ანჩის ეპარქია - რედაქტირების ისტორია

Tkenchoshvili: /* ანჩელი ეპისკოპოსები */

2023-10-18T20:04:53Z

‎ანჩელი ეპისკოპოსები

Tkenchoshvili: /* ანჩელი ეპისკოპოსები */

2023-01-30T20:35:11Z

‎ანჩელი ეპისკოპოსები

Tkenchoshvili: /* წყარო */

2022-11-26T17:09:25Z

‎წყარო

Tkenchoshvili: /* ისტორია */

2022-03-09T13:02:50Z

‎ისტორია

Echelidze 12:46, 7 მარტი 2022-ზე

2022-03-07T12:46:46Z

Tkenchoshvili 10:47, 9 ივლისი 2021-ზე

2021-07-09T10:47:05Z

Tkenchoshvili 11:15, 8 ივლისი 2021-ზე

2021-07-08T11:15:19Z

Tkenchoshvili: /* წყარო */

2021-04-11T19:22:40Z

‎წყარო

Tkenchoshvili: /* ღვთისმშობლის შობის ტაძარი */

2021-03-31T18:12:01Z

‎ღვთისმშობლის შობის ტაძარი

Tkenchoshvili: /* ლიტერატურა */

2021-03-31T17:37:18Z

‎ლიტერატურა

@@ ხაზი 23: / ხაზი 23: @@
 მაკარის შესახებ გიორგი მერჩულე დამატებით შენიშნავდა, რომ ის იყო „დიდებულთა აზნაურთა დაფანჩულთა“ შვილი.
-[[ფორთის ტაძარი|ფორთის]], ანუ ხანცთის მონასტერში, ნ. მარის მიერ მიკვლეულ ფრაგმენტულ წარწერაში, რიც X ს-ით თარიღდება, ნ. შოშიაშვილმა აღადგინა თევდორე ანჩელი ეპისკოპოსის სახელი. წარწერის მიხედვით, იგი ტაძრის „მიღების“ (ყიდვა-გაყიდვის აქტის) მონაწილე ყოფილა. ვ. სილოგავამ არ გაიზიარა ეს მოსაზრება და აღდგენა პირობითად მიიჩნია. ამდენად, თევდორეს ეპისკოპოსობაც სავარაუდოა. შემდეგი ანჩელი ეპისკოპოსი, რომელიც საისტორიო წყაროებში ჩანს, ესაა XI ს. 20-იანი წწ. მოღვაწე ეზრა ანჩელი, ამ სახელის მატარებელი მეორე ცნობილი ეპისკოპოსი ანჩის კათედრაზე. 1028 წ., როდესაც [[ბიზანტია|ბიზანტიის]] იმპერატორმა ქვეყნის ასაოხრებლად [[ჯარი]] გამოგზავნა, სამხრეთ საქართველოს [[აზნაური|აზნაურთა]] ნაწილი ბიზანტიის მხარეს გადავიდა. ეზრა ანჩელმა უერთგულა [[ბაგრატ IV|ბაგრატ IV-ს]] და საბა მტბევარის მიერ აგებულ ციხეში გამაგრდა. „შემოვიდა მასვე ციხესა შინა ეზრა ანჩელი ეპისკოპოსი“, – წერს XI ს. ავტორი სუმბატ დავითის ძე; ამასვე აღნიშნავს „მატიანე ქართლისაჲს“ ავტორი: „შემოვიდა მასვე ციხესა შინა ეზრა ანჩელი, და რომელნი აზნაურნი გამოჩნდეს ერთგულად, შევიდეს მასვე ციხესა შინა და გამაგრდეს ფრიად“.
+[[ფორთის ტაძარი|ფორთის]], ანუ ხანცთის მონასტერში, ნ. მარის მიერ მიკვლეულ ფრაგმენტულ წარწერაში, რიც X ს-ით თარიღდება, ნ. შოშიაშვილმა აღადგინა თევდორე ანჩელი ეპისკოპოსის სახელი. წარწერის მიხედვით, იგი ტაძრის „მიღების“ (ყიდვა-გაყიდვის აქტის) მონაწილე ყოფილა. ვ. სილოგავამ არ გაიზიარა ეს მოსაზრება და აღდგენა პირობითად მიიჩნია. ამდენად, თევდორეს ეპისკოპოსობაც სავარაუდოა. შემდეგი ანჩელი ეპისკოპოსი, რომელიც საისტორიო წყაროებში ჩანს, ესაა XI ს. 20-იანი წწ. მოღვაწე ეზრა ანჩელი, ამ სახელის მატარებელი მეორე ცნობილი ეპისკოპოსი ანჩის კათედრაზე. 1028 წ., როდესაც [[ბიზანტია|ბიზანტიის]] იმპერატორმა ქვეყნის ასაოხრებლად [[ჯარი]] გამოგზავნა, სამხრეთ საქართველოს [[აზნაური|აზნაურთა]] ნაწილი ბიზანტიის მხარეს გადავიდა. ეზრა ანჩელმა უერთგულა [[ბაგრატ IV|ბაგრატ IV-ს]] და საბა მტბევარის მიერ აგებულ ციხეში გამაგრდა. „შემოვიდა მასვე ციხესა შინა ეზრა ანჩელი ეპისკოპოსი“, – წერს XI ს. ავტორი [[სუმბატ დავითის ძე]]; ამასვე აღნიშნავს „მატიანე ქართლისაჲს“ ავტორი: „შემოვიდა მასვე ციხესა შინა ეზრა ანჩელი, და რომელნი აზნაურნი გამოჩნდეს ერთგულად, შევიდეს მასვე ციხესა შინა და გამაგრდეს ფრიად“.
 XII ს. II ნახ. მოღვაწეა [[იოანე ანჩელი|იოვანე ანჩელი]] მთავარეპისკოპოსი, რომლის შესახებ ცნობები შემოუნახავს რამდენიმე წერილობით წყაროს: ტბეთის [[სახარება|სახარების]] [[ანდერძი|ანდერძს]], ბექა ოპიზრის მიერ შესრულებულ ანჩის ხატის მოჭედულობის წარწერას, იოვანეს მიერ შედგენილ ანჩისხატის საგალობელს.

@@ ხაზი 18: / ხაზი 18: @@
 პირველი ეპისკოპოსი, რომლის ვინაობაც ცნობილია, IX ს. მოღვაწე მღვდელმთავარი ზაქარია ანჩელია. გიორგი მერჩულის „გრიგოლ ხანცთელის ცხოვრებაში“ რამდენიმე მნიშვნელოვანი ცნობაა დაცული მის სახელთან დაკავშირებული სასწაულების თაობაზე. ზაქარია ანჩელის გარდა, კიდევ სამი ანჩელი ეპისკოპოსი იხსენიება: ცქირი, ეზრა, მაკარი.
-ცქირი – „დიაკონობასა შინა ტფილისს აღზრდილი“ – თბილისის [[ამირა]] საჰაკ ისმაილის ძემ გარკვეული დიპლომატიური დავალებით მოციქულად გაგზავნა [[აშოტ კურაპალატი|აშოტ კურაპალატთან]]. ისე მოხდა, რომ ცქირის ჩასვლის დროს არტანუჯში, აშოტ კურაპალატის რეზიდენციაში, ანჩის საეპიკოპოსო კათედრა დაქვრივებული იყო. ამის მხილველმა ცქირმა საჰაკის შემწეობით „მძლავრებით დაიპყრო ანჩი“. მან მრავალი უკეთური საქმე ჩაიდინა: „შესძინა ძჳრი ძჳრსა მრავალი“, – აღნიშნავს გიორგი მერჩულე. იმის გამო, რომ მის უკეთურ საქმიანობას ამხელდნენ, [[გრიგოლ ხანძთელი|გრიგოლ ხანცთელსა]] და „სხვა წმინდა მამათა და მორწმუნე ერისკაცთაც“ მრავალი ბოროტი შეამთხვია. ბოლოს იძულებული გახდნენ, მიემართათ აშოტ კურაპალატისათვის. მისი ბრძანებით წერილი მისწერეს [[ქართლი]]ს [[კათოლიკოსი|კათოლიკოსს]], რომელმაც გამოგზავნა „ეპისკოპოსნი ღირსნი“ და საეკლესიო კრებაზე ცქირი განკვეთეს. მაგრამ ცქირი წავიდა თბილისში „საჰაკ ამირისა პატრონისა თჳსისავე“ და მისი შემწეობით „კუალად მძლავრებით დაიპყრა ანჩისა საყდარი“. გაბოროტებულმა ცქირმა „შეკრიბა ერი ანჩისაჲ და წარავლინა დარღუევად ხანცთისა“, მაგრამ ბოლოს და ბოლოს „საღმრთოჲ შურისგებაჲ“ ეწია ცქირს. ტაძრის დასანგრევად მისულ ხალხთან მივიდა მაცნე, რომელმაც შეატყობინა ცქირის დაღუპვის ამბავი: „ნუღარა იკადრებთ დარღუევად დიდებულსა ხანცთასა, რამეთუ დამარღუეველი მაგისა მოკვდა“. საისტორიო წყაროდან არ ჩანს, ცქირი უშუალოდ ზაქარია ანჩელის შემდეგ იყო თუ არა ანჩის კათედრაზე. მისი ეპისკოპოსობა 853 წლამდე, მისი მფარველის – თბილისის ამირა საჰაკის – დასჯამდე (853) პერიოდით უნდა განისაზღვროს.
+ცქირი – „დიაკონობასა შინა ტფილისს აღზრდილი“ – თბილისის [[ამირა]] საჰაკ ისმაილის ძემ გარკვეული დიპლომატიური დავალებით მოციქულად გაგზავნა [[აშოტ კურაპალატი|აშოტ კურაპალატთან]]. ისე მოხდა, რომ ცქირის ჩასვლის დროს არტანუჯში, აშოტ კურაპალატის რეზიდენციაში, ანჩის საეპიკოპოსო კათედრა დაქვრივებული იყო. ამის მხილველმა ცქირმა საჰაკის შემწეობით „მძლავრებით დაიპყრო ანჩი“. მან მრავალი უკეთური საქმე ჩაიდინა: „შესძინა ძჳრი ძჳრსა მრავალი“, – აღნიშნავს [[გიორგი მერჩულე]]. იმის გამო, რომ მის უკეთურ საქმიანობას ამხელდნენ, [[გრიგოლ ხანძთელი|გრიგოლ ხანცთელსა]] და „სხვა წმინდა მამათა და მორწმუნე ერისკაცთაც“ მრავალი ბოროტი შეამთხვია. ბოლოს იძულებული გახდნენ, მიემართათ აშოტ კურაპალატისათვის. მისი ბრძანებით წერილი მისწერეს [[ქართლი]]ს [[კათოლიკოსი|კათოლიკოსს]], რომელმაც გამოგზავნა „ეპისკოპოსნი ღირსნი“ და საეკლესიო კრებაზე ცქირი განკვეთეს. მაგრამ ცქირი წავიდა თბილისში „საჰაკ ამირისა პატრონისა თჳსისავე“ და მისი შემწეობით „კუალად მძლავრებით დაიპყრა ანჩისა საყდარი“. გაბოროტებულმა ცქირმა „შეკრიბა ერი ანჩისაჲ და წარავლინა დარღუევად ხანცთისა“, მაგრამ ბოლოს და ბოლოს „საღმრთოჲ შურისგებაჲ“ ეწია ცქირს. ტაძრის დასანგრევად მისულ ხალხთან მივიდა მაცნე, რომელმაც შეატყობინა ცქირის დაღუპვის ამბავი: „ნუღარა იკადრებთ დარღუევად დიდებულსა ხანცთასა, რამეთუ დამარღუეველი მაგისა მოკვდა“. საისტორიო წყაროდან არ ჩანს, ცქირი უშუალოდ ზაქარია ანჩელის შემდეგ იყო თუ არა ანჩის კათედრაზე. მისი ეპისკოპოსობა 853 წლამდე, მისი მფარველის – თბილისის ამირა საჰაკის – დასჯამდე (853) პერიოდით უნდა განისაზღვროს.
 ეზრას დროს მოღვაწეობდა „ძჱ დიდისა ადარნერსე კურაპალატისაჲ (899-923), ბაგრატ ერისთავთა [[ერისთავი]] (937-945), „ძალითა ღმრთისჲთა დიდი ჴელმწიფჱ“. მაშასადამე, ეზრა ანჩელის ეპისკოპოსობის ზედა თარიღია X ს. 40-იანი წლების I ნახ., ხოლო ქვედა თარიღი – 30-იანი წლები. ეზრა ანჩელი შემოქმედი პიროვნებაც იყო – მიქაელ მოდრეკილის „საწელიწდო იადგარში“, ეფთვიმე პალესტინელის სახელზე შეტანილი 20 იანვ. საგალობელი, მას მიეწერება. რაც შეეხება მაკარი ანჩელს, გიორგი მერჩულე ასახელებს იმ ისტორიულ პირთა შორის, რომელთა დროსაც დაუწერია „გრიგოლ ხანცთელის ცხოვრება“, გრიგოლის გარდაცვალებიდან (861) 90 წლის შემდეგ, ანუ 951 წ. მაშასადამე, მაკარი ანჩელი X ს. შუა ხანების მოღვაწე იყო და ანჩის კათედრაზე იგი უშუალოდ ეზრა ანჩელის მომდევნო ეპისკოპოსად შეიძლება მივიჩნიოთ.

@@ ხაზი 108: / ხაზი 108: @@
 ==წყარო==
 * [[საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია:ენციკლოპედია]]
 [[კატეგორია:საქართველოს ეპარქიები]]
-[[კატეგორია:საქართველოს ეკლესიის ეპარქიები]]

@@ ხაზი 25: / ხაზი 25: @@
 [[ფორთის ტაძარი|ფორთის]], ანუ ხანცთის მონასტერში, ნ. მარის მიერ მიკვლეულ ფრაგმენტულ წარწერაში, რიც X ს-ით თარიღდება, ნ. შოშიაშვილმა აღადგინა თევდორე ანჩელი ეპისკოპოსის სახელი. წარწერის მიხედვით, იგი ტაძრის „მიღების“ (ყიდვა-გაყიდვის აქტის) მონაწილე ყოფილა. ვ. სილოგავამ არ გაიზიარა ეს მოსაზრება და აღდგენა პირობითად მიიჩნია. ამდენად, თევდორეს ეპისკოპოსობაც სავარაუდოა. შემდეგი ანჩელი ეპისკოპოსი, რომელიც საისტორიო წყაროებში ჩანს, ესაა XI ს. 20-იანი წწ. მოღვაწე ეზრა ანჩელი, ამ სახელის მატარებელი მეორე ცნობილი ეპისკოპოსი ანჩის კათედრაზე. 1028 წ., როდესაც [[ბიზანტია|ბიზანტიის]] იმპერატორმა ქვეყნის ასაოხრებლად [[ჯარი]] გამოგზავნა, სამხრეთ საქართველოს [[აზნაური|აზნაურთა]] ნაწილი ბიზანტიის მხარეს გადავიდა. ეზრა ანჩელმა უერთგულა [[ბაგრატ IV|ბაგრატ IV-ს]] და საბა მტბევარის მიერ აგებულ ციხეში გამაგრდა. „შემოვიდა მასვე ციხესა შინა ეზრა ანჩელი ეპისკოპოსი“, – წერს XI ს. ავტორი სუმბატ დავითის ძე; ამასვე აღნიშნავს „მატიანე ქართლისაჲს“ ავტორი: „შემოვიდა მასვე ციხესა შინა ეზრა ანჩელი, და რომელნი აზნაურნი გამოჩნდეს ერთგულად, შევიდეს მასვე ციხესა შინა და გამაგრდეს ფრიად“.
-XII ს. II ნახ. მოღვაწეა იოვანე ანჩელი მთავარეპისკოპოსი, რომლის შესახებ ცნობები შემოუნახავს რამდენიმე წერილობით წყაროს: ტბეთის [[სახარება|სახარების]] [[ანდერძი|ანდერძს]], ბექა ოპიზრის მიერ შესრულებულ ანჩის ხატის მოჭედულობის წარწერას, იოვანეს მიერ შედგენილ ანჩისხატის საგალობელს.
+XII ს. II ნახ. მოღვაწეა [[იოანე ანჩელი|იოვანე ანჩელი]] მთავარეპისკოპოსი, რომლის შესახებ ცნობები შემოუნახავს რამდენიმე წერილობით წყაროს: ტბეთის [[სახარება|სახარების]] [[ანდერძი|ანდერძს]], ბექა ოპიზრის მიერ შესრულებულ ანჩის ხატის მოჭედულობის წარწერას, იოვანეს მიერ შედგენილ ანჩისხატის საგალობელს.
 ტბეთის სახარების ანდერძში იოვანე მტბევარ-საფარელი, რომელიც ყოფილა გაზრდილი [[დავით IV|დავით IV აღმაშენებლი]]ს ძის, [[დემეტრე I]]-ისა, წერს, რომ მას ჰყავს დისწულები: ნიკოლოზ ქუთათელი მთავარეპისკოპოსი, არსენი ქუთათელი მთავარეპისკოპოსი, იოვანე ანჩელი მთავარეპისკოპოსი, ანტონი – ოპიზისა წინამძღვარი და არსენი – დიმიტრი მეფისა მწირველი.

@@ ხაზი 23: / ხაზი 23: @@
 მაკარის შესახებ გიორგი მერჩულე დამატებით შენიშნავდა, რომ ის იყო „დიდებულთა აზნაურთა დაფანჩულთა“ შვილი.
-ფორთის, ანუ ხანცთის მონასტერში, ნ. მარის მიერ მიკვლეულ ფრაგმენტულ წარწერაში, რიც X ს-ით თარიღდება, ნ. შოშიაშვილმა აღადგინა თევდორე ანჩელი ეპისკოპოსის სახელი. წარწერის მიხედვით, იგი ტაძრის „მიღების“ (ყიდვა-გაყიდვის აქტის) მონაწილე ყოფილა. ვ. სილოგავამ არ გაიზიარა ეს მოსაზრება და აღდგენა პირობითად მიიჩნია. ამდენად, თევდორეს ეპისკოპოსობაც სავარაუდოა. შემდეგი ანჩელი ეპისკოპოსი, რომელიც საისტორიო წყაროებში ჩანს, ესაა XI ს. 20-იანი წწ. მოღვაწე ეზრა ანჩელი, ამ სახელის მატარებელი მეორე ცნობილი ეპისკოპოსი ანჩის კათედრაზე. 1028 წ., როდესაც [[ბიზანტია|ბიზანტიის]] იმპერატორმა ქვეყნის ასაოხრებლად [[ჯარი]] გამოგზავნა, სამხრეთ საქართველოს [[აზნაური|აზნაურთა]] ნაწილი ბიზანტიის მხარეს გადავიდა. ეზრა ანჩელმა უერთგულა [[ბაგრატ IV|ბაგრატ IV-ს]] და საბა მტბევარის მიერ აგებულ ციხეში გამაგრდა. „შემოვიდა მასვე ციხესა შინა ეზრა ანჩელი ეპისკოპოსი“, – წერს XI ს. ავტორი სუმბატ დავითის ძე; ამასვე აღნიშნავს „მატიანე ქართლისაჲს“ ავტორი: „შემოვიდა მასვე ციხესა შინა ეზრა ანჩელი, და რომელნი აზნაურნი გამოჩნდეს ერთგულად, შევიდეს მასვე ციხესა შინა და გამაგრდეს ფრიად“.
+[[ფორთის ტაძარი|ფორთის]], ანუ ხანცთის მონასტერში, ნ. მარის მიერ მიკვლეულ ფრაგმენტულ წარწერაში, რიც X ს-ით თარიღდება, ნ. შოშიაშვილმა აღადგინა თევდორე ანჩელი ეპისკოპოსის სახელი. წარწერის მიხედვით, იგი ტაძრის „მიღების“ (ყიდვა-გაყიდვის აქტის) მონაწილე ყოფილა. ვ. სილოგავამ არ გაიზიარა ეს მოსაზრება და აღდგენა პირობითად მიიჩნია. ამდენად, თევდორეს ეპისკოპოსობაც სავარაუდოა. შემდეგი ანჩელი ეპისკოპოსი, რომელიც საისტორიო წყაროებში ჩანს, ესაა XI ს. 20-იანი წწ. მოღვაწე ეზრა ანჩელი, ამ სახელის მატარებელი მეორე ცნობილი ეპისკოპოსი ანჩის კათედრაზე. 1028 წ., როდესაც [[ბიზანტია|ბიზანტიის]] იმპერატორმა ქვეყნის ასაოხრებლად [[ჯარი]] გამოგზავნა, სამხრეთ საქართველოს [[აზნაური|აზნაურთა]] ნაწილი ბიზანტიის მხარეს გადავიდა. ეზრა ანჩელმა უერთგულა [[ბაგრატ IV|ბაგრატ IV-ს]] და საბა მტბევარის მიერ აგებულ ციხეში გამაგრდა. „შემოვიდა მასვე ციხესა შინა ეზრა ანჩელი ეპისკოპოსი“, – წერს XI ს. ავტორი სუმბატ დავითის ძე; ამასვე აღნიშნავს „მატიანე ქართლისაჲს“ ავტორი: „შემოვიდა მასვე ციხესა შინა ეზრა ანჩელი, და რომელნი აზნაურნი გამოჩნდეს ერთგულად, შევიდეს მასვე ციხესა შინა და გამაგრდეს ფრიად“.
 XII ს. II ნახ. მოღვაწეა იოვანე ანჩელი მთავარეპისკოპოსი, რომლის შესახებ ცნობები შემოუნახავს რამდენიმე წერილობით წყაროს: ტბეთის [[სახარება|სახარების]] [[ანდერძი|ანდერძს]], ბექა ოპიზრის მიერ შესრულებულ ანჩის ხატის მოჭედულობის წარწერას, იოვანეს მიერ შედგენილ ანჩისხატის საგალობელს.

@@ ხაზი 2: / ხაზი 2: @@
 ===საზღვრები===
-ანჩის ეპარქია მოიცავდა არტანუჯის მხარეს, კლარჯეთის მონასტრების ტერიტორიას, ლიგანის ხევის გაღმა-გამოღმა ადგილებს გონიომდე და მდინარე ფორჩხისხევის ხეობას. XVI ს. დასაწყისში შედგენილ საბუთში „კათალიკოზის ხელქვეშეთი მღვდელმთავარნი და სამწყსონი [[სამცხე]]-საათაბაგოში“ ანჩის ეპარქიის საზღვრები ასეა დადგენილი: „სამწყალს აქეთი ხანძთას და ოპიზას შუა დახატულა. იმას ქვემოთ ნიგალის-ხევი, გაღმა და გამოღმართი, გონიის სამზღვრამდი“. ვახუშტი ბატონიშვილი აანჩის ეპარქიის საზღვრებს შემდეგნაირად წარმოგვიდგენს: „ხოლო ფორჩხის ჴეობას ზევით არს მცირე ჴევი; გამოსდის ისპირის მთას, მოდის სამჴრიდამ ჩრდილოთ, მიერთვის ჭოროხს. ამ ჴევზედ, აღმოსავლით და ჭოროხის დასავლით არს ეკლესია ღვთაებისა ანჩა,...კარგს ადგილს, იჯდა [[ეპისკოპოსი]], მწყემსი ლიგანის ჴევისა გაღმა-გამოღმართისა გონიამდე, ფორჩხის ხეობისა და აჭარისა“.
+ანჩის ეპარქია მოიცავდა [[არტანუჯი (ციხე-ქალაქი)|არტანუჯის]] მხარეს, [[კლარჯეთი (ისტორიული მხარე სამხრეთ საქართველოში)|კლარჯეთი]]ს მონასტრების ტერიტორიას, ლიგანის ხევის გაღმა-გამოღმა ადგილებს გონიომდე და მდინარე ფორჩხისხევის ხეობას. XVI ს. დასაწყისში შედგენილ საბუთში „კათალიკოზის ხელქვეშეთი მღვდელმთავარნი და სამწყსონი [[სამცხე]]-საათაბაგოში“ ანჩის ეპარქიის საზღვრები ასეა დადგენილი: „სამწყალს აქეთი ხანძთას და ოპიზას შუა დახატულა. იმას ქვემოთ ნიგალის-ხევი, გაღმა და გამოღმართი, გონიის სამზღვრამდი“. ვახუშტი ბატონიშვილი აანჩის ეპარქიის საზღვრებს შემდეგნაირად წარმოგვიდგენს: „ხოლო ფორჩხის ჴეობას ზევით არს მცირე ჴევი; გამოსდის ისპირის მთას, მოდის სამჴრიდამ ჩრდილოთ, მიერთვის ჭოროხს. ამ ჴევზედ, აღმოსავლით და ჭოროხის დასავლით არს ეკლესია ღვთაებისა ანჩა,...კარგს ადგილს, იჯდა [[ეპისკოპოსი]], მწყემსი ლიგანის ჴევისა გაღმა-გამოღმართისა გონიამდე, ფორჩხის ხეობისა და აჭარისა“.
 ===ისტორია===

@@ ხაზი 81: / ხაზი 81: @@
 XIX ს. II ნახ-ში, როდესაც პირველად დაიწყო მისი მეცნიერულად შესწავლა, ანჩის საყდრისგან ბევრი არაფერი იყო დარჩენილი. 1879 წ. დიმიტრი ბაქრაძეს უკვე ტაძრის ნანგრევები დახვდა. განადგურების მიზეზი ის იყო, რომ ადგილობრივ მცხოვრებლებს [[მეჩეთი]]სა და თავიანთი საცხოვრებელი სახლების ასაგებად ტაძრისთვის მოსაპირკეთებელი ქვები შემოუძარცვავთ. 1904 წ. 4 აგვისტოს ანჩის ტაძრის ნანგრევები დაათვალიერა ნ. მარმა. ამ დროს ჯერ კიდევ იდგა ქვის პერანგისაგან მთლიანად შემოძარცვული ტაძრის ნაწილები. 2002 წ. ვ. სილოგავას მხოლოდ ნანგრევებისაგან წარმოქმნილი ბორცვიღა დახვდა.
-საუკუნეთა განმავლობაში ა.ე. წარმოადგენდა ქართული კულტურის უმნიშვნელოვანეს კერას. კლარჯეთის მონასტრებში მოღვაწეობდა მრავალი ჰიმნოგრაფი, კალიგრაფი, ოქრომჭედელი, რომელთაც შექმნეს ქართული კულტურის არაერთი უძვირფასესი ძეგლი (ხელნაწერი, ჯვარი, ხატი). ოპიზამი 913 წ. გრიგოლ ოპიზელს გადაუნუსხავს ცნობილი ოპიზის სახარება; 1093 წ. ათანასე ოპიზელს გადაუნუსხავს (გადაუწერია) პარაკლიტონი, თარგმნილი გიორგი მთაწმინდლის მიერ. აქ მოღვაწეობდნენ ბექა და ბეშქენ ოპიზრები, რომელთა შექმნილიცაა ბერთის სახარების მოჭედილობა, ანჩისხატის ჩარჩო; წყაროსთავის სახარების ვედრება და ჯვარცმა; ხანცთიდან დაიწყო თავისი სამონასტრო მოღვაწეობა წმ. გრიგოლ ხანცთელმა. აქვე დაიწერა „გრიგოლ ხანცთელის ცხოვრება“; ხანძთაში აღიზარდა ეფრემ დიდი (მაწყვერელი), რომელმაც [[მირონი]]ს ადგილზე კურთხევის უფლება მოუპოვა [[საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია|ქართულ ეკლესიას]]; მაკარი ლეთეთელი, რომელმაც მონაწილეობა მიიღო პირველი ქართული ხელნაწერის (სინური მრავალთავის, 864) გადაწერაში. შატბერდში მოღვაწეობდა დიდი სოფრონ შატბერდელი, რომლის მოგებულიცაა [[ადიშის ოთხთავი]] (897); გაბრიელ შატბერდელი, რომელმაც გრიგოლ მირდატის ძის დაკვეთით 936 წ. გადაწერა ჯრუჭის სახარება; იოანე ბერაი, რომელმაც გადაწერა შატბერდის კრებული და პარხლის ოთხთავი.
+საუკუნეთა განმავლობაში ა.ე. წარმოადგენდა ქართული კულტურის უმნიშვნელოვანეს კერას. კლარჯეთის მონასტრებში მოღვაწეობდა მრავალი ჰიმნოგრაფი, კალიგრაფი, ოქრომჭედელი, რომელთაც შექმნეს ქართული კულტურის არაერთი უძვირფასესი ძეგლი (ხელნაწერი, ჯვარი, ხატი). ოპიზამი 913 წ. გრიგოლ ოპიზელს გადაუნუსხავს ცნობილი ოპიზის სახარება; 1093 წ. ათანასე ოპიზელს გადაუნუსხავს (გადაუწერია) პარაკლიტონი, თარგმნილი გიორგი მთაწმინდლის მიერ. აქ მოღვაწეობდნენ [[ბექა ოპიზარი|ბექა]] და [[ბეშქენ ოპიზარი|ბეშქენ ოპიზრები]], რომელთა შექმნილიცაა ბერთის სახარების მოჭედილობა, ანჩისხატის ჩარჩო; წყაროსთავის სახარების ვედრება და ჯვარცმა; ხანცთიდან დაიწყო თავისი სამონასტრო მოღვაწეობა წმ. გრიგოლ ხანცთელმა. აქვე დაიწერა „გრიგოლ ხანცთელის ცხოვრება“; ხანძთაში აღიზარდა ეფრემ დიდი (მაწყვერელი), რომელმაც [[მირონი]]ს ადგილზე კურთხევის უფლება მოუპოვა [[საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია|ქართულ ეკლესიას]]; მაკარი ლეთეთელი, რომელმაც მონაწილეობა მიიღო პირველი ქართული ხელნაწერის (სინური მრავალთავის, 864) გადაწერაში. შატბერდში მოღვაწეობდა დიდი სოფრონ შატბერდელი, რომლის მოგებულიცაა [[ადიშის ოთხთავი]] (897); გაბრიელ შატბერდელი, რომელმაც გრიგოლ მირდატის ძის დაკვეთით 936 წ. გადაწერა ჯრუჭის სახარება; იოანე ბერაი, რომელმაც გადაწერა შატბერდის კრებული და პარხლის ოთხთავი.
 ''ნ. გურგენიძე''

@@ ხაზი 86: / ხაზი 86: @@
 ==ლიტერატურა==
-* ამირანაშვილ ი შ., ბექა ოპიზარი, თბ., 1956;
+* ამირანაშვილ ი შ., [[ბექა ოპიზარი]], თბ., 1956;
 * დავითაშვილი ქ., ქართული ნაქარგობის უძველესი ნიმუში, „ძეგლის მეგობარი“, 1970, №22;
 * ინგოროყვა პ., გიორგი მერჩულე, თბ., 1954;