ეპიგრაფიკა - რედაქტირების ისტორია

Tkenchoshvili 21:04, 14 ნოემბერი 2024-ზე

2024-11-14T21:04:46Z

Tkenchoshvili 12:25, 22 იანვარი 2024-ზე

2024-01-22T12:25:28Z

ცვლილებების ჩვენება

Tkenchoshvili 20:52, 26 დეკემბერი 2023-ზე

2023-12-26T20:52:36Z

Tkenchoshvili: /* წყარო */

2023-12-26T10:18:30Z

‎წყარო

Tkenchoshvili: /* წყარო */

2023-12-26T10:17:44Z

‎წყარო

Tkenchoshvili: ახალი გვერდი: '''ეპიგრაფიკა''' − (ბერძნ. ἐπιγραφή – წარწერა), ისტორიული და ფილოლო...

2023-12-25T23:01:23Z

ახალი გვერდი: '''ეპიგრაფიკა''' − (ბერძნ. ἐπιγραφή – წარწერა), ისტორიული და ფილოლო...

ახალი გვერდი

'''ეპიგრაფიკა''' − (ბერძნ. ἐπιγραφή – წარწერა), ისტორიული და ფილოლოგიური დარგის სპეციალური სამეცნიერო დისციპლინა.

შეისწავლის მაგარ საწერ მასალაზე (ქვა, [[ლითონი]], ძვალი, ხე, [[კერამიკა]], კედლის შელესილობა, აგრეთვე, ქსოვილი და სხე.) ამოკვეთილ, გამოქანდაკებულ, ჭედვით შესრულებულ, ამოკაწრულ, საღებავით მიწერილ, ქსოვილზე ამოქარგულ, და სხვ. ძველ წარწერებს. ეპიგრაფიკა იკვლევს წარწერის როგორც გარეგან მხარეს [[დამწერლობა|დამწერლობის]] თვალსაზრისით, ისე მის შინაარსს (ტექსტში მოყვანილი ისტორიული ფაქტები, დასახელებული პირები, ტერმინები, ენობრივი მოვლენები, ქრონოლოგია, ონომასტიკური, რელიგიური, ეთნოლოგიური და სხვ. მონაცემები). წარწერების ცნობები განსაკუთრებით მნიშენელოვანია როგორც მათში ასახული მოვლენების თანადროული.

ეპიგრაფიკული ძეგლები დამწერლობის მქონე ყველა ხალხს მოეპოვება. ცნობილია ბერძნული, ლათინური, ეგვიპტური, შუმერული, ხეთური, ასურული, ურარტული, არამეული, ძველი ინდური, ძველი ჩინური, კოლუმბამდელი [[ამერიკა|ამერიკის]] ხალხებისა და სხვათა წარწერები. შინაარსობრივად ისინი მრავალგვარია: საამშენებლო, მემორიალური, სამართლებრივი აქტები, ეპიგრაფიკული საბუთები, ბელეტრისტული (ცალკეული ლექსები, პოემების ნაწყვეტები, ანდაზები, კალამბურები, სკაბრეზული გამოთქმები…), მაგიური, ზომა-წონის ან მანძილის აღმნიშვნელი ტექსტები, კერამიკულ ძეგლებზე ([[დოქი|დოქები]], [[ქვევრი|ქვევრები]], [[კრამიტი|კრამიტები]]…) მოთავსებული დამღები და სხვ., რომლებიც მნიშვნელოვანი (ზოგჯერ ერთადერთი) წყაროა მათი შემქმნელი ხალხის [[ენა (მეტყველება)|ენის]], ისტორიის, მატერიალური კულტურის შესასწავლად.

ეპიგრაფიკას, როგორც მეცნიერებას, საფუძველი [[ევროპა]]ში ჩაეყარა. სხვა ფაქტორებთან (ფილოლოფიური და ისტორიული ცოდნის განვითარება, სიძველეებით გატაცება…) ერთად, მის განვითარებას ხელი შეუწყო ძველი აღმოსავლეთის ხალხების მიერ დატოვებული მრავალრიცხოვანი წარწერების გაშიფვრამ (ფრ. შამპოლიონი. ჰ. როაულინსთონი. გ. გროტეფენდი), ინტენსიურმა შესწავლამ და გამოცემამ.

სადღეისოდ გამოცემულია ან გრძელდება გამოცემა ბერძნული, ლათინური, სემიტური, ებრნული, ირანული ძველი ინდური, რუსული, სომხური და სხვ. წარწერების კრებულებისა, კორპუსებისა. არსებობს სპეციალური სამეცნიერო ჟურნალები, სისტემატურად ტარდება ეპიგრაფიკოსთა საერთაშირისო სიმპოზიუმები და კონგრესები.

==== ეპიგრაფიკა საქართველოში ====
ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლებით დაინტერესება საქართველოში ადრევე დაწყებულა. ე. თაყაიშვილის აზრით, XI ს. ქართველი ისტორიკოსს სუმბატ დავითისძეს თავის თხზულებაში „ცხორებაჲ და უწყებაჲ ბაგრატონიანთა“ გამოყენებული უნდა ჰქონდეს ტაო-კლარჯეთის ქართული მონასტრების X-XI სს. ძველი ქართული წარწერების ქრონოლოგიური და გენეალოგიური ცნობები. ეპიგრაფიკული ძეგლების მონაცემები არაერთგზის აქვს გამოყენებული და დამოწმებული ვახუშტი ბატონიშვილს.

ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლების სისტემატური შესწაელა XIX ს-ში იწყება. ასეთი სამუშაო ჩაატარა აკად. [[მარი ბროსე|მ. ბროსე]]მ. თავდაპირველად მან შვეიცარიელ ფრანგ მოგზაურსა და მკელევარს ფრ. დიუბუა დე მონჰერეს გაუშიფრა და გამოსაცემად მოამზადებინა 1833-34 საქართველოში მისი მოგზაურობისას შეკრებილი ძველი ქართული წარწერები, ხოლო მოგვიანებით (1847-43) თვითონ იმოგზაურა საქართველოსა და [[სომხეთი|სომხეთში]] სიძველეთა ადგილებზე შესასწავლად; გადმოწერა რამდენიმე ასეული ძველი ქართული წარწერა, გაშიფრა და თარგმნა ფრანგულად, დაურთო კომენტარები და გამოაქვეყნა თავის ცნობილ წიგნში „ანგარიშები“, რომელიც 1847, 1849 და 1851 სამ წიგნად გამოქვეყნდა პეტერბურგში. მ. ბროსეს ეს გამოცემა (აგრეთვე, ორიოდე სხვა მნიშვნელოვანი პუბლიკაცია (ძველი ქართული წარწერებისა) დღესაც რჩება მთავარ პირველწყაროდ
ქართული ეპირაფიკული ძეგლების შესასწავლად.

ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლების გამოვლენაში, შესწავლასა და გამოცემაში მნიშენელოვანი წვლილი მიუძღვის ისტორიკოს [[ბაქრაძე დიმიტრი|დ. ბაქრაძე]]ს; ძველი ქართული წარწერები გამოსცეს აგრეთვე ი. როსტომაშვილმა, [[გვარამაძე ივანე|ი. გვარამაძე]]მ, თ. ხუსკივაძემ, ა. ქუთათელაძემ, თ. ჟორდანიამ, [[ხახანაშვილი ალექსანდრე|ა. ხახანაშვილმა]] და სხვ.

XIX ს-ში დაიწყო და XX ს-ში წარმატებით გააგრძელა ძველი ქართული წარწერების შესწავლა [[თაყაიშვილი ექვთიმე|ე. თაყაიშვილმა]] (1863–1953). მან ახალი მეცნიერული ეტაპი შექმნა ქართულ ეპიგრაფიკაში. სპეციალურ სერიებში („Археологические экскурсии разыскания и заметки“, შემოკლებით – АЭРЗ), წიგნებსა („არქეოლოგიური ექსპედიცია კოლაოლთისსა და ჩანგლში 1907 წელს“,
„არქეოლოგიური ექსპედიცია ლეჩხუმ-სვანეთში 1910 წელს“, „Христианские памятники“ – МАК XII, „1917 წლის არქეოლოგიური ექსპედიცია სამხრეთ საქართველოში“ – ქართ. და რუს. ენებზე.) და წერილებში მან გამოაქვეყნა ასობით
მანამდე უცნობი ძვ. ქართული წარწერა.

