ბანის ეპარქია - რედაქტირების ისტორია

Tkenchoshvili: /* წყაროები და ლიტერატურა */

2024-05-20T21:25:31Z

‎წყაროები და ლიტერატურა

Tkenchoshvili 12:39, 9 იანვარი 2024-ზე

2024-01-09T12:39:57Z

Tkenchoshvili 20:06, 18 ოქტომბერი 2023-ზე

2023-10-18T20:06:25Z

Tkenchoshvili: /* წყარო */

2022-11-26T17:11:49Z

‎წყარო

Tkenchoshvili 10:46, 6 ოქტომბერი 2021-ზე

2021-10-06T10:46:14Z

Tkenchoshvili 11:17, 8 ივლისი 2021-ზე

2021-07-08T11:17:45Z

Tkenchoshvili: /* წყარო */

2021-04-11T19:55:13Z

‎წყარო

Tkenchoshvili: მომხმარებელმა Tkenchoshvili გვერდი „ბანას ეპარქია“ გადაიტანა გვერდზე „ბანის ეპარქია“ გადამისამარ...

2021-03-22T19:11:13Z

მომხმარებელმა Tkenchoshvili გვერდი „ბანას ეპარქია“ გადაიტანა გვერდზე „ბანის ეპარქია“ გადამისამარ...

Tkenchoshvili: მომხმარებელმა Tkenchoshvili გვერდი „ბანის ეპარქია“ გადაიტანა გვერდზე „ბანას ეპარქია“

2021-03-22T19:11:02Z

მომხმარებელმა Tkenchoshvili გვერდი „ბანის ეპარქია“ გადაიტანა გვერდზე „ბანას ეპარქია“

Tkenchoshvili: ახალი გვერდი: '''ბანის (ბანას) ეპარქია''' – [[საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლ...

2021-03-22T19:10:07Z

ახალი გვერდი: '''ბანის (ბანას) ეპარქია''' – [[საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლ...

ახალი გვერდი

'''ბანის (ბანას) ეპარქია''' – [[საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია|საქართველოს სამოციქულო, მართლმადიდებელი ეკლესიის]] ერთ-ერთი უძველესი ისტორიული [[ეპარქია]]. მდებარეობდა სამხრეთ-დასავლეთ [[საქართველო]]ში (ახლანდელი [[თურქეთი]]ს ტერიტორია). მისი მღვდელმთავრები ატარებდნენ ბანელის ან ბანაელის წოდებას. დაარსდა IX-X საუკუნეების მიჯნაზე და არსებობდა XVII საუკუნის დასასრულამდე. გამოკვლევებით დადგენილია, რომ [[ბანა|ბანის ტაძარი]] VII საუკუნის შუა წლებშია აშენებული, ხოლო [[ადარნასე II]]-ის დროს (IX-X სს.) იგი განაახლეს და საეპისკოპოსო ცენტრად იქცა.

ბანის ეპარქიის ცენტრი იყო სოფ. ბანა, რომელიც მდებარეობს ისტორიულ ტაოში, თანამედროვე თურქულ სოფ. ფენეკიდან 1.5 კმ, მდ. ბანისწყლის (ფენიაკ-ჩაის) მარჯვენა ნაპირზე, მდ. ჭოროხის აუზში. ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით, ბანა იგივე ფანაკია: „მთაში არს ბანა, აწ უწოდებენ ფანაკს“. მასვე მოეპოვება ცნობა ეპარქიის ტერიტორიის საზღვრების შესახებ: აქ „იჯდა [[ეპისკოპოსი|ეპისკოპოზი]], მწყემსი ფანასკერტისა და სრულიად ტაოსი, ოლთისისა და ნარუმაკისა“. ბანის ეტიმოლოგიას უკავშირებენ „ბანაკს“ და მიჩნეულია, რომ აქ ბოლოკიდური თანხმოვანი (კ) ისევე ამოვარდა, როგორც სიტყვებში აგარაკი→აგარა, დანაკი→დანა და სხვ.

