ახტალის მონასტერი - რედაქტირების ისტორია

Tkenchoshvili: /* ქართულ-სომხური წყაროები */

2024-02-20T10:35:39Z

‎ქართულ-სომხური წყაროები

Tkenchoshvili: /* მოხატულობა */

2023-10-18T19:38:34Z

‎მოხატულობა

Tkenchoshvili 12:11, 9 ივნისი 2022-ზე

2022-06-09T12:11:31Z

Tkenchoshvili: /* მთავარი ტაძარი */

2021-11-05T11:36:23Z

‎მთავარი ტაძარი

Tkenchoshvili: /* მთავარი ტაძარი */

2021-11-02T09:32:54Z

‎მთავარი ტაძარი

Tkenchoshvili: /* წყარო */

2021-04-11T19:45:46Z

‎წყარო

Tkenchoshvili: /* ქართულ-სომხური წყაროები */

2021-04-06T09:41:20Z

‎ქართულ-სომხური წყაროები

ცვლილებების ჩვენება

Tkenchoshvili: /* ისტორია */

2021-03-12T20:14:28Z

‎ისტორია

Tkenchoshvili: /* წყარო */

2021-03-12T20:04:51Z

‎წყარო

Tkenchoshvili 20:03, 12 მარტი 2021-ზე

2021-03-12T20:03:29Z

@@ ხაზი 14: / ხაზი 14: @@
 ===ქართულ-სომხური წყაროები===
-მთელი ისტორიის განმავლობაში „პღნძაჰანქი“, ანუ ახტალის მონასტერი, ღვთისმშობლის სახელობისა იყო, რასაც ამტკიცებენ ქართულ-სომხური წყაროები: მელიქიშვილების აღნიშნული საგვარეულო გადმოცემა ჰერაკლე კეისრის მიერ ღვთისმშობლის სავანის დაარსებაზე ახტალაში; 1183 წ. მარიამ კვირიკიან-ბაგრატუნის ქვაჯვრის წარწერა, სადაც მოიხსენიება „პღნძაჰაქის წმ. ღვთისმშობელი; გრიგოლ ნოსელის „თარგმანებაჲ ეკლესიასტეს წიგნისა“ სომხური თარგმანის მინაწერი, სადაც აღნიშნულია: „დაიწერა და დასრულდა წიგნი გრიგოლ ნოსელის [[ეპისკოპოსი]]სა რჩეულისა და კარგის ძველი მაგალითისაგან, რომელიც / პირველ/ მთარგმნელთა დაწერილი იყო ხელითა ცოდვილისა და უღირსისა მოწესის სიმეონისა, ქვეყანასა სომეხთასა (იგულისხმება ქვემო ქართლის „სომხითი“, რომელიც ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოს შემადგელობაში მოექცა), ლორეს მახლობლად მონასტერსა, რომელსაც ეწოდება სპლენძაჰან, წმიდა ღვთისმშობლის საფარველსა ქვეშე, მმართველობასა ივანე ათაბეგისასა, აღმაშენებლისა მონასტრისასა“. ახტალის ტაძარში განსაკუთრებულ შთაბეჭდილებას ახდენდა ვლაქერნის ღვთისმშობლის უზარმაზარი გამოსახულება. შემორჩენილია აგრეთვე ღვთისმშობლის შობისა და მიძინების ამსახველი სცენები, რასაც აქ ყოველთვის დღესასწაულობდნენ. ამ დღეებში წელიწადში ორჯერ მოდიოდა [[მღვდელი]] და აღასრულებდა წმ. [[ლიტურგია]]ს, რომელსაც ყველა აღმსარებლობის მრევლი ესწრებოდა. არსებობს მოსაზრება, რომ ახტალა [[დიოფიზიტობა|დიოფიზიტები]]ს ხელში უნდა გადასულიყო დაახლოებით 1227–1231 წწ., როდესაც წყაროები ივანე მხარგრძელის გარდაცვალებას აღნიშნავდნენ. კირაკოსის ცნობა ივანე ათაბაგის მიერ მონასტრის დაარსების თაობაზე უნდა გავიგოთ არა როგორც ახლის მშენებლობა, არამედ ძველის გარდაქმნა, აღორძინება. მაგრამ ამ მოსაზრებას რადიკალურად ეწინააღმდეგება ქართული წყაროთა მონაცემები. ამ მხრივ, განსაკუთრებით საინტერესოა ე.წ.  „უცნობი მონასტრის“ [[ტიპიკონი]]ს ტექსტი. მასში დაცული ინფორმაცია იძლევა საშუალებას, დადგეს „უცნობი“ მონასტრისა და ახტალის მონასტრის იდენტურობის საკითხი. ე. წ. „უცნობი მონასტრის“ ტიპიკონში მოხსენიებული მონასტერი ღვთისმშობლის სახელობისაა, ისევე, როგორც ახტალა.  ორივე მონასტერს დიდი ამაგი დასდო ივანე ათაბაგმა; ორივე მონასტერს მხარგრძელთა გვარის სამწირველო აქვს; ტყავის ნაჭერი, რომელზედაც  ტიპიკონის ტექსტი აღმოჩნდა, თავად მელიქიშვილებს (სომხითის მელიქის ძეები) გამოუყენებიათ და თავისუფალ მეორე გვერდზე გარეჯის ნათლისმცემლის მონასტრისადმი 1777 წ. შეწირულობის სიგელი დაუწერიათ. ჩანს, მელიქიშვილებს ხელი მიუწვდებოდათ მათ მამულში არსებულ ახტალის მონასტრის დოკუმენტებზე, რომელიც გვიანფეოდალურ ხანაში მათ საძვალეს წარმოადგენდა.
+მთელი ისტორიის განმავლობაში „პღნძაჰანქი“, ანუ ახტალის მონასტერი, ღვთისმშობლის სახელობისა იყო, რასაც ამტკიცებენ ქართულ-სომხური წყაროები: მელიქიშვილების აღნიშნული საგვარეულო გადმოცემა ჰერაკლე კეისრის მიერ ღვთისმშობლის სავანის დაარსებაზე ახტალაში; 1183 წ. მარიამ კვირიკიან-ბაგრატუნის ქვაჯვრის წარწერა, სადაც მოიხსენიება „პღნძაჰაქის წმ. ღვთისმშობელი; გრიგოლ ნოსელის „თარგმანებაჲ ეკლესიასტეს წიგნისა“ სომხური თარგმანის მინაწერი, სადაც აღნიშნულია: „დაიწერა და დასრულდა წიგნი გრიგოლ ნოსელის [[ეპისკოპოსი]]სა რჩეულისა და კარგის ძველი მაგალითისაგან, რომელიც / პირველ/ მთარგმნელთა დაწერილი იყო ხელითა ცოდვილისა და უღირსისა მოწესის სიმეონისა, ქვეყანასა სომეხთასა (იგულისხმება ქვემო ქართლის „სომხითი“, რომელიც ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოს შემადგელობაში მოექცა), ლორეს მახლობლად მონასტერსა, რომელსაც ეწოდება სპლენძაჰან, წმიდა ღვთისმშობლის საფარველსა ქვეშე, მმართველობასა ივანე ათაბეგისასა, აღმაშენებლისა მონასტრისასა“. ახტალის ტაძარში განსაკუთრებულ შთაბეჭდილებას ახდენდა ვლაქერნის ღვთისმშობლის უზარმაზარი გამოსახულება. შემორჩენილია აგრეთვე ღვთისმშობლის შობისა და მიძინების ამსახველი სცენები, რასაც აქ ყოველთვის დღესასწაულობდნენ. ამ დღეებში წელიწადში ორჯერ მოდიოდა [[მღვდელი]] და აღასრულებდა წმ. [[ლიტურგია]]ს, რომელსაც ყველა აღმსარებლობის მრევლი ესწრებოდა. არსებობს მოსაზრება, რომ ახტალა [[დიოფიზიტობა|დიოფიზიტები]]ს ხელში უნდა გადასულიყო დაახლოებით 1227–1231 წწ., როდესაც წყაროები ივანე მხარგრძელის გარდაცვალებას აღნიშნავდნენ. კირაკოსის ცნობა ივანე ათაბაგის მიერ მონასტრის დაარსების თაობაზე უნდა გავიგოთ არა როგორც ახლის მშენებლობა, არამედ ძველის გარდაქმნა, აღორძინება. მაგრამ ამ მოსაზრებას რადიკალურად ეწინააღმდეგება ქართული წყაროთა მონაცემები. ამ მხრივ, განსაკუთრებით საინტერესოა ე.