გიშის ეპარქია - რედაქტირების ისტორია

Tkenchoshvili 19:28, 8 ოქტომბერი 2023-ზე

2023-10-08T19:28:12Z

Tkenchoshvili 19:56, 28 სექტემბერი 2023-ზე

2023-09-28T19:56:38Z

Tkenchoshvili: ახალი გვერდი: '''გიშის ეპარქია''' – [[საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია|სა...

2023-02-01T20:56:32Z

ახალი გვერდი: '''გიშის ეპარქია''' – [[საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია|სა...

ცვლილებების ჩვენება

@@ ხაზი 5: / ხაზი 5: @@
 ჰერეთში დადასტურებულია მცხეთის საყდრის მფლობელობაც. უადრეს ცნობებს მელქისედეკ I-ის (1010-1033) „დაწერილში“ (1031/33) ვხვდებით: საქართველოს [[კათოლიკოს-პატრიარქი|კათოლიკოს-პატრიარქს]] [[სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარი|სვეტიცხოვლისთვის]] შეუწირავს ლაგოდეხის მონასტერი, კატეხის ეკლესია, კაკში მოსახლე ვაჭრები და სოფელი ზიარი. უფრო გვიანდელ (XVI ს.) საბუთებში იხსენიება სხვა სოფლებიც: ღანუხი, ვარდანი, ჭარანი, ლერწანი, კულენანი, ბაზარი (ზაგემი-ძეგამი), წინუბანი, განტოღი.
-ზოგიერთი მკვლევარი, მოვსეს კალანკატუაცის თხზულებაზე დაყრდნობით, ვარაუდობს, რომ გიშის საყდარი დააარსა წმ. თადეოზ მოციქულის მოწაფემ, წმ. ელისემ. მაგრამ „ალვანთა ქვეყნის ისტორიის“ თანახმად, გისი, სადაც ეკლესია აიგო, მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე მდებარეობდა, რაც გამორიცხავს გიშთან გაიგივების შესაძლებლობას. გიშის მღვდელმთავარი პირველად „ეპისტოლეთა წიგნში“ იხსენიება – 506 წ. კისდადის (გიშის შერყვნილი ფორმა) ეპისკოპოსმა ეზრამ [[ქართლი]]ს [[კათოლიკოსი|კათოლიკოსთან]] და სხვა იერარქებთან ერთად ხელი მოაწერა დვინის საეკლესიო კრების დადგენილებას. ამ ცნობაზე დაყრდნობით შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ გიშის ეპარქია დაარსდა V-VI ს. მიჯნაზე. გიშის ეპარქიას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა, ერთი მხრივ, დაღესტნის მთიელთა მოსაქცევად (სამხრ. დაღესტანში წუქეთის საერისთავო უკვე [[ვახტანგ გორგასალი|ვახტანგ გორგასალმა]] დააარსა), ხოლო მეორე მხრივ, [[დიოფიზიტობა|დიოფიზიტობის]] გასავრცელებლად მეზობელ ალბანეთში. VI ს. დასაწყისში მეფე დაჩიმ „დაჰპატიჟა მთიულთა კახეთისათა, რაჲთა აღიარონ [[ქრისტე]]“, მაგრამ ეს ცდა წარუმატებელი აღმოჩნდა: „ხოლო მათ არა ინებეს და განდგეს ყოველნი ნოპატელნი (ბელაქნისწყლის სათავეებში მცხოვრები ტომი)“. ნუხპატელთა გაქრისტიანებას ჯუანშერი წმ. მეფე არჩილს მიაწერს.
+ზოგიერთი მკვლევარი, მოვსეს კალანკატუაცის თხზულებაზე დაყრდნობით, ვარაუდობს, რომ გიშის საყდარი დააარსა წმ. თადეოზ მოციქულის მოწაფემ, წმ. ელისემ. მაგრამ „ალვანთა ქვეყნის ისტორიის“ თანახმად, გისი, სადაც ეკლესია აიგო, მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე მდებარეობდა, რაც გამორიცხავს გიშთან გაიგივების შესაძლებლობას. გიშის მღვდელმთავარი პირველად „ეპისტოლეთა წიგნში“ იხსენიება – 506 წ. კისდადის (გიშის შერყვნილი ფორმა) ეპისკოპოსმა ეზრამ [[ქართლი]]ს [[კათოლიკოსი|კათოლიკოსთან]] და სხვა იერარქებთან ერთად ხელი მოაწერა დვინის საეკლესიო კრების დადგენილებას. ამ ცნობაზე დაყრდნობით შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ გიშის ეპარქია დაარსდა V-VI ს. მიჯნაზე. გიშის ეპარქიას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა, ერთი მხრივ, დაღესტნის მთიელთა მოსაქცევად (სამხრ. დაღესტანში წუქეთის საერისთავო უკვე [[ვახტანგ გორგასალი|ვახტანგ გორგასალმა]] დააარსა), ხოლო მეორე მხრივ, [[დიოფიზიტობა|დიოფიზიტობის]] გასავრცელებლად მეზობელ ალბანეთში. VI ს. დასაწყისში მეფე დაჩიმ „დაჰპატიჟა მთიულთა კახეთისათა, რაჲთა აღიარონ [[ქრისტე]]“, მაგრამ ეს ცდა წარუმატებელი აღმოჩნდა: „ხოლო მათ არა ინებეს და განდგეს ყოველნი ნოპატელნი (ბელაქნისწყლის სათავეებში მცხოვრები ტომი)“. ნუხპატელთა გაქრისტიანებას [[ჯუანშერი]] წმ. მეფე არჩილს მიაწერს.
 VIII-X სს. გიშის ეპარქიაში არაერთი ეკლესია აიგო: ყუმი, მაჭი, ლექეთი, კახი, ზიარი, ბოეთანი და სხვ. ამ დროს ეპარქია შედიოდა ჰერეთის სამეფოში, სადაც ტარონიდან გამო სული ბაგრატუნები მეფობდნენ. ჰერეთის მმართველი ზედაფენა მონოფიზიტობას მისდევდა. X ს. შუახანებში დინარ დედოფალმა თავისი შვილი, იშხანიკ აბუ აბდ ალ-მალიქი დიოფიზიტობაზე მოაქცია და ჰერეთიც საბოლოოდ შემოუმტკიცა მცხეთის საყდარს.