XVI საუკუნის დასაწყისის საისტორიო საბუთში „კათალიკოზის ხელქვეშეთი მღვდელმთავარნი და სამწყსონი სამცხე-საათაბაგოში“, ბანის ეპარქიის საზღვრები ასეა განსაზღვრული: „ბანელის სამწყსო: სულ ბანი, ტაოს-კარი, ფანასკერტი, ჰარიზის ხეობა, სრულად ოლთისი, ნამურაკანი“. XVIII საუკუნის შუა ხანებში ბანის ეპარქია დაცლილი ყოფილა. „აწ არს ცალიერი“, – წერს მის შესახებ ვახუშტი ბატონიშვილი. ამის შემდეგ იგი არასოდეს განახლებულა. გრანდიოზული ბანის ტაძარიც (ფუძის დიამეტრი – 38 მ, შიდა სივრცის სიმაღლე, სავარაუდოდ – 30 მ) დღეს ნანგრევების სახით დგას, თუმცა XIX საუკუნის შუა ხანებამდე შედარებით კარგად იყო მოღწეული და მხოლოდ ამ პერიოდში დაზიანდა – [[ყირიმის ომი 1853-56|ყირიმის ომი]]ს (1853-1856) დროს იგი თურქებმა [[ციხესიმაგრე]]დ გადააქციეს, გაუკეთეს დანაშენი, აღმოსავლეთიდან და სამხიდან თითო მაღალი [[კოშკი]]ც მიადგეს. 1855 წელს და 1877-1878 წლებში ბანასთან რამდენჯერმე გაიმართა რუსთა და თურქთა [[ჯარები]]ს [[ბრძოლა]], რამაც, ცხადია, დიდად დააზიანა ტაძარი.

სხვადასხვა დროს ბანის ტაძარი მოინახულეს და შეისწავლეს ბოტანიკოსმა კ. კოხმა (1843), ისტორიკოსებმა – დ. ბაქრაძემ (1881), [[თაყაიშვილი ექვთიმე|ე. თაყაიშვილმა]] (ორგზის – 1902 წელი, 1907 წელი), რომელმაც თავისი ვრცელი აღწერილობა, დახასიათება და ფოტოები გამოაქვეყნა (MAK, XII, 1909).

ბანის ეპარქიის გარშემო ტერიტორია ქართველ მეფეთა საკუთრება და რეზიდენცია-სამყოფელი იყო. მაგალითად, სუმბატ დავითისძის თხზულებაში [[ბაგრატ IV]]-ის (1027-1072) შესახებ ერთგან აღნიშნულია: „მოიწია ბაგრატ ტაოს და შემოვიდა თჳსსა მამულისა ბანას“, ხოლო [[დავით აღმაშენებელი|დავით აღმაშენებლი]]ს ისტორიკოსი აღნიშნავს, რომ „წარვიდა მეფე გიორგი ([[გიორგი II]]) მამულისა თჳსსა ტაოს და მოვიდა ბანას“.

ბანასთან მჭიდროდაა დაკავშირებული [[საქართველო]]ს ერთ-ერთი თვალსაჩინო მეფის, ბაგრატ IV-ის, სახელი, განსაკუთრებით მისი ყრმობის წლები. „მატიანე ქართლისაჲს“ ცნობით, 1032 წელს კონსტანტინოპოლის ელჩობიდან დაბრუნებული მარიამ დედოფალი „მო-რა-იწია მამულისა ძისა თჳსისასა, ქუეყანასა ტაოს, მოართუა (ბაგრატს) პატივი კურაპალატობისა; აღასრულეს ქორწილი, უკურთხეს გჳრგჳნი ბანას“. სწორედ ბაგრატ IV-ის [[ბიზანტია|ბიზანტიის]] სამეფო კარის წარმომადგენელ ელენეზე ქორწინება და მეფედ კურთხევა უნდა იყოს გამოსახული ოშკის ტაძრის XI საუკუნის ერთ-ერთ [[ფრესკა|ფრესკაზე]], რომელიც დღეს დაზიანებულია. საინტერესოა, რომ ამავე ფრესკაზე მოცემულია თვით ბანის ტაძრის უნიკალური გამოსახულება.

ბანა სამეფო სახლის [[საძვალე]]ც იყო. უკანასკნელად 1446 წელს აქ დაუკრძალავთ მეფე, ვახტანგ IV (1442-1446), ძე [[ალექსანდრე I დიდი]]სა (1412-1442), ხოლო 1444 წელს – ვახტანგ IV-ის მეუღლე, დედოფალი სითი-ხათუნი, ასული თაყა ფანასკერტელისა.

საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთით მდებარე ბანას ხშირად განუცდია თურქ-სელჩუკთა, ბიზანტიელთა და თურქ-ოსმალთა თავდასხმები. მტრის ხშირი თავდასხმების გამო მეტად მწირი ცნობები შემორჩა ბანის ეპარქიასა და ბანელ ეპისკოპოსებზე. მაგრამ, XIII საუკუნეში შედგენილ „განგება დარბაზობისას“ მიხედვით, მხოლოდ ისაა ცნობილი, რომ სამეფო დარბაზობის დროს ბანელი ეპისკოპოსი 32-ე ადგილზე იჯდა აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოს 37 იერარქს შორის – წალკელის შემდეგ და ჭერემელის წინ. ცნობილია სულ რამდენიმე ბანელი ეპისკოპოსი: პირველი იყო კვირიკე. მის შესახებ ვიცით მხოლოდ ის, რომ მას აუშენებია თუ განუახლებია და გადაუკეთებია ბანის ტაძარი.

XI საუკუნეში ცნობილია ორი ბანელი ეპისკოპოსი – ზაქარია და იოვანე. ორივე ბობოქარი პოლიტიკური მოვლენების მონაწილე იყო, განსაკუთრებით ზაქარია ბანელი, რომელიც ბანის მეზობელი (აღმოსავლეთით) ეპარქიის – ვალაშკერტის – მეთაურიც გახდა. იგი წყაროებში ხშირად ზაქარია ვალაშკერტელის ან ზაქარია ბანელ-ვალაშკერტელის სახელით მოიხსენიება. მასვე მინიჭებული ჰქონდა ბიზანტიის მაღალი საეკლესიო ტიტული სჳნგელოზისა და წერილობით წყაროებში იგი ზაქარია სვინგელოზადაც იწოდება. ბანის საეპისკოპოსო კათედრაზე ზაქარიას მემკვიდრედ შეიძლება მივიჩნიოთ მისი უმცროსი თანამედროვე იოვანე ბანელი, რომელიც XI საუკუნის 20 იანი წლების ბოლოს განუდგა მცირეწლოვან ბაგრატ IV-ს და [[ქართველები|ქართველთა]] საერო დიდებულების ჯგუფთან ერთად ბიზანტიაში წავიდა. სუმბატ დავითის ძე აღნიშნავს: „და დაჯდა შემდგომად მისსა ([[გიორგი I]]-ისა) მეფედ ძე მისი ბაგრატ ცხრისა წლისა. ხოლო [[აზნაური|აზნაურნი]] ტაოელნი წარვიდეს [[საბერძნეთი|საბერძნეთს]]: ვაჩე კარიჭისძე და ბანელი ეპისკოპოსი იოვანე, და ამათ თანა უმრავლესნი აზნაურნი ტაოსა, რომელნიმე ციხოვანნი და რომელნიმე უცხონი, განუდგეს ბაგრატს და მიერთნეს კონსტანტინეს, ძმასა ბასილი ბერძენთა მეფისასა, რომელი შემდგომად მისსა მეფე იყო“.

ბანის ეპარქიაში ლიტერატურული საქმიანობაც მიმდინარეობდა. სამწუხაროდ, ბანა ადრიდანვე, XI ს-იდან, მტრების გამუდმებულ თავდასხმებს განიცდიდა, ამიტომ აქ გადაწერილი ხელნაწერებიდან თითქმის არაფერი შემორჩა. ცნობილია მხოლოდ 1511 წელს მეფის ასულ ქეთევანის შეკვეთით გადაწერილი საბაწმინდის [[ტიპიკონი]]ს ხელნაწერი (A 647). ხელნაწერის ერთ-ერთ [[ანდერძი|ანდერძში]] ნათქვამია: „დაიწერა წმიდაჲ ესე და სულთა განმანათლებელნი წიგნი ტჳბიკონი ბრძანებით მეფეთ-მეფისა გიორგის ასულისა პატრონისა ქეთაონ ყოფილისა ქრისტინესითა. მრავალმცა არიან წელნი სუფევისა მისისანი... დაიწერა ქრონიკონსა ასოთხმოცდაცხრამეტსა, მონასტერსა ძელი საჭეშმარიტისასა, ბანას“. ხელნაწერის სხვა ანდერძში დასახელებულია მისი გადამწერიც: „გათავდა ჴელითა ფრიად ცოდვილისა ჯაყელის შვილისა იაკობისითა“. აქედან ირკვევა, რომ ბანის მონასტერი ძელი ჭეშმარიტის სახელზე ყოფილა აგებული XVI ს., ხოლო იაკობ ჯაყელი ჩვენთვის ცნობილი ერთ-ერთი ბოლო მოღვაწეა ბანაში.