წ.  „უცნობი მონასტრის“ [[ტიპიკონი]]ს ტექსტი. მასში დაცული ინფორმაცია იძლევა საშუალებას, დადგეს „უცნობი“ მონასტრისა და ახტალის მონასტრის იდენტურობის საკითხი. ე. წ. „უცნობი მონასტრის“ ტიპიკონში მოხსენიებული მონასტერი ღვთისმშობლის სახელობისაა, ისევე, როგორც ახტალა.  ორივე მონასტერს დიდი ამაგი დასდო ივანე ათაბაგმა; ორივე მონასტერს მხარგრძელთა გვარის სამწირველო აქვს; ტყავის ნაჭერი, რომელზედაც  ტიპიკონის ტექსტი აღმოჩნდა, თავად მელიქიშვილებს (სომხითის მელიქის ძეები) გამოუყენებიათ და თავისუფალ მეორე გვერდზე გარეჯის ნათლისმცემლის მონასტრისადმი 1777 წ. შეწირულობის [[სიგელი (საბუთი)|სიგელი]] დაუწერიათ. ჩანს, მელიქიშვილებს ხელი მიუწვდებოდათ მათ მამულში არსებულ ახტალის მონასტრის დოკუმენტებზე, რომელიც გვიანფეოდალურ ხანაში მათ საძვალეს წარმოადგენდა.
 ს. კაკაბაძის მიერ აღმოჩენილი ე.წ. „უცნობი მონასტრის“ ტიპიკონის ტექსტის დედანი დაკარგულია, შემორჩენილია მხოლოდ მისი გადმონაწერი. ტიპიკონის ტექსტს დიდი მნიშვნელობა აქვს ახტალის მონასტრის ისტორიისა და იქ მიმდინარე სოციალურ-ეკონომიკური პროცესების გასარკვევად,  აგრეთვე – მონასტრის კონფესიური კუთვნილების საკითხის განსაზღვრისათვის. ს. კაკაბაძე ამ ძეგლს „[[თამარ მეფე|თამარ მეფის]] დროინდელ „ერთი მონასტრის ანდერძს“ უწოდებს. სრული სახით ტექსტი 1970 წ. ი. დოლიძემ გამოსცა სათაურით: „წესი და განგებაჲ უცნობი მონასტრისაჲ“ და იგი  1191-1212 წწ. დაათარიღა. მკვლევართა ნაწილს ტექსტში ბოლნისის მოხსენიების გამო  ტიპიკონი ბოლნისთან ახლომმდებარე მონასტრის ან თვით  [[ბოლნისის სიონი]]ს განგებად მიაჩნდა. ტიპიკონის შემორჩენილ ნაწილში აღნიშნულია, რომ მონასტერს მოსავალი არ ჰყოფნიდა და ბოლნისს საღვინე დაუდევთ: „...პატრონისა და ლაშქართა და სტუმართათჳს ესე მოსავალი  არ ეყოფის და ამისათჳს ... ეგრეთვე ბოლნისს საღვინე დავდევით“. მოწეული ღვინო მონასტერს მოხმარდებოდა, ქარცებიდან („ქარცები“ – სოფ. ჯავახეთში, ახალქალაქის რაიონი) კი მონასტერი  [[ხორბალი|ხორბლით]] მარაგდებოდა: „ესე  ... ქარცებითჲ ხუარბალი მოვიდოდეს და ბოლნისს ღჳნოჲ მოიღების“. ტიპიკონის ტექსტის მიხედვით, მონასტერი, რომლის შესახებაც მასშია საუბარი, ახტალის მონასტრის მსგავსად, ღვთისმშობლის სახელობისაა და მის წინაშე დიდი დამსახურება მიუძღვის ივანე ათაბაგს: „ივანე მჴარგრძელმანცა [[მსახურთუხუცესი|მსახურთუხუცესმან]] დიდი სასოებაჲ და გულსმოდგინებაჲ აჩუენა ამის დედისა ღმრთისა მიმართ და საყოფ/ე/ლისა მისისა და რომელ მონასტერსა საბოსტნე და სავენაჴე, რომელი დიდად ეჴმარნეს/, ესე ვალანის ქუეშითგან იყიდა, რომელ... უფრო/ჲ/სითა საფასოჲთა და დედისა ღმრთისასა  შემოსწირა, რათა მოჴსენებული დიდებულ ყოს ძემან ღმრთისამან და ამან ყოვლად წმიდამან დედამან მისმან“. მნიშვნელოვანია ისიც, რომ ტექსტში მხარგრძელთა საგვარეულოს სამწირველო იხსენიება, რომელსაც შეწირულობის  გარკვეული ნაწილი მოხმარდებოდა. ეს ცნობა ერთ-ერთი მთავარი არგუმენტია ტიპიკონის ახტალის მონასტრისადმი კუთვნილებისა. ივანე ათაბაგის მიერ შეწირული მიწებიდან შემოსავალი დაუწესებიათ ტრაპეზისათვის – „...რომელ სტუმარსა და ყოველსა მომავალსა მისსა ეყოფოდა“, საწინამძღვროდ – „...რაჲთა წინამძღვრისა სტუმარსა და მომავალსა  ყოველსავე მისსა ეყოფოდა“ და „ეგრეთვე სამწირველოჲსა სახლისა მათისათჳს“ (ე.ი. მხარგრძელთა). რადგან ტიპიკონის ტექსტში ივანე მხარგრძელის სიცოცხლეში მოიხსენიება  „სამწირველო სახლისა მისისა“, იგი ახტალის მონასტრის დაარსებისთანავე ან დაარსებიდან ძალიან მალე უნდა შექმნილიყო. ივანე მხარგრძელის სამწირველო თვით ღვთისმშობლის მთავარ ტაძარში უნდა ყოფილიყო. ტიპიკონის ტექსტის მიხედვით, თამარ მეფე, რომელიც ასევე მიწებს სწირავს მონასტერს და შეუვალობას უბოძებს მას, ცხადია, ცოცხალია და ტრაპეზთან მისთვის მოსახსენებელს აწესებენ: „ღმრთივ-გჳრგჳნოსნისა მეფეთა  შორის მეფისა თამარის დღეგრძელობაჲ და წარმართებაჲ და შენდობაჲ უფროჲსად აჩუენა და სოფელნი და აგარაკნი შემოსწირნა, და სხუანი აგარაკნი თქუენნი შესავალობისაგან შეუვალყვნა და ყოველი ხარკი და ბეგარნი [ამო]  გჴადა... მონასტრის მწეობისათჳს მათისა ყოველთა დღეთა ტრაპეზ/სა/ თანა იდიდებოდეს საჴსენებელი მეფობისა მათისაჲ და საუკუნომცა არს და დაუსრულებელ ჴსენებაჲ მათი, ამინ“. აღნიშნული ფაქტი კი ახტალის მონასტრის დაარსებას XIII ს. პირველი ათეულით განსაზღვრავს.

