https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?action=history&feed=atom&title=%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%94%E1%83%9E%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A5%E1%83%98%E1%83%90 2026-04-28T21:32:56Z ამ გვერდის შესწორებათა ისტორია ვიკიში MediaWiki 1.19.24 https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%94%E1%83%9E%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A5%E1%83%98%E1%83%90&diff=253483&oldid=prev 2025-10-15T18:28:12Z

<p>‎<span dir="auto"><span class="autocomment">საზღვრები</span></span></p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <tr valign='top'> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">←წინა ვერსია</td> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">18:28, 15 ოქტომბერი 2025-ის ვერსია</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 4:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 4:</td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>===საზღვრები===</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>===საზღვრები===</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>ანისის ეპარქია მოიცავდა შირაკის პროვინციას, რომელიც XII ს. ბოლოს საქართველოს სამეფომ შემოიმტკიცა. საეკლესიო საზღვრები მოცემულია „[[სამცხე]]-საათაბაგოს მღვდელმთავართა და მწყემსთა ნუსხაში“, რომელიც XVI ს. დასაწყისით თარიღდება. ამ დოკუმენტის თანახმად, ანელის სამწყსო ყოფილა „სულა ზარიშტიანი (ახლანდელი ქ. არპაჩაის სანახები) და შირაკოანი (შირაკის ჩრდილოეთ ნაწილი ცენტრით შირაკავანში, ახლანდელი სოფელი ბაშ-შორაგელი გიუმრისთან) და მაღასბერთი (შირაკის სამხრეთ თემი; მაღასბერდის ციხე მდებარეობს ანისიდან სამხრეთ-დასავლეთით დაახლოებით 6 კმ-ზე)“. ანისის ეპარქიას დასავლეთიდან მდინარე ყარსისა და მდინარე არპას წყალგამყოფი მთები კარელის სამწყსოსგან გამოყოფდა, ჩრდილო-დასავლეთიდან ჩილდირის ქვაბული (სადაც ეს უკანასკნელი ყარსის ზეგანს უერთდება) – წყაროსთავის ეპარქიისგან; ჩრდილოეთით, შირაკის ქედს გადაღმა აბოცი მდებარეობდა, სადაც მცხეთის სვეტიცხოველს საკათალიკოსო მამულები ჰქონდა; ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან ბამბაკის ქედი ანისის ეპარქიას ჰიუნევანის (ძელი ჭეშმარიტის) საეპისკოპოსოსგან (XIII ს. ბოლოს ამ უკანასკნელი ეპარქიის ცენტრმა ახტალაში გადაინაცვლა) მიჯნავდა, შირაკის აღმოსავლეთით (ამბერდის პროვინცია) და სამხრეთით (არშარუნიქის თემი) საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ეპარქიების არსებობა წერილობითი წყაროებით არ ჩანს. შირაკში კათალიკოს-პატრიარქთა სამამულე მფლობელობაც დასტურდება. 1392 წ. გუჯარში ჩამოთვლილია სვეტიცხოვლის კუთვნილი შემდეგი სოფლები: „მარმარაშენის თავს: სოფელი წყარომრავალი და წინუბანს სოფელი ფუძემარგი, სოფელი ველთა, სოფელი მთავარანგელოზისა“. დამოწმებულ ტოპონიმთა ზუსტი ლოკალიზაცია არ ხერხდება; ცნობილია მხოლოდ მარმარაშენის – მარმაშენის მდებარეობა, გიუმრიდან ჩრდილო-დასავლეთით 10 კმ დაშორებით. დღეს ანისის ეპარქიის ტერიტორია შედის თურქეთის რესპუბლიკის ყარსის ილსა და [[სომხეთის რესპუბლიკა|სომხეთის რესპუბლიკის]] შირაკის მარზში.</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>ანისის ეპარქია მოიცავდა შირაკის პროვინციას, რომელიც XII ს. ბოლოს საქართველოს სამეფომ შემოიმტკიცა. საეკლესიო საზღვრები მოცემულია „[[სამცხე]]-საათაბაგოს მღვდელმთავართა და მწყემსთა ნუსხაში“, რომელიც XVI ს. დასაწყისით თარიღდება. ამ დოკუმენტის თანახმად, ანელის სამწყსო ყოფილა „სულა ზარიშტიანი (ახლანდელი ქ. არპაჩაის სანახები) და შირაკოანი (შირაკის ჩრდილოეთ ნაწილი ცენტრით შირაკავანში, ახლანდელი სოფელი ბაშ-შორაგელი გიუმრისთან) და მაღასბერთი (შირაკის სამხრეთ თემი; მაღასბერდის ციხე მდებარეობს ანისიდან სამხრეთ-დასავლეთით დაახლოებით 6 კმ-ზე)“. ანისის ეპარქიას დასავლეთიდან მდინარე ყარსისა და მდინარე არპას წყალგამყოფი მთები კარელის სამწყსოსგან გამოყოფდა, ჩრდილო-დასავლეთიდან ჩილდირის ქვაბული (სადაც ეს უკანასკნელი ყარსის ზეგანს უერთდება) – წყაროსთავის ეპარქიისგან; ჩრდილოეთით, შირაკის ქედს გადაღმა <ins class="diffchange diffchange-inline">[[</ins>აბოცი<ins class="diffchange diffchange-inline">]] </ins>მდებარეობდა, სადაც მცხეთის სვეტიცხოველს საკათალიკოსო მამულები ჰქონდა; ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან ბამბაკის ქედი ანისის ეპარქიას ჰიუნევანის (ძელი ჭეშმარიტის) საეპისკოპოსოსგან (XIII ს. ბოლოს ამ უკანასკნელი ეპარქიის ცენტრმა ახტალაში გადაინაცვლა) მიჯნავდა, შირაკის აღმოსავლეთით (ამბერდის პროვინცია) და სამხრეთით (არშარუნიქის თემი) საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ეპარქიების არსებობა წერილობითი წყაროებით არ ჩანს. შირაკში კათალიკოს-პატრიარქთა სამამულე მფლობელობაც დასტურდება. 1392 წ. გუჯარში ჩამოთვლილია სვეტიცხოვლის კუთვნილი შემდეგი სოფლები: „მარმარაშენის თავს: სოფელი წყარომრავალი და წინუბანს სოფელი ფუძემარგი, სოფელი ველთა, სოფელი მთავარანგელოზისა“. დამოწმებულ ტოპონიმთა ზუსტი ლოკალიზაცია არ ხერხდება; ცნობილია მხოლოდ მარმარაშენის – მარმაშენის მდებარეობა, გიუმრიდან ჩრდილო-დასავლეთით 10 კმ დაშორებით. დღეს ანისის ეპარქიის ტერიტორია შედის თურქეთის რესპუბლიკის ყარსის ილსა და [[სომხეთის რესპუბლიკა|სომხეთის რესპუბლიკის]] შირაკის მარზში.</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>===ისტორია===</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>===ისტორია===</div></td></tr> </table>

Tkenchoshvili https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%94%E1%83%9E%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A5%E1%83%98%E1%83%90&diff=232445&oldid=prev 2024-07-29T19:59:18Z