XX ს-ში არაერთი მნიშვნელოვანი ძველი ქართული წარწერა გამოაქვეყნეს [[მარი ნიკო|ნ. მარმა]], [[ჯავახიშვილი ივანე|ი. ჯავახიშვილმა]], [[შანიძე აკაკი|ა. შანიძე]]მ, [[კეკელიძე კორნელი|კ. კეკელიძე]]მ, [[ჩუბინაშვილი გიორგი|გ. ჩუბინაშვილმა]] და სხვ. თავისი წვლილი შეიტანეს ამ საქმეში ქართული ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტის თანამშრომლებმა: რ. შმერლინგმა, რ. მეფისაშვილმა, ე. ცინცაძემ, ლ. რჩეულიშვილმა, ს. ბარნაველმა და
სხვ. რომლებიც სწავლობდნენ არა მარტო ქართულ ხუროთმოძღვრულ ძეგლებს, არამედ მათზე მოთავსებულ წარწერებსაც.

ამჟამად ცნობილია V-XVIII სს. ათი ათასამდე ძველი ქართული წარწერა, რომლებიც საწერი მასალისა და შესრულების ტექნიკის მიხედვით იყოფა შემდეგ ჯგუფებად: 
1. ლაპიდარული – ქვაზე გამოქანდაკებით (რელიეფურად) ან ამოკვეთით შესრულებული; 
2. მოზაიკური; 
3. ფრესკული – საღებავით შესრულებული; 
4. ნაკაწრი, ანუ [[გრაფიტო]]ები; 
5. კერამიკული; 
6. ჭედური – [[ლითონი|ლითონზე]] შესრულებული და 
7. ნაქარგი – ქსოვილებზე შესრულებული.

ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლები შესრულებულია ქართული დამწერლობის ყველა სახეობით: [[ასომთავრული]]თ, ნუსხურით, გარდამავალი მხედრულითა და მხედრულით.

შინაარსისა და დანიშნულების მიხედეით ძველი ქართული წარწერები ასე ჯგუფდება: საამშენებლო, მემორიალური (მოსახსენიებელი), ეპიგრაფიკული საბუთები, პილიგრიმული (მომლოცველთა), მაგიური (მათ რიცხეშია [[ანბანი|ანბანები]] ანუ [[აბეცედარიუმი|აბეცედარიუმები]]), საღმრთო წერილის ციტატები, [[ეპიტაფია|ეპიტაფიები]], ლექსები, გამოსახულებათა (ფრესკული სცენების ან ცალკეული პირების) განმარტებითი, საყოფაცხოერებო შინაარსისა და სხვ.

მრავალი ქართული წარწერა მოიპოვება უცხოეთშიც – [[პალესტინა]]ში, კერძოდ, [[იერუსალიმი|იერუსალიმში]], [[სინას მთა]]ზე, [[ათონი (მთა)|ათონზე]] (როგორც ქართველთა მონასტერში, ისე მის გარეთ), კვიპროსზე, პეტრიწონში და,
განსაკუთრებით დიდი რაოდენობით, [[თურქეთი|თურქეთში]] – საქართველოს
ისტორიული ტერიტორიის ხუროთმოძღვრულ ძეგლებზე მრავლადაა ძველი
ქართული წარწერები [[სომხეთი|სომხეთში]], [[აზერბაიჯანი|აზერბაიჯანსა]] და ჩრდილო კავკასიაში, კერძოდ, დაღესტანში (აქ მოიპოვება ძველი, X-XI სს., ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლები და ისეთი წარწერებიც, რომელთა ენა ადგილობრივია, ხოლო [[დამწერლობა]] ქართულ–ნუსხური ან მხედრული. XV ს-იდან აქ ქართ. წარწერები არ ჩანს). ნიშანდობლივია ქართული წარწერების ფართო გავრცელება სომხეთის ისტორიულ ტერიტორიაზე (მ. შ. ანისსა და ყარსში) XI ს-იდან XIII ს. 30-იანი წლების ჩათვლით, რაც ქართული [[ენობრივი პოლიტიკა|ენის პოლიტიკა]] და იურიდიული სტატუსის და ქართული პოლიტიკური სივრცის მაჩვენებელია სამხრეთ კაეკასიაში იმ პერიოდში, როდესაც სომხეთის მიწები ქართული ფეოდალური სახელმწიფოს შემადგენლობაში იყო ([[ანისის ქართული წარწერები]]).