@@ ხაზი 47: / ხაზი 47: @@
 ტაძრის მოხატულობის  პროგრამა ტიპურია XIII ს.  ქართული მონუმენტური ფერწერისათვის. საკურთხევლის კონქში წარმოდგენილია მთავარანგელოზებით ფლანკირებული, საყდარზე დაბრძანებული ჩვილედი ღვთისმშობელი. კონქის ქვემოთ წარმოდგენილია მოციქულთა ზიარება ორ სახედ, შემდეგ კი ეკლესიის მამათა მრავალრიცხოვანი სახეები, რომელთაც ორი რეგისტრი უჭირავთ. ტაძრის ჩრდილოეთ და სამხრეთ მკლავებში მოცემულია საუფლო დღესასწაულთა და ღვთისმშობლის ცხოვრების ციკლი. დასავლეთ მკლავი განკითხვის დღის ვრცელ, მრავალნაწილიან კომპოზიციებს ეთმობა. ამას გარდა, მოხატულობაში ჩართულია ცალკეულ წმინდანთა, წმ. მამათა, მამამთავართა, წინასწარმეტყველთა გამოსახულებანი, წმ. იოანე ნათლისმცემლის ცხოვრების სიუჟეტები და ცალკეული თემები (წმ. ორმოცი სებასტიელი მოწამე, ელია წინასწარმეტყველის ზეცად ამაღლება, ისუ ნავესი – მთავარანგელოზ მიქაელის წინაშე და სხვ.).
-სახასიათოა აგრეთვე მოხატულობის პროგრამაში წმინდანთა დასში ადგილობრივ ეკლესიათა წმინდანების გამოსახულებების ჩართვა – [[საკურთხეველი|საკურთხეველში]], ეკლესიის მამათა რიგში წარმოდგენილია წმ. გრიგოლ განმანათლებლის გამოსახულება. დასავლეთ  კედლის ქვედა მონაკვეთზე გამოსახულია ვრცელი რიგი საქართველოს ეკლესიის წმინდანებისა: [[წმინდა ნინო|წმ. ნინო]], წმ. იოვანე ზედაზნელი, წმ. შიო მღვიმელი, წმ. ევაგრე, წმ. ექვთიმე და გიორგი მთაწმინდლები, წმ. ილარიონ ქართველი. მოხატულობის პროგრამის ამგვარ გადაწყვეტაში არეკლილი უნდა იყოს XII-XIII სს. განმავლობაში აღნიშნულ რეგიონთან საქართველოს სამეფოს პოლიტიკურ-კონფესიური ურთიერთობები.
+სახასიათოა აგრეთვე მოხატულობის პროგრამაში წმინდანთა დასში ადგილობრივ ეკლესიათა წმინდანების გამოსახულებების ჩართვა – [[საკურთხეველი|საკურთხეველში]], ეკლესიის მამათა რიგში წარმოდგენილია წმ. გრიგოლ განმანათლებლის გამოსახულება. დასავლეთ  კედლის ქვედა მონაკვეთზე გამოსახულია ვრცელი რიგი საქართველოს ეკლესიის წმინდანებისა: [[წმინდა ნინო|წმ. ნინო]], წმ. იოვანე ზედაზნელი, წმ. [[შიო მღვიმელი (ასურელი მამა)|შიო მღვიმელი]], წმ. ევაგრე, წმ. [[ექვთიმე მთაწმიდელი|ექვთიმე]] და [[გიორგი მთაწმინდელი|გიორგი მთაწმინდლები]], წმ. ილარიონ ქართველი. მოხატულობის პროგრამის ამგვარ გადაწყვეტაში არეკლილი უნდა იყოს XII-XIII სს. განმავლობაში აღნიშნულ რეგიონთან საქართველოს სამეფოს პოლიტიკურ-კონფესიური ურთიერთობები.
 ტაძრის მოხატულობაში გამოიყოფა ორი ფენა: პირველი შესრულებული უნდა იყოს მისი აგების თანადროულად, XIII ს. 20-იან წწ. – ამ ფენის ფრესკები შემორჩა საკურთხეველში, აგერთვე სამხრეთ და ჩრდილოეთ მკლავების ქვედა ნახევარზე. ინტერიერის სხვა მონაკვეთებზე შემორჩენილი ფრესკები XIII ს. II ნახევარში უნდა  შეექმნათ.