@@ ხაზი 9: / ხაზი 9: @@
 VIII-X სს. გიშის ეპარქიაში არაერთი ეკლესია აიგო: ყუმი, მაჭი, ლექეთი, კახი, ზიარი, ბოეთანი და სხვ. ამ დროს ეპარქია შედიოდა ჰერეთის სამეფოში, სადაც ტარონიდან გამო სული ბაგრატუნები მეფობდნენ. ჰერეთის მმართველი ზედაფენა მონოფიზიტობას მისდევდა. X ს. შუახანებში დინარ დედოფალმა თავისი შვილი, იშხანიკ აბუ აბდ ალ-მალიქი დიოფიზიტობაზე მოაქცია და ჰერეთიც საბოლოოდ შემოუმტკიცა მცხეთის საყდარს.
-საქართველოს სამეფოს პოლიტიკური ერთიანობის ხანაში გიშელ ეპისკოპოსს ლიხთამერის მღვდელმთავრებს შორის 35-ე ადგილი ეკავა, დადაშნელის შემდეგ. ქრისტიანული კავკასიის საქართველოს მონარქიაში გაერთიანების შედეგად (XII-XIII სს.) ქართული ეკლესიის იურისდიქცია მტკვრის ჩრდილოეთით განფენილ ალბანურ თემებზეც გავრცელდა. მაღალაშვილისეული სახარების მინაწერიდან ვიგებთ, რომ „ყოვლისა ვაკისა, ესე იგი არს ძუელი მოვაკნისა“ ეკლესია-მონასტერთა მაკურთხეველი საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ყოფილა. მოვაკანს ქართული მატიანეები უწოდებდნენ ტერიტორიას „მტკუარსა ჩრდილოეთ, მცირისა ალაზნისა შესართავითგან ვიდრე კასპიის ზღუამდე“, ფაქტობრივ, მერმინდელ შირვანს. დღესაც ეს მხარე შირვანის ვაკის სახელითაა ცნობილი. მოხმობილ წყაროში უფრო მისი ერთი ნაწილი უნდა იგულისხმებოდეს, სახელდობრ – ყაბალა, რომელიც უშუალოდ შედიოდა ქართულ [[სახელმწიფო]]ში. ამ მხარის ქართულ ეკლესია-მონასტერთაგან, წერილობითი წყაროებით, ჯერჯერობით მხოლოდ ვართაშენის წმ. ელიას ეკლესიაა ცნობილი ვართაშნელ უდებს თითქმის ბოლო დრომდე ჰქონდათ შემორჩენილი ქართული მღვდელმსახურება). ქართული სავანეების არსებობის მეტად მეტყველი მოწმობაა ტოპონიმი „გურჯივანი“ (ანუ „ქართველთა მონასტერი“), რომელიც დღემდეა შემორჩენილი შემახიის დასავლეთით, აღსუსთან (რუკებზე ორი ასეთი ადგილის სახელი იყო აღნიშნული; ასევე საინტერესოა შემახიის მიდამოებში დადასტურებული კალეი გურჯი, ანუ ქართველთა ციხე). ყაბალაში, როგორც დავინახეთ, გიშ-ქურმუხელის ხელისუფლებაც ვრცელდებოდა. საქართველოს სამეფოს აღმოსავლეთ სანაპიროზე მდებარე გიშ-ქურმუხის საეპისკოპოსო ქართ. ქრისტიანობის მნიშვნელოვან ფორფოსტს წარმოადგენდა აღმოსავლეთ კავკასიაში. ამ პერიოდის ეკლესია-მონასტრებიდან განთქმული იყო კასრის სამება, ყუმის ღვთისმშობელი, ლექართის წმ. ნინო, ზარის წმ. გიორგი, ვარდიანის