<p>‎<span dir="auto"><span class="autocomment">ისტორია</span></span></p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <tr valign='top'> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">←წინა ვერსია</td> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">19:59, 29 ივლისი 2024-ის ვერსია</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 18:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 18:</td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>საქართველოს სამეფოში ანისი აღმავლობას განიცდის. ქართული სახელმწიფოს იდეოლოგთათვის მას განსაკუთრებული დატვირთვაც ჰქონდა: ის იყო „დიდი და სახელგანთქმული სახლი სომეხთა მეფეთა“, „რომელი ძუელ ოდესმე ბერძენთა მეფეთა სახლი და საჯდომი იყო“, რომელსაც „მირიდებითა ბერძენთათა და მიმოცვალებითა ჟამთათა“ მაჰმადიანები დაეპატრონნენ, ხოლო ქართველებმა ურჯულოთაგან გამოიხსნეს. ამდენად, ანისი ქართველთათვის ბიზანტიელებზე უპირატესობის სიმბოლოდაც იქცა. ამიტომ ქართულმა სახელმწიფომ ანისის საეკლესიო მოწყობასაც სათანადო ყურადღება მიაპყრო (საქართველოსთან შემოერთების დროისთვის ანისში სრულიად წარხოცილია ბერძნული საეპისკოპოსოს კვალი). სწრაფად დაიწყო გავრცელება მართლმადიდებლობამ: აშენდა მართლმადიდებლური ტაძრები, მართლმადიდებლურად ეკურთხა ადრე აგებული მონოფიზიტური ეკლესიები (მათგან ყველაზე მნიშვნელოვანია 1215 წ., ტიგრან ჰონენცის საფასით აგებული გუმბათიანი ტაძარი ქალაქის აღმოსავლეთ ნაწილში), რომელთა არქიტექტურასა და დეკორში საგრძნობია ქართული საეკლესიო ტრადიციების გავლენა; გაჩნდა მართლმადიდებლური მხატვრული ტრადიციის შესაბამისად შექმნილი მოხატულობები, რომელთა იკონოგრაფიული პროგრამა და სქემა ქართული ეკლესიების მოხატულობების ანალოგიურია; აშკარაა, რომ მათ შექმნაში ქართველი ოსტატები იღებდნენ მონაწილეობას. მართლმადიდებლური ეკლესია-მონასტრები, ზოგჯერ, დიდძალ ყმა-მამულს ფლობდნენ. მრევლის დიდ ნაწილს სომეხი ქალკედონიტები შეადგენდნენ. მათი უმრავლესობის საღვთისმეტყველო და სახელმწიფო ენა [[სომხური ენა|სომხური]] იყო, თუმცა ლექსიკაში ქართული საეკლესიო ტერმინოლოგია (ხატი, ხუცი, კრულვა...) იკიდებდა ფეხს. ნაწილი კი ქართველდებოდა და [[ქართული ენა|ქართულ ენა]]ზე ასრულებდა წირვა-ლოცვას. ანისში ქართველებიც (მეციხოვნენი, [[აზნაური|აზნაურები]], ვაჭარ-ხელოსნები და ხუცეს-მონაზვნები) ცხოვრობდნენ, რასაც ანისის ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლები (განჩინება-დამტკიცებები, ფრესკული წარწერები, ეპიტაფიები) და არაბული წყაროები მოწმობს. მათი ძირითადი [[კვარტალი]], სავარაუდოდ, ანისის ახალი ქალაქის ჩრდილოეთ ნაწილში, „ქართველთა ეკლესიის“ მიდამოებში მდებარეობდა. 1392 წ. საკათალიკოსო მამულების სითარხნის გუჯარში დამოწმებული ქართული ტოპონიმები (წყარომრავალი, წინუბანი, ფუძემარგი, ველთა, სოფელი მთავარანგელოზისა) იმის მაჩვენებელია, რომ ქართული თუ ქართულენოვანი მრევლი ანისის ოლქის სხვადასხვა კუთხეში ცხოვრობდა. ანისის ქართულ და სომხურ -დიოფიზიტურ თემს კრებითად „ქართველი“ ეწოდებოდა. ეკლესიურად ის ქართულ ეკლესიასა და საქართველოს [[კათოლიკოს-პატრიარქი|კათოლიკოს-პატრიარქს]] ემორჩილებოდა. ანისის მართლმადიდებლური მრევლი სომეხ მონოფიზიტთა წრიდანაც ივსებოდა. ამ პროცესს დიდად შეუწყო ხელი [[ივანე მხარგრძელი]]ს მიერ „ქართველთა სჯულის“ აღიარებამ. დიოფიზიტობაზე მოქცევა მონღოლთა ბატონობის დროსაც გრძელდებოდა. &#160;</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>საქართველოს სამეფოში ანისი აღმავლობას განიცდის. ქართული სახელმწიფოს იდეოლოგთათვის მას განსაკუთრებული დატვირთვაც ჰქონდა: ის იყო „დიდი და სახელგანთქმული სახლი სომეხთა მეფეთა“, „რომელი ძუელ ოდესმე ბერძენთა მეფეთა სახლი და საჯდომი იყო“, რომელსაც „მირიდებითა ბერძენთათა და მიმოცვალებითა ჟამთათა“ მაჰმადიანები დაეპატრონნენ, ხოლო ქართველებმა ურჯულოთაგან გამოიხსნეს. ამდენად, ანისი ქართველთათვის ბიზანტიელებზე უპირატესობის სიმბოლოდაც იქცა. ამიტომ ქართულმა სახელმწიფომ ანისის საეკლესიო მოწყობასაც სათანადო ყურადღება მიაპყრო (საქართველოსთან შემოერთების დროისთვის ანისში სრულიად წარხოცილია ბერძნული საეპისკოპოსოს კვალი). სწრაფად დაიწყო გავრცელება მართლმადიდებლობამ: აშენდა მართლმადიდებლური ტაძრები, მართლმადიდებლურად ეკურთხა ადრე აგებული მონოფიზიტური ეკლესიები (მათგან ყველაზე მნიშვნელოვანია 1215 წ., ტიგრან ჰონენცის საფასით აგებული გუმბათიანი ტაძარი ქალაქის აღმოსავლეთ ნაწილში), რომელთა არქიტექტურასა და დეკორში საგრძნობია ქართული საეკლესიო ტრადიციების გავლენა; გაჩნდა მართლმადიდებლური მხატვრული ტრადიციის შესაბამისად შექმნილი მოხატულობები, რომელთა იკონოგრაფიული პროგრამა და სქემა ქართული ეკლესიების მოხატულობების ანალოგიურია; აშკარაა, რომ მათ შექმნაში ქართველი ოსტატები იღებდნენ მონაწილეობას. მართლმადიდებლური ეკლესია-მონასტრები, ზოგჯერ, დიდძალ ყმა-მამულს ფლობდნენ. მრევლის დიდ ნაწილს სომეხი ქალკედონიტები შეადგენდნენ. მათი უმრავლესობის საღვთისმეტყველო და სახელმწიფო ენა [[სომხური ენა|სომხური]] იყო, თუმცა ლექსიკაში ქართული საეკლესიო ტერმინოლოგია (ხატი, ხუცი, კრულვა...) იკიდებდა ფეხს. ნაწილი კი ქართველდებოდა და [[ქართული ენა|ქართულ ენა]]ზე ასრულებდა წირვა-ლოცვას. ანისში ქართველებიც (მეციხოვნენი, [[აზნაური|აზნაურები]], ვაჭარ-ხელოსნები და ხუცეს-მონაზვნები) ცხოვრობდნენ, რასაც ანისის ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლები (განჩინება-დამტკიცებები, ფრესკული წარწერები, ეპიტაფიები) და არაბული წყაროები მოწმობს. მათი ძირითადი [[კვარტალი]], სავარაუდოდ, ანისის ახალი ქალაქის ჩრდილოეთ ნაწილში, „ქართველთა ეკლესიის“ მიდამოებში მდებარეობდა. 1392 წ. საკათალიკოსო მამულების სითარხნის გუჯარში დამოწმებული ქართული ტოპონიმები (წყარომრავალი, წინუბანი, ფუძემარგი, ველთა, სოფელი მთავარანგელოზისა) იმის მაჩვენებელია, რომ ქართული თუ ქართულენოვანი მრევლი ანისის ოლქის სხვადასხვა კუთხეში ცხოვრობდა. ანისის ქართულ და სომხურ -დიოფიზიტურ თემს კრებითად „ქართველი“ ეწოდებოდა. ეკლესიურად ის ქართულ ეკლესიასა და საქართველოს [[კათოლიკოს-პატრიარქი|კათოლიკოს-პატრიარქს]] ემორჩილებოდა. ანისის მართლმადიდებლური მრევლი სომეხ მონოფიზიტთა წრიდანაც ივსებოდა. ამ პროცესს დიდად შეუწყო ხელი [[ივანე მხარგრძელი]]ს მიერ „ქართველთა სჯულის“ აღიარებამ. დიოფიზიტობაზე მოქცევა მონღოლთა ბატონობის დროსაც გრძელდებოდა. &#160;</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>1218 წ. ანისში ტაძრების საკურთხევლად ეტიფანე (ეპიფანე) კათოლიკოსი (1210-1220) ჩავიდა. მან განაჩენი გამოიტანა ანისის მართლმადიდებელ მოსახლეობასა და ანელ ხუცესთა შორის ატეხილი დავის გამო, რაც მრევლისათვის საეკლესიო მისაცემელთა (ჯვრისწერა, [[ნათლობა]], წესის აგება) გადიდებამ გამოიწვია. სავარაუდოდ, ამ დროს გადაწყდა ანისის ქართული საეპისკოპოსოს დაარსება. ჩვენთვის ცნობილი პირველი და, ჯერჯერობით ერთადერთი, ანელი მწყემსმთავარია დავითი, რომელიც რუსუდანისა (1222-1245) და ივანე მხარგრძელის რომის პაპისადმი გაგზავნილ [[ეპისტოლე|ეპისტოლეებში]] (საპასუხო წერილები 1224 წ. მაისით თარიღდება) იხსენიება. ირკვევა, რომ დავით ანელი სამეფო კართან მეტად დაახლოებული პირი ყოფილა და სწორედ მისთვის მიუნდიათ ჰონორიუს III-თან (1216-1227) ელჩობა მოსალოდნელ ჯვაროსნულ ლაშქრობაში საქართველოს მონაწილეობის პირობების დასაზუსტებლად. სამეცნიერო ლიტერატურაში მითითებულია, რომ ანელ ეპისკოპოსს მეფის კურთხევის დროს ლიხთამერის მღვდელმთავრებს შორის 27-ე ადგილი ეკავა – ბოლნელის შემდეგ და კარელის წინ. ეს მოსაზრება ეყრდნობა XIII ს. შუახანებით დათარიღებულ ქართულ სამართლის ძეგლს „კურთხევა მირონისა და განგება დარბაზობისა“, თუმცა აღნიშნული წყაროს კრიტიკულად დადგენილი ტექსტი ამგვარი ერთმნიშვნელოვანი დასკვნის გამოტანის საშუალებას არ იძლევა.</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>1218 წ. ანისში ტაძრების საკურთხევლად ეტიფანე (ეპიფანე) კათოლიკოსი (1210-1220) ჩავიდა. მან განაჩენი გამოიტანა ანისის მართლმადიდებელ მოსახლეობასა და ანელ ხუცესთა შორის ატეხილი დავის გამო, რაც მრევლისათვის საეკლესიო მისაცემელთა (ჯვრისწერა, [[ნათლობა]], წესის აგება) გადიდებამ გამოიწვია. სავარაუდოდ, ამ დროს გადაწყდა ანისის ქართული საეპისკოპოსოს დაარსება. ჩვენთვის ცნობილი პირველი და, ჯერჯერობით ერთადერთი, ანელი მწყემსმთავარია დავითი, რომელიც რუსუდანისა (1222-1245) და ივანე მხარგრძელის რომის პაპისადმი გაგზავნილ [[ეპისტოლე|ეპისტოლეებში]] (საპასუხო წერილები 1224 წ. მაისით თარიღდება) იხსენიება. ირკვევა, რომ დავით ანელი სამეფო კართან მეტად დაახლოებული პირი ყოფილა და სწორედ მისთვის მიუნდიათ <ins class="diffchange diffchange-inline">[[</ins>ჰონორიუს III<ins class="diffchange diffchange-inline">]]</ins>-თან (1216-1227) ელჩობა მოსალოდნელ ჯვაროსნულ ლაშქრობაში საქართველოს მონაწილეობის პირობების დასაზუსტებლად. სამეცნიერო ლიტერატურაში მითითებულია, რომ ანელ ეპისკოპოსს მეფის კურთხევის დროს ლიხთამერის მღვდელმთავრებს შორის 27-ე ადგილი ეკავა – ბოლნელის შემდეგ და კარელის წინ. ეს მოსაზრება ეყრდნობა XIII ს. შუახანებით დათარიღებულ ქართულ სამართლის ძეგლს „კურთხევა მირონისა და განგება დარბაზობისა“, თუმცა აღნიშნული წყაროს კრიტიკულად დადგენილი ტექსტი ამგვარი ერთმნიშვნელოვანი დასკვნის გამოტანის საშუალებას არ იძლევა.</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>ქ. ანისში ქართულ საეპისკოპოსო ტაძართან ერთად აღმართული იყო მონოფიზიტ სომეხთა საეპისკოპოსო კათედრალი და ორი [[მეჩეთი]]. ქართული სახელმწიფო თანაბრად მფარველობდა ანისის [[დიოფიზიტობა|დიოფიზიტურ]], მონოფიზიტურ და მაჰმადიანურ თემებს. XIII ს. შეკეთდა და გამშვენდა სომეხ მონოფიზიტთა საკათედრო ტაძარი, რომლის რესტავრაციისას ხუროთმოძღვარნი და ქვითხურონი ქართულ საეკლესიო არქიტექტურულ გამოცდილებასაც ითვალისწინებდნენ. ქართული საეკლესიო გავლენით უნდა აიხსნას ტაძრის შემკობა კედლის მხატვრობის ნიმუშებით, რომელთა მკრთალი კვალი XX ს. დასაწყისშიც შეიმჩნეოდა. განახლებულ ტაძარზე ქართული წელთაღრიცხვაც ამოკვეთეს. ანისის ყადი და ანისის ეპისკოპოსი, საქართველოს სხვა სასულიერო და საერო ფეოდალებთან ერთად მონაწილეობდნენ საეკლესიო დავების განხილვაში. მოსახლეობის ზედაფენებში გავრცელებული იყო არაბული და სპარსული ენები. XIII ს. შუახანებში ანისში კათოლიკე მისიონერებიც გამოჩნდნენ, თუმცა მათ საქმიანობას რაიმე შედეგი არ მოჰყოლია. &#160;</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>ქ. ანისში ქართულ საეპისკოპოსო ტაძართან ერთად აღმართული იყო მონოფიზიტ სომეხთა საეპისკოპოსო კათედრალი და ორი [[მეჩეთი]]. ქართული სახელმწიფო თანაბრად მფარველობდა ანისის [[დიოფიზიტობა|დიოფიზიტურ]], მონოფიზიტურ და მაჰმადიანურ თემებს. XIII ს. შეკეთდა და გამშვენდა სომეხ მონოფიზიტთა საკათედრო ტაძარი, რომლის რესტავრაციისას ხუროთმოძღვარნი და ქვითხურონი ქართულ საეკლესიო არქიტექტურულ გამოცდილებასაც ითვალისწინებდნენ. ქართული საეკლესიო გავლენით უნდა აიხსნას ტაძრის შემკობა კედლის მხატვრობის ნიმუშებით, რომელთა მკრთალი კვალი XX ს. დასაწყისშიც შეიმჩნეოდა. განახლებულ ტაძარზე ქართული წელთაღრიცხვაც ამოკვეთეს. ანისის ყადი და ანისის ეპისკოპოსი, საქართველოს სხვა სასულიერო და საერო ფეოდალებთან ერთად მონაწილეობდნენ საეკლესიო დავების განხილვაში. მოსახლეობის ზედაფენებში გავრცელებული იყო არაბული და სპარსული ენები. XIII ს. შუახანებში ანისში კათოლიკე მისიონერებიც გამოჩნდნენ, თუმცა მათ საქმიანობას რაიმე შედეგი არ მოჰყოლია. &#160;</div></td></tr> </table>

Tkenchoshvili https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%94%E1%83%9E%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A5%E1%83%98%E1%83%90&diff=224127&oldid=prev 2024-04-24T11:35:49Z