@@ ხაზი 4: / ხაზი 4: @@
 ახტალა წყაროებში სხვადასხვა სახელით მოიხსენიება. მისი  დაარსების რამდენიმე ისტორიული ტრადიცია არსებობს. ქართული საისტორიო ტრადიციის მიხედვით, ახტალას ადრე „აგარაკი“ რქმევია, სადაც [[ვახტანგ გორგასალი|ვახტანგ გორგასალს]] [[ეპისკოპოსი]] დაუსვამს (ვახუშტი ბატონიშვილი). აგარაკის ეპარქიის  ახტალასთან გაიგივება ზოგი ერთი ისტორიკოსის მიერ არ  არის გაზიარებული (დ. ბერძენიშვილი), რადგან წყარო  აგარაკს ასახელებს ხუნანთან (ჯუანშერი), მის სამწყსოდ კი – ხუნანს, გარდაბანსა და ბერდუჯის მდინარეს (ვახუშტი ბატონიშვილი) ([[აგარაკის ეპარქია]]).
-ქართულ წყაროებში სახელწოდება „ახტალა“ პირველად 1392 წელს საკათოლიკოსო მამულების სითარხნის გუჯარში მოიხსენიება. მკვლევარნი მას თურქულ სიტყვას „აღ-ტალას“ უკავშირებენ, რაც „თეთრ მინდორს“ ან „თეთრ ველს“ ნიშნავს. შესაძლოა, სახელწოდება ნიადაგის სიბაცეს უკავშირდებოდეს იქ არსებული მადნების გამო. [[სომხეთი]]ს საისტორიო ტრადიცია ახტალას „პღნძაჰანქად“ (მარიამ კვირიკიან-ბაგრატუნის ქვაჯვრის წარწერა, კირაკოს განძაკეცი) მოიხსენიებს, რაც  „სპილენძის მადანს“ ნიშნავს. საინტერესოა ის ფაქტი, რომ ერთ-ერთ ქართულ გუჯარში, სადაც ომარ-ხანის მიერ ახტალის დარბევაზეა საუბარი  (ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი  Q 475,73,) ახტალა „მადანის“  სახელწოდებით არის მოხსენიებული: „ომარ-ხანმა რომ  მადანი აიღო ენკენისთვის“. მართლაც, ახტალის მიდამოები მდიდარია სპილენძის, ოქროსა და ვერცხლის საბადოებით. „პღნძ“ სპარსული წარმოშობის სიტყვაა (birinj ან pirinj). ძველი ფორმა ცნობილი არ არის. მისი ქართული ფორმებია „პილენძი“ ან „სპილენძი“. მართლაც, ქართულიდან სომხურზე თარგმნილ საღვთისმეტყველო ლიტერატურის მინაწერებში გვხვდება მონასტრის სახელწოდებიდან – „პღნძ“-ის ქართული ფორმა „სპლენძაჰან“ ან  „პლინძაჰან“ (გრიგოლ ნოსელის „თარგმანებაჲ ეკლესიასტეს წიგნისა“ – სომხური თარგმანის ერთი მინაწერი), რაც გარკვეულწილად მონასტერში [[ქართული ენა|ქართული ენის]] დომინანტობაზე მიუთითებს.
+ქართულ წყაროებში სახელწოდება „ახტალა“ პირველად 1392 წელს საკათოლიკოსო მამულების სითარხნის გუჯარში მოიხსენიება. მკვლევარნი მას თურქულ სიტყვას „აღ-ტალას“ უკავშირებენ, რაც „თეთრ მინდორს“ ან „თეთრ ველს“ ნიშნავს. შესაძლოა, სახელწოდება ნიადაგის სიბაცეს უკავშირდებოდეს იქ არსებული მადნების გამო. [[სომხეთი]]ს საისტორიო ტრადიცია ახტალას „პღნძაჰანქად“ (მარიამ კვირიკიან-ბაგრატუნის ქვაჯვრის წარწერა, კირაკოს განძაკეცი) მოიხსენიებს, რაც  „სპილენძის მადანს“ ნიშნავს. საინტერესოა ის ფაქტი, რომ ერთ-ერთ ქართულ გუჯარში, სადაც ომარ-ხანის მიერ ახტალის დარბევაზეა საუბარი  (ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი  Q 475,73,) ახტალა „მადანის“  სახელწოდებით არის მოხსენიებული: „ომარ-ხანმა რომ  მადანი აიღო ენკენისთვის“. მართლაც, ახტალის მიდამოები მდიდარია სპილენძის, ოქროსა და [[ვერცხლი]]ს საბადოებით. „პღნძ“ სპარსული წარმოშობის სიტყვაა (birinj ან pirinj). ძველი ფორმა ცნობილი არ არის. მისი ქართული ფორმებია „პილენძი“ ან „სპილენძი“. მართლაც, ქართულიდან სომხურზე თარგმნილ საღვთისმეტყველო ლიტერატურის მინაწერებში გვხვდება მონასტრის სახელწოდებიდან – „პღნძ“-ის ქართული ფორმა „სპლენძაჰან“ ან  „პლინძაჰან“ (გრიგოლ ნოსელის „თარგმანებაჲ ეკლესიასტეს წიგნისა“ – სომხური თარგმანის ერთი მინაწერი), რაც გარკვეულწილად მონასტერში [[ქართული ენა|ქართული ენის]] დომინანტობაზე მიუთითებს.
 [[ფაილი:AXTALIS MONASTERI 1.PNG|thumb|350პქ|ახტალის მონასტერი]]
 ===ისტორია===