XIX ს-ში დაწყებული ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლების შესწავლა შემდეგაც გაგრძელდა. 1975 საქართველოს მეცნიერებათა აკადემია საქართველოს ისტორიის
წყაროების კომისიასთან (თავმჯდომარეები: შ. ძიძიგური, რ. მეტრეველი)
ჩამოყალიბდა ეპიგრაფიკული ძეგლებისა და ხელნაწერთა მინაწერების სექცია. გამოქვეყნდა სერიის – „ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლების“ (შემდეგ მას „ქართული წარწერების კორპუსი“ ეწოდა) გამოცემის პროექტი – „წესები და პრინციპები“ (ვ. სილოგავა), „მაცნე“, ისტორიის… სერია, I, 1975). „ქართულ წარწერათა კორპუსის სამი ტომი - I ტომი V-X სს ლაპიდარული წარწერები (ნ. შოშიაშვილი) მე-2 ტომი IX-XIII სს. დასავლეთ საქართველოს ლაპიდარული წარწერები (ვ. სილოგავა). მე-3 ტომი (იგი ერთდროულად ფერწერული წარწერების I ტომიცაა) - ატენის სიონის ფრესკული წარწერები (გ. აბრამიშვილი, ზ. ალექსიძზე). ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლების შესწავლა და გამოქვეყნება თემატური, გეოგრაფიული, ქრონოლოგიური კრებულების, ასევე ცალკეული სტატიების სახით დღესაც მიმდინარეობს.

==== უცხოური ეპიგრაფიკული ძეგლები საქრთველოში ====
საქართველოში, გარდა ძველი ქართული წარწერებისა, მოიპოვება აგრეთვე ძველი ბერძნული, არამეული, ებრაული, სირიული, ბიზანტიურ ბერძნული, სომხური,
არაბული, თურქული, ირანული, უიღურული, სლავური წარწერები. ისინი შემორჩენილია მონოლინგვების, ბილინგვების, ტრილინგვისა და თვით ტეტრალინგვის სახით, რაც ძალზე იშვიათია. მიმდინარეობს მათი ინტენსიური შესწავლა.

აკადემიკოსმა გ. წერეთელმა შეისწავლა არამეული და ბერძნული წარწერები.
მანვე გამოსცა საქართველოს მუზეუმის ლურსმული დამწერლობის ურარტული ძეგლები (1938). აკადემიკოსმა გ. მელიქიშვილმა გამოაქეეყნა ურარტული ლურსმული წარწერების კორპუსი (1947-48, 1959), რომელიც დღემდე ამ ტიპის ძეგლების ყველაზე სრული კრებულია. ძველი ბერძნული, ბიზანტიურ ბერძნული, სემიტური, არამეული, არაბული, სომხური ეპიგრაფიკული ძეგლები შეისწავლეს ს. ყაუხჩიშვილმა, თ. ყაუხჩიშვილმა, კ. წერეთელმა, გ. გიორგაძემ, ც. კახიანმა, ს. ალექსიძემ და სხვ.

