თუთირი - რედაქტირების ისტორია

Tkenchoshvili 11:07, 26 დეკემბერი 2023-ზე

2023-12-26T11:07:07Z

Tkenchoshvili 13:12, 6 თებერვალი 2020-ზე

2020-02-06T13:12:06Z

Tkenchoshvili 07:57, 16 ნოემბერი 2018-ზე

2018-11-16T07:57:23Z

Echelidze 12:04, 12 ივლისი 2018-ზე

2018-07-12T12:04:00Z

Echelidze: ახალი გვერდი: '''თუთირ-ი''' (ოს. Тутыр) – მგელთა უფალი, საქონლის ქურდების მფარველ...

2018-07-12T12:02:17Z

ახალი გვერდი: '''თუთირ-ი''' (ოს. Тутыр) – მგელთა უფალი, საქონლის ქურდების მფარველ...

ახალი გვერდი

'''თუთირ-ი''' (ოს. Тутыр) – მგელთა უფალი, საქონლის ქურდების მფარველი, ოსური [[პანთეონი]]ს ერთ-ერთი ცენტრალური და თავისი ბუნებით
ყველაზე რთული ღვთაება, რომლის ძლიერმა [[კულტი|კულტმა]] რწმენა-წარმოდგენათა და მაგიურ ქმედებათა ფართო ქსელი წარმოქმნა. ოსებს სწამდათ, რომ იგი პერიოდულად აწყობდა მგლების შეკრებას, აძლევდა მათ დავალებებს, განუსაზღვრავდა საკვების ოდენობას. მისი ნების გარეშე ნადირი ადამიანებსა
და საქონელს ზიანს ვერ მიაყენებდა. თუ [[მგელი]] ცხვრის ფარას დაესხმოდა, მწყემსი დახმარებისთვის მაშინვე თუთირს მიმართავდა:
:„ო, თუთირ, მე და ჩემი საქონელი შენი მფარველობის ქვეშ ვართ, ჩვენ შენი სტუმრები ვართ, დაგვიფარე შენი მგლებისგან, გარეკე ისინი შორს“.
მწყემსების რწმენით, განრისხებულ თუთირს შეეძლო მგლისთვის პირი შეეკრა, ქვებით ამოევსო მისი გაუმაძღარი ხახა.

მგლის, როგორც ოსთა წინაპრების ტოტემური, მოგვიანებით მზის [[სიმბოლო]]დ ქცეული ცხოველის კულტი კარგად არის შესწავლილი ნართული ეპოსისა და ოსურ მითოლოგიასთან დაკავშირებული მასალების საფუძველზე. სწორედ მგლისა და მზის ერთიანმა თაყვანისცემამ განაპირობა თუთირის სახელობის [[დღესასწაული]]ს აშკარად გამოკვეთილი აგრარული ხასიათი, ღვთაების კავშირი როგორც მესაქონლეობის, ისე სამიწათმოქმედო და ზოგადად ნაყოფიერების კულტებთან.

გარდა აღნიშნულისა, თუთირის ეპითეტი – „ყოვლისმძლეველი“ („ო, თუთირ, შენ ყოვლისმძლეველი ხარ, და ვინც ჩვენზე გამარჯვებას განიზრახავს, შენ იყავი მისი ძალის დამანგრეველი...“), ასევე, ერთი მხრივ, მგლისა (შდრ. ვ. აბაევის მიერ ეტიმოლოგიზირებული „[[ქურდალაგონი]]“ და „ვულკანი“) და, მეორე მხრივ, ღვთაების კავშირი სამჭედლო საქმესთან (შდრ. მჭედლების აქტიურობა თუთირის დღეებში) თუთირს წარმოაჩენს, როგორც მეომრული ბუნების ღვთაებას (შდრ. [[ბრძოლა|ბრძოლის]] წინ თუთირის მიერ ნართი გმირების დასაჩუქრება სასწაულებრივი იარაღებით – [[მახვილი]]თა და თვითმსროლი [[მშვილდი]]თ; [[ბათრაძი]]ს განსაკუთრებული პატივისცემა თუთირისადმი).