@@ ხაზი 40: / ხაზი 40: @@
 საინტერესოა ფასადების გაფორმების თავისებურებები – [[თაღნარი]]ს უქონლობა და დეკორატიული აქცენტების კონცენტრაცია გლუვი კედლების ფონზე ([[პორტალი (არქიტექტურა)|პორტალების]] მომსაზღვრელი ფორმები, აგრეთვე დიდი ზომის რელიეფური ჯვრის გვერდებზე განთავსებული, პროფილირებული წყვილი სარკმლები). ფასადების გაფორმების პრინციპები XII-XIII სს. მიჯნის  ქართული გუმბათოვანი ტაძრების, სახელდობრ, ბეთანიის, ქვათახევის, წუღრუღაშენის  დეკორული გადაწყვეტის მსგავსია.
-ორნამენტული რეპერტუარი მთლიანად აღებულია XI-XIII სს. ქართულ არქიტექტურაში ფართოდ გავრცელებული მოტივებიდან. სახასიათოა  მათ გვერდით სელჩუკური და სომხური ელემენტების არსებობა, როგორც დასავლეთ და ჩრდილოეთ პორტალებზე, აგრეთვე ცალკეულ ორნამენტულ მოტივებში.
+ორნამენტული [[რეპერტუარი]] მთლიანად აღებულია XI-XIII სს. ქართულ არქიტექტურაში ფართოდ გავრცელებული მოტივებიდან. სახასიათოა  მათ გვერდით სელჩუკური და სომხური ელემენტების არსებობა, როგორც დასავლეთ და ჩრდილოეთ პორტალებზე, აგრეთვე ცალკეულ ორნამენტულ მოტივებში.
 ტაძრის შთამბეჭდავი ინტერიერი, გამორჩეული თავისი გრანდიოზულობით, საეპისკოპოსო კათედრალის აგებისთანავე ერთიანად მოუხატავთ. რამდენიმე ათეული წლის წინ ფრესკები ნაწილობრივ იქნა  განახლებულ-გადაწერილი.

