]ს – 1876, [[გვარამაძე კონსტანტინე|კ. გვარამაძის]] – 1895, 1900, [[თურდოსპირელი (ჩხეიძე), დავით|დ. თურდოსპირელი]]სა და ე. გაბრიჩიძის – 1935, ლ. მეტრეველის – 1936, [[ბეგიაშვილი თედო|თ. ბეგიაშვილის]] – 1941, ნ. ნაკაშიძის – 1953, ა. ღლონტის – 1957, გ. კაჭახიძის – 1960 და სხვ.).
 ''ლ. ლეჟავა''

←წინა ვერსია		09:55, 26 სექტემბერი 2023-ის ვერსია
ხაზი 1:		ხაზი 1:
−	'''ანდაზა''' – ~~ფოლკლორის~~ მცირე ფორმის ნაწარმოებია, აზრის ღრმად და მოკლედ გამომხატველი ფორმულა.	+	'''ანდაზა''' – [[ფოლკლორი]]ს მცირე ფორმის ნაწარმოებია, აზრის ღრმად და მოკლედ გამომხატველი ფორმულა.

	მსგავსად არაკისა, სემანტიკური ორმაგობა-ნართაულობა ანუ გადატანითი მნიშვნელობა ახასიათებს. ანდაზა ერთ მოტივზეა აგებული. ანდაზას გადატანითი მნიშვნელობა ცხოვრების მრავალ მხარეს ახასიათებს. ანდაზას შესრულების გარკვეული წესი არა აქვს. ანდაზა სასაუბრო მეტყველებაშია დამკვიდრებული.		მსგავსად არაკისა, სემანტიკური ორმაგობა-ნართაულობა ანუ გადატანითი მნიშვნელობა ახასიათებს. ანდაზა ერთ მოტივზეა აგებული. ანდაზას გადატანითი მნიშვნელობა ცხოვრების მრავალ მხარეს ახასიათებს. ანდაზას შესრულების გარკვეული წესი არა აქვს. ანდაზა სასაუბრო მეტყველებაშია დამკვიდრებული.

@@ ხაზი 15: / ხაზი 15: @@
 == ლიტერატურა ==
-* პ. უმიკაშვილი, ქართული ანდაზები, 1876;
+* [[პეტრე უმიკაშვილი|პ. უმიკაშვილი]], ქართული ანდაზები, 1876;
 * ხალხური სიტყვიერება, 1, ექვთ. თაყაიშვილის რედ, 1916;
 * ქართული ხალხური ანდაზები შეკრებილი დ. თურდოსპირელის და ემ. გაბრიჩიძის მიერ, 1935;
@@ ხაზი 30: / ხაზი 30: @@
 * ქს. სიხარულიძე, ანდაზები, „ქართული ხალხური პოეტური შემოქმედება 1, 1960;
 * ფ. ზანდუკელი ანდაზების გენეზისის საკითხისათვის, მნათობი, 1958 წ. №2;
 * მისივე, ანდაზისა და სიტყვის მასალის ურთიერთობისათეის, მაცნე, 1962, №8.
 ==წყარო==
 [[ქართული ფოლკლორის ლექსიკონი: ნაწილი I]]
 [[კატეგორია:ლიტერატურული ტერმინები]]

@@ ხაზი 6: / ხაზი 6: @@
 ედ. ტეილორმა მართებულად უარყო პოეტური ფოლკლორის ამ ჟანრის არსებობა ველურობის დაბალ საფეხურზე. ანდაზაში განზოგადებულია ცხოვრებაზე ხალხის დაკვირვება. ანდაზა შექმნილია სხვადასხვა დროს, სხვადასხვა გარემოში. ანდაზების ერთი ჯგუფი ცხოვრებაზე დაკვირვების უშუალო შედეგია ქართული ა-ს ამგვარ
-ჯგუფში დიდი რაოდენობითაა სოფლის მეურნეობასთან დაკავში�რებული ნათქვამები „ამინდი მუშაობდა, კაცი თავისას იკვეხდაო“; „ხარი ხართან დააბიო, ან ზნეს იცვლის, ან ფერსაო“. ანდაზაში ასახულია წარსულში სოციალური დიფერენციაცია („მდიდრისას კატას ტიროდნენ, ღარიბისას კაცსაც არაო“).
+ჯგუფში დიდი რაოდენობითაა სოფლის მეურნეობასთან დაკავშირებული ნათქვამები „ამინდი მუშაობდა, კაცი თავისას იკვეხდაო“; „ხარი ხართან დააბიო, ან ზნეს იცვლის, ან ფერსაო“. ანდაზაში ასახულია წარსულში სოციალური დიფერენციაცია („მდიდრისას კატას ტიროდნენ, ღარიბისას კაცსაც არაო“).
 ანდაზების დიდი ჯგუფი ისტორიული სინამდვილის გამოძახილია. ანდაზა მრავლადაა შესული ლიტერატურულ ძეგლებში, მას უხვად იყენებდნენ [[შოთა რუსთაველი]], [[ილია ჭავჭავაძე]], [[აკაკი წერეთელი]],