აღნიშნულის სასარგებლოდ მეტყველებს ის ფაქტიც, რომ თუთირის დღეებში იკრძალებოდა ყოველგვარი საომარი მოქმედება, დროებით წყდებოდა მოსისხლეთა შორის შურისძიებისკენ მიმართული ღონისძიებები. ასეთი აკრძალვა ძალაში შედიოდა მხოლოდ მეომართა მფარველი ღვთაების, [[ვასთირჯი]]ს, სახელობის დღეებში. აქვე უნდა ითქვას, რომ მრავალი მონაცემით თუთირი და ვასთირჯი ტყუპისცალებივით გამოიყურებიან. სოლარული ბუნების ღვთაება ვასთირჯი ოსურ ფოლკლორში მგლის სახითაც გვხვდება. ნართული ეპოსის მიხედვით, [[ძერასა]]ს ვასთირჯისაგან შეეძინა ქალიშვილი – [[სათანა]]. ქალმა იმავდროულად დაბადა პირველი ცხენი და პირველი ძაღლი ([[მგელი]]).

მიჩნეულია, რომ გადმოცემის თავდაპირველ ვარიანტში სამივეს მამა ვასთირჯი უნდა ყოფილიყო. ეს სავსებით დამაჯერებელი აზრი ვასთირჯის სამ იპოსტასში – ანთროპომორფულ და ზოომორფულ (ცხენი და მგელი – მზიური ცხოველები) პლანში წარმოაჩენს (გვიანდელი ოსური მასალით თუ ვიმსჯელებთ, ყველა ლოგიკით ეს როლი ეპოსში თუთირს უნდა რგებოდა). როგორც ჩანს, ღვთაებები, რომლებსაც ქრისტიანული წმინდანები – თუთირი (წმ. თევდორე) და ვასთირჯი (წმ. გიორგი) ჩაენაცვლნენ, გენეტიკურად ტყუპი ღვთაებები იყვნენ (შდრ. ინდოევროპულთა [[აშვინები]] და [[დიოსკურები]]). ქართულ მითოლოგიაში ტყუპ ღვთაებათა ნიშნების მქონენი არიან წმ. გიორგი და წმ. თევდორე (ის ფაქტი, რომ ქართველი თევდორე ცხენთა უფალია, ხოლო გიორგი – მგელთა, საკითხის არსს არ ცვლის). ასეთადვე გამოიყურებიან ისინი სამხრეთ [[ევროპა|ევროპის]], განსაკუთრებით ბალკანეთის ხალხების ეთნოგრაფიული მასალებით.

თუთირის დღეები, ისევე როგორც ქართული „თედორობა“, აფხაზური „[[აითარნიჰვა]]“ ([[აითარი|აითარისადმი]] – წმ. გიორგისადმი მიძღვნილ წეს-ჩვეულებათა რიგი), ბულგარული „ტუდოროვ დენ“, იუგოსლავური „ტოდორიცა“ და სხვა დიდმარხვის პირველ კვირას აღინიშნებოდა და ფართო აგრარული ხასიათის დღესასწაულს წარმოადგენდა. აქვე უნდა ითქვას, რომ წმ. გიორგი და წმ. თევდორე ასტრალური კალენდრის ერთი ციკლის შემკვრელები არიან. მათი სახელობის დღეებს უკავშირდება პლეადების გაუჩინარება-გამოჩენა. ამიტომ ისინი ასტრალურ ღვთაებებსაც წარმოადგენენ, რაც კარგად არის ასახული შესაბამის დღესასწაულებში.

==ლიტერატურა==
*Гатиев Б. Суеверия и предрассудки у осетин // ССКГ. IX. ТФ., 1876;
*Бинкевич Е. Верования осетин // Религиозные верования народов СССР. М., 1930. Т. II;
*Абаев В. И. Историко-этимологический словарь осетинского языка. Л., 1979. Т. III;
*Кочиев К. К. Тутыр – владыка волков // Известия ЮОНИИ. XXXI. Тб., 1987;
*Чибиров Л. А. Пантеон // Осетины. Серия «Народы и Культуры». Ответственные редакторы З. Б. Цаллагова, Л. А. Чибиров. М., 2012;
*Уарзиати В. С., Чибиров Л. А. Календарная и праздничная обрядность // Осетины. Серия «Народы и Культуры». Ответственные редакторы З. Б. Цаллагова, Л. А. Чибиров. М., 2012.