@@ ხაზი 38: / ხაზი 38: @@
 მონასტრის მთავარი ტაძარი დასავლეთ პორტიკით, გახსნილი, ფართო თაღებით, ისევე, როგორც ივანე და ავაგ მხარგრძელების დარბაზული ტიპის ეკვდერი (მიდგმული ტაძრის სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში), აგებულ იქნა XIII ს. 20-იან წწ. ტიპოლოგიურად (გეგმა, პროპორციები, ინტერიერის გადაწყვეტა, ფასადების დეკორ. გაფორმების პრინციპი) იგი განეკუთვნება ქართულ ჯვარ-გუმბათოვანი არქიტექტურის ძეგლთა იმ რიგს, რომელიც ხანგრძლივი პერიოდის მანძილზე (XI-XVIII სს.) იყო დამკვიდრებული საეკლესიო ხუროთმოძღვრებაში. ამასთანავე, ცალკეული არქიტექტურული თავისებურებები ახტალის მონასტრის მთავარ ეკლესიას აკავშირებს XII-XIII სს. გუმბათოვანი ტაძრების ჯგუფთან (ბეთანია, ქვათახევი, ფიტარეთი, წუღრუღაშე ნი).
-საინტერესოა ფასადების გაფორმების თავისებურებები – თაღნარის უქონლობა და დეკორატიული აქცენტების კონცენტრაცია გლუვი კედლების ფონზე (პორტალების მომსაზღვრელი ფორმები, აგრეთვე დიდი ზომის რელიეფური ჯვრის გვერდებზე განთავსებული, პროფილირებული წყვილი სარკმლები). ფასადების გაფორმების პრინციპები XII-XIII სს. მიჯნის  ქართული გუმბათოვანი ტაძრების, სახელდობრ, ბეთანიის, ქვათახევის, წუღრუღაშენის  დეკორული გადაწყვეტის მსგავსია.
+საინტერესოა ფასადების გაფორმების თავისებურებები – [[თაღნარი]]ს უქონლობა და დეკორატიული აქცენტების კონცენტრაცია გლუვი კედლების ფონზე ([[პორტალი (არქიტექტურა)|პორტალების]] მომსაზღვრელი ფორმები, აგრეთვე დიდი ზომის რელიეფური ჯვრის გვერდებზე განთავსებული, პროფილირებული წყვილი სარკმლები). ფასადების გაფორმების პრინციპები XII-XIII სს. მიჯნის  ქართული გუმბათოვანი ტაძრების, სახელდობრ, ბეთანიის, ქვათახევის, წუღრუღაშენის  დეკორული გადაწყვეტის მსგავსია.
 ორნამენტული რეპერტუარი მთლიანად აღებულია XI-XIII სს. ქართულ არქიტექტურაში ფართოდ გავრცელებული მოტივებიდან. სახასიათოა  მათ გვერდით სელჩუკური და სომხური ელემენტების არსებობა, როგორც დასავლეთ და ჩრდილოეთ პორტალებზე, აგრეთვე ცალკეულ ორნამენტულ მოტივებში.

@@ ხაზი 65: / ხაზი 65: @@
 == წყარო ==
-[[საქართველოს მათლმადიდებელი ეკლესია:ენციკლოპედია]]
+* [[საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია:ენციკლოპედია]]
 [[კატეგორია:ქართული კულტურის ძეგლები საზღვარგარეთ]]
 [[კატეგორია:ქართული ეკლესია-მონასტრები სომხეთში]]

←წინა ვერსია		20:14, 12 მარტი 2021-ის ვერსია
ხაზი 13:		ხაზი 13:
	ახტალის მონასტრის დაარსებას წინ უძღოდა ის პერიოდი, როდესაც სომეხ-ქართველთა საეკლესიო ურთიერთობების საკითხი მთელი სიმწვავით კვლავ დაისვა XII – XIII სს. მიჯნაზე, რასაც იმ პერიოდში მცირე [[აზია]]ში განვითარებულმა მოვლენებმა [1199 წ. [[ქართველები]]ს მიერ ანისის და შემდგომ წლებში სხვა სომხური ციხე-ქალაქების აღება; საეკლესიო კრებები 1204 წ. ქ. სიისში და საქართველოში (სავარაუდოდ, [[თბილისი\|თბილისში]]), ლორეში (1205) და ანისში (1207)] მისცა ბიძგი. ქართული სახელმწიფოს კონფესიური პოლიტიკა გამოიხატა ახტალის ქართულ მონასტრის დაარსებით, რომელიც XIII ს. დასაწყისში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მართლმადიდებლური ცენტრი და კულტურის კერა იყო ქვემო ქართლში.		ახტალის მონასტრის დაარსებას წინ უძღოდა ის პერიოდი, როდესაც სომეხ-ქართველთა საეკლესიო ურთიერთობების საკითხი მთელი სიმწვავით კვლავ დაისვა XII – XIII სს. მიჯნაზე, რასაც იმ პერიოდში მცირე [[აზია]]ში განვითარებულმა მოვლენებმა [1199 წ. [[ქართველები]]ს მიერ ანისის და შემდგომ წლებში სხვა სომხური ციხე-ქალაქების აღება; საეკლესიო კრებები 1204 წ. ქ. სიისში და საქართველოში (სავარაუდოდ, [[თბილისი\|თბილისში]]), ლორეში (1205) და ანისში (1207)] მისცა ბიძგი. ქართული სახელმწიფოს კონფესიური პოლიტიკა გამოიხატა ახტალის ქართულ მონასტრის დაარსებით, რომელიც XIII ს. დასაწყისში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მართლმადიდებლური ცენტრი და კულტურის კერა იყო ქვემო ქართლში.