<p>‎<span dir="auto"><span class="autocomment">საზღვრები</span></span></p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <tr valign='top'> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">←წინა ვერსია</td> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">11:35, 24 აპრილი 2024-ის ვერსია</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 4:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 4:</td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>===საზღვრები===</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>===საზღვრები===</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>ანისის ეპარქია მოიცავდა შირაკის პროვინციას, რომელიც XII ს. ბოლოს საქართველოს სამეფომ შემოიმტკიცა. საეკლესიო საზღვრები მოცემულია „[[სამცხე]]-საათაბაგოს მღვდელმთავართა და მწყემსთა ნუსხაში“, რომელიც XVI ს. დასაწყისით თარიღდება. ამ დოკუმენტის თანახმად, ანელის სამწყსო ყოფილა „სულა ზარიშტიანი (ახლანდელი ქ. არპაჩაის სანახები) და შირაკოანი (შირაკის ჩრდილოეთ ნაწილი ცენტრით შირაკავანში, ახლანდელი სოფელი ბაშ-შორაგელი გიუმრისთან) და მაღასბერთი (შირაკის სამხრეთ თემი; მაღასბერდის ციხე მდებარეობს ანისიდან სამხრეთ-დასავლეთით დაახლოებით 6 კმ-ზე)“. ანისის ეპარქიას დასავლეთიდან მდინარე ყარსისა და მდინარე არპას წყალგამყოფი მთები კარელის სამწყსოსგან გამოყოფდა, ჩრდილო-დასავლეთიდან ჩილდირის ქვაბული (სადაც ეს უკანასკნელი ყარსის ზეგანს უერთდება) – წყაროსთავის ეპარქიისგან; ჩრდილოეთით, შირაკის ქედს გადაღმა აბოცი მდებარეობდა, სადაც მცხეთის სვეტიცხოველს საკათალიკოსო მამულები ჰქონდა; ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან ბამბაკის ქედი ანისის ეპარქიას ჰიუნევანის (ძელი ჭეშმარიტის) საეპისკოპოსოსგან (XIII ს. ბოლოს ამ უკანასკნელი ეპარქიის ცენტრმა ახტალაში გადაინაცვლა) მიჯნავდა, შირაკის აღმოსავლეთით (ამბერდის პროვინცია) და სამხრეთით (არშარუნიქის თემი) საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ეპარქიების არსებობა წერილობითი წყაროებით არ ჩანს. შირაკში კათალიკოს-პატრიარქთა სამამულე მფლობელობაც დასტურდება. 1392 წ. გუჯარში ჩამოთვლილია სვეტიცხოვლის კუთვნილი შემდეგი სოფლები: „მარმარაშენის თავს: სოფელი წყარომრავალი და წინუბანს სოფელი ფუძემარგი, სოფელი ველთა, სოფელი მთავარანგელოზისა“. დამოწმებულ ტოპონიმთა ზუსტი ლოკალიზაცია არ ხერხდება; ცნობილია მხოლოდ მარმარაშენის – მარმაშენის მდებარეობა, გიუმრიდან ჩრდილო-დასავლეთით 10 კმ დაშორებით. დღეს ანისის ეპარქიის ტერიტორია შედის თურქეთის რესპუბლიკის ყარსის ილსა და [[სომხეთის რესპუბლიკა|სომხეთის რესპუბლიკის]] შირაკის მარზში. &#160;</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>ანისის ეპარქია მოიცავდა შირაკის პროვინციას, რომელიც XII ს. ბოლოს საქართველოს სამეფომ შემოიმტკიცა. საეკლესიო საზღვრები მოცემულია „[[სამცხე]]-საათაბაგოს მღვდელმთავართა და მწყემსთა ნუსხაში“, რომელიც XVI ს. დასაწყისით თარიღდება. ამ დოკუმენტის თანახმად, ანელის სამწყსო ყოფილა „სულა ზარიშტიანი (ახლანდელი ქ. არპაჩაის სანახები) და შირაკოანი (შირაკის ჩრდილოეთ ნაწილი ცენტრით შირაკავანში, ახლანდელი სოფელი ბაშ-შორაგელი გიუმრისთან) და მაღასბერთი (შირაკის სამხრეთ თემი; მაღასბერდის ციხე მდებარეობს ანისიდან სამხრეთ-დასავლეთით დაახლოებით 6 კმ-ზე)“. ანისის ეპარქიას დასავლეთიდან მდინარე ყარსისა და მდინარე არპას წყალგამყოფი მთები კარელის სამწყსოსგან გამოყოფდა, ჩრდილო-დასავლეთიდან ჩილდირის ქვაბული (სადაც ეს უკანასკნელი ყარსის ზეგანს უერთდება) – წყაროსთავის ეპარქიისგან; ჩრდილოეთით, შირაკის ქედს გადაღმა აბოცი მდებარეობდა, სადაც მცხეთის სვეტიცხოველს საკათალიკოსო მამულები ჰქონდა; ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან ბამბაკის ქედი ანისის ეპარქიას ჰიუნევანის (ძელი ჭეშმარიტის) საეპისკოპოსოსგან (XIII ს. ბოლოს ამ უკანასკნელი ეპარქიის ცენტრმა ახტალაში გადაინაცვლა) მიჯნავდა, შირაკის აღმოსავლეთით (ამბერდის პროვინცია) და სამხრეთით (არშარუნიქის თემი) საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ეპარქიების არსებობა წერილობითი წყაროებით არ ჩანს. შირაკში კათალიკოს-პატრიარქთა სამამულე მფლობელობაც დასტურდება. 1392 წ. გუჯარში ჩამოთვლილია სვეტიცხოვლის კუთვნილი შემდეგი სოფლები: „მარმარაშენის თავს: სოფელი წყარომრავალი და წინუბანს სოფელი ფუძემარგი, სოფელი ველთა, სოფელი მთავარანგელოზისა“. დამოწმებულ ტოპონიმთა ზუსტი ლოკალიზაცია არ ხერხდება; ცნობილია მხოლოდ მარმარაშენის – მარმაშენის მდებარეობა, გიუმრიდან ჩრდილო-დასავლეთით 10 კმ დაშორებით. დღეს ანისის ეპარქიის ტერიტორია შედის თურქეთის რესპუბლიკის ყარსის ილსა და [[სომხეთის რესპუბლიკა|სომხეთის რესპუბლიკის]] შირაკის მარზში.</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>===ისტორია===</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>===ისტორია===</div></td></tr> </table>

Tkenchoshvili https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%94%E1%83%9E%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A5%E1%83%98%E1%83%90&diff=219655&oldid=prev 2024-02-21T12:33:54Z

