აწყურის ეპარქია - რედაქტირების ისტორია

Tkenchoshvili: /* მღვდელმთავრები */

2025-07-30T09:28:03Z

‎მღვდელმთავრები

Tkenchoshvili: /* მღვდელმთავრები */

2024-09-09T20:02:09Z

‎მღვდელმთავრები

Tkenchoshvili: /* აწყურის ეპარქიის საზღვრები */

2024-05-04T14:39:47Z

‎აწყურის ეპარქიის საზღვრები

Tkenchoshvili: /* აწყურის ეპარქიის აღდგენა */

2024-04-25T20:39:35Z

‎აწყურის ეპარქიის აღდგენა

Tkenchoshvili: /* მღვდელმთავრები */

2024-04-10T08:38:55Z

‎მღვდელმთავრები

Tkenchoshvili 10:35, 20 თებერვალი 2024-ზე

2024-02-20T10:35:14Z

Tkenchoshvili: /* წყარო */

2022-11-26T17:09:58Z

‎წყარო

Tkenchoshvili 09:37, 10 ოქტომბერი 2022-ზე

2022-10-10T09:37:58Z

Tkenchoshvili: /* მღვდელმთავრები */

2022-06-13T11:19:26Z

‎მღვდელმთავრები

Tkenchoshvili: /* ისტორია */

2022-05-10T11:41:39Z

‎ისტორია

@@ ხაზი 32: / ხაზი 32: @@
 წ. იაკუბ-ყაენის შემოსევის დროს მაწყვერელი ეპისკოპოსი და [[აწყურის ციხე|აწყურის ციხის]] დამცველები ციხისა და საყდრის „არდაქცევის“ პირობით დამორჩილდნენ დამპყრობელს. ყაენმა სიტყვა გატეხა და ყველაფერი სასტიკად დაარბია. განრისხებულმა ყვარყვარე ათაბაგმა ეპისკოპოსის სიკვდილით დასჯის ბრძანება გასცა, მაგრამ „იძლია ბუნებითისა მოწყალებისაგან, არღარა სიკუდიდ დასაჯნა, არამედ ექსორია-ყვნა“. წყაროში ამ ეპისკოპოსის სახელი არ მოიხსენიება. ზოგიერთი მკვლევარი ციხის ჩამბარებელ ამ ეპისკოპოსად მიიჩნევს გრიგოლს, რომელიც მოხსენიებულია 1473 წ. სომხურ ანდერძ-მინაწერებში (რ. ბარტიკიანი), ზოგიერთი – საბას (ვ. სილოგავა, წყაროს მიუთითებლად). სხვა საბუთების არქონის გამო გრიგოლის ან ვინმე საბას გაიგივება ყვარყვარეს მიერ ექსორიაქმნილ ეპისკოპოსთან მხოლოდ ვარაუდია. „[[ქართლის ცხოვრება|ქართლის ცხოვრების]]“ მიხედვით, ყვარყვარემ და სამცხელებმა უცნობი ეპისკოპოსის გადაყენების შემდეგ „მოიძიეს სხვა ეპიკოპოსი და ჰპოვეს საზღვართაგან პონტოსათა, ქალაქით ტრაპიზონელი, სახელით სვიმონ, რამეთუ მაშინ საჭეთმპყრობელობდა საყდარსა ტბეთისასა. მას მიუბოძა უკანასკნელ მაწყუერელობა“.
-XVI ს. დასაწყისში, [[მზეჭაბუკ ჯაყელი|მზეჭაბუკის]] ათაბაგობის (1500-1515) დროს, კვლავ განახლდა ბრძოლა სამცხის გამოყოფისა და ადგილობრივი ეკლესიების მცხეთის საკათოლიკოსოსაგან ჩამოცილებისათვის. ამ პროცესში მას მხარი აუბა აწყურის ეპისკოპოსმა სვიმონმა, რომელსაც მზეჭაბუკი მცხეთის საკათოლიკოსო საყდრის კუთვნილ ტერიტორიას – [[ზარზმის მონასტერი|ზარზმის მონასტერს]] – სწირავს: „... მე პატრონმან მზეჭაბუკ შემოვსწირეთ სუიმონ მაწყუერელსა მონასტერი ზარზმა, სრულად მისითა შესავლითა, აგარაკ-სოფლიანითა და გლეხებითა, რასცა მამულის მქონებელი ყოფილა ზარზმა და დღესცა არის; ანუ ქალაქად სადმე სახლობს მონასტრისა ყმა, ანუ სოფლოანშიან... მომიჴსენებია აჭარულითა და გურიულითა მამულითა და საღუინითა...“. ათაბაგების ამ პოლიტიკას ხელს უწყობდნენ იერუსალიმისა და ანტიოქიის პატრიარქები, რომლებიც მუსლიმთაგან შევიწროების გამო მატერიალური სახსრების შესაკრებად არ თაკილობდნენ პირადად ჩამოსვლასაც კი არც საქართველოში და არც სხვა ქვეყნებში. სამცხეში გავლისას ისინი ადგილობრივ ხელისუფლებას მატერიალური გამორჩენის მიზნით სამცხის ეკლესიების მცხეთის საკათოლიკოსოსგან გამოყოფის საქმეში დახმარებას უწევდნენ. მზეჭაბუკ ათაბაგის დროინდელი არაბულ-ქართული საბუთით (AD 503), ანტიოქიის პატრიარქი დოროთეოსი მაწყვერელს ეპისკოპოსის კურთხევის უფლებას ანიჭებს: „ეპისკოპოსნი მისგან ეკურთხევოდიან ყოველნივე და მისსა წესსა და ბრძანებასა ჰმორჩილებდენ და სჯულთა მას ერჩდნენ და მისგან იმწყსებოდნენ“. ამ მიზნით საგანგებო ტიტულიც იქნა შემოღებული და მაწყვერელი მღვდელმთავრები „მღვდელმთავართა მთავრად“ იწოდებოდნენ. სავარაუდოდ, ამავე მისიით იყო ჩამოსული მზეჭაბუკის მმართველობის დასაწყისში კონსტანტინოპოლის პატრიარქი მუნილ I, რომელმაც მზეჭაბუკისაგან მიღებული უხვი საჩუქრების სანაცვლოდ ხოტბა-დიდება უძღვნა და შექმნა [[პანეგირიკი]] მისი, ყვარყვარე II-ისა და ქაიხოსროს განსადიდებლად. მზეჭაბუკ ათაბაგის მცდელობა სამცხის ეკლესიების ჩამოცილებისა მცხეთის კათოლიკოსის იურისდიქციიდან მარცხით დამთავრდა. 1516 წ. მანუჩარ და ივანე ათაბაგები კათოლიკოს ბასილ VI (1517-1528-1529- 1531) აძლევენ პირობის წიგნს, რომელშიც ისინი აღუთქვამენ სამცხეში მცხეთის საკათოლიკოსო მამულების დაბრუნებასა და სრულ მორჩილებას: „... ჩვენი საბატონო მამული როგორაცა ძუელითგან მცხეთისა საყდრისა მამულნი ყოფილიყუნენ და ეპისკოპოზნი და მაწყუერელი თქუენგან საკურთხეველი ყოფილა და სხუანი სამცხისა ეფისკოპოზნი ყოველნივე, ისრე თქუენნი სამნყსონი იყუნენ... ამისა გათავების თავსმდებად ყოვლად წმიდა აწყურისა ღმრთისმშობელი მოგუიხსენებია. და რაცა საათაბაგოშიგა მცხეთისა საყდრისა მამულნი იყუნენ, არც ისი დაგიჭიროთ და მოგანებოთ...“ ამდენად, სამცხის ეკლესია კვლავ კათოლიკოს-პატრიარქის იურისდიქციაშია. კათოლიკოსთა აწყურის მთავარეპისკოპოსისა და სამცხის სხვა ეპისკოპოსების მაკურთხებელი.