ვ. სილოგავა

==წყაროები და ლიტერატურა==
*არისტაკეს ლა სტივერტეცი, ისტორია, ე. ცაგარეიშვილის გამოც., თბ., 1974;
*გრიგოლ ნაზიანზელის თხზულებაათა შემცველ ქართულ ხელნაწერთა აღწერილობა, შემდგ., თ. ბრეგაძე, თბ., 1988;
*ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955; ტ. 4, თბ., 1973;
*ხელნაწერთა აღწერილობა, Q კოლექცია, ტ. 1, თბ., 1957;
*ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. 2-3, თბ., 1965-70.
*მენაბდე ლ., ძველი ქართული მწერლობის კერები, ტ. 1, ნაკვ. 2, თბ., 1962;
*შანიძე ა., ეტიმოლოგიური ძიებანი, 2, ყარსი, ბანა, არტანუჯი, თბილისის სახელმწ. უნ-ტის სამეცნიერო სესიის მუშაობის გეგმა და მოხს. თეზისები, თბ., 1952;
*შარაშიძე ქ., საქართველოს ისტორიის მასალები (XV-XVIII სს.), „მასალები საქართველოსა და კავკასიის ისტორიისათვის“, 1954, №30;
*ჯიქია ს., გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი, წგ. 3, თბ., 1958;
*Закарая З., Зодчество Тао Кларджети, Tб., 1992;
*Шанидзе А., Грузинская надпись XIII века в сел. Кош., ხელნაწერთა ინ-ტის „მოამბე“, ტ. 1, თბ., 1959.

==წყარო==
[[საქართველოს მათლმადიდებელი ეკლესია:ენციკლოპედია]]
[[კატეგორია:საქართველოს ეკლესიის ეპარქიები]]

@@ ხაზი 1: / ხაზი 1: @@
 '''ბანის (ბანას) ეპარქია''' – [[საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია|საქართველოს სამოციქულო, მართლმადიდებელი ეკლესიის]] ერთ-ერთი უძველესი ისტორიული [[ეპარქია]]. მდებარეობდა სამხრეთ-დასავლეთ [[საქართველო]]ში (ახლანდელი [[თურქეთი]]ს ტერიტორია). მისი მღვდელმთავრები ატარებდნენ ბანელის ან ბანაელის წოდებას. დაარსდა IX-X საუკუნეების მიჯნაზე და არსებობდა XVII საუკუნის დასასრულამდე. გამოკვლევებით დადგენილია, რომ [[ბანა|ბანის ტაძარი]] VII საუკუნის შუა წლებშია  აშენებული, ხოლო [[ადარნასე  II]]-ის დროს (IX-X სს.) იგი განაახლეს და საეპისკოპოსო  ცენტრად იქცა.