<p>‎<span dir="auto"><span class="autocomment">ისტორია</span></span></p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <tr valign='top'> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">←წინა ვერსია</td> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">12:33, 21 თებერვალი 2024-ის ვერსია</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 16:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 16:</td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>1124 წ. ქალაქის უხუცესთა თხოვნით, [[დავით IV]] აღმაშენებელმა (1089-1125) „გაათავისუფლა მონობისაგან სატახტო ქალაქი ანისი, რომელიც 60 წელს იმყოფებოდა ტყვეობაში, აგრეთვე საკვირველი და დიდებული ეკლესია ანისისა, რომელიც მიზგითად ექციათ“. წმ. [[დემეტრე I]]-მა (1124-1156) ქალაქი ვასალობის პირობით შადადიდებს დაუბრუნა. იმავდროულად, საქართველოს მეფე ანისის ქრისტიანულ მოსახლეობის მფარველად და მათი [[რელიგია|რელიგიური]] უფლებების დამცველადაც რჩებოდა. [[გიორგი III]]-მ (1156-1184) ორჯერ შემოიერთა ანისი, მაგრამ ორჯერვე დათმო. საქართველოს მეფეს დიდად უჭერდნენ მხარს ანისელი ქრისტიანები, ამიტომ გიორგი III-მ „ქართველთა ხელისუფლების ქვეშ მყოფი მთელი სომხური საქრისტიანოს გამგებლობა“ ანისის არქიეპისკოპოსს მიანდო. ანისი საბოლოოდ წმ. თამარმა (1084-1207-1213) შემოიერთა 1199 წ. ის სამართავად [[მხარგრძელი ზაქარია (II)|ზაქარია მხარგრძელს]], [[ამირსპასალარი|ამირსპასალარსა]] და [[მანდატურთუხუცესი|მანდატურთუხუცესს]] (გ. 1212 წ.) გადაეცა. 1206-1207 წწ., [[დიდი შაბათი|დიდ შაბათს]], არდებილის სულთანი მოულოდნელად შეიჭრა ანისში, ქალაქი მოაოხრა, ხოლო 12 ათასი ქრისტიანი ეკლესიებში მახვილით განგმირა. ამას მოჰყვა მხარგრძელთა საპასუხო [[ლაშქრობა]] არდებილს. მომდევნო ოცი წლის განმავლობაში ანისის კედლებთან მტერი აღარ გამოჩენილა. &#160;</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>1124 წ. ქალაქის უხუცესთა თხოვნით, [[დავით IV]] აღმაშენებელმა (1089-1125) „გაათავისუფლა მონობისაგან სატახტო ქალაქი ანისი, რომელიც 60 წელს იმყოფებოდა ტყვეობაში, აგრეთვე საკვირველი და დიდებული ეკლესია ანისისა, რომელიც მიზგითად ექციათ“. წმ. [[დემეტრე I]]-მა (1124-1156) ქალაქი ვასალობის პირობით შადადიდებს დაუბრუნა. იმავდროულად, საქართველოს მეფე ანისის ქრისტიანულ მოსახლეობის მფარველად და მათი [[რელიგია|რელიგიური]] უფლებების დამცველადაც რჩებოდა. [[გიორგი III]]-მ (1156-1184) ორჯერ შემოიერთა ანისი, მაგრამ ორჯერვე დათმო. საქართველოს მეფეს დიდად უჭერდნენ მხარს ანისელი ქრისტიანები, ამიტომ გიორგი III-მ „ქართველთა ხელისუფლების ქვეშ მყოფი მთელი სომხური საქრისტიანოს გამგებლობა“ ანისის არქიეპისკოპოსს მიანდო. ანისი საბოლოოდ წმ. თამარმა (1084-1207-1213) შემოიერთა 1199 წ. ის სამართავად [[მხარგრძელი ზაქარია (II)|ზაქარია მხარგრძელს]], [[ამირსპასალარი|ამირსპასალარსა]] და [[მანდატურთუხუცესი|მანდატურთუხუცესს]] (გ. 1212 წ.) გადაეცა. 1206-1207 წწ., [[დიდი შაბათი|დიდ შაბათს]], არდებილის სულთანი მოულოდნელად შეიჭრა ანისში, ქალაქი მოაოხრა, ხოლო 12 ათასი ქრისტიანი ეკლესიებში მახვილით განგმირა. ამას მოჰყვა მხარგრძელთა საპასუხო [[ლაშქრობა]] არდებილს. მომდევნო ოცი წლის განმავლობაში ანისის კედლებთან მტერი აღარ გამოჩენილა. &#160;</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>საქართველოს სამეფოში ანისი აღმავლობას განიცდის. ქართული სახელმწიფოს იდეოლოგთათვის მას განსაკუთრებული დატვირთვაც ჰქონდა: ის იყო „დიდი და სახელგანთქმული სახლი სომეხთა მეფეთა“, „რომელი ძუელ ოდესმე ბერძენთა მეფეთა სახლი და საჯდომი იყო“, რომელსაც „მირიდებითა ბერძენთათა და მიმოცვალებითა ჟამთათა“ მაჰმადიანები დაეპატრონნენ, ხოლო ქართველებმა ურჯულოთაგან გამოიხსნეს. ამდენად, ანისი ქართველთათვის ბიზანტიელებზე უპირატესობის სიმბოლოდაც იქცა. ამიტომ ქართულმა სახელმწიფომ ანისის საეკლესიო მოწყობასაც სათანადო ყურადღება მიაპყრო (საქართველოსთან შემოერთების დროისთვის ანისში სრულიად წარხოცილია ბერძნული საეპისკოპოსოს კვალი). სწრაფად დაიწყო გავრცელება მართლმადიდებლობამ: აშენდა მართლმადიდებლური ტაძრები, მართლმადიდებლურად ეკურთხა ადრე აგებული მონოფიზიტური ეკლესიები (მათგან ყველაზე მნიშვნელოვანია 1215 წ., ტიგრან ჰონენცის საფასით აგებული გუმბათიანი ტაძარი ქალაქის აღმოსავლეთ ნაწილში), რომელთა არქიტექტურასა და დეკორში საგრძნობია ქართული საეკლესიო ტრადიციების გავლენა; გაჩნდა მართლმადიდებლური მხატვრული ტრადიციის შესაბამისად შექმნილი მოხატულობები, რომელთა იკონოგრაფიული პროგრამა და სქემა ქართული ეკლესიების მოხატულობების ანალოგიურია; აშკარაა, რომ მათ შექმნაში ქართველი ოსტატები იღებდნენ მონაწილეობას. მართლმადიდებლური ეკლესია-მონასტრები, ზოგჯერ, დიდძალ ყმა-მამულს ფლობდნენ. მრევლის დიდ ნაწილს სომეხი ქალკედონიტები შეადგენდნენ. მათი უმრავლესობის საღვთისმეტყველო და სახელმწიფო ენა სომხური იყო, თუმცა ლექსიკაში ქართული საეკლესიო ტერმინოლოგია (ხატი, ხუცი, კრულვა...) იკიდებდა ფეხს. ნაწილი კი ქართველდებოდა და [[ქართული ენა|ქართულ ენა]]ზე ასრულებდა წირვა-ლოცვას. ანისში ქართველებიც (მეციხოვნენი, [[აზნაური|აზნაურები]], ვაჭარ-ხელოსნები და ხუცეს-მონაზვნები) ცხოვრობდნენ, რასაც ანისის ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლები (განჩინება-დამტკიცებები, ფრესკული წარწერები, ეპიტაფიები) და არაბული წყაროები მოწმობს. მათი ძირითადი [[კვარტალი]], სავარაუდოდ, ანისის ახალი ქალაქის ჩრდილოეთ ნაწილში, „ქართველთა ეკლესიის“ მიდამოებში მდებარეობდა. 1392 წ. საკათალიკოსო მამულების სითარხნის გუჯარში დამოწმებული ქართული ტოპონიმები (წყარომრავალი, წინუბანი, ფუძემარგი, ველთა, სოფელი მთავარანგელოზისა) იმის მაჩვენებელია, რომ ქართული თუ ქართულენოვანი მრევლი ანისის ოლქის სხვადასხვა კუთხეში ცხოვრობდა. ანისის ქართულ და სომხურ -დიოფიზიტურ თემს კრებითად „ქართველი“ ეწოდებოდა. ეკლესიურად ის ქართულ ეკლესიასა და საქართველოს [[კათოლიკოს-პატრიარქი|კათოლიკოს-პატრიარქს]] ემორჩილებოდა. ანისის მართლმადიდებლური მრევლი სომეხ მონოფიზიტთა წრიდანაც ივსებოდა. ამ პროცესს დიდად შეუწყო ხელი [[ივანე მხარგრძელი]]ს მიერ „ქართველთა სჯულის“ აღიარებამ. დიოფიზიტობაზე მოქცევა მონღოლთა ბატონობის დროსაც გრძელდებოდა. &#160;</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>საქართველოს სამეფოში ანისი აღმავლობას განიცდის. ქართული სახელმწიფოს იდეოლოგთათვის მას განსაკუთრებული დატვირთვაც ჰქონდა: ის იყო „დიდი და სახელგანთქმული სახლი სომეხთა მეფეთა“, „რომელი ძუელ ოდესმე ბერძენთა მეფეთა სახლი და საჯდომი იყო“, რომელსაც „მირიდებითა ბერძენთათა და მიმოცვალებითა ჟამთათა“ მაჰმადიანები დაეპატრონნენ, ხოლო ქართველებმა ურჯულოთაგან გამოიხსნეს. ამდენად, ანისი ქართველთათვის ბიზანტიელებზე უპირატესობის სიმბოლოდაც იქცა. ამიტომ ქართულმა სახელმწიფომ ანისის საეკლესიო მოწყობასაც სათანადო ყურადღება მიაპყრო (საქართველოსთან შემოერთების დროისთვის ანისში სრულიად წარხოცილია ბერძნული საეპისკოპოსოს კვალი). სწრაფად დაიწყო გავრცელება მართლმადიდებლობამ: აშენდა მართლმადიდებლური ტაძრები, მართლმადიდებლურად ეკურთხა ადრე აგებული მონოფიზიტური ეკლესიები (მათგან ყველაზე მნიშვნელოვანია 1215 წ., ტიგრან ჰონენცის საფასით აგებული გუმბათიანი ტაძარი ქალაქის აღმოსავლეთ ნაწილში), რომელთა არქიტექტურასა და დეკორში საგრძნობია ქართული საეკლესიო ტრადიციების გავლენა; გაჩნდა მართლმადიდებლური მხატვრული ტრადიციის შესაბამისად შექმნილი მოხატულობები, რომელთა იკონოგრაფიული პროგრამა და სქემა ქართული ეკლესიების მოხატულობების ანალოგიურია; აშკარაა, რომ მათ შექმნაში ქართველი ოსტატები იღებდნენ მონაწილეობას. მართლმადიდებლური ეკლესია-მონასტრები, ზოგჯერ, დიდძალ ყმა-მამულს ფლობდნენ. მრევლის დიდ ნაწილს სომეხი ქალკედონიტები შეადგენდნენ. მათი უმრავლესობის საღვთისმეტყველო და სახელმწიფო ენა <ins class="diffchange diffchange-inline">[[</ins>სომხური <ins class="diffchange diffchange-inline">ენა|სომხური]] </ins>იყო, თუმცა ლექსიკაში ქართული საეკლესიო ტერმინოლოგია (ხატი, ხუცი, კრულვა...) იკიდებდა ფეხს. ნაწილი კი ქართველდებოდა და [[ქართული ენა|ქართულ ენა]]ზე ასრულებდა წირვა-ლოცვას. ანისში ქართველებიც (მეციხოვნენი, [[აზნაური|აზნაურები]], ვაჭარ-ხელოსნები და ხუცეს-მონაზვნები) ცხოვრობდნენ, რასაც ანისის ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლები (განჩინება-დამტკიცებები, ფრესკული წარწერები, ეპიტაფიები) და არაბული წყაროები მოწმობს. მათი ძირითადი [[კვარტალი]], სავარაუდოდ, ანისის ახალი ქალაქის ჩრდილოეთ ნაწილში, „ქართველთა ეკლესიის“ მიდამოებში მდებარეობდა. 1392 წ. საკათალიკოსო მამულების სითარხნის გუჯარში დამოწმებული ქართული ტოპონიმები (წყარომრავალი, წინუბანი, ფუძემარგი, ველთა, სოფელი მთავარანგელოზისა) იმის მაჩვენებელია, რომ ქართული თუ ქართულენოვანი მრევლი ანისის ოლქის სხვადასხვა კუთხეში ცხოვრობდა. ანისის ქართულ და სომხურ -დიოფიზიტურ თემს კრებითად „ქართველი“ ეწოდებოდა. ეკლესიურად ის ქართულ ეკლესიასა და საქართველოს [[კათოლიკოს-პატრიარქი|კათოლიკოს-პატრიარქს]] ემორჩილებოდა. ანისის მართლმადიდებლური მრევლი სომეხ მონოფიზიტთა წრიდანაც ივსებოდა. ამ პროცესს დიდად შეუწყო ხელი [[ივანე მხარგრძელი]]ს მიერ „ქართველთა სჯულის“ აღიარებამ. დიოფიზიტობაზე მოქცევა მონღოლთა ბატონობის დროსაც გრძელდებოდა. &#160;</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>1218 წ. ანისში ტაძრების საკურთხევლად ეტიფანე (ეპიფანე) კათოლიკოსი (1210-1220) ჩავიდა. მან განაჩენი გამოიტანა ანისის მართლმადიდებელ მოსახლეობასა და ანელ ხუცესთა შორის ატეხილი დავის გამო, რაც მრევლისათვის საეკლესიო მისაცემელთა (ჯვრისწერა, [[ნათლობა]], წესის აგება) გადიდებამ გამოიწვია. სავარაუდოდ, ამ დროს გადაწყდა ანისის ქართული საეპისკოპოსოს დაარსება. ჩვენთვის ცნობილი პირველი და, ჯერჯერობით ერთადერთი, ანელი მწყემსმთავარია დავითი, რომელიც რუსუდანისა (1222-1245) და ივანე მხარგრძელის რომის პაპისადმი გაგზავნილ [[ეპისტოლე|ეპისტოლეებში]] (საპასუხო წერილები 1224 წ. მაისით თარიღდება) იხსენიება. ირკვევა, რომ დავით ანელი სამეფო კართან მეტად დაახლოებული პირი ყოფილა და სწორედ მისთვის მიუნდიათ ჰონორიუს III-თან (1216-1227) ელჩობა მოსალოდნელ ჯვაროსნულ ლაშქრობაში საქართველოს მონაწილეობის პირობების დასაზუსტებლად. სამეცნიერო ლიტერატურაში მითითებულია, რომ ანელ ეპისკოპოსს მეფის კურთხევის დროს ლიხთამერის მღვდელმთავრებს შორის 27-ე ადგილი ეკავა – ბოლნელის შემდეგ და კარელის წინ. ეს მოსაზრება ეყრდნობა XIII ს. შუახანებით დათარიღებულ ქართულ სამართლის ძეგლს „კურთხევა მირონისა და განგება დარბაზობისა“, თუმცა აღნიშნული წყაროს კრიტიკულად დადგენილი ტექსტი ამგვარი ერთმნიშვნელოვანი დასკვნის გამოტანის საშუალებას არ იძლევა.</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>1218 წ. ანისში ტაძრების საკურთხევლად ეტიფანე (ეპიფანე) კათოლიკოსი (1210-1220) ჩავიდა. მან განაჩენი გამოიტანა ანისის მართლმადიდებელ მოსახლეობასა და ანელ ხუცესთა შორის ატეხილი დავის გამო, რაც მრევლისათვის საეკლესიო მისაცემელთა (ჯვრისწერა, [[ნათლობა]], წესის აგება) გადიდებამ გამოიწვია. სავარაუდოდ, ამ დროს გადაწყდა ანისის ქართული საეპისკოპოსოს დაარსება. ჩვენთვის ცნობილი პირველი და, ჯერჯერობით ერთადერთი, ანელი მწყემსმთავარია დავითი, რომელიც რუსუდანისა (1222-1245) და ივანე მხარგრძელის რომის პაპისადმი გაგზავნილ [[ეპისტოლე|ეპისტოლეებში]] (საპასუხო წერილები 1224 წ. მაისით თარიღდება) იხსენიება. ირკვევა, რომ დავით ანელი სამეფო კართან მეტად დაახლოებული პირი ყოფილა და სწორედ მისთვის მიუნდიათ ჰონორიუს III-თან (1216-1227) ელჩობა მოსალოდნელ ჯვაროსნულ ლაშქრობაში საქართველოს მონაწილეობის პირობების დასაზუსტებლად. სამეცნიერო ლიტერატურაში მითითებულია, რომ ანელ ეპისკოპოსს მეფის კურთხევის დროს ლიხთამერის მღვდელმთავრებს შორის 27-ე ადგილი ეკავა – ბოლნელის შემდეგ და კარელის წინ. ეს მოსაზრება ეყრდნობა XIII ს. შუახანებით დათარიღებულ ქართულ სამართლის ძეგლს „კურთხევა მირონისა და განგება დარბაზობისა“, თუმცა აღნიშნული წყაროს კრიტიკულად დადგენილი ტექსტი ამგვარი ერთმნიშვნელოვანი დასკვნის გამოტანის საშუალებას არ იძლევა.</div></td></tr> </table>

Tkenchoshvili https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%94%E1%83%9E%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A5%E1%83%98%E1%83%90&diff=219513&oldid=prev 2024-02-20T10:34:32Z