+XVI ს. დასაწყისში, [[მზეჭაბუკ ჯაყელი|მზეჭაბუკის]] ათაბაგობის (1500-1515) დროს, კვლავ განახლდა ბრძოლა სამცხის გამოყოფისა და ადგილობრივი ეკლესიების მცხეთის საკათოლიკოსოსაგან ჩამოცილებისათვის. ამ პროცესში მას მხარი აუბა აწყურის ეპისკოპოსმა სვიმონმა, რომელსაც მზეჭაბუკი მცხეთის საკათოლიკოსო საყდრის კუთვნილ ტერიტორიას – [[ზარზმის მონასტერი|ზარზმის მონასტერს]] – სწირავს: „... მე პატრონმან მზეჭაბუკ შემოვსწირეთ სუიმონ მაწყუერელსა მონასტერი ზარზმა, სრულად მისითა შესავლითა, აგარაკ-სოფლიანითა და გლეხებითა, რასცა მამულის მქონებელი ყოფილა ზარზმა და დღესცა არის; ანუ ქალაქად სადმე სახლობს მონასტრისა ყმა, ანუ სოფლოანშიან... მომიჴსენებია აჭარულითა და გურიულითა მამულითა და საღუინითა...“. ათაბაგების ამ პოლიტიკას ხელს უწყობდნენ იერუსალიმისა და ანტიოქიის პატრიარქები, რომლებიც მუსლიმთაგან შევიწროების გამო მატერიალური სახსრების შესაკრებად არ თაკილობდნენ პირადად ჩამოსვლასაც კი არც საქართველოში და არც სხვა ქვეყნებში. სამცხეში გავლისას ისინი ადგილობრივ ხელისუფლებას მატერიალური გამორჩენის მიზნით სამცხის ეკლესიების მცხეთის საკათოლიკოსოსგან გამოყოფის საქმეში დახმარებას უწევდნენ. მზეჭაბუკ ათაბაგის დროინდელი არაბულ-ქართული საბუთით (AD 503), ანტიოქიის პატრიარქი დოროთეოსი მაწყვერელს ეპისკოპოსის კურთხევის უფლებას ანიჭებს: „ეპისკოპოსნი მისგან ეკურთხევოდიან ყოველნივე და მისსა წესსა და ბრძანებასა ჰმორჩილებდენ და სჯულთა მას ერჩდნენ და მისგან იმწყსებოდნენ“. ამ მიზნით საგანგებო ტიტულიც იქნა შემოღებული და მაწყვერელი მღვდელმთავრები „მღვდელმთავართა მთავრად“ იწოდებოდნენ. სავარაუდოდ, ამავე მისიით იყო ჩამოსული მზეჭაბუკის მმართველობის დასაწყისში კონსტანტინოპოლის პატრიარქი მუნილ I, რომელმაც მზეჭაბუკისაგან მიღებული უხვი საჩუქრების სანაცვლოდ ხოტბა-დიდება უძღვნა და შექმნა [[პანეგირიკი]] მისი, ყვარყვარე II-ისა და ქაიხოსროს განსადიდებლად. [[მზეჭაბუკ ჯაყელი|მზეჭაბუკ ათაბაგი]]ს მცდელობა სამცხის ეკლესიების ჩამოცილებისა მცხეთის კათოლიკოსის იურისდიქციიდან მარცხით დამთავრდა. 1516 წ. მანუჩარ და ივანე ათაბაგები კათოლიკოს ბასილ VI (1517-1528-1529- 1531) აძლევენ პირობის წიგნს, რომელშიც ისინი აღუთქვამენ სამცხეში მცხეთის საკათოლიკოსო მამულების დაბრუნებასა და სრულ მორჩილებას: „... ჩვენი საბატონო მამული როგორაცა ძუელითგან მცხეთისა საყდრისა მამულნი ყოფილიყუნენ და ეპისკოპოზნი და მაწყუერელი თქუენგან საკურთხეველი ყოფილა და სხუანი სამცხისა ეფისკოპოზნი ყოველნივე, ისრე თქუენნი სამნყსონი იყუნენ... ამისა გათავების თავსმდებად ყოვლად წმიდა აწყურისა ღმრთისმშობელი მოგუიხსენებია. და რაცა საათაბაგოშიგა მცხეთისა საყდრისა მამულნი იყუნენ, არც ისი დაგიჭიროთ და მოგანებოთ...“ ამდენად, სამცხის ეკლესია კვლავ კათოლიკოს-პატრიარქის იურისდიქციაშია. კათოლიკოსთა აწყურის მთავარეპისკოპოსისა და სამცხის სხვა ეპისკოპოსების მაკურთხებელი.
 წ. ახლო ხანებში აწყურის ეპისკოპოსია იოაკიმე. მისი დავალებით სვიმონ კარგარეთელმა გადაწერა პოლიტიკურ-დოგმატიკური და სამეცნიერო კრებული. აწყურის ეპარქიის მომდევნო მღვდელმთავარია მანოელ ჩხეტიძე „მანოელსა (მ~ნო~ლსა) მწყუჱრელსა დღეგრძელობით ცოდვანი მათნი შეუნდნეს ღ~ნ”. ამ საბუთის მიხედვით, კიდევ ერთი ეპისკოპოსის ვინაობა გაირკვა. გიორგი მჭედლიძე თავის ნაშრომში „ქუთაის-გაენათის ეპარქია“ მანუელ ჩხეტიძეს, რომელიც ხონის ეპისკოპოსი იყო 1529-1548 წლებში, 1549 წლიდან მაწყვერლად მოიხსენიებს. საფიქრებელია, რომ იგი იოაკიმე მაწყვერელსა და ანტონ მაწყვერელს შორის პერიოდში მოღვაწეობდა. 1565 წლამდე მაწყვერლად ჩანს ეპისკოპოსი ანტონი, რომელიც ამ წელს უკვე გენათელია. მისი შეკვეთით არის „დახატული“ კარიბჭე, რასაც გვამცნობს გელათის ღვთისმშობლის მიძინების ტაძრის სამხრეთ მინაშენის წარწერა: „მაწყვერელმა და აწ გენათელ მთავარეპისკოპოსმან ანტონი დავხატენ კარისბჭე ესე ჩემდა სულის საოხად, მეფეთმეფის გიორგის სადიდებლად“.