-ბანის ეპარქიის ცენტრი იყო სოფ.  ბანა, რომელიც მდებარეობს ისტორიულ ტაოში, თანამედროვე თურქულ სოფ. ფენეკიდან 1.5 კმ, მდ. ბანისწყლის (ფენიაკ-ჩაის) მარჯვენა ნაპირზე, მდ. ჭოროხის აუზში. ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით, ბანა  იგივე ფანაკია: „მთაში არს ბანა, აწ უწოდებენ ფანაკს“. მასვე მოეპოვება ცნობა ეპარქიის ტერიტორიის საზღვრების  შესახებ: აქ „იჯდა [[ეპისკოპოსი|ეპისკოპოზი]], მწყემსი ფანასკერტისა და სრულიად ტაოსი, ოლთისისა და ნარუმაკისა“. ბანის  ეტიმოლოგიას უკავშირებენ  „ბანაკს“ და მიჩნეულია, რომ  აქ ბოლოკიდური თანხმოვანი  (კ) ისევე ამოვარდა, როგორც  სიტყვებში აგარაკი→აგარა,  დანაკი→დანა და სხვ.
+ბანის ეპარქიის ცენტრი იყო სოფ.  ბანა, რომელიც მდებარეობს ისტორიულ ტაოში, თანამედროვე თურქულ სოფ. ფენეკიდან 1.5 კმ, მდ. ბანისწყლის (ფენიაკ-ჩაის) მარჯვენა ნაპირზე, მდ. ჭოროხის აუზში. ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით, ბანა  იგივე ფანაკია: „მთაში არს ბანა, აწ უწოდებენ ფანაკს“. მასვე მოეპოვება ცნობა ეპარქიის ტერიტორიის საზღვრების  შესახებ: აქ „იჯდა [[ეპისკოპოსი|ეპისკოპოზი]], მწყემსი ფანასკერტისა და სრულიად ტაოსი, ოლთისისა და ნარუმაკისა“. ბანის  ეტიმოლოგიას უკავშირებენ  „ბანაკს“ და მიჩნეულია, რომ  აქ ბოლოკიდური [[თანხმოვნები|თანხმოვანი]]  (კ) ისევე ამოვარდა, როგორც  სიტყვებში აგარაკი→აგარა,  დანაკი→დანა და სხვ.
 XVI საუკუნის დასაწყისის საისტორიო  საბუთში „კათალიკოზის ხელქვეშეთი მღვდელმთავარნი და სამწყსონი [[სამცხე]]-საათაბაგოში“, ბანის ეპარქიის საზღვრები ასეა განსაზღვრული: „ბანელის სამწყსო: სულ ბანი, ტაოს-კარი, ფანასკერტი, ჰარიზის ხეობა, სრულად ოლთისი, ნამურაკანი“. XVIII საუკუნის შუა ხანებში ბანის ეპარქია დაცლილი  ყოფილა. „აწ არს ცალიერი“, – წერს მის შესახებ ვახუშტი ბატონიშვილი. ამის შემდეგ იგი არასოდეს განახლებულა. გრანდიოზული ბანის ტაძარიც (ფუძის დიამეტრი – 38 მ, შიდა სივრცის სიმაღლე,  სავარაუდოდ – 30 მ) დღეს ნანგრევების სახით დგას, თუმცა XIX საუკუნის შუა ხანებამდე შედარებით კარგად იყო  მოღწეული და მხოლოდ ამ  პერიოდში დაზიანდა – [[ყირიმის ომი 1853-56|ყირიმის ომი]]ს (1853-1856) დროს იგი თურქებმა [[ციხესიმაგრე]]დ გადააქციეს, გაუკეთეს [[დანაშენი]], აღმოსავლეთიდან და სამხიდან თითო მაღალი [[კოშკი]]ც მიადგეს. 1855 წელს და 1877-1878 წლებში ბანასთან რამდენჯერმე გაიმართა რუსთა და თურქთა [[ჯარები]]ს [[ბრძოლა]], რამაც, ცხადია, დიდად დააზიანა ტაძარი.