<p>‎<span dir="auto"><span class="autocomment">ისტორია</span></span></p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <tr valign='top'> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">←წინა ვერსია</td> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">10:34, 20 თებერვალი 2024-ის ვერსია</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 36:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 36:</td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>XIV-XV სს. მიჯნაზე, [[თემურლენგი|თემურლენგის]] შემოსევების შედეგად, საქართველომ დაკარგა ანისი. მას მორიგეობით ეპატრონებოდნენ ჯალაირიდები, შავბატკნიანები, თეთრბატკნიანები, ყიზილბაშები. 1639 წ. ირან-ოსმალეთის ზავით ანისის პროვინციის დასავლეთ ნაწილი, კერძოდ ზარუშატის, მაღასბერდის (აქვეა ანისიც) და შურაგელის ციხეები ოსმალეთს დარჩა. XVII ს. ოფიციალური თურქული ისტორიოგრაფიის თანახმად, „მაღაზბერდის ციხე ძველი კანონის მიხედვით საქართველოს მიწაზე იყო“; „საქართველოდანაა“ შურაგელიც. თურქი ისტორიკოსები განმარტავდნენ, რომ „მდინარე არეზისა (არაქსის) და ზანგის (რაზდანის) ჩრდილოეთით ორმოცი დღის სავალი [[კავკასია|კავკასიის]] მთების ჩათვლით, ხაზართა ზღვამდე (კასპიის ზღვამდე) დაღისტნად და საქართველოდ ითვლება“. XII-XIII სს. მიჯნაზე ისლამურ სამყაროში შემუშავებული ეს პოლიტიკურ-გეოგრაფიული ფორმულა საუკუნეთა განმავლობაში ცოცხლობდა მახლობელი აღმოსავლეთის იმპერიებში. &#160;</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>XIV-XV სს. მიჯნაზე, [[თემურლენგი|თემურლენგის]] შემოსევების შედეგად, საქართველომ დაკარგა ანისი. მას მორიგეობით ეპატრონებოდნენ ჯალაირიდები, შავბატკნიანები, თეთრბატკნიანები, ყიზილბაშები. 1639 წ. ირან-ოსმალეთის ზავით ანისის პროვინციის დასავლეთ ნაწილი, კერძოდ ზარუშატის, მაღასბერდის (აქვეა ანისიც) და შურაგელის ციხეები ოსმალეთს დარჩა. XVII ს. ოფიციალური თურქული ისტორიოგრაფიის თანახმად, „მაღაზბერდის ციხე ძველი კანონის მიხედვით საქართველოს მიწაზე იყო“; „საქართველოდანაა“ შურაგელიც. თურქი ისტორიკოსები განმარტავდნენ, რომ „მდინარე არეზისა (არაქსის) და ზანგის (რაზდანის) ჩრდილოეთით ორმოცი დღის სავალი [[კავკასია|კავკასიის]] მთების ჩათვლით, ხაზართა ზღვამდე (კასპიის ზღვამდე) დაღისტნად და საქართველოდ ითვლება“. XII-XIII სს. მიჯნაზე ისლამურ სამყაროში შემუშავებული ეს პოლიტიკურ-გეოგრაფიული ფორმულა საუკუნეთა განმავლობაში ცოცხლობდა მახლობელი აღმოსავლეთის იმპერიებში. &#160;</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>პოლიტიკური ცვლილებების მიუხედავად, მცხეთის საკათოლიკოსო XVI ს. დასაწყისშიც ინარჩუნებდა თავის იურისდიქციას ანისზე. მაგრამ საქართველოსგან მოწყვეტილ ანისში ძლიერდებოდა თურქმანული მოსახლეობა, ქართველობა ნელ-ნელა ილეოდა, სომეხი დიოფიზიტებიც მონოფიზიტობას უბრუნდებოდნენ. მრევლის გაქრობასთან ერთად საქართველოს ეკლესიამაც დაკარგა ეს მხარე. როდის გაუქმდა ანისის ეპარქია ზუსტად არ არის ცნობილი. ანელს, სამცხე-საათაბაგოს სხვა მწყემსმთავრებთან ერთად, ახსენებს [[არქანჯელო ლამბერტი]] (XVII ს. 30-იანი წლები). მაგრამ იტალიელი მისიონერის ცნობები მეტად არეულია და ჭირს იმის თქმა, ის თანადროულ ვითარებაზე საუბრობს თუ ზეპირი, არცთუ ზუსტი, გადმოცემით ხელმძღვანელობს. უკანასკნელად ანელის სამწყსო დამოწმებულია მცხეთის ერთ საბუთში, რომელსაც მკვლევართა ნაწილი XVIII ს. I მეოთხედით ათარიღებს. ამ დოკუმეტის თანახმად, VI მსოფლიო საეკლესიო კრებაზე (680-681) ქართლის კათოლიკოსისთვის სხვა ტერიტორიებთან ერთად „მიუციათ სამწყსოდ და: ჴელქვეშ კარი და იმისი გარეშამო, ანისი [და] იალათი აზრუმისა და საქართველოს სამზღვარს იქით ზემო საქართველო...“. VI მსოფლიო საეკლ. კრების ჩვენამდე მოღწეული აქტები ცნობას არ ადასტურებს. მკვლევრები სამართლიანად ფიქრობენ, რომ დომენტი IV კათოლიკოსის (1705-1741) მიერ შედგენილი ეს სიგელი მიზნად ისახავდა სულთნის კარზე ქართლის ეკლესიის ავტოკეფალიის დასაბუთებას და ყოფილი სამცხე-საათაბაგოს ტერიტორიაზე იურისდიქციის აღდგენას მეექვსე მსოფლიო კრების ავტორიტეტის მოხმობით. &#160;</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>პოლიტიკური ცვლილებების მიუხედავად, მცხეთის საკათოლიკოსო XVI ს. დასაწყისშიც ინარჩუნებდა თავის იურისდიქციას ანისზე. მაგრამ საქართველოსგან მოწყვეტილ ანისში ძლიერდებოდა თურქმანული მოსახლეობა, ქართველობა ნელ-ნელა ილეოდა, სომეხი დიოფიზიტებიც მონოფიზიტობას უბრუნდებოდნენ. მრევლის გაქრობასთან ერთად საქართველოს ეკლესიამაც დაკარგა ეს მხარე. როდის გაუქმდა ანისის ეპარქია ზუსტად არ არის ცნობილი. ანელს, სამცხე-საათაბაგოს სხვა მწყემსმთავრებთან ერთად, ახსენებს [[არქანჯელო ლამბერტი]] (XVII ს. 30-იანი წლები). მაგრამ იტალიელი მისიონერის ცნობები მეტად არეულია და ჭირს იმის თქმა, ის თანადროულ ვითარებაზე საუბრობს თუ ზეპირი, არცთუ ზუსტი, გადმოცემით ხელმძღვანელობს. უკანასკნელად ანელის სამწყსო დამოწმებულია მცხეთის ერთ საბუთში, რომელსაც მკვლევართა ნაწილი XVIII ს. I მეოთხედით ათარიღებს. ამ დოკუმეტის თანახმად, VI მსოფლიო საეკლესიო კრებაზე (680-681) ქართლის კათოლიკოსისთვის სხვა ტერიტორიებთან ერთად „მიუციათ სამწყსოდ და: ჴელქვეშ კარი და იმისი გარეშამო, ანისი [და] იალათი აზრუმისა და საქართველოს სამზღვარს იქით ზემო საქართველო...“. VI მსოფლიო საეკლ. კრების ჩვენამდე მოღწეული აქტები ცნობას არ ადასტურებს. მკვლევრები სამართლიანად ფიქრობენ, რომ დომენტი IV კათოლიკოსის (1705-1741) მიერ შედგენილი ეს <ins class="diffchange diffchange-inline">[[</ins>სიგელი <ins class="diffchange diffchange-inline">(საბუთი)|სიგელი]] </ins>მიზნად ისახავდა სულთნის კარზე ქართლის ეკლესიის ავტოკეფალიის დასაბუთებას და ყოფილი სამცხე-საათაბაგოს ტერიტორიაზე იურისდიქციის აღდგენას მეექვსე მსოფლიო კრების ავტორიტეტის მოხმობით. &#160;</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>XVIII ს. 80–იან წლებში [[ერეკლე II]]-მ (1744/1761-1798) შემოიერთა შორაგელი, ყოფილი ანისის ეპარქიის აღმოსავლეთ ნაწილი, მაგრამ დემოგრაფიული ვითარების გამო ქართული ეკლესია იქ აღარ აღორძინებულა. &#160;</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>XVIII ს. 80–იან წლებში [[ერეკლე II]]-მ (1744/1761-1798) შემოიერთა შორაგელი, ყოფილი ანისის ეპარქიის აღმოსავლეთ ნაწილი, მაგრამ დემოგრაფიული ვითარების გამო ქართული ეკლესია იქ აღარ აღორძინებულა. &#160;</div></td></tr> </table>

Tkenchoshvili https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%94%E1%83%9E%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A5%E1%83%98%E1%83%90&diff=202640&oldid=prev 2023-08-30T20:39:40Z