@@ ხაზი 26: / ხაზი 26: @@
 XIV ს. ბოლოს მაწყვერელ ეპისკოპოსად ჩანს პიმენი: „აქა მოვიდა მაწყვერელი პიმენ მას ჟამსა ოდეს თემურ დიმაშხი ააოჴრა და ჯუარისა სახლი აშლით ააოჴრეს და დაჭირებულს ზეთი და ცჳლი შემოსწირა“. თემურ-ლენგმა დამასკო აიღო 1400 წ. ამ ფაქტმა აშკარად გავლენა იქონია ქართული მონასტრის ბედზე. სწორედ იმ დროს მისულა პიმენი და დახმარებია გაჭირვებულ მამებს. პიმენს შემდეგ ჯვრის მონასტრის წინამძღვრობა მიუღია – იგი წინამძღვრად ჩანს XV ს. 10-იან წწ., შესაბამისად, პიმენის მაწყვერლობა XIV ს. ბოლოდან 1400 წლამდე განისაზღვრება.
-XV ს. სამცხის [[ათაბაგი|ათაბაგები]]ს პოლიტიკური [[სეპარატიზმი]]ს ხანაა. ივანე II (1391-1414) და ყვარყვარე II (1451-1498) აქტიურად ცდილობდნენ პოლიტიკური დამოუკიდებლობის მოპოვებას. ამის პარალელურად ათაბაგებმა ქართლის საკათოლიკოსოსაგან სამხრეთ საქართველოს ეპარქიების გამოყოფა მოინდომეს. ამ პროცესს აქტიურად უჭერენ მხარს აწყურის ეპისკოპოსებიც და სამცხის მთავრების მიერ ზურგგამაგრებულები წირვა-ლოცვაში [[მცხეთა|მცხეთის]] პატრიარქებს აღარ იხსენიებდნენ, მიისაკუთრეს სამცხეში საკათოლიკოსო საყდრის კუთვნილი ვარძიის მონასტერი და ცდილობდნენ მცხეთის საყდრის სრულ გამოძევებას სამცხიდან. [[ალექსანდრე I დიდი]]ს ენერგიულმა მოქმედებებმა დროებით შეაჩერა ეს პროცესები. საეკლესიო სეპარატიზმის აღკვეთის მიზნით ქართლის კათოლიკოსები მღვდელმთავრებისაგან მოითხოვდნენ, რომ მცხეთის ტახტისადმი ერთგულება საგანგებო იურიდიული დოკუმენტით წერილობით გაეფორმებინათ. ასეთი საბუთები როგორც სამცხე-საათაბაგოს, ისე საქართველოს სხვა კუთხეების მღვდელმთავრებისა, მრავლადაა მოღწეული. ერთ-ერთი მღვდელმთავართა გერასიმე, რომელმაც ერთგულების წიგნი მიართვა ქართლის კათოლიკოსს, მიქაელ VI-ს, რომლითაც პირობას იძლევა, რომ ერთგული იქნება მცხეთის ტახტისა და საქართველოს მეფისა: „მეფეთა მლოცველნი ვიყუნეთ და თქვენი მომხსენებელნი ვიყუნეთ. არც პატრიარქი მოვიხსენიოთ ანტიოქიისა, არც მისგან გამოგზავნილი კაცი შევიწყნაროთ, არც ვარძიის დიაკონი ვაკურთხოთ“. მიქელ VI-ის კათოლიკოსობა 1414/19-1426 წწ. თარიღდება, შესაბამისად, გერასიმეს მოღვაწეობაც ამავე პერიოდით განისაზღვრება. გერასიმეს მომდევნო ეპისკოპოსია სერაპიონი, რომელმაც ერთგულების წიგნი მიართვა ქართლის კათოლიკოსს, თეოდორე III-ს (1429-1435). აღნიშნულის გათვალისწინებით, სერაპიონის ეპისკოპოსობა XV ს. 20-30-იანი წლებით შეიძლება განისაზღვროს.
+XV ს. სამცხის [[ათაბაგი|ათაბაგები]]ს პოლიტიკური [[სეპარატიზმი]]ს ხანაა. ივანე II (1391-1414) და [[ყვარყვარე II ჯაყელი|ყვარყვარე II]] (1451-1498) აქტიურად ცდილობდნენ პოლიტიკური დამოუკიდებლობის მოპოვებას. ამის პარალელურად ათაბაგებმა ქართლის საკათოლიკოსოსაგან სამხრეთ საქართველოს ეპარქიების გამოყოფა მოინდომეს. ამ პროცესს აქტიურად უჭერენ მხარს აწყურის ეპისკოპოსებიც და სამცხის მთავრების მიერ ზურგგამაგრებულები წირვა-ლოცვაში [[მცხეთა|მცხეთის]] პატრიარქებს აღარ იხსენიებდნენ, მიისაკუთრეს სამცხეში საკათოლიკოსო საყდრის კუთვნილი ვარძიის მონასტერი და ცდილობდნენ მცხეთის საყდრის სრულ გამოძევებას სამცხიდან. [[ალექსანდრე I დიდი]]ს ენერგიულმა მოქმედებებმა დროებით შეაჩერა ეს პროცესები. საეკლესიო სეპარატიზმის აღკვეთის მიზნით ქართლის კათოლიკოსები მღვდელმთავრებისაგან მოითხოვდნენ, რომ მცხეთის ტახტისადმი ერთგულება საგანგებო იურიდიული დოკუმენტით წერილობით გაეფორმებინათ. ასეთი საბუთები როგორც სამცხე-საათაბაგოს, ისე საქართველოს სხვა კუთხეების მღვდელმთავრებისა, მრავლადაა მოღწეული. ერთ-ერთი მღვდელმთავართა გერასიმე, რომელმაც ერთგულების წიგნი მიართვა ქართლის კათოლიკოსს, მიქაელ VI-ს, რომლითაც პირობას იძლევა, რომ ერთგული იქნება მცხეთის ტახტისა და საქართველოს მეფისა: „მეფეთა მლოცველნი ვიყუნეთ და თქვენი მომხსენებელნი ვიყუნეთ. არც პატრიარქი მოვიხსენიოთ ანტიოქიისა, არც მისგან გამოგზავნილი კაცი შევიწყნაროთ, არც ვარძიის დიაკონი ვაკურთხოთ“. მიქელ VI-ის კათოლიკოსობა 1414/19-1426 წწ. თარიღდება, შესაბამისად, გერასიმეს მოღვაწეობაც ამავე პერიოდით განისაზღვრება. გერასიმეს მომდევნო ეპისკოპოსია სერაპიონი, რომელმაც ერთგულების წიგნი მიართვა ქართლის კათოლიკოსს, თეოდორე III-ს (1429-1435). აღნიშნულის გათვალისწინებით, სერაპიონის ეპისკოპოსობა XV ს. 20-30-იანი წლებით შეიძლება განისაზღვროს.
 XV ს. 60-იან წწ., მაწყვერელ ეპისკოპოსად ჩანს სოფ. პატარა სმადის (დღევანდელი ადიგენის მუნიციპალიტეტი) ეკლესიის შესასვლელის ტიმპანის წარწერაში მოხსენიებული შიო: „ქრონიკონს რმიე ამა ეკლესიის აღმშენებელსა ერისთავსა შაბურისძეს, მაწყვერელ ეპისკოპოსსა შიოს და მშობელთა მისთა შეუნდვენ ღმერთმან“. წარწერაში მოცემული ქრონიკონი უდრის 1467 წ. ამავე ტიმპანზე მოთავსებული მეორე დამოუკიდებელი ტექსტის მიხედვით, შიოს მომდევნო მაწყვერელ ეპისკოპოსად დასახელებულია იოანე, რომელიც ასევე ამ ეკლესიის აღმშენებლად მოიხსენიება: „ქ. სახელითა ღვთისაჲთა აღეშენა ესე წმიდაჲ ეკლესიად იოვანე მაწყვერელ ეპისკოპოზისათა, კახაბერისა (ცულკუესისა – ვ. სილოგავას წაკითხვით) ზეობასა. ქრისტე, გაუსუენე სულსა მშობელთა მისთასა“. შიო და იოანე მაწყვერლების ეპისკოპოსობა XV ს. 60-70-იანი ნწ. შეიძლება დათარიღდეს.