@@ ხაზი 37: / ხაზი 37: @@
 ==წყარო==
 * [[საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია:ენციკლოპედია]]
 [[კატეგორია:საქართველოს ეპარქიები]]
-[[კატეგორია:საქართველოს ეკლესიის ეპარქიები]]

@@ ხაზი 3: / ხაზი 3: @@
 ბანის ეპარქიის ცენტრი იყო სოფ.  ბანა, რომელიც მდებარეობს ისტორიულ ტაოში, თანამედროვე თურქულ სოფ. ფენეკიდან 1.5 კმ, მდ. ბანისწყლის (ფენიაკ-ჩაის) მარჯვენა ნაპირზე, მდ. ჭოროხის აუზში. ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით, ბანა  იგივე ფანაკია: „მთაში არს ბანა, აწ უწოდებენ ფანაკს“. მასვე მოეპოვება ცნობა ეპარქიის ტერიტორიის საზღვრების  შესახებ: აქ „იჯდა [[ეპისკოპოსი|ეპისკოპოზი]], მწყემსი ფანასკერტისა და სრულიად ტაოსი, ოლთისისა და ნარუმაკისა“. ბანის  ეტიმოლოგიას უკავშირებენ  „ბანაკს“ და მიჩნეულია, რომ  აქ ბოლოკიდური თანხმოვანი  (კ) ისევე ამოვარდა, როგორც  სიტყვებში აგარაკი→აგარა,  დანაკი→დანა და სხვ.
-XVI საუკუნის დასაწყისის საისტორიო  საბუთში „კათალიკოზის ხელქვეშეთი მღვდელმთავარნი და სამწყსონი [[სამცხე]]-საათაბაგოში“, ბანის ეპარქიის საზღვრები ასეა განსაზღვრული: „ბანელის სამწყსო: სულ ბანი, ტაოს-კარი, ფანასკერტი, ჰარიზის ხეობა, სრულად ოლთისი, ნამურაკანი“. XVIII საუკუნის შუა ხანებში ბანის ეპარქია დაცლილი  ყოფილა. „აწ არს ცალიერი“, – წერს მის შესახებ ვახუშტი ბატონიშვილი. ამის შემდეგ იგი არასოდეს განახლებულა. გრანდიოზული ბანის ტაძარიც (ფუძის დიამეტრი – 38 მ, შიდა სივრცის სიმაღლე,  სავარაუდოდ – 30 მ) დღეს ნანგრევების სახით დგას, თუმცა XIX საუკუნის შუა ხანებამდე შედარებით კარგად იყო  მოღწეული და მხოლოდ ამ  პერიოდში დაზიანდა – [[ყირიმის ომი 1853-56|ყირიმის ომი]]ს (1853-1856) დროს იგი თურქებმა [[ციხესიმაგრე]]დ გადააქციეს, გაუკეთეს დანაშენი, აღმოსავლეთიდან და სამხიდან თითო მაღალი [[კოშკი]]ც მიადგეს. 1855 წელს და 1877-1878 წლებში ბანასთან რამდენჯერმე გაიმართა რუსთა და თურქთა [[ჯარები]]ს [[ბრძოლა]], რამაც, ცხადია, დიდად დააზიანა ტაძარი.
+XVI საუკუნის დასაწყისის საისტორიო  საბუთში „კათალიკოზის ხელქვეშეთი მღვდელმთავარნი და სამწყსონი [[სამცხე]]-საათაბაგოში“, ბანის ეპარქიის საზღვრები ასეა განსაზღვრული: „ბანელის სამწყსო: სულ ბანი, ტაოს-კარი, ფანასკერტი, ჰარიზის ხეობა, სრულად ოლთისი, ნამურაკანი“. XVIII საუკუნის შუა ხანებში ბანის ეპარქია დაცლილი  ყოფილა. „აწ არს ცალიერი“, – წერს მის შესახებ ვახუშტი ბატონიშვილი. ამის შემდეგ იგი არასოდეს განახლებულა. გრანდიოზული ბანის ტაძარიც (ფუძის დიამეტრი – 38 მ, შიდა სივრცის სიმაღლე,  სავარაუდოდ – 30 მ) დღეს ნანგრევების სახით დგას, თუმცა XIX საუკუნის შუა ხანებამდე შედარებით კარგად იყო  მოღწეული და მხოლოდ ამ  პერიოდში დაზიანდა – [[ყირიმის ომი 1853-56|ყირიმის ომი]]ს (1853-1856) დროს იგი თურქებმა [[ციხესიმაგრე]]დ გადააქციეს, გაუკეთეს [[დანაშენი]], აღმოსავლეთიდან და სამხიდან თითო მაღალი [[კოშკი]]ც მიადგეს. 1855 წელს და 1877-1878 წლებში ბანასთან რამდენჯერმე გაიმართა რუსთა და თურქთა [[ჯარები]]ს [[ბრძოლა]], რამაც, ცხადია, დიდად დააზიანა ტაძარი.
 სხვადასხვა დროს ბანის ტაძარი მოინახულეს და შეისწავლეს ბოტანიკოსმა კ. კოხმა (1843), ისტორიკოსებმა – დ. ბაქრაძემ (1881), [[თაყაიშვილი ექვთიმე|ე. თაყაიშვილმა]] (ორგზის – 1902 წელი, 1907 წელი), რომელმაც თავისი ვრცელი აღწერილობა, დახასიათება და ფოტოები გამოაქვეყნა (MAK, XII, 1909).

@@ ხაზი 30: / ხაზი 30: @@
 *[[შანიძე აკაკი|შანიძე ა.]], ეტიმოლოგიური ძიებანი, 2, ყარსი, ბანა, არტანუჯი, თბილისის სახელმწ. უნ-ტის სამეცნიერო  სესიის მუშაობის გეგმა და მოხს.  თეზისები, თბ., 1952;
 *შარაშიძე ქ., საქართველოს ისტორიის  მასალები (XV-XVIII სს.), „მასალები  საქართველოსა და კავკასიის ისტორიისათვის“, 1954, №30;
-*ჯიქია ს., გურჯისტანის ვილაიეთის  დიდი დავთარი, წგ. 3, თბ., 1958;
+*ჯიქია ს., [[გურჯისტანის ვილაიეთის  დიდი დავთარი]], წგ. 3, თბ., 1958;
 *Закарая З., Зодчество Тао Кларджети, Tб., 1992;
 *Шанидзе А., Грузинская надпись XIII века в сел. Кош., ხელნაწერთა ინ-ტის  „მოამბე“, ტ. 1, თბ., 1959.
 ==წყარო==
 * [[საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია:ენციკლოპედია]]
 [[კატეგორია:საქართველოს ეპარქიები]]