<p>‎<span dir="auto"><span class="autocomment">ისტორია</span></span></p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <tr valign='top'> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">←წინა ვერსია</td> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">20:39, 30 აგვისტო 2023-ის ვერსია</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 36:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 36:</td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>XIV-XV სს. მიჯნაზე, [[თემურლენგი|თემურლენგის]] შემოსევების შედეგად, საქართველომ დაკარგა ანისი. მას მორიგეობით ეპატრონებოდნენ ჯალაირიდები, შავბატკნიანები, თეთრბატკნიანები, ყიზილბაშები. 1639 წ. ირან-ოსმალეთის ზავით ანისის პროვინციის დასავლეთ ნაწილი, კერძოდ ზარუშატის, მაღასბერდის (აქვეა ანისიც) და შურაგელის ციხეები ოსმალეთს დარჩა. XVII ს. ოფიციალური თურქული ისტორიოგრაფიის თანახმად, „მაღაზბერდის ციხე ძველი კანონის მიხედვით საქართველოს მიწაზე იყო“; „საქართველოდანაა“ შურაგელიც. თურქი ისტორიკოსები განმარტავდნენ, რომ „მდინარე არეზისა (არაქსის) და ზანგის (რაზდანის) ჩრდილოეთით ორმოცი დღის სავალი [[კავკასია|კავკასიის]] მთების ჩათვლით, ხაზართა ზღვამდე (კასპიის ზღვამდე) დაღისტნად და საქართველოდ ითვლება“. XII-XIII სს. მიჯნაზე ისლამურ სამყაროში შემუშავებული ეს პოლიტიკურ-გეოგრაფიული ფორმულა საუკუნეთა განმავლობაში ცოცხლობდა მახლობელი აღმოსავლეთის იმპერიებში. &#160;</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>XIV-XV სს. მიჯნაზე, [[თემურლენგი|თემურლენგის]] შემოსევების შედეგად, საქართველომ დაკარგა ანისი. მას მორიგეობით ეპატრონებოდნენ ჯალაირიდები, შავბატკნიანები, თეთრბატკნიანები, ყიზილბაშები. 1639 წ. ირან-ოსმალეთის ზავით ანისის პროვინციის დასავლეთ ნაწილი, კერძოდ ზარუშატის, მაღასბერდის (აქვეა ანისიც) და შურაგელის ციხეები ოსმალეთს დარჩა. XVII ს. ოფიციალური თურქული ისტორიოგრაფიის თანახმად, „მაღაზბერდის ციხე ძველი კანონის მიხედვით საქართველოს მიწაზე იყო“; „საქართველოდანაა“ შურაგელიც. თურქი ისტორიკოსები განმარტავდნენ, რომ „მდინარე არეზისა (არაქსის) და ზანგის (რაზდანის) ჩრდილოეთით ორმოცი დღის სავალი [[კავკასია|კავკასიის]] მთების ჩათვლით, ხაზართა ზღვამდე (კასპიის ზღვამდე) დაღისტნად და საქართველოდ ითვლება“. XII-XIII სს. მიჯნაზე ისლამურ სამყაროში შემუშავებული ეს პოლიტიკურ-გეოგრაფიული ფორმულა საუკუნეთა განმავლობაში ცოცხლობდა მახლობელი აღმოსავლეთის იმპერიებში. &#160;</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>პოლიტიკური ცვლილებების მიუხედავად, მცხეთის საკათოლიკოსო XVI ს. დასაწყისშიც ინარჩუნებდა თავის იურისდიქციას ანისზე. მაგრამ საქართველოსგან მოწყვეტილ ანისში ძლიერდებოდა თურქმანული მოსახლეობა, ქართველობა ნელ-ნელა ილეოდა, სომეხი დიოფიზიტებიც მონოფიზიტობას უბრუნდებოდნენ. მრევლის გაქრობასთან ერთად საქართველოს ეკლესიამაც დაკარგა ეს მხარე. როდის გაუქმდა ანისის ეპარქია ზუსტად არ არის ცნობილი. ანელს, სამცხე-საათაბაგოს სხვა მწყემსმთავრებთან ერთად, ახსენებს არქანჯელო ლამბერტი (XVII ს. 30-იანი წლები). მაგრამ იტალიელი მისიონერის ცნობები მეტად არეულია და ჭირს იმის თქმა, ის თანადროულ ვითარებაზე საუბრობს თუ ზეპირი, არცთუ ზუსტი, გადმოცემით ხელმძღვანელობს. უკანასკნელად ანელის სამწყსო დამოწმებულია მცხეთის ერთ საბუთში, რომელსაც მკვლევართა ნაწილი XVIII ს. I მეოთხედით ათარიღებს. ამ დოკუმეტის თანახმად, VI მსოფლიო საეკლესიო კრებაზე (680-681) ქართლის კათოლიკოსისთვის სხვა ტერიტორიებთან ერთად „მიუციათ სამწყსოდ და: ჴელქვეშ კარი და იმისი გარეშამო, ანისი [და] იალათი აზრუმისა და საქართველოს სამზღვარს იქით ზემო საქართველო...“. VI მსოფლიო საეკლ. კრების ჩვენამდე მოღწეული აქტები ცნობას არ ადასტურებს. მკვლევრები სამართლიანად ფიქრობენ, რომ დომენტი IV კათოლიკოსის (1705-1741) მიერ შედგენილი ეს სიგელი მიზნად ისახავდა სულთნის კარზე ქართლის ეკლესიის ავტოკეფალიის დასაბუთებას და ყოფილი სამცხე-საათაბაგოს ტერიტორიაზე იურისდიქციის აღდგენას მეექვსე მსოფლიო კრების ავტორიტეტის მოხმობით. &#160;</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>პოლიტიკური ცვლილებების მიუხედავად, მცხეთის საკათოლიკოსო XVI ს. დასაწყისშიც ინარჩუნებდა თავის იურისდიქციას ანისზე. მაგრამ საქართველოსგან მოწყვეტილ ანისში ძლიერდებოდა თურქმანული მოსახლეობა, ქართველობა ნელ-ნელა ილეოდა, სომეხი დიოფიზიტებიც მონოფიზიტობას უბრუნდებოდნენ. მრევლის გაქრობასთან ერთად საქართველოს ეკლესიამაც დაკარგა ეს მხარე. როდის გაუქმდა ანისის ეპარქია ზუსტად არ არის ცნობილი. ანელს, სამცხე-საათაბაგოს სხვა მწყემსმთავრებთან ერთად, ახსენებს <ins class="diffchange diffchange-inline">[[</ins>არქანჯელო ლამბერტი<ins class="diffchange diffchange-inline">]] </ins>(XVII ს. 30-იანი წლები). მაგრამ იტალიელი მისიონერის ცნობები მეტად არეულია და ჭირს იმის თქმა, ის თანადროულ ვითარებაზე საუბრობს თუ ზეპირი, არცთუ ზუსტი, გადმოცემით ხელმძღვანელობს. უკანასკნელად ანელის სამწყსო დამოწმებულია მცხეთის ერთ საბუთში, რომელსაც მკვლევართა ნაწილი XVIII ს. I მეოთხედით ათარიღებს. ამ დოკუმეტის თანახმად, VI მსოფლიო საეკლესიო კრებაზე (680-681) ქართლის კათოლიკოსისთვის სხვა ტერიტორიებთან ერთად „მიუციათ სამწყსოდ და: ჴელქვეშ კარი და იმისი გარეშამო, ანისი [და] იალათი აზრუმისა და საქართველოს სამზღვარს იქით ზემო საქართველო...“. VI მსოფლიო საეკლ. კრების ჩვენამდე მოღწეული აქტები ცნობას არ ადასტურებს. მკვლევრები სამართლიანად ფიქრობენ, რომ დომენტი IV კათოლიკოსის (1705-1741) მიერ შედგენილი ეს სიგელი მიზნად ისახავდა სულთნის კარზე ქართლის ეკლესიის ავტოკეფალიის დასაბუთებას და ყოფილი სამცხე-საათაბაგოს ტერიტორიაზე იურისდიქციის აღდგენას მეექვსე მსოფლიო კრების ავტორიტეტის მოხმობით. &#160;</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>XVIII ს. 80–იან წლებში [[ერეკლე II]]-მ (1744/1761-1798) შემოიერთა შორაგელი, ყოფილი ანისის ეპარქიის აღმოსავლეთ ნაწილი, მაგრამ დემოგრაფიული ვითარების გამო ქართული ეკლესია იქ აღარ აღორძინებულა. &#160;</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>XVIII ს. 80–იან წლებში [[ერეკლე II]]-მ (1744/1761-1798) შემოიერთა შორაგელი, ყოფილი ანისის ეპარქიის აღმოსავლეთ ნაწილი, მაგრამ დემოგრაფიული ვითარების გამო ქართული ეკლესია იქ აღარ აღორძინებულა. &#160;</div></td></tr> </table>

Tkenchoshvili https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%94%E1%83%9E%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A5%E1%83%98%E1%83%90&diff=177900&oldid=prev 2022-11-26T17:09:08Z

<p>‎<span dir="auto"><span class="autocomment">წყარო</span></span></p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <tr valign='top'> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">←წინა ვერსია</td> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">17:09, 26 ნოემბერი 2022-ის ვერსია</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 59:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 59:</td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>==წყარო==</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>==წყარო==</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>* [[საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია:ენციკლოპედია]]</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>* [[საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია:ენციკლოპედია]]</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>&#160;</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>[[კატეგორია:საქართველოს ეპარქიები]]</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>[[კატეგორია:საქართველოს <del class="diffchange diffchange-inline">ეკლესიის </del>ეპარქიები]]</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div></div></td></tr> </table>

Tkenchoshvili https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%94%E1%83%9E%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A5%E1%83%98%E1%83%90&diff=155366&oldid=prev 2022-05-04T13:04:57Z

<p>‎<span dir="auto"><span class="autocomment">ისტორია</span></span></p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <tr valign='top'> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">←წინა ვერსია</td> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">13:04, 4 მაისი 2022-ის ვერსია</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 40:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 40:</td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>XVIII ს. 80–იან წლებში [[ერეკლე II]]-მ (1744/1761-1798) შემოიერთა შორაგელი, ყოფილი ანისის ეპარქიის აღმოსავლეთ ნაწილი, მაგრამ დემოგრაფიული ვითარების გამო ქართული ეკლესია იქ აღარ აღორძინებულა. &#160;</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>XVIII ს. 80–იან წლებში [[ერეკლე II]]-მ (1744/1761-1798) შემოიერთა შორაგელი, ყოფილი ანისის ეპარქიის აღმოსავლეთ ნაწილი, მაგრამ დემოგრაფიული ვითარების გამო ქართული ეკლესია იქ აღარ აღორძინებულა. &#160;</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>XIX ს. დასაწყისში [[რუსეთის იმპერია|რუსეთის იმპერიის]] მიერ სამხრეთ კავკასიის დაპყრობამ გაუადვილა რუს და ევროპელ მოგზაურებს ანისის ნაქალაქარის მოხილვა და შესწავლა. ანისის სიძველეთა საქართველოს ისტორიის კონტექსტში გასააზრებლად განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა მ. ბროსეს არქეოლოგიურ მოგზაურობებს. [[რუსეთ-ოსმალეთის ომი 1877-78|1877-1878 წწ. რუსეთ-თურქეთის ომი]]ს შედეგად მთელი ანისის მხარე რუსეთის იმპერიაში მოექცა. 1892 წლიდან დაიწყო ანისის არქეოლოგიური გათხრები ნ. მარის ხელმძღვანელობით. ამ აღმოჩენების შედეგად გადაიშალა ახალი ფურცელი არა მხოლოდ სომხეთის, არამედ საქართველოს, ირანისა და ბიზანტიის ისტორიაში. [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის]] დროს (1914-1918) ანისი კვლავ თურქებმა აიღეს. &#160;</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>XIX ს. დასაწყისში [[რუსეთის იმპერია|რუსეთის იმპერიის]] მიერ სამხრეთ კავკასიის დაპყრობამ გაუადვილა რუს და ევროპელ მოგზაურებს ანისის ნაქალაქარის მოხილვა და შესწავლა. ანისის სიძველეთა საქართველოს ისტორიის კონტექსტში გასააზრებლად განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა მ. ბროსეს არქეოლოგიურ მოგზაურობებს. [[რუსეთ-ოსმალეთის ომი 1877-78|1877-1878 წწ. რუსეთ-თურქეთის ომი]]ს შედეგად მთელი ანისის მხარე რუსეთის იმპერიაში მოექცა. 1892 წლიდან დაიწყო ანისის <ins class="diffchange diffchange-inline">[[</ins>არქეოლოგიური გათხრები<ins class="diffchange diffchange-inline">]] </ins>ნ. მარის ხელმძღვანელობით. ამ აღმოჩენების შედეგად გადაიშალა ახალი ფურცელი არა მხოლოდ სომხეთის, არამედ საქართველოს, ირანისა და ბიზანტიის ისტორიაში. [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის]] დროს (1914-1918) ანისი კვლავ თურქებმა აიღეს. &#160;</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>სომხურ მწერლობაში არსებობს გადმოცემა იმის შესახებ, თუ როგორ გადმოაბრძანა სომეხთა კათოლიკოსმა ბარსეღმა (XI ს. ბოლო) ყარსში დავანებული [[წმინდა ნინო|წმ. ნინო]]ს (მცხეთის) ჯვარი (იგულისხმება არა ჯვარი ვაზისა, არამედ ქართველი განმანათლებლის მიერ აღმართული ერთ-ერთი ჯვარი თუ მისი ნაწილი) ანისის საკათალიკოსო ტაძარში და განუწესა მას დღესასწაული. მონღოლთა შემოსევების დროს ჯვარი ანისიდან გაუჩინარდა. &#160;</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>სომხურ მწერლობაში არსებობს გადმოცემა იმის შესახებ, თუ როგორ გადმოაბრძანა სომეხთა კათოლიკოსმა ბარსეღმა (XI ს. ბოლო) ყარსში დავანებული [[წმინდა ნინო|წმ. ნინო]]ს (მცხეთის) ჯვარი (იგულისხმება არა ჯვარი ვაზისა, არამედ ქართველი განმანათლებლის მიერ აღმართული ერთ-ერთი ჯვარი თუ მისი ნაწილი) ანისის საკათალიკოსო ტაძარში და განუწესა მას დღესასწაული. მონღოლთა შემოსევების დროს ჯვარი ანისიდან გაუჩინარდა. &#160;</div></td></tr> </table>

Tkenchoshvili https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%94%E1%83%9E%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A5%E1%83%98%E1%83%90&diff=132873&oldid=prev 2021-12-13T07:45:34Z