@@ ხაზი 5: / ხაზი 5: @@
 ===ისტორია===
 ====აწყურის ეპარქიის საზღვრები====
-XVI ს. დასაწყისში შედგენილი საბუთის – „კათალიკოზის ხელქვეშეთი მღვდელმთავარნი და სამწყსონი [[სამცხე]]-საათაბაგოში“ – მიხედვით, აწყურის ეპარქიის საზღვრები შემდეგნაირადაა დადგენილი: „ყვიბისკორტა-ნეთს შუა რომ წყარო ჰხდის, იმას ზეით ხეობა და სადგერი, სულ აწყვერი დიასამიძის სახლი და ახალციხის წყლის გაღმართი გურიის წადგომამდის“. ვახუშტი ბატონიშვილი აწყურის ეპარქიის საზღვრებს შემდეგნაირად წარმოგვიდგენს: „თიხრევის ჴევსზეით, მტკურის კიდეზედ, სამჴრით არს აწყუერი, ქალაქი და ციხე დიდშენი... აქა არს ეკლესია დიდშენი, შუენიერად ქმნული, გუმბათიანი, ყოვლად-წმიდის ღვთისმშობლისა. იჯდა [[მიტროპოლიტი]], მწყემსი ყვიბის-კორტანეთს ზეითისა, და მტკურის ჩრდილოეთისა, და ბოცოს წყლის ჩრდილოეთის კერძოსი, ვიდრე გურიის მთისადმი. [[გარნა]] აწ უქმი არს“.
+XVI ს. დასაწყისში შედგენილი საბუთის – „კათალიკოზის ხელქვეშეთი მღვდელმთავარნი და სამწყსონი [[სამცხე]]-საათაბაგოში“ – მიხედვით, აწყურის ეპარქიის საზღვრები შემდეგნაირადაა დადგენილი: „ყვიბისკორტა-ნეთს შუა რომ წყარო ჰხდის, იმას ზეით ხეობა და [[სადგერი]], სულ აწყვერი დიასამიძის სახლი და ახალციხის წყლის გაღმართი გურიის წადგომამდის“. ვახუშტი ბატონიშვილი აწყურის ეპარქიის საზღვრებს შემდეგნაირად წარმოგვიდგენს: „თიხრევის ჴევსზეით, მტკურის კიდეზედ, სამჴრით არს აწყუერი, ქალაქი და ციხე დიდშენი... აქა არს ეკლესია დიდშენი, შუენიერად ქმნული, გუმბათიანი, ყოვლად-წმიდის ღვთისმშობლისა. იჯდა [[მიტროპოლიტი]], მწყემსი ყვიბის-კორტანეთს ზეითისა, და მტკურის ჩრდილოეთისა, და ბოცოს წყლის ჩრდილოეთის კერძოსი, ვიდრე გურიის მთისადმი. [[გარნა]] აწ უქმი არს“.
 ====მღვდელმთავრები====
 აწყურის ეპარქია VI ს. დასაწყისშია დაარსებული. 506 წ. დვინის საეკლესიო კრების აქტებზე ხელმოწმერ საქართველოს ეკლესიის 21 იერარქს შორის დასახელებულია [[ეპისკოპოსი]] იოსებ აძველი (ადსუელი). მიჩნეულია, რომ „აძუელი“ („ადსუელი)“ ამ შემთხვევაში შეესატყვისება „მაწყვერელს“. ამდენად, იოსები პირველი მაწყვერელი ეპისკოპოსია. ეპარქიის მღვდელმთავრები იწოდებოდნენ მაწყუერლებად (მაწყვერლებად). ვახუშტი ბატონიშვილი მაწყვერელს მიტროპოლიტად მოიხსენიებს. XVI ს. საბუთში საგანგებოდაა აღნიშნული, რომ „მაწყუერელი გჳრგჳნ-ბისონიანი არს“. ისტ. წყაროების მიხედვით, მაწყვერელ ეპისკოპოსებს მეტად საპატიო ადგილი ეკავათ საქართვ. ეკლესიის მღვდელმთავრებს შორის. მეფედ კურთხევის დროს გამართულ დარბაზობაზე აღმ. და სამხრ. საქართვ. 36 მღვდელმთავარს შორის მაწყვერელი ეპისკოპოსი მეხუთე ადგილზეა ქართლის კათოლიკოსის, ჭყონდიდელი მთავარეპისკოპოსის, დიდი სომხ. მიტროპოლიტისა და ქართლის მთავარეპისკოპოსის შემდეგ: „შემოვიდეს მაწყუერელი და დაჯდეს მთავარეფისკოპოსა ქუემოთ, ნატითა, უბალიშოდ“. ფაქტობრივად, ეს იყო მეოთხე ადგილი მეფის ხელმარჯვნივ. იგივე ადგილი დაუმტკიცეს მას მეფე [[ერეკლე II]]-მ და კათოლიკოსმა [[ანტონ I]]-მა ნინოწმინდელის პატივისა და ადგილის განსაზღვრისას დარბაზობის დროს. ოღონდ აქ მისი პატივი გაზრდილა და პირველი ოთხი იერარქის მსგავსად მაწყვერელიც „დაჯდეს... ნატითა და ბალიშითა“. მაწყვერელ ეპისკოპოზს მეტად მაღალ პატივს მიაგებენ სამეფო კარზედაც: „ხელმწიფის კარის გარიგების“ მიხედვით, სამეფო კარის დარბაზობის დროს „სწორად ეპისკოპოზნი მოვიდნენ იმიერით – იშხნელი, მაწყვერელი, ანჩელი...“. ამ ცნობის მიხედვით, მაწყვერელი სამცხის მღვდელმთავრებში მეორე ადგილზეა მოხსენიებული. ამასთანავე, დარბაზში ეპისკოპოსთა შემოსვლის დროს მეფემ „ჴელნი ნოხთა ზედა დასხნეს“ მაშინ, როდესაც სამეფო კარის ორი დიდმოხელის – [[მეჭურჭლეთუხუცესი]]სა და [[მსახურთუხუცესი]]ს – შემოსვლის დროს მეფემ მხოლოდ „თითნი ნოხსა ზედა დასხნეს“.