==წყარო==
[[კავკასიის ხალხთა მითები და რიტუალები]]

[[კატეგორია:მითოლოგია]]
[[კატეგორია:კავკასიური მითები]]
[[კატეგორია:აფხაზური მითები]]
[[კატეგორია:ნართული ეპოსი]]
[[კატეგორია:ნართული ეპოსის პერსონაჟები]]

@@ ხაზი 7: / ხაზი 7: @@
 მგლის, როგორც ოსთა წინაპრების ტოტემური, მოგვიანებით მზის [[სიმბოლო]]დ ქცეული ცხოველის კულტი კარგად არის შესწავლილი ნართული ეპოსისა და ოსურ მითოლოგიასთან დაკავშირებული მასალების საფუძველზე. სწორედ მგლისა და მზის ერთიანმა თაყვანისცემამ განაპირობა თუთირის სახელობის [[დღესასწაული]]ს აშკარად გამოკვეთილი აგრარული ხასიათი, ღვთაების კავშირი როგორც მესაქონლეობის, ისე სამიწათმოქმედო და ზოგადად ნაყოფიერების კულტებთან.
-გარდა აღნიშნულისა, თუთირის ეპითეტი – „ყოვლისმძლეველი“ („ო, თუთირ, შენ ყოვლისმძლეველი ხარ, და ვინც ჩვენზე გამარჯვებას განიზრახავს, შენ იყავი მისი ძალის დამანგრეველი...“), ასევე, ერთი მხრივ, მგლისა (შდრ. ვ. აბაევის მიერ ეტიმოლოგიზირებული „[[ქურდალაგონი]]“ და „ვულკანი“) და, მეორე მხრივ, ღვთაების კავშირი სამჭედლო საქმესთან (შდრ. მჭედლების აქტიურობა თუთირის დღეებში) თუთირს წარმოაჩენს, როგორც მეომრული ბუნების ღვთაებას (შდრ. [[ბრძოლა|ბრძოლის]] წინ თუთირის მიერ ნართი გმირების დასაჩუქრება სასწაულებრივი იარაღებით – [[მახვილი]]თა და თვითმსროლი [[მშვილდი]]თ; [[ბათრაძი]]ს განსაკუთრებული პატივისცემა თუთირისადმი).
+გარდა აღნიშნულისა, თუთირის [[ეპითეტი]] – „ყოვლისმძლეველი“ („ო, თუთირ, შენ ყოვლისმძლეველი ხარ, და ვინც ჩვენზე გამარჯვებას განიზრახავს, შენ იყავი მისი ძალის დამანგრეველი...“), ასევე, ერთი მხრივ, მგლისა (შდრ. ვ. აბაევის მიერ ეტიმოლოგიზირებული „[[ქურდალაგონი]]“ და „ვულკანი“) და, მეორე მხრივ, ღვთაების კავშირი სამჭედლო საქმესთან (შდრ. მჭედლების აქტიურობა თუთირის დღეებში) თუთირს წარმოაჩენს, როგორც მეომრული ბუნების ღვთაებას (შდრ. [[ბრძოლა|ბრძოლის]] წინ თუთირის მიერ ნართი გმირების დასაჩუქრება სასწაულებრივი იარაღებით – [[მახვილი]]თა და თვითმსროლი [[მშვილდი]]თ; [[ბათრაძი]]ს განსაკუთრებული პატივისცემა თუთირისადმი).
 აღნიშნულის სასარგებლოდ მეტყველებს ის ფაქტიც, რომ თუთირის დღეებში იკრძალებოდა ყოველგვარი საომარი მოქმედება, დროებით წყდებოდა მოსისხლეთა შორის შურისძიებისკენ მიმართული ღონისძიებები. ასეთი