''ვ. სილოგავა''

==ლიტერატურა==
* ყაუხჩიშვილი თ. ბერძნული წარწერები საქართვლოში, თბ. 1951;
* II გამოცემა – საქართველოს ბერძნული წარწერების კორპუსი, I. დასავლეთ საქართველო, თბ., 1999; II აღმოსავლეთ საქართველო, თბ., 2000; III. საძიებლები. თბ., 2001;
* სილოგავა. ვ, ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლები (შესწავლის შედეგები და ამოცანები). – «მაცნე» (ისტორიის სერია)

==წყარო==
[[ქართული ენა: ენციკლოპედია]]

[[კატეგორია:დიაციპლინები]]

@@ ხაზი 5: / ხაზი 5: @@
 ეპიგრაფიკული ძეგლები დამწერლობის მქონე ყველა ხალხს მოეპოვება. ცნობილია ბერძნული, ლათინური, ეგვიპტური, შუმერული, ხეთური, ასურული, ურარტული, არამეული, ძველი ინდური, ძველი ჩინური, კოლუმბამდელი [[ამერიკა|ამერიკის]] ხალხებისა და სხვათა წარწერები. შინაარსობრივად ისინი მრავალგვარია: საამშენებლო, მემორიალური, სამართლებრივი აქტები, ეპიგრაფიკული საბუთები, ბელეტრისტული (ცალკეული ლექსები, პოემების ნაწყვეტები, ანდაზები, კალამბურები, სკაბრეზული გამოთქმები…), მაგიური, ზომა-წონის ან მანძილის აღმნიშვნელი ტექსტები, კერამიკულ ძეგლებზე (დოქები, [[ქვევრი|ქვევრები]], [[კრამიტი|კრამიტები]]…) მოთავსებული დამღები და სხვ., რომლებიც მნიშვნელოვანი (ზოგჯერ ერთადერთი) წყაროა მათი შემქმნელი ხალხის [[ენა (მეტყველება)|ენის]], ისტორიის, მატერიალური კულტურის შესასწავლად.
-ეპიგრაფიკას, როგორც მეცნიერებას, საფუძველი [[ევროპა]]ში ჩაეყარა. სხვა ფაქტორებთან (ფილოლოგიური და ისტორიული ცოდნის განვითარება, სიძველეებით გატაცება…) ერთად, მის განვითარებას ხელი შეუწყო ძველი აღმოსავლეთის ხალხების მიერ დატოვებული მრავალრიცხოვანი წარწერების გაშიფვრამ (ფრ. შამპოლიონი. ჰ. როაულინსთონი. გ. გროტეფენდი), ინტენსიურმა შესწავლამ და გამოცემამ.
+ეპიგრაფიკას, როგორც მეცნიერებას, საფუძველი [[ევროპა]]ში ჩაეყარა. სხვა ფაქტორებთან (ფილოლოგიური და ისტორიული ცოდნის განვითარება, სიძველეებით გატაცება…) ერთად, მის განვითარებას ხელი შეუწყო ძველი აღმოსავლეთის ხალხების მიერ დატოვებული მრავალრიცხოვანი წარწერების გაშიფვრამ (ფრ. [[შამპოლიონი ჟან ფრანსუა|შამპოლიონი]]. ჰ. როაულინსთონი. გ. გროტეფენდი), ინტენსიურმა შესწავლამ და გამოცემამ.
 სადღეისოდ გამოცემულია ან გრძელდება გამოცემა ბერძნული, ლათინური, სემიტური, ებრაული, ირანული ძველი ინდური, რუსული, სომხური და სხვ. წარწერების კრებულებისა, კორპუსებისა. არსებობს სპეციალური სამეცნიერო ჟურნალები, სისტემატურად ტარდება ეპიგრაფიკოსთა საერთაშორისო სიმპოზიუმები და კონგრესები.