@@ ხაზი 69: / ხაზი 69: @@
 ===აწყურის ეპარქიის აღდგენა===
-აწყურის ეპარქია აღდგენილ იქნა 1917 წ. სექტემბერს საქართველოს ეკლესიის I კრებაზე. ეპარქიის სამწყსო ტერიტორიაში შევიდა სამცხე, [[ჯავახეთი]] და ზემო სომხეთი (მაშინდელი ახალციხის მაზრა, ბორჯომის ხეობის მიმატებით), ახალქალაქის მაზრა, [[არტაანი (მხარე სამხრეთ საქართველოში)|არტაანის]], ყარსის, ყაღზევანის ოლქები, გუმბრის მაზრა და ორი ოლქი თურქეთის საზღვრებში – ბასიანი და ალაშკერტი (1917 წ. ყარსი, არტაანი, ყაღზევანი ჯერ კიდევ რუსეთის შემადგენლობაში შედიოდა).
+აწყურის ეპარქია აღდგენილ იქნა 1917 წ. სექტემბერს საქართველოს ეკლესიის I კრებაზე. ეპარქიის სამწყსო ტერიტორიაში შევიდა სამცხე, [[ჯავახეთი]] და ზემო სომხეთი (მაშინდელი [[ახალციხის მაზრა]], [[ბორჯომის ხეობა|ბორჯომის ხეობის]] მიმატებით), [[ახალქალაქის მაზრა]], [[არტაანი (მხარე სამხრეთ საქართველოში)|არტაანის]], ყარსის, ყაღზევანის ოლქები, გუმბრის მაზრა და ორი ოლქი [[თურქეთი]]ს საზღვრებში – ბასიანი და ალაშკერტი (1917 წ. ყარსი, არტაანი, ყაღზევანი ჯერ კიდევ რუსეთის შემადგენლობაში შედიოდა).
 აღდგენილმა აწყურის ეპარქიამ გააერთიანა სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ძველი ისტორიული ეპარქიები – აწყურის, წურწყაბის, კუმურდოს, ერუშეთის, დადაშენის, წყაროსთავისა და ისტორიულ სომხეთში შემავალი ქართული ეპარქიები – [[ანისის ეპარქია|ანისის]], კარისა და ალაშკერტის (ვალაშკერტის). კათედრა დროებით ზარზმაში იყო, მღვდელმთავრის რეზიდენცია – ქ. ახალციხეში.