<p>‎<span dir="auto"><span class="autocomment">ისტორია</span></span></p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <tr valign='top'> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">←წინა ვერსია</td> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">07:45, 13 დეკემბერი 2021-ის ვერსია</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 16:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 16:</td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>1124 წ. ქალაქის უხუცესთა თხოვნით, [[დავით IV]] აღმაშენებელმა (1089-1125) „გაათავისუფლა მონობისაგან სატახტო ქალაქი ანისი, რომელიც 60 წელს იმყოფებოდა ტყვეობაში, აგრეთვე საკვირველი და დიდებული ეკლესია ანისისა, რომელიც მიზგითად ექციათ“. წმ. [[დემეტრე I]]-მა (1124-1156) ქალაქი ვასალობის პირობით შადადიდებს დაუბრუნა. იმავდროულად, საქართველოს მეფე ანისის ქრისტიანულ მოსახლეობის მფარველად და მათი [[რელიგია|რელიგიური]] უფლებების დამცველადაც რჩებოდა. [[გიორგი III]]-მ (1156-1184) ორჯერ შემოიერთა ანისი, მაგრამ ორჯერვე დათმო. საქართველოს მეფეს დიდად უჭერდნენ მხარს ანისელი ქრისტიანები, ამიტომ გიორგი III-მ „ქართველთა ხელისუფლების ქვეშ მყოფი მთელი სომხური საქრისტიანოს გამგებლობა“ ანისის არქიეპისკოპოსს მიანდო. ანისი საბოლოოდ წმ. თამარმა (1084-1207-1213) შემოიერთა 1199 წ. ის სამართავად [[მხარგრძელი ზაქარია (II)|ზაქარია მხარგრძელს]], [[ამირსპასალარი|ამირსპასალარსა]] და [[მანდატურთუხუცესი|მანდატურთუხუცესს]] (გ. 1212 წ.) გადაეცა. 1206-1207 წწ., [[დიდი შაბათი|დიდ შაბათს]], არდებილის სულთანი მოულოდნელად შეიჭრა ანისში, ქალაქი მოაოხრა, ხოლო 12 ათასი ქრისტიანი ეკლესიებში მახვილით განგმირა. ამას მოჰყვა მხარგრძელთა საპასუხო [[ლაშქრობა]] არდებილს. მომდევნო ოცი წლის განმავლობაში ანისის კედლებთან მტერი აღარ გამოჩენილა. &#160;</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>1124 წ. ქალაქის უხუცესთა თხოვნით, [[დავით IV]] აღმაშენებელმა (1089-1125) „გაათავისუფლა მონობისაგან სატახტო ქალაქი ანისი, რომელიც 60 წელს იმყოფებოდა ტყვეობაში, აგრეთვე საკვირველი და დიდებული ეკლესია ანისისა, რომელიც მიზგითად ექციათ“. წმ. [[დემეტრე I]]-მა (1124-1156) ქალაქი ვასალობის პირობით შადადიდებს დაუბრუნა. იმავდროულად, საქართველოს მეფე ანისის ქრისტიანულ მოსახლეობის მფარველად და მათი [[რელიგია|რელიგიური]] უფლებების დამცველადაც რჩებოდა. [[გიორგი III]]-მ (1156-1184) ორჯერ შემოიერთა ანისი, მაგრამ ორჯერვე დათმო. საქართველოს მეფეს დიდად უჭერდნენ მხარს ანისელი ქრისტიანები, ამიტომ გიორგი III-მ „ქართველთა ხელისუფლების ქვეშ მყოფი მთელი სომხური საქრისტიანოს გამგებლობა“ ანისის არქიეპისკოპოსს მიანდო. ანისი საბოლოოდ წმ. თამარმა (1084-1207-1213) შემოიერთა 1199 წ. ის სამართავად [[მხარგრძელი ზაქარია (II)|ზაქარია მხარგრძელს]], [[ამირსპასალარი|ამირსპასალარსა]] და [[მანდატურთუხუცესი|მანდატურთუხუცესს]] (გ. 1212 წ.) გადაეცა. 1206-1207 წწ., [[დიდი შაბათი|დიდ შაბათს]], არდებილის სულთანი მოულოდნელად შეიჭრა ანისში, ქალაქი მოაოხრა, ხოლო 12 ათასი ქრისტიანი ეკლესიებში მახვილით განგმირა. ამას მოჰყვა მხარგრძელთა საპასუხო [[ლაშქრობა]] არდებილს. მომდევნო ოცი წლის განმავლობაში ანისის კედლებთან მტერი აღარ გამოჩენილა. &#160;</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>საქართველოს სამეფოში ანისი აღმავლობას განიცდის. ქართული სახელმწიფოს იდეოლოგთათვის მას განსაკუთრებული დატვირთვაც ჰქონდა: ის იყო „დიდი და სახელგანთქმული სახლი სომეხთა მეფეთა“, „რომელი ძუელ ოდესმე ბერძენთა მეფეთა სახლი და საჯდომი იყო“, რომელსაც „მირიდებითა ბერძენთათა და მიმოცვალებითა ჟამთათა“ მაჰმადიანები დაეპატრონნენ, ხოლო ქართველებმა ურჯულოთაგან გამოიხსნეს. ამდენად, ანისი ქართველთათვის ბიზანტიელებზე უპირატესობის სიმბოლოდაც იქცა. ამიტომ ქართულმა სახელმწიფომ ანისის საეკლესიო მოწყობასაც სათანადო ყურადღება მიაპყრო (საქართველოსთან შემოერთების დროისთვის ანისში სრულიად წარხოცილია ბერძნული საეპისკოპოსოს კვალი). სწრაფად დაიწყო გავრცელება მართლმადიდებლობამ: აშენდა მართლმადიდებლური ტაძრები, მართლმადიდებლურად ეკურთხა ადრე აგებული მონოფიზიტური ეკლესიები (მათგან ყველაზე მნიშვნელოვანია 1215 წ., ტიგრან ჰონენცის საფასით აგებული გუმბათიანი ტაძარი ქალაქის აღმოსავლეთ ნაწილში), რომელთა არქიტექტურასა და დეკორში საგრძნობია ქართული საეკლესიო ტრადიციების გავლენა; გაჩნდა მართლმადიდებლური მხატვრული ტრადიციის შესაბამისად შექმნილი მოხატულობები, რომელთა იკონოგრაფიული პროგრამა და სქემა ქართული ეკლესიების მოხატულობების ანალოგიურია; აშკარაა, რომ მათ შექმნაში ქართველი ოსტატები იღებდნენ მონაწილეობას. მართლმადიდებლური ეკლესია-მონასტრები, ზოგჯერ, დიდძალ ყმა-მამულს ფლობდნენ. მრევლის დიდ ნაწილს სომეხი ქალკედონიტები შეადგენდნენ. მათი უმრავლესობის საღვთისმეტყველო და სახელმწიფო ენა სომხური იყო, თუმცა ლექსიკაში ქართული საეკლესიო ტერმინოლოგია (ხატი, ხუცი, კრულვა...) იკიდებდა ფეხს. ნაწილი კი ქართველდებოდა და [[ქართული ენა|ქართულ ენა]]ზე ასრულებდა წირვა-ლოცვას. ანისში ქართველებიც (მეციხოვნენი, [[აზნაური|აზნაურები]], ვაჭარ-ხელოსნები და ხუცეს-მონაზვნები) ცხოვრობდნენ, რასაც ანისის ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლები (განჩინება-დამტკიცებები, ფრესკული წარწერები, ეპიტაფიები) და არაბული წყაროები მოწმობს. მათი ძირითადი კვარტალი, სავარაუდოდ, ანისის ახალი ქალაქის ჩრდილოეთ ნაწილში, „ქართველთა ეკლესიის“ მიდამოებში მდებარეობდა. 1392 წ. საკათალიკოსო მამულების სითარხნის გუჯარში დამოწმებული ქართული ტოპონიმები (წყარომრავალი, წინუბანი, ფუძემარგი, ველთა, სოფელი მთავარანგელოზისა) იმის მაჩვენებელია, რომ ქართული თუ ქართულენოვანი მრევლი ანისის ოლქის სხვადასხვა კუთხეში ცხოვრობდა. ანისის ქართულ და სომხურ -დიოფიზიტურ თემს კრებითად „ქართველი“ ეწოდებოდა. ეკლესიურად ის ქართულ ეკლესიასა და საქართველოს [[კათოლიკოს-პატრიარქი|კათოლიკოს-პატრიარქს]] ემორჩილებოდა. ანისის მართლმადიდებლური მრევლი სომეხ მონოფიზიტთა წრიდანაც ივსებოდა. ამ პროცესს დიდად შეუწყო ხელი [[ივანე მხარგრძელი]]ს მიერ „ქართველთა სჯულის“ აღიარებამ. დიოფიზიტობაზე მოქცევა მონღოლთა ბატონობის დროსაც გრძელდებოდა. &#160;</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>საქართველოს სამეფოში ანისი აღმავლობას განიცდის. ქართული სახელმწიფოს იდეოლოგთათვის მას განსაკუთრებული დატვირთვაც ჰქონდა: ის იყო „დიდი და სახელგანთქმული სახლი სომეხთა მეფეთა“, „რომელი ძუელ ოდესმე ბერძენთა მეფეთა სახლი და საჯდომი იყო“, რომელსაც „მირიდებითა ბერძენთათა და მიმოცვალებითა ჟამთათა“ მაჰმადიანები დაეპატრონნენ, ხოლო ქართველებმა ურჯულოთაგან გამოიხსნეს. ამდენად, ანისი ქართველთათვის ბიზანტიელებზე უპირატესობის სიმბოლოდაც იქცა. ამიტომ ქართულმა სახელმწიფომ ანისის საეკლესიო მოწყობასაც სათანადო ყურადღება მიაპყრო (საქართველოსთან შემოერთების დროისთვის ანისში სრულიად წარხოცილია ბერძნული საეპისკოპოსოს კვალი). სწრაფად დაიწყო გავრცელება მართლმადიდებლობამ: აშენდა მართლმადიდებლური ტაძრები, მართლმადიდებლურად ეკურთხა ადრე აგებული მონოფიზიტური ეკლესიები (მათგან ყველაზე მნიშვნელოვანია 1215 წ., ტიგრან ჰონენცის საფასით აგებული გუმბათიანი ტაძარი ქალაქის აღმოსავლეთ ნაწილში), რომელთა არქიტექტურასა და დეკორში საგრძნობია ქართული საეკლესიო ტრადიციების გავლენა; გაჩნდა მართლმადიდებლური მხატვრული ტრადიციის შესაბამისად შექმნილი მოხატულობები, რომელთა იკონოგრაფიული პროგრამა და სქემა ქართული ეკლესიების მოხატულობების ანალოგიურია; აშკარაა, რომ მათ შექმნაში ქართველი ოსტატები იღებდნენ მონაწილეობას. მართლმადიდებლური ეკლესია-მონასტრები, ზოგჯერ, დიდძალ ყმა-მამულს ფლობდნენ. მრევლის დიდ ნაწილს სომეხი ქალკედონიტები შეადგენდნენ. მათი უმრავლესობის საღვთისმეტყველო და სახელმწიფო ენა სომხური იყო, თუმცა ლექსიკაში ქართული საეკლესიო ტერმინოლოგია (ხატი, ხუცი, კრულვა...) იკიდებდა ფეხს. ნაწილი კი ქართველდებოდა და [[ქართული ენა|ქართულ ენა]]ზე ასრულებდა წირვა-ლოცვას. ანისში ქართველებიც (მეციხოვნენი, [[აზნაური|აზნაურები]], ვაჭარ-ხელოსნები და ხუცეს-მონაზვნები) ცხოვრობდნენ, რასაც ანისის ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლები (განჩინება-დამტკიცებები, ფრესკული წარწერები, ეპიტაფიები) და არაბული წყაროები მოწმობს. მათი ძირითადი <ins class="diffchange diffchange-inline">[[</ins>კვარტალი<ins class="diffchange diffchange-inline">]]</ins>, სავარაუდოდ, ანისის ახალი ქალაქის ჩრდილოეთ ნაწილში, „ქართველთა ეკლესიის“ მიდამოებში მდებარეობდა. 1392 წ. საკათალიკოსო მამულების სითარხნის გუჯარში დამოწმებული ქართული ტოპონიმები (წყარომრავალი, წინუბანი, ფუძემარგი, ველთა, სოფელი მთავარანგელოზისა) იმის მაჩვენებელია, რომ ქართული თუ ქართულენოვანი მრევლი ანისის ოლქის სხვადასხვა კუთხეში ცხოვრობდა. ანისის ქართულ და სომხურ -დიოფიზიტურ თემს კრებითად „ქართველი“ ეწოდებოდა. ეკლესიურად ის ქართულ ეკლესიასა და საქართველოს [[კათოლიკოს-პატრიარქი|კათოლიკოს-პატრიარქს]] ემორჩილებოდა. ანისის მართლმადიდებლური მრევლი სომეხ მონოფიზიტთა წრიდანაც ივსებოდა. ამ პროცესს დიდად შეუწყო ხელი [[ივანე მხარგრძელი]]ს მიერ „ქართველთა სჯულის“ აღიარებამ. დიოფიზიტობაზე მოქცევა მონღოლთა ბატონობის დროსაც გრძელდებოდა. &#160;</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>1218 წ. ანისში ტაძრების საკურთხევლად ეტიფანე (ეპიფანე) კათოლიკოსი (1210-1220) ჩავიდა. მან განაჩენი გამოიტანა ანისის მართლმადიდებელ მოსახლეობასა და ანელ ხუცესთა შორის ატეხილი დავის გამო, რაც მრევლისათვის საეკლესიო მისაცემელთა (ჯვრისწერა, [[ნათლობა]], წესის აგება) გადიდებამ გამოიწვია. სავარაუდოდ, ამ დროს გადაწყდა ანისის ქართული საეპისკოპოსოს დაარსება. ჩვენთვის ცნობილი პირველი და, ჯერჯერობით ერთადერთი, ანელი მწყემსმთავარია დავითი, რომელიც რუსუდანისა (1222-1245) და ივანე მხარგრძელის რომის პაპისადმი გაგზავნილ [[ეპისტოლე|ეპისტოლეებში]] (საპასუხო წერილები 1224 წ. მაისით თარიღდება) იხსენიება. ირკვევა, რომ დავით ანელი სამეფო კართან მეტად დაახლოებული პირი ყოფილა და სწორედ მისთვის მიუნდიათ ჰონორიუს III-თან (1216-1227) ელჩობა მოსალოდნელ ჯვაროსნულ ლაშქრობაში საქართველოს მონაწილეობის პირობების დასაზუსტებლად. სამეცნიერო ლიტერატურაში მითითებულია, რომ ანელ ეპისკოპოსს მეფის კურთხევის დროს ლიხთამერის მღვდელმთავრებს შორის 27-ე ადგილი ეკავა – ბოლნელის შემდეგ და კარელის წინ. ეს მოსაზრება ეყრდნობა XIII ს. შუახანებით დათარიღებულ ქართულ სამართლის ძეგლს „კურთხევა მირონისა და განგება დარბაზობისა“, თუმცა აღნიშნული წყაროს კრიტიკულად დადგენილი ტექსტი ამგვარი ერთმნიშვნელოვანი დასკვნის გამოტანის საშუალებას არ იძლევა.</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>1218 წ. ანისში ტაძრების საკურთხევლად ეტიფანე (ეპიფანე) კათოლიკოსი (1210-1220) ჩავიდა. მან განაჩენი გამოიტანა ანისის მართლმადიდებელ მოსახლეობასა და ანელ ხუცესთა შორის ატეხილი დავის გამო, რაც მრევლისათვის საეკლესიო მისაცემელთა (ჯვრისწერა, [[ნათლობა]], წესის აგება) გადიდებამ გამოიწვია. სავარაუდოდ, ამ დროს გადაწყდა ანისის ქართული საეპისკოპოსოს დაარსება. ჩვენთვის ცნობილი პირველი და, ჯერჯერობით ერთადერთი, ანელი მწყემსმთავარია დავითი, რომელიც რუსუდანისა (1222-1245) და ივანე მხარგრძელის რომის პაპისადმი გაგზავნილ [[ეპისტოლე|ეპისტოლეებში]] (საპასუხო წერილები 1224 წ. მაისით თარიღდება) იხსენიება. ირკვევა, რომ დავით ანელი სამეფო კართან მეტად დაახლოებული პირი ყოფილა და სწორედ მისთვის მიუნდიათ ჰონორიუს III-თან (1216-1227) ელჩობა მოსალოდნელ ჯვაროსნულ ლაშქრობაში საქართველოს მონაწილეობის პირობების დასაზუსტებლად. სამეცნიერო ლიტერატურაში მითითებულია, რომ ანელ ეპისკოპოსს მეფის კურთხევის დროს ლიხთამერის მღვდელმთავრებს შორის 27-ე ადგილი ეკავა – ბოლნელის შემდეგ და კარელის წინ. ეს მოსაზრება ეყრდნობა XIII ს. შუახანებით დათარიღებულ ქართულ სამართლის ძეგლს „კურთხევა მირონისა და განგება დარბაზობისა“, თუმცა აღნიშნული წყაროს კრიტიკულად დადგენილი ტექსტი ამგვარი ერთმნიშვნელოვანი დასკვნის გამოტანის საშუალებას არ იძლევა.</div></td></tr> </table>