@@ ხაზი 3: / ხაზი 3: @@
 შეისწავლის მაგარ საწერ მასალაზე (ქვა, [[ლითონი]], ძვალი, ხე, [[კერამიკა]], კედლის შელესილობა, აგრეთვე, ქსოვილი და სხე.) ამოკვეთილ, გამოქანდაკებულ, ჭედვით შესრულებულ, ამოკაწრულ, საღებავით მიწერილ, ქსოვილზე ამოქარგულ, და სხვ. ძველ წარწერებს. ეპიგრაფიკა იკვლევს წარწერის როგორც გარეგან მხარეს [[დამწერლობა|დამწერლობის]] თვალსაზრისით, ისე მის შინაარსს (ტექსტში მოყვანილი ისტორიული ფაქტები, დასახელებული პირები, ტერმინები, ენობრივი მოვლენები, ქრონოლოგია, ონომასტიკური, რელიგიური, ეთნოლოგიური და სხვ. მონაცემები). წარწერების ცნობები განსაკუთრებით მნიშენელოვანია როგორც მათში ასახული მოვლენების თანადროული.
-ეპიგრაფიკული ძეგლები დამწერლობის მქონე ყველა ხალხს მოეპოვება. ცნობილია ბერძნული, ლათინური, ეგვიპტური, შუმერული, ხეთური, ასურული, ურარტული, არამეული, ძველი ინდური, ძველი ჩინური, კოლუმბამდელი [[ამერიკა|ამერიკის]] ხალხებისა და სხვათა წარწერები. შინაარსობრივად ისინი მრავალგვარია: საამშენებლო, მემორიალური, სამართლებრივი აქტები, ეპიგრაფიკული საბუთები, ბელეტრისტული (ცალკეული ლექსები, პოემების ნაწყვეტები, ანდაზები, კალამბურები, სკაბრეზული გამოთქმები…), მაგიური, ზომა-წონის ან მანძილის აღმნიშვნელი ტექსტები, კერამიკულ ძეგლებზე ([[დოქი|დოქები]], [[ქვევრი|ქვევრები]], [[კრამიტი|კრამიტები]]…) მოთავსებული დამღები და სხვ., რომლებიც მნიშვნელოვანი (ზოგჯერ ერთადერთი) წყაროა მათი შემქმნელი ხალხის [[ენა (მეტყველება)|ენის]], ისტორიის, მატერიალური კულტურის შესასწავლად.
+ეპიგრაფიკული ძეგლები დამწერლობის მქონე ყველა ხალხს მოეპოვება. ცნობილია ბერძნული, ლათინური, ეგვიპტური, შუმერული, ხეთური, ასურული, ურარტული, არამეული, ძველი ინდური, ძველი ჩინური, კოლუმბამდელი [[ამერიკა|ამერიკის]] ხალხებისა და სხვათა წარწერები. შინაარსობრივად ისინი მრავალგვარია: საამშენებლო, მემორიალური, სამართლებრივი აქტები, ეპიგრაფიკული საბუთები, ბელეტრისტული (ცალკეული ლექსები, პოემების ნაწყვეტები, ანდაზები, კალამბურები, სკაბრეზული გამოთქმები…), მაგიური, ზომა-წონის ან მანძილის აღმნიშვნელი ტექსტები, კერამიკულ ძეგლებზე (დოქები, [[ქვევრი|ქვევრები]], [[კრამიტი|კრამიტები]]…) მოთავსებული დამღები და სხვ., რომლებიც მნიშვნელოვანი (ზოგჯერ ერთადერთი) წყაროა მათი შემქმნელი ხალხის [[ენა (მეტყველება)|ენის]], ისტორიის, მატერიალური კულტურის შესასწავლად.
 ეპიგრაფიკას, როგორც მეცნიერებას, საფუძველი [[ევროპა]]ში ჩაეყარა. სხვა ფაქტორებთან (ფილოლოფიური და ისტორიული ცოდნის განვითარება, სიძველეებით გატაცება…) ერთად, მის განვითარებას ხელი შეუწყო ძველი აღმოსავლეთის ხალხების მიერ დატოვებული მრავალრიცხოვანი წარწერების გაშიფვრამ (ფრ. შამპოლიონი. ჰ. როაულინსთონი. გ. გროტეფენდი), ინტენსიურმა შესწავლამ და გამოცემამ.

@@ ხაზი 65: / ხაზი 65: @@
 ==წყარო==
 [[ქართული ენა: ენციკლოპედია]]
-[[კატეგორია:დიაციპლინები]]
+[[კატეგორია:დისციპლინები]]