წმ. აბო, ღანუხის წმ. არჩილი, გიშ-ნუხის ღვთისმშობელი. ეკლესია-მონასტრები ქართული მწიგნობრობისა და ზოგადად ქართული კულტურის გავრცელების მნიშვნელოვან კერებად გვევლინება. XIV ს. დასაწყისის სასულიერო მოღვაწის, მთავარეპისკოპოს კირილე დონაურის მოწმობით, ინტენსიურად იწერებოდა და სხვადასხვა ცენტრში იგზავნებოდა საეკლესიო წიგნები, ისწავლებოდა „სჯული ჭეშმარიტი და ფილასოფოსებაჲ, მამათა ცხორებაჲ, ქართლისა ცხორებაჲ და ცხორებაჲ ალვანიისაჲ“. ამ უკანასკნელმა ნაწარმოებმა, სამწუხაროდ, ჩვენამდე არ მოაღწია; ამიტომ ჭირს მის რაობაზე საუბარი, თუმცა „ალვანიის ცხოვრების“ „ქართლის ცხოვრების“, საქართველოს სამეფო კარზე შემუშავებული ოფიციალური „დოქტრინის“, გვერდით დასახელება მეტად საყურადღებოა. როგორც ჩანს, საქართველოს სახელმწიფო და საეკლესიო მესვეურნი იაზრებდნენ, რომ ყოფილ ალბანურ სამეფოში მოღვაწეობდნენ და ცდილობდნენ იმდაგვარი ისტორიის შექმნას, რომელიც ალბანეთის საქართველოსთან ერთობის მქადაგებელი იქნებოდა (განსხვავებით, ვთქვათ, მოვსეს კალანკატუაცის „ალვანთა ქვეყნის ისტორიისგან“). ესეც აღმოსავლეთ პერიფერიებზე საქართველოს სამეფოს მშენებლობის კიდევ ერთი საინტერესო იდეოლოგიური ასპექტი იყო.
+საქართველოს სამეფოს პოლიტიკური ერთიანობის ხანაში გიშელ ეპისკოპოსს ლიხთამერის მღვდელმთავრებს შორის 35-ე ადგილი ეკავა, დადაშნელის შემდეგ. ქრისტიანული კავკასიის საქართველოს მონარქიაში გაერთიანების შედეგად (XII-XIII სს.) ქართული ეკლესიის იურისდიქცია მტკვრის ჩრდილოეთით განფენილ ალბანურ თემებზეც გავრცელდა. მაღალაშვილისეული სახარების მინაწერიდან ვიგებთ, რომ „ყოვლისა ვაკისა, ესე იგი არს ძუელი მოვაკნისა“ ეკლესია-მონასტერთა მაკურთხეველი საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ყოფილა. მოვაკანს ქართული მატიანეები უწოდებდნენ ტერიტორიას „მტკუარსა ჩრდილოეთ, მცირისა ალაზნისა შესართავითგან ვიდრე კასპიის ზღუამდე“, ფაქტობრივ, მერმინდელ შირვანს. დღესაც ეს მხარე შირვანის ვაკის სახელითაა ცნობილი. მოხმობილ წყაროში უფრო მისი ერთი ნაწილი უნდა იგულისხმებოდეს, სახელდობრ – ყაბალა, რომელიც უშუალოდ შედიოდა ქართულ [[სახელმწიფო]]ში. ამ მხარის ქართულ ეკლესია-მონასტერთაგან, წერილობითი წყაროებით, ჯერჯერობით მხოლოდ ვართაშენის წმ. ელიას ეკლესიაა ცნობილი ვართაშნელ უდებს თითქმის ბოლო დრომდე ჰქონდათ შემორჩენილი ქართული