@@ ხაზი 15: / ხაზი 15: @@
 საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთით მდებარე ბანას ხშირად განუცდია თურქ-სელჩუკთა, ბიზანტიელთა და თურქ-ოსმალთა  თავდასხმები. მტრის ხშირი  თავდასხმების გამო მეტად მწირი ცნობები შემორჩა ბანის ეპარქიასა და ბანელ ეპისკოპოსებზე. მაგრამ, XIII საუკუნეში შედგენილ „განგება დარბაზობისას“ მიხედვით, მხოლოდ ისაა ცნობილი, რომ  სამეფო დარბაზობის დროს ბანელი ეპისკოპოსი 32-ე ადგილზე იჯდა აღმოსავლეთ და სამხრეთ  საქართველოს 37 იერარქს შორის –  წალკელის შემდეგ და ჭერემელის წინ. ცნობილია სულ რამდენიმე ბანელი ეპისკოპოსი: პირველი იყო კვირიკე. მის შესახებ ვიცით მხოლოდ ის, რომ მას აუშენებია თუ განუახლებია და გადაუკეთებია ბანის ტაძარი.
-XI საუკუნეში ცნობილია ორი ბანელი ეპისკოპოსი – ზაქარია და იოვანე. ორივე ბობოქარი პოლიტიკური მოვლენების მონაწილე იყო, განსაკუთრებით ზაქარია ბანელი, რომელიც ბანის  მეზობელი (აღმოსავლეთით) ეპარქიის – ვალაშკერტის – მეთაურიც გახდა. იგი წყაროებში ხშირად ზაქარია ვალაშკერტელის  ან ზაქარია ბანელ-ვალაშკერტელის სახელით მოიხსენიება. მასვე მინიჭებული ჰქონდა ბიზანტიის მაღალი საეკლესიო ტიტული სჳნგელოზისა და წერილობით წყაროებში იგი ზაქარია სვინგელოზადაც იწოდება. ბანის საეპისკოპოსო კათედრაზე ზაქარიას მემკვიდრედ შეიძლება მივიჩნიოთ მისი უმცროსი თანამედროვე იოვანე ბანელი, რომელიც XI საუკუნის 20 იანი წლების ბოლოს განუდგა მცირეწლოვან ბაგრატ IV-ს და [[ქართველები|ქართველთა]] საერო დიდებულების ჯგუფთან ერთად ბიზანტიაში წავიდა. სუმბატ დავითის ძე აღნიშნავს: „და დაჯდა შემდგომად მისსა ([[გიორგი I]]-ისა)  მეფედ ძე მისი ბაგრატ ცხრისა წლისა. ხოლო [[აზნაური|აზნაურნი]]  ტაოელნი წარვიდეს [[საბერძნეთი|საბერძნეთს]]: ვაჩე კარიჭისძე და ბანელი ეპისკოპოსი იოვანე,  და ამათ თანა უმრავლესნი აზნაურნი ტაოსა, რომელნიმე ციხოვანნი და რომელნიმე უცხონი, განუდგეს ბაგრატს და მიერთნეს კონსტანტინეს, ძმასა ბასილი ბერძენთა მეფისასა, რომელი შემდგომად მისსა მეფე იყო“.
+XI საუკუნეში ცნობილია ორი ბანელი ეპისკოპოსი – ზაქარია და იოვანე. ორივე ბობოქარი პოლიტიკური მოვლენების მონაწილე იყო, განსაკუთრებით ზაქარია ბანელი, რომელიც ბანის  მეზობელი (აღმოსავლეთით) ეპარქიის – ვალაშკერტის – მეთაურიც გახდა. იგი წყაროებში ხშირად ზაქარია ვალაშკერტელის  ან ზაქარია ბანელ-ვალაშკერტელის სახელით მოიხსენიება. მასვე მინიჭებული ჰქონდა ბიზანტიის მაღალი საეკლესიო ტიტული სჳნგელოზისა და წერილობით წყაროებში იგი ზაქარია სვინგელოზადაც იწოდება. ბანის საეპისკოპოსო კათედრაზე ზაქარიას მემკვიდრედ შეიძლება მივიჩნიოთ მისი უმცროსი თანამედროვე იოვანე ბანელი, რომელიც XI საუკუნის 20 იანი წლების ბოლოს განუდგა მცირეწლოვან ბაგრატ IV-ს და [[ქართველები|ქართველთა]] საერო დიდებულების ჯგუფთან ერთად