Tkenchoshvili https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%94%E1%83%9E%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A5%E1%83%98%E1%83%90&diff=124644&oldid=prev 2021-07-08T11:14:08Z

<p></p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <tr valign='top'> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">←წინა ვერსია</td> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">11:14, 8 ივლისი 2021-ის ვერსია</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 4:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 4:</td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>===საზღვრები===</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>===საზღვრები===</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>ანისის ეპარქია მოიცავდა შირაკის პროვინციას, რომელიც XII ს. ბოლოს საქართველოს სამეფომ შემოიმტკიცა. საეკლესიო საზღვრები მოცემულია <del class="diffchange diffchange-inline">„სამცხე</del>-საათაბაგოს მღვდელმთავართა და მწყემსთა ნუსხაში“, რომელიც XVI ს. დასაწყისით თარიღდება. ამ დოკუმენტის თანახმად, ანელის სამწყსო ყოფილა „სულა ზარიშტიანი (ახლანდელი ქ. არპაჩაის სანახები) და შირაკოანი (შირაკის ჩრდილოეთ ნაწილი ცენტრით შირაკავანში, ახლანდელი სოფელი ბაშ-შორაგელი გიუმრისთან) და მაღასბერთი (შირაკის სამხრეთ თემი; მაღასბერდის ციხე მდებარეობს ანისიდან სამხრეთ-დასავლეთით დაახლოებით 6 კმ-ზე)“. ანისის ეპარქიას დასავლეთიდან მდინარე ყარსისა და მდინარე არპას წყალგამყოფი მთები კარელის სამწყსოსგან გამოყოფდა, ჩრდილო-დასავლეთიდან ჩილდირის ქვაბული (სადაც ეს უკანასკნელი ყარსის ზეგანს უერთდება) – წყაროსთავის ეპარქიისგან; ჩრდილოეთით, შირაკის ქედს გადაღმა აბოცი მდებარეობდა, სადაც მცხეთის სვეტიცხოველს საკათალიკოსო მამულები ჰქონდა; ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან ბამბაკის ქედი ანისის ეპარქიას ჰიუნევანის (ძელი ჭეშმარიტის) საეპისკოპოსოსგან (XIII ს. ბოლოს ამ უკანასკნელი ეპარქიის ცენტრმა ახტალაში გადაინაცვლა) მიჯნავდა, შირაკის აღმოსავლეთით (ამბერდის პროვინცია) და სამხრეთით (არშარუნიქის თემი) საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ეპარქიების არსებობა წერილობითი წყაროებით არ ჩანს. შირაკში კათალიკოს-პატრიარქთა სამამულე მფლობელობაც დასტურდება. 1392 წ. გუჯარში ჩამოთვლილია სვეტიცხოვლის კუთვნილი შემდეგი სოფლები: „მარმარაშენის თავს: სოფელი წყარომრავალი და წინუბანს სოფელი ფუძემარგი, სოფელი ველთა, სოფელი მთავარანგელოზისა“. დამოწმებულ ტოპონიმთა ზუსტი ლოკალიზაცია არ ხერხდება; ცნობილია მხოლოდ მარმარაშენის – მარმაშენის მდებარეობა, გიუმრიდან ჩრდილო-დასავლეთით 10 კმ დაშორებით. დღეს ანისის ეპარქიის ტერიტორია შედის თურქეთის რესპუბლიკის ყარსის ილსა და [[სომხეთის რესპუბლიკა|სომხეთის რესპუბლიკის]] შირაკის მარზში. &#160;</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>ანისის ეპარქია მოიცავდა შირაკის პროვინციას, რომელიც XII ს. ბოლოს საქართველოს სამეფომ შემოიმტკიცა. საეკლესიო საზღვრები მოცემულია <ins class="diffchange diffchange-inline">„[[სამცხე]]</ins>-საათაბაგოს მღვდელმთავართა და მწყემსთა ნუსხაში“, რომელიც XVI ს. დასაწყისით თარიღდება. ამ დოკუმენტის თანახმად, ანელის სამწყსო ყოფილა „სულა ზარიშტიანი (ახლანდელი ქ. არპაჩაის სანახები) და შირაკოანი (შირაკის ჩრდილოეთ ნაწილი ცენტრით შირაკავანში, ახლანდელი სოფელი ბაშ-შორაგელი გიუმრისთან) და მაღასბერთი (შირაკის სამხრეთ თემი; მაღასბერდის ციხე მდებარეობს ანისიდან სამხრეთ-დასავლეთით დაახლოებით 6 კმ-ზე)“. ანისის ეპარქიას დასავლეთიდან მდინარე ყარსისა და მდინარე არპას წყალგამყოფი მთები კარელის სამწყსოსგან გამოყოფდა, ჩრდილო-დასავლეთიდან ჩილდირის ქვაბული (სადაც ეს უკანასკნელი ყარსის ზეგანს უერთდება) – წყაროსთავის ეპარქიისგან; ჩრდილოეთით, შირაკის ქედს გადაღმა აბოცი მდებარეობდა, სადაც მცხეთის სვეტიცხოველს საკათალიკოსო მამულები ჰქონდა; ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან ბამბაკის ქედი ანისის ეპარქიას ჰიუნევანის (ძელი ჭეშმარიტის) საეპისკოპოსოსგან (XIII ს. ბოლოს ამ უკანასკნელი ეპარქიის ცენტრმა ახტალაში გადაინაცვლა) მიჯნავდა, შირაკის აღმოსავლეთით (ამბერდის პროვინცია) და სამხრეთით (არშარუნიქის თემი) საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ეპარქიების არსებობა წერილობითი წყაროებით არ ჩანს. შირაკში კათალიკოს-პატრიარქთა სამამულე მფლობელობაც დასტურდება. 1392 წ. გუჯარში ჩამოთვლილია სვეტიცხოვლის კუთვნილი შემდეგი სოფლები: „მარმარაშენის თავს: სოფელი წყარომრავალი და წინუბანს სოფელი ფუძემარგი, სოფელი ველთა, სოფელი მთავარანგელოზისა“. დამოწმებულ ტოპონიმთა ზუსტი ლოკალიზაცია არ ხერხდება; ცნობილია მხოლოდ მარმარაშენის – მარმაშენის მდებარეობა, გიუმრიდან ჩრდილო-დასავლეთით 10 კმ დაშორებით. დღეს ანისის ეპარქიის ტერიტორია შედის თურქეთის რესპუბლიკის ყარსის ილსა და [[სომხეთის რესპუბლიკა|სომხეთის რესპუბლიკის]] შირაკის მარზში. &#160;</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>===ისტორია===</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>===ისტორია===</div></td></tr> </table>

Tkenchoshvili