		+	===ქართულ-სომხური წყაროები===
	მთელი ისტორიის განმავლობაში „პღნძაჰანქი“, ანუ ახტალის მონასტერი, ღვთისმშობლის სახელობისა იყო, რასაც ამტკიცებენ ქართულ-სომხური წყაროები: მელიქიშვილების აღნიშნული საგვარეულო გადმოცემა ჰერაკლე კეისრის მიერ ღვთისმშობლის სავანის დაარსებაზე ახტალაში; 1183 წ. მარიამ კვირიკიან-ბაგრატუნის ქვაჯვრის წარწერა, სადაც მოიხსენიება „პღნძაჰაქის წმ. ღვთისმშობელი; გრიგოლ ნოსელის „თარგმანებაჲ ეკლესიასტეს წიგნისა“ სომხური თარგმანის მინაწერი, სადაც აღნიშნულია: „დაიწერა და დასრულდა წიგნი გრიგოლ ნოსელის [[ეპისკოპოსი]]სა რჩეულისა და კარგის ძველი მაგალითისაგან, რომელიც / პირველ/ მთარგმნელთა დაწერილი იყო ხელითა ცოდვილისა და უღირსისა მოწესის სიმეონისა, ქვეყანასა სომეხთასა (იგულისხმება ქვემო ქართლის „სომხითი“, რომელიც ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოს შემადგელობაში მოექცა), ლორეს მახლობლად მონასტერსა, რომელსაც ეწოდება სპლენძაჰან, წმიდა ღვთისმშობლის საფარველსა ქვეშე, მმართველობასა ივანე ათაბეგისასა, აღმაშენებლისა მონასტრისასა“. ახტალის ტაძარში განსაკუთრებულ შთაბეჭდილებას ახდენდა ვლაქერნის ღვთისმშობლის უზარმაზარი გამოსახულება. შემორჩენილია აგრეთვე ღვთისმშობლის შობისა და მიძინების ამსახველი სცენები, რასაც აქ ყოველთვის დღესასწაულობდნენ. ამ დღეებში წელიწადში ორჯერ მოდიოდა [[მღვდელი]] და აღასრულებდა წმ. [[ლიტურგია]]ს, რომელსაც ყველა აღმსარებლობის მრევლი ესწრებოდა. არსებობს მოსაზრება, რომ ახტალა [[დიოფიზიტობა\|დიოფიზიტები]]ს ხელში უნდა გადასულიყო დაახლოებით 1227–1231 წწ., როდესაც წყაროები ივანე მხარგრძელის გარდაცვალებას აღნიშნავდნენ. კირაკოსის ცნობა ივანე ათაბაგის მიერ მონასტრის დაარსების თაობაზე უნდა გავიგოთ არა როგორც ახლის მშენებლობა, არამედ ძველის გარდაქმნა, აღორძინება. მაგრამ ამ მოსაზრებას რადიკალურად ეწინააღმდეგება ქართული წყაროთა მონაცემები. ამ მხრივ, განსაკუთრებით საინტერესოა ე.წ. „უცნობი მონასტრის“ [[ტიპიკონი]]ს ტექსტი. მასში დაცული ინფორმაცია იძლევა საშუალებას, დადგეს „უცნობი“ მონასტრისა და ახტალის მონასტრის იდენტურობის საკითხი. ე. წ. „უცნობი მონასტრის“ ტიპიკონში მოხსენიებული მონასტერი ღვთისმშობლის სახელობისაა, ისევე, როგორც ახტალა. ორივე მონასტერს დიდი ამაგი დასდო ივანე ათაბაგმა; ორივე მონასტერს მხარგრძელთა გვარის სამწირველო აქვს; ტყავის ნაჭერი, რომელზედაც ტიპიკონის ტექსტი აღმოჩნდა, თავად მელიქიშვილებს (სომხითის მელიქის ძეები) გამოუყენებიათ და თავისუფალ მეორე გვერდზე გარეჯის ნათლისმცემლის მონასტრისადმი 1777 წ. შეწირულობის სიგელი დაუწერიათ. ჩანს, მელიქიშვილებს ხელი მიუწვდებოდათ მათ მამულში არსებულ ახტალის მონასტრის დოკუმენტებზე, რომელიც გვიანფეოდალურ ხანაში მათ საძვალეს წარმოადგენდა.		მთელი ისტორიის განმავლობაში „პღნძაჰანქი“, ანუ ახტალის მონასტერი, ღვთისმშობლის სახელობისა იყო, რასაც ამტკიცებენ ქართულ-სომხური წყაროები: მელიქიშვილების აღნიშნული საგვარეულო გადმოცემა ჰერაკლე კეისრის მიერ ღვთისმშობლის სავანის დაარსებაზე ახტალაში; 1183 წ. მარიამ კვირიკიან-ბაგრატუნის ქვაჯვრის წარწერა, სადაც მოიხსენიება „პღნძაჰაქის წმ. ღვთისმშობელი; გრიგოლ ნოსელის „თარგმანებაჲ ეკლესიასტეს წიგნისა“ სომხური თარგმანის მინაწერი, სადაც აღნიშნულია: „დაიწერა და დასრულდა წიგნი გრიგოლ ნოსელის [[ეპისკოპოსი]]სა რჩეულისა და კარგის ძველი მაგალითისაგან, რომელიც / პირველ/ მთარგმნელთა დაწერილი იყო ხელითა ცოდვილისა და უღირსისა მოწესის სიმეონისა, ქვეყანასა სომეხთასა (იგულისხმება ქვემო ქართლის „სომხითი“, რომელიც ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოს შემადგელობაში მოექცა), ლორეს მახლობლად მონასტერსა, რომელსაც ეწოდება სპლენძაჰან, წმიდა ღვთისმშობლის საფარველსა ქვეშე, მმართველობასა ივანე ათაბეგისასა, აღმაშენებლისა მონასტრისასა“. ახტალის ტაძარში განსაკუთრებულ შთაბეჭდილებას ახდენდა ვლაქერნის ღვთისმშობლის უზარმაზარი გამოსახულება. შემორჩენილია აგრეთვე ღვთისმშობლის შობისა და მიძინების ამსახველი სცენები, რასაც აქ ყოველთვის დღესასწაულობდნენ. ამ დღეებში წელიწადში ორჯერ მოდიოდა [[მღვდელი]] და აღასრულებდა წმ. [[ლიტურგია]]ს, რომელსაც ყველა აღმსარებლობის მრევლი ესწრებოდა. არსებობს მოსაზრება, რომ ახტალა [[დიოფიზიტობა\|დიოფიზიტები]]ს ხელში უნდა გადასულიყო დაახლოებით 1227–1231 წწ., როდესაც წყაროები ივანე მხარგრძელის გარდაცვალებას აღნიშნავდნენ. კირაკოსის ცნობა ივანე ათაბაგის მიერ მონასტრის დაარსების თაობაზე უნდა გავიგოთ არა როგორც ახლის მშენებლობა, არამედ ძველის გარდაქმნა, აღორძინება. მაგრამ ამ მოსაზრებას რადიკალურად ეწინააღმდეგება ქართული წყაროთა მონაცემები. ამ მხრივ, განსაკუთრებით საინტერესოა ე.წ. „უცნობი მონასტრის“ [[ტიპიკონი]]ს ტექსტი. მასში დაცული ინფორმაცია იძლევა საშუალებას, დადგეს „უცნობი“ მონასტრისა და ახტალის მონასტრის იდენტურობის საკითხი. ე. წ. „უცნობი მონასტრის“ ტიპიკონში მოხსენიებული მონასტერი ღვთისმშობლის სახელობისაა, ისევე, როგორც ახტალა. ორივე მონასტერს დიდი ამაგი დასდო ივანე ათაბაგმა; ორივე მონასტერს მხარგრძელთა გვარის სამწირველო აქვს; ტყავის ნაჭერი, რომელზედაც ტიპიკონის ტექსტი აღმოჩნდა, თავად მელიქიშვილებს (სომხითის მელიქის ძეები) გამოუყენებიათ და თავისუფალ მეორე გვერდზე გარეჯის ნათლისმცემლის მონასტრისადმი 1777 წ. შეწირულობის სიგელი დაუწერიათ. ჩანს, მელიქიშვილებს ხელი მიუწვდებოდათ მათ მამულში არსებულ ახტალის მონასტრის დოკუმენტებზე, რომელიც გვიანფეოდალურ ხანაში მათ საძვალეს წარმოადგენდა.