ბიზანტიაში წავიდა. [[სუმბატ დავითის ძე]] აღნიშნავს: „და დაჯდა შემდგომად მისსა ([[გიორგი I]]-ისა)  მეფედ ძე მისი ბაგრატ ცხრისა წლისა. ხოლო [[აზნაური|აზნაურნი]]  ტაოელნი წარვიდეს [[საბერძნეთი|საბერძნეთს]]: ვაჩე კარიჭისძე და ბანელი ეპისკოპოსი იოვანე,  და ამათ თანა უმრავლესნი აზნაურნი ტაოსა, რომელნიმე ციხოვანნი და რომელნიმე უცხონი, განუდგეს ბაგრატს და მიერთნეს კონსტანტინეს, ძმასა ბასილი ბერძენთა მეფისასა, რომელი შემდგომად მისსა მეფე იყო“.
 ბანის ეპარქიაში ლიტერატურული საქმიანობაც მიმდინარეობდა. სამწუხაროდ, ბანა ადრიდანვე, XI ს-იდან, მტრების გამუდმებულ თავდასხმებს განიცდიდა, ამიტომ აქ გადაწერილი ხელნაწერებიდან თითქმის არაფერი შემორჩა. ცნობილია მხოლოდ 1511 წელს მეფის ასულ ქეთევანის შეკვეთით გადაწერილი საბაწმინდის [[ტიპიკონი]]ს ხელნაწერი (A 647). ხელნაწერის ერთ-ერთ [[ანდერძი|ანდერძში]] ნათქვამია: „დაიწერა წმიდაჲ ესე და სულთა განმანათლებელნი წიგნი ტჳბიკონი ბრძანებით მეფეთ-მეფისა გიორგის ასულისა პატრონისა ქეთაონ ყოფილისა ქრისტინესითა. მრავალმცა არიან წელნი  სუფევისა მისისანი... დაიწერა ქრონიკონსა ასოთხმოცდაცხრამეტსა, მონასტერსა ძელი საჭეშმარიტისასა, ბანას“.  ხელნაწერის სხვა ანდერძში  დასახელებულია მისი გადამწერიც: „გათავდა ჴელითა ფრიად ცოდვილისა ჯაყელის  შვილისა იაკობისითა“. აქედან ირკვევა, რომ ბანის მონასტერი  ძელი ჭეშმარიტის სახელზე ყოფილა აგებული XVI ს., ხოლო  იაკობ ჯაყელი ჩვენთვის ცნობილი ერთ-ერთი ბოლო მოღვაწეა ბანაში.
@@ ხაზი 24: / ხაზი 24: @@
 *არისტაკეს ლა  სტივერტეცი, ისტორია, ე.  ცაგარეიშვილის გამოც., თბ., 1974;
 *გრიგოლ ნაზიანზელის თხზულებაათა შემცველ ქართულ ხელნაწერთა  აღწერილობა, შემდგ., თ. ბრეგაძე, თბ., 1988;
-*ქართლის ცხოვრება, ს.  ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ.,  1955; ტ. 4, თბ., 1973;
+*[[ქართლის ცხოვრება]], ს.  ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ.,  1955; ტ. 4, თბ., 1973;
 *ხელნაწერთა აღწერილობა, Q კოლექცია, ტ.  1, თბ., 1957;
 *ქართული სამართლის  ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. 2-3, თბ., 1965-70.
 *მენაბდე ლ., ძველი ქართული მწერლობის კერები,  ტ. 1, ნაკვ. 2, თბ., 1962;
-*შანიძე ა., ეტიმოლოგიური ძიებანი, 2, ყარსი, ბანა, არტანუჯი, თბილისის სახელმწ. უნ-ტის სამეცნიერო  სესიის მუშაობის გეგმა და მოხს.  თეზისები, თბ., 1952;
+*[[შანიძე აკაკი|შანიძე ა.]], ეტიმოლოგიური ძიებანი, 2, ყარსი, ბანა, არტანუჯი, თბილისის სახელმწ. უნ-ტის სამეცნიერო  სესიის მუშაობის გეგმა და მოხს.  თეზისები, თბ., 1952;
 *შარაშიძე ქ., საქართველოს ისტორიის  მასალები (XV-XVIII სს.), „მასალები  საქართველოსა და კავკასიის ისტორიისათვის“, 1954, №30;
 *ჯიქია ს., გურჯისტანის ვილაიეთის  დიდი დავთარი, წგ. 3, თბ., 1958;