@@ ხაზი 31: / ხაზი 31: @@
 წ. იაკუბ-ყაენის შემოსევის დროს მაწყვერელი ეპისკოპოსი და [[აწყურის ციხე|აწყურის ციხის]] დამცველები ციხისა და საყდრის „არდაქცევის“ პირობით დამორჩილდნენ დამპყრობელს. ყაენმა სიტყვა გატეხა და ყველაფერი სასტიკად დაარბია. განრისხებულმა ყვარყვარე ათაბაგმა ეპისკოპოსის სიკვდილით დასჯის ბრძანება გასცა, მაგრამ „იძლია ბუნებითისა მოწყალებისაგან, არღარა სიკუდიდ დასაჯნა, არამედ ექსორია-ყვნა“. წყაროში ამ ეპისკოპოსის სახელი არ მოიხსენიება. ზოგიერთი მკვლევარი ციხის ჩამბარებელ ამ ეპისკოპოსად მიიჩნევს გრიგოლს, რომელიც მოხსენიებულია 1473 წ. სომხურ ანდერძ-მინაწერებში (რ. ბარტიკიანი), ზოგიერთი – საბას (ვ. სილოგავა, წყაროს მიუთითებლად). სხვა საბუთების არქონის გამო გრიგოლის ან ვინმე საბას გაიგივება ყვარყვარეს მიერ ექსორიაქმნილ ეპისკოპოსთან მხოლოდ ვარაუდია. „[[ქართლის ცხოვრება|ქართლის ცხოვრების]]“ მიხედვით, ყვარყვარემ და სამცხელებმა უცნობი ეპისკოპოსის გადაყენების შემდეგ „მოიძიეს სხვა ეპიკოპოსი და ჰპოვეს საზღვართაგან პონტოსათა, ქალაქით ტრაპიზონელი, სახელით სვიმონ, რამეთუ მაშინ საჭეთმპყრობელობდა საყდარსა ტბეთისასა. მას მიუბოძა უკანასკნელ მაწყუერელობა“.
-XVI ს. დასაწყისში, მზეჭაბუკის ათაბაგობის (1500-1515) დროს, კვლავ განახლდა ბრძოლა სამცხის გამოყოფისა და ადგილობრივი ეკლესიების მცხეთის საკათოლიკოსოსაგან ჩამოცილებისათვის. ამ პროცესში მას მხარი აუბა აწყურის ეპისკოპოსმა სვიმონმა, რომელსაც მზეჭაბუკი მცხეთის საკათოლიკოსო საყდრის კუთვნილ ტერიტორიას – [[ზარზმის მონასტერი|ზარზმის მონასტერს]] – სწირავს: „... მე პატრონმან მზეჭაბუკ შემოვსწირეთ სუიმონ მაწყუერელსა მონასტერი ზარზმა, სრულად მისითა შესავლითა, აგარაკ-სოფლიანითა და გლეხებითა, რასცა მამულის მქონებელი ყოფილა ზარზმა და დღესცა არის; ანუ ქალაქად სადმე სახლობს მონასტრისა ყმა, ანუ სოფლოანშიან... მომიჴსენებია აჭარულითა და გურიულითა მამულითა და საღუინითა...“. ათაბაგების ამ პოლიტიკას ხელს უწყობდნენ იერუსალიმისა და ანტიოქიის პატრიარქები, რომლებიც მუსლიმთაგან შევიწროების გამო მატერიალური სახსრების შესაკრებად არ თაკილობდნენ პირადად ჩამოსვლასაც კი არც საქართველოში და არც სხვა ქვეყნებში. სამცხეში გავლისას ისინი ადგილობრივ ხელისუფლებას მატერიალური გამორჩენის მიზნით სამცხის ეკლესიების მცხეთის საკათოლიკოსოსგან გამოყოფის საქმეში დახმარებას უწევდნენ. მზეჭაბუკ ათაბაგის დროინდელი არაბულ-ქართული საბუთით (AD 503), ანტიოქიის პატრიარქი დოროთეოსი მაწყვერელს ეპისკოპოსის კურთხევის უფლებას ანიჭებს: „ეპისკოპოსნი მისგან ეკურთხევოდიან ყოველნივე და მისსა წესსა და ბრძანებასა ჰმორჩილებდენ და სჯულთა მას ერჩდნენ და მისგან იმწყსებოდნენ“. ამ მიზნით საგანგებო ტიტულიც იქნა შემოღებული და მაწყვერელი მღვდელმთავრები „მღვდელმთავართა მთავრად“ იწოდებოდნენ. სავარაუდოდ, ამავე მისიით იყო ჩამოსული მზეჭაბუკის მმართველობის დასაწყისში კონსტანტინოპოლის პატრიარქი მუნილ I, რომელმაც მზეჭაბუკისაგან მიღებული უხვი საჩუქრების სანაცვლოდ ხოტბა-დიდება უძღვნა და შექმნა [[პანეგირიკი]] მისი, ყვარყვარე II-ისა და ქაიხოსროს განსადიდებლად. მზეჭაბუკ ათაბაგის მცდელობა სამცხის ეკლესიების ჩამოცილებისა მცხეთის კათოლიკოსის იურისდიქციიდან მარცხით დამთავრდა. 1516 წ. მანუჩარ და ივანე ათაბაგები კათოლიკოს ბასილ VI (1517-1528-1529- 1531) აძლევენ პირობის წიგნს, რომელშიც ისინი აღუთქვამენ სამცხეში მცხეთის საკათოლიკოსო მამულების დაბრუნებასა და სრულ მორჩილებას: „... ჩვენი საბატონო მამული როგორაცა ძუელითგან მცხეთისა საყდრისა მამულნი ყოფილიყუნენ და ეპისკოპოზნი და მაწყუერელი თქუენგან საკურთხეველი ყოფილა და სხუანი სამცხისა ეფისკოპოზნი ყოველნივე, ისრე თქუენნი სამნყსონი იყუნენ... ამისა გათავების თავსმდებად ყოვლად წმიდა აწყურისა ღმრთისმშობელი მოგუიხსენებია. და რაცა საათაბაგოშიგა მცხეთისა საყდრისა მამულნი იყუნენ, არც ისი დაგიჭიროთ და მოგანებოთ...“ ამდენად, სამცხის ეკლესია კვლავ კათოლიკოს-პატრიარქის იურისდიქციაშია. კათოლიკოსთა აწყურის მთავარეპისკოპოსისა და სამცხის სხვა ეპისკოპოსების მაკურთხებელი.
+XVI ს. დასაწყისში, [[მზეჭაბუკ ჯაყელი|მზეჭაბუკის]] ათაბაგობის (1500-1515) დროს, კვლავ განახლდა ბრძოლა სამცხის გამოყოფისა და ადგილობრივი ეკლესიების მცხეთის საკათოლიკოსოსაგან ჩამოცილებისათვის. ამ პროცესში მას მხარი აუბა აწყურის ეპისკოპოსმა სვიმონმა, რომელსაც მზეჭაბუკი მცხეთის საკათოლიკოსო საყდრის კუთვნილ ტერიტორიას – [[ზარზმის მონასტერი|ზარზმის მონასტერს]] – სწირავს: „... მე პატრონმან მზეჭაბუკ შემოვსწირეთ სუიმონ მაწყუერელსა მონასტერი ზარზმა, სრულად მისითა შესავლითა, აგარაკ-სოფლიანითა და გლეხებითა, რასცა მამულის მქონებელი ყოფილა ზარზმა და დღესცა არის; ანუ ქალაქად სადმე სახლობს მონასტრისა ყმა, ანუ სოფლოანშიან... მომიჴსენებია აჭარულითა და გურიულითა მამულითა და საღუინითა...“. ათაბაგების ამ პოლიტიკას ხელს უწყობდნენ იერუსალიმისა და ანტიოქიის პატრიარქები, რომლებიც მუსლიმთაგან შევიწროების გამო მატერიალური სახსრების შესაკრებად არ თაკილობდნენ პირადად ჩამოსვლასაც კი არც საქართველოში და არც სხვა ქვეყნებში. სამცხეში გავლისას ისინი ადგილობრივ ხელისუფლებას მატერიალური გამორჩენის მიზნით სამცხის ეკლესიების მცხეთის საკათოლიკოსოსგან გამოყოფის საქმეში დახმარებას უწევდნენ. მზეჭაბუკ ათაბაგის დროინდელი არაბულ-ქართული საბუთით (AD 503), ანტიოქიის პატრიარქი დოროთეოსი მაწყვერელს ეპისკოპოსის კურთხევის უფლებას ანიჭებს: „ეპისკოპოსნი მისგან ეკურთხევოდიან ყოველნივე და მისსა წესსა და ბრძანებასა ჰმორჩილებდენ და სჯულთა მას ერჩდნენ და მისგან იმწყსებოდნენ“. ამ მიზნით საგანგებო ტიტულიც იქნა შემოღებული და მაწყვერელი მღვდელმთავრები „მღვდელმთავართა მთავრად“ იწოდებოდნენ. სავარაუდოდ, ამავე მისიით იყო ჩამოსული მზეჭაბუკის მმართველობის დასაწყისში კონსტანტინოპოლის პატრიარქი მუნილ I, რომელმაც მზეჭაბუკისაგან მიღებული უხვი საჩუქრების სანაცვლოდ ხოტბა-დიდება უძღვნა და შექმნა [[პანეგირიკი]] მისი, ყვარყვარე II-ისა და ქაიხოსროს განსადიდებლად. მზეჭაბუკ ათაბაგის მცდელობა სამცხის ეკლესიების ჩამოცილებისა მცხეთის კათოლიკოსის იურისდიქციიდან მარცხით დამთავრდა. 1516 წ. მანუჩარ და ივანე ათაბაგები კათოლიკოს ბასილ VI (1517-1528-1529- 1531) აძლევენ პირობის წიგნს, რომელშიც ისინი აღუთქვამენ სამცხეში მცხეთის საკათოლიკოსო მამულების დაბრუნებასა და სრულ მორჩილებას: „... ჩვენი საბატონო მამული როგორაცა ძუელითგან მცხეთისა საყდრისა მამულნი ყოფილიყუნენ და ეპისკოპოზნი და მაწყუერელი თქუენგან საკურთხეველი ყოფილა და სხუანი სამცხისა ეფისკოპოზნი ყოველნივე, ისრე თქუენნი სამნყსონი იყუნენ... ამისა გათავების თავსმდებად ყოვლად წმიდა აწყურისა ღმრთისმშობელი მოგუიხსენებია. და რაცა საათაბაგოშიგა მცხეთისა საყდრისა მამულნი იყუნენ, არც ისი დაგიჭიროთ და მოგანებოთ...“ ამდენად, სამცხის ეკლესია კვლავ კათოლიკოს-პატრიარქის იურისდიქციაშია. კათოლიკოსთა აწყურის მთავარეპისკოპოსისა და სამცხის სხვა ეპისკოპოსების მაკურთხებელი.
 წ. ახლო ხანებში აწყურის ეპისკოპოსია იოაკიმე. მისი დავალებით სვიმონ კარგარეთელმა გადაწერა პოლიტიკურ-დოგმატიკური და სამეცნიერო კრებული. აწყურის ეპარქიის მომდევნო მღვდელმთავარია მანოელ ჩხეტიძე „მანოელსა (მ~ნო~ლსა) მწყუჱრელსა დღეგრძელობით ცოდვანი მათნი შეუნდნეს ღ~ნ”. ამ საბუთის მიხედვით, კიდევ ერთი ეპისკოპოსის ვინაობა გაირკვა. გიორგი მჭედლიძე თავის ნაშრომში „ქუთაის-გაენათის ეპარქია“ მანუელ ჩხეტიძეს, რომელიც ხონის ეპისკოპოსი იყო 1529-1548 წლებში, 1549 წლიდან მაწყვერლად მოიხსენიებს. საფიქრებელია, რომ იგი იოაკიმე მაწყვერელსა და ანტონ მაწყვერელს შორის პერიოდში მოღვაწეობდა. 1565 წლამდე მაწყვერლად ჩანს ეპისკოპოსი ანტონი, რომელიც ამ წელს უკვე გენათელია. მისი შეკვეთით არის „დახატული“ კარიბჭე, რასაც გვამცნობს გელათის ღვთისმშობლის მიძინების ტაძრის სამხრეთ მინაშენის წარწერა: „მაწყვერელმა და აწ გენათელ მთავარეპისკოპოსმან ანტონი დავხატენ კარისბჭე ესე ჩემდა სულის საოხად, მეფეთმეფის გიორგის სადიდებლად“.