←წინა ვერსია		20:04, 12 მარტი 2021-ის ვერსია
ხაზი 66:		ხაზი 66:
	[[საქართველოს მათლმადიდებელი ეკლესია:ენციკლოპედია]]		[[საქართველოს მათლმადიდებელი ეკლესია:ენციკლოპედია]]
	[[კატეგორია:ქართული კულტურის ძეგლები საზღვარგარეთ]]		[[კატეგორია:ქართული კულტურის ძეგლები საზღვარგარეთ]]
		+	[[კატეგორია:ქართული ეკლესია-მონასტრები სომხეთში]]

@@ ხაზი 10: / ხაზი 10: @@
 IX-XI სს. ახტალა ქვემო ქართლის სხვა მხარეებთან ერთად  კვირიკიანთა ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოს შემადგენლობაში შევიდა, რომლის ცენტრს IX ს. II ნახევარში სომეხი ბაგრატუნების მიერ ანექსირებული სამშვილდე წარმოადგენდა. ორბელთა საგვარეულოს დამხობის შემდეგ კი ქვემო ქართლის სამხრეთ ნაწილი, სადაც მდებარეობდა ახტალა, მხარგრძელთა გამგებლობაში მოექცა. არ არის გამორიცხული, რომ, როდესაც სომეხმა ბაგრატუნებმა ქვემო ქართლი თავიანთ იურისდიქციას დაუქვემდებარეს, მათი ძალაუფლების გამომხატველი მონასტრების დაარსების (სანაინი და [[ახპატი (მონასტერი)|ახპატი]]) გარდა, სხვა მნიშვნელოვანი ძველი ეკლესიებიც [[მონოფიზიტობა|მონოფიზიტურ]] ტაძრებად აქციეს. თუმცა კვირიკიანების დროს მარიამ კვირიკიან-ბაგრატუნის ზემოაღნიშნულ წარწერაში „პღნძაჰანქი“ მონასტრად არ მოიხსენიება. XII-XIII სს. მიჯნაზე  კი, როდესაც ივანე ათაბაგმა მიიღო [[მართლმადიდებლობა]], ახტალა თავის [[საძვალე]]დ აქცია და იქ ქართული მონასტერი დააარსა. მან [[საქართველო]]ს სწორედ ის ადგილი აირჩია, სადაც ადრე მართლმადიდებლური კერა ეგულებოდა.
+[[ფაილი:AXTALIS MONASTERI 2.PNG|thumb|200პქ|ახტალის მონასტერი. ღვთისმშობლის ეკლესიის მოხატულობა. დეტალი]]
 ახტალის მონასტრის დაარსებას წინ უძღოდა ის პერიოდი, როდესაც სომეხ-ქართველთა საეკლესიო ურთიერთობების საკითხი მთელი სიმწვავით კვლავ დაისვა XII – XIII სს. მიჯნაზე, რასაც იმ პერიოდში მცირე [[აზია]]ში განვითარებულმა მოვლენებმა [1199  წ. [[ქართველები]]ს მიერ ანისის და შემდგომ წლებში სხვა სომხური ციხე-ქალაქების აღება; საეკლესიო კრებები 1204 წ. ქ. სიისში და საქართველოში (სავარაუდოდ, [[თბილისი|თბილისში]]), ლორეში (1205) და ანისში (1207)] მისცა ბიძგი. ქართული სახელმწიფოს კონფესიური პოლიტიკა გამოიხატა ახტალის ქართულ მონასტრის დაარსებით, რომელიც XIII ს. დასაწყისში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მართლმადიდებლური ცენტრი და კულტურის კერა იყო ქვემო ქართლში.