მღვდელმსახურება). ქართული სავანეების არსებობის მეტად მეტყველი მოწმობაა [[ტოპონიმი]] „გურჯივანი“ (ანუ „ქართველთა მონასტერი“), რომელიც დღემდეა შემორჩენილი შემახიის დასავლეთით, აღსუსთან (რუკებზე ორი ასეთი ადგილის სახელი იყო აღნიშნული; ასევე საინტერესოა შემახიის მიდამოებში დადასტურებული კალეი გურჯი, ანუ ქართველთა ციხე). ყაბალაში, როგორც დავინახეთ, გიშ-ქურმუხელის ხელისუფლებაც ვრცელდებოდა. საქართველოს სამეფოს აღმოსავლეთ სანაპიროზე მდებარე გიშ-ქურმუხის საეპისკოპოსო ქართ. ქრისტიანობის მნიშვნელოვან ფორფოსტს წარმოადგენდა აღმოსავლეთ კავკასიაში. ამ პერიოდის ეკლესია-მონასტრებიდან განთქმული იყო კასრის სამება, ყუმის ღვთისმშობელი, ლექართის წმ. ნინო, ზარის წმ. გიორგი, ვარდიანის წმ. აბო, ღანუხის წმ. არჩილი, გიშ-ნუხის ღვთისმშობელი. ეკლესია-მონასტრები ქართული მწიგნობრობისა და ზოგადად ქართული კულტურის გავრცელების მნიშვნელოვან კერებად გვევლინება. XIV ს. დასაწყისის სასულიერო მოღვაწის, მთავარეპისკოპოს კირილე დონაურის მოწმობით, ინტენსიურად იწერებოდა და სხვადასხვა ცენტრში იგზავნებოდა საეკლესიო წიგნები, ისწავლებოდა „სჯული ჭეშმარიტი და ფილასოფოსებაჲ, მამათა ცხორებაჲ, ქართლისა ცხორებაჲ და ცხორებაჲ ალვანიისაჲ“. ამ უკანასკნელმა ნაწარმოებმა, სამწუხაროდ, ჩვენამდე არ მოაღწია; ამიტომ ჭირს მის რაობაზე საუბარი, თუმცა „ალვანიის ცხოვრების“ „ქართლის ცხოვრების“, საქართველოს სამეფო კარზე შემუშავებული ოფიციალური „დოქტრინის“, გვერდით დასახელება მეტად საყურადღებოა. როგორც ჩანს, საქართველოს სახელმწიფო და საეკლესიო მესვეურნი იაზრებდნენ, რომ ყოფილ ალბანურ სამეფოში მოღვაწეობდნენ და ცდილობდნენ იმდაგვარი ისტორიის შექმნას, რომელიც ალბანეთის საქართველოსთან ერთობის მქადაგებელი იქნებოდა (განსხვავებით, ვთქვათ, მოვსეს კალანკატუაცის „ალვანთა ქვეყნის ისტორიისგან“). ესეც აღმოსავლეთ პერიფერიებზე საქართველოს სამეფოს მშენებლობის კიდევ ერთი საინტერესო იდეოლოგიური ასპექტი იყო.
 გიშ-ქურმუხის საეპისკოპოსო საარიშიანოს სანაპირო საერისთავოსთან ერთად მტკიცედ იდგა საქართვველოს სახელმწიფოს ინტერესთა სადარაჯოზე. მაღალაშვილისეული სახარების მეორე მინაწერის ცნობით: „ოდეს ბრწყინვალემან მეფემან გიორგი გაიმარჯუა აგარიანთა ზედა განძას და შირვანს, მას ჟამსა შინა ჩუენნი სამწყსონი შაქ-ქურმუხისანი ჩინებულად იბრძოდეს ძლევად მტერთა“.