@@ ხაზი 37: / ხაზი 37: @@
 XVI ს. მომდევნო ეპისკოპოსია იერემია. 1575 წ. ახლო ხანებში მისი დავალებით მანუელ ინანიქიშვილმა გადაწერა მარხვანი. ხელნაწერის ანდერძში ეს მაწყვერელი იხსენიება მღვდელმთავართა მთავრის წოდებით. მისი მომდევნო ეპისკოპოსია სერაპიონ ხურცისძე, რომელიც მოიხსენიება ზარზმის სამრეკლოს საამშენებლო წარწერაში: „აღეშენა წმიდაჲ ეკლესიად სახელსა ზედა წმიდისა იოანე მახარებელისსა ნებითა ღვთისაჲთა და ბრძანებითა ყოველსა ქუეყანასა სახელგანთქმულისა, აგარიანთა პირის დამყოფელსა ხურციძისა პატრონისა ფარსმანისითა, სულსა მისსა განუსვენეს და შეუნდნეს ღმერთმან, მღუდელთმთავართ-მთავრობასა ხურციძისა პატრონის მაწყუერელისა სერაპიონისსა, ქორონიკონს სჲე“. აღნიშნული [[ქორონიკონი]] შეესაბამება 1577 წ. შესაბამისად, სერაპიონ ხურცისძის მოღვაწეობა XVI ს. 70-იან წლებში უნდა ვივარაუდოთ.
-XVI ს. დასასრულს ეს მხარე ოსმალეთმა დაიპყრო, რის შედეგადაც აწყურის ეპარქია დაკნინდა. „მოისპობოდნენ ეპისკოპოზნი, თუ სადმე იყო, და მონაზონნი და მწყემსნი. გარნა თჳნიერ ადგილ-ადგილ იპოვებოდნენ მღუდელნი“, – ასე აგვიწერს ვახუშტი ბატონიშვილი სამცხის იმდროინდელ ვითარებას. როგორც ჩანს, 1649 წლისათვის აწყურის ეპარქიაში არავინ მჯდარა მაწყვერლად და რადგან მაწყვერლის ადგილი თავისუფალი იყო, იოანე ბერს არზა გაუგზავნია არზრუმის სამდივნოში – მაღალ პორტასთან შუამდგომლობა უთხოვია, რათა იგი მაწყვერლად დაენიშნათ. ამ თხოვნის პასუხია მეჰმედ IV–ის სიგელი (Tur d-14), რომლის მიხედვით, სულთანს იოანე ბერი აწყურის ეპისკოპოსად დაუმტკიცებია. იოანე ბერის მაწყვერლობა დიდხანს არ გაგრძელებულა. სხვა საბუთით (S 252), 1650 წ. „საფარიძეს მტბევარს იშხნელობა და მაწყვერლობა მოუვიდა ხვანთქრისაგან“. რა იყო იოანე ბერის გაბრიელ საფარის ძით ჩანაცვლების მიზეზი, ან როდემდე გაგრძელდა მისი ეპისკოპოსობა უცნობია.
+XVI ს. დასასრულს ეს მხარე ოსმალეთმა დაიპყრო, რის შედეგადაც აწყურის ეპარქია დაკნინდა. „მოისპობოდნენ ეპისკოპოზნი, თუ სადმე იყო, და მონაზონნი და მწყემსნი. გარნა თჳნიერ ადგილ-ადგილ იპოვებოდნენ მღუდელნი“, – ასე აგვიწერს ვახუშტი ბატონიშვილი სამცხის იმდროინდელ ვითარებას. როგორც ჩანს, 1649 წლისათვის აწყურის ეპარქიაში არავინ მჯდარა მაწყვერლად და რადგან მაწყვერლის ადგილი თავისუფალი იყო, იოანე ბერს არზა გაუგზავნია არზრუმის სამდივნოში – მაღალ პორტასთან შუამდგომლობა უთხოვია, რათა იგი მაწყვერლად დაენიშნათ. ამ თხოვნის პასუხია მეჰმედ IV–ის [[სიგელი (საბუთი)|სიგელი]] (Tur d-14), რომლის მიხედვით, სულთანს იოანე ბერი აწყურის ეპისკოპოსად დაუმტკიცებია. იოანე ბერის მაწყვერლობა დიდხანს არ გაგრძელებულა. სხვა საბუთით (S 252), 1650 წ. „საფარიძეს მტბევარს იშხნელობა და მაწყვერლობა მოუვიდა ხვანთქრისაგან“. რა იყო იოანე ბერის გაბრიელ საფარის ძით ჩანაცვლების მიზეზი, ან როდემდე გაგრძელდა მისი ეპისკოპოსობა უცნობია.
 თურქთა ბატონობის შედეგად აწყურის ეპარქიაში საეკლესიო ცხოვრება დაქვეითდა და ეპარქიაც გაუქმდა, ვახუშტი ბატონიშვილის თქმით, აწყურის კათედრალი მის დროს „უქმი არს“.

@@ ხაზი 93: / ხაზი 93: @@
 ==წყარო==
 * [[საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია:ენციკლოპედია]]
 [[კატეგორია:საქართველოს ეპარქიები]]
-[[კატეგორია:საქართველოს ეკლესიის ეპარქიები]]

@@ ხაზი 29: / ხაზი 29: @@
 XV ს. 60-იან წწ., მაწყვერელ ეპისკოპოსად ჩანს სოფ. პატარა სმადის (დღევანდელი ადიგენის მუნიციპალიტეტი) ეკლესიის შესასვლელის ტიმპანის წარწერაში მოხსენიებული შიო: „ქრონიკონს რმიე ამა ეკლესიის აღმშენებელსა ერისთავსა შაბურისძეს, მაწყვერელ ეპისკოპოსსა შიოს და მშობელთა მისთა შეუნდვენ ღმერთმან“. წარწერაში მოცემული ქრონიკონი უდრის 1467 წ. ამავე ტიმპანზე მოთავსებული მეორე დამოუკიდებელი ტექსტის მიხედვით, შიოს მომდევნო მაწყვერელ ეპისკოპოსად დასახელებულია იოანე, რომელიც ასევე ამ ეკლესიის აღმშენებლად მოიხსენიება: „ქ. სახელითა ღვთისაჲთა აღეშენა ესე წმიდაჲ ეკლესიად იოვანე მაწყვერელ ეპისკოპოზისათა, კახაბერისა (ცულკუესისა – ვ. სილოგავას წაკითხვით) ზეობასა. ქრისტე, გაუსუენე სულსა მშობელთა მისთასა“. შიო და იოანე მაწყვერლების ეპისკოპოსობა XV ს. 60-70-იანი ნწ. შეიძლება დათარიღდეს.
-წ. იაკუბ-ყაენის შემოსევის დროს მაწყვერელი ეპისკოპოსი და აწყურის ციხის დამცველები ციხისა და საყდრის „არდაქცევის“ პირობით დამორჩილდნენ დამპყრობელს. ყაენმა სიტყვა გატეხა და ყველაფერი სასტიკად დაარბია. განრისხებულმა ყვარყვარე ათაბაგმა ეპისკოპოსის სიკვდილით დასჯის ბრძანება გასცა, მაგრამ „იძლია ბუნებითისა მოწყალებისაგან, არღარა სიკუდიდ დასაჯნა, არამედ ექსორია-ყვნა“. წყაროში ამ ეპისკოპოსის სახელი არ მოიხსენიება. ზოგიერთი მკვლევარი ციხის ჩამბარებელ ამ ეპისკოპოსად მიიჩნევს გრიგოლს, რომელიც მოხსენიებულია 1473 წ. სომხურ ანდერძ-მინაწერებში (რ. ბარტიკიანი), ზოგიერთი – საბას (ვ. სილოგავა, წყაროს მიუთითებლად). სხვა საბუთების არქონის გამო გრიგოლის ან ვინმე საბას გაიგივება ყვარყვარეს მიერ ექსორიაქმნილ ეპისკოპოსთან მხოლოდ ვარაუდია. „[[ქართლის ცხოვრება|ქართლის ცხოვრების]]“ მიხედვით, ყვარყვარემ და სამცხელებმა უცნობი ეპისკოპოსის გადაყენების შემდეგ „მოიძიეს სხვა ეპიკოპოსი და ჰპოვეს საზღვართაგან პონტოსათა, ქალაქით ტრაპიზონელი, სახელით სვიმონ, რამეთუ მაშინ საჭეთმპყრობელობდა საყდარსა ტბეთისასა. მას მიუბოძა უკანასკნელ მაწყუერელობა“.
+წ. იაკუბ-ყაენის შემოსევის დროს მაწყვერელი ეპისკოპოსი და [[აწყურის ციხე|აწყურის ციხის]] დამცველები ციხისა და საყდრის „არდაქცევის“ პირობით დამორჩილდნენ დამპყრობელს. ყაენმა სიტყვა გატეხა და ყველაფერი სასტიკად დაარბია. განრისხებულმა ყვარყვარე ათაბაგმა ეპისკოპოსის სიკვდილით დასჯის ბრძანება გასცა, მაგრამ „იძლია ბუნებითისა მოწყალებისაგან, არღარა სიკუდიდ დასაჯნა, არამედ ექსორია-ყვნა“. წყაროში ამ ეპისკოპოსის სახელი არ მოიხსენიება. ზოგიერთი მკვლევარი ციხის ჩამბარებელ ამ ეპისკოპოსად მიიჩნევს გრიგოლს, რომელიც მოხსენიებულია 1473 წ. სომხურ ანდერძ-მინაწერებში (რ. ბარტიკიანი), ზოგიერთი – საბას (ვ. სილოგავა, წყაროს მიუთითებლად). სხვა საბუთების არქონის გამო გრიგოლის ან ვინმე საბას გაიგივება ყვარყვარეს მიერ ექსორიაქმნილ ეპისკოპოსთან მხოლოდ ვარაუდია. „[[ქართლის ცხოვრება|ქართლის ცხოვრების]]“ მიხედვით, ყვარყვარემ და სამცხელებმა უცნობი ეპისკოპოსის გადაყენების შემდეგ „მოიძიეს სხვა ეპიკოპოსი და ჰპოვეს საზღვართაგან პონტოსათა, ქალაქით ტრაპიზონელი, სახელით სვიმონ, რამეთუ მაშინ საჭეთმპყრობელობდა საყდარსა ტბეთისასა. მას მიუბოძა უკანასკნელ მაწყუერელობა“.
 XVI ს. დასაწყისში, მზეჭაბუკის ათაბაგობის (1500-1515) დროს, კვლავ განახლდა ბრძოლა სამცხის გამოყოფისა და ადგილობრივი ეკლესიების მცხეთის საკათოლიკოსოსაგან ჩამოცილებისათვის. ამ პროცესში მას მხარი აუბა აწყურის ეპისკოპოსმა სვიმონმა, რომელსაც მზეჭაბუკი მცხეთის საკათოლიკოსო საყდრის კუთვნილ ტერიტორიას – ზარზმის მონასტერს – სწირავს: „... მე პატრონმან მზეჭაბუკ შემოვსწირეთ სუიმონ მაწყუერელსა მონასტერი ზარზმა, სრულად მისითა შესავლითა, აგარაკ-სოფლიანითა და გლეხებითა, რასცა მამულის მქონებელი ყოფილა ზარზმა და დღესცა არის; ანუ ქალაქად სადმე სახლობს მონასტრისა ყმა, ანუ სოფლოანშიან... მომიჴსენებია აჭარულითა და გურიულითა მამულითა და საღუინითა...“. ათაბაგების ამ პოლიტიკას ხელს უწყობდნენ იერუსალიმისა და ანტიოქიის პატრიარქები, რომლებიც მუსლიმთაგან შევიწროების გამო მატერიალური სახსრების შესაკრებად არ თაკილობდნენ პირადად ჩამოსვლასაც კი არც საქართველოში და არც სხვა ქვეყნებში. სამცხეში გავლისას ისინი ადგილობრივ ხელისუფლებას მატერიალური გამორჩენის მიზნით სამცხის ეკლესიების მცხეთის საკათოლიკოსოსგან გამოყოფის საქმეში დახმარებას უწევდნენ. მზეჭაბუკ ათაბაგის დროინდელი არაბულ-ქართული საბუთით (AD 503), ანტიოქიის პატრიარქი დოროთეოსი მაწყვერელს ეპისკოპოსის კურთხევის უფლებას ანიჭებს: „ეპისკოპოსნი მისგან ეკურთხევოდიან ყოველნივე და მისსა წესსა და ბრძანებასა ჰმორჩილებდენ და სჯულთა მას ერჩდნენ და მისგან იმწყსებოდნენ“. ამ მიზნით საგანგებო ტიტულიც იქნა შემოღებული და მაწყვერელი მღვდელმთავრები „მღვდელმთავართა მთავრად“ იწოდებოდნენ. სავარაუდოდ, ამავე მისიით იყო ჩამოსული მზეჭაბუკის მმართველობის დასაწყისში კონსტანტინოპოლის პატრიარქი მუნილ I, რომელმაც მზეჭაბუკისაგან მიღებული უხვი საჩუქრების სანაცვლოდ ხოტბა-დიდება უძღვნა და შექმნა [[პანეგირიკი]] მისი, ყვარყვარე II-ისა და ქაიხოსროს განსადიდებლად. მზეჭაბუკ ათაბაგის მცდელობა სამცხის ეკლესიების ჩამოცილებისა მცხეთის კათოლიკოსის იურისდიქციიდან მარცხით დამთავრდა. 1516 წ. მანუჩარ და ივანე ათაბაგები კათოლიკოს ბასილ VI (1517-1528-1529- 1531) აძლევენ პირობის წიგნს, რომელშიც ისინი აღუთქვამენ სამცხეში მცხეთის საკათოლიკოსო მამულების დაბრუნებასა და სრულ მორჩილებას: „... ჩვენი საბატონო მამული როგორაცა ძუელითგან მცხეთისა საყდრისა მამულნი ყოფილიყუნენ და ეპისკოპოზნი და მაწყუერელი თქუენგან საკურთხეველი ყოფილა და სხუანი სამცხისა ეფისკოპოზნი ყოველნივე, ისრე თქუენნი სამნყსონი იყუნენ... ამისა გათავების თავსმდებად ყოვლად წმიდა აწყურისა ღმრთისმშობელი მოგუიხსენებია. და რაცა საათაბაგოშიგა მცხეთისა საყდრისა მამულნი იყუნენ, არც ისი დაგიჭიროთ და მოგანებოთ...“ ამდენად, სამცხის ეკლესია კვლავ კათოლიკოს-პატრიარქის იურისდიქციაშია. კათოლიკოსთა აწყურის მთავარეპისკოპოსისა და სამცხის სხვა ეპისკოპოსების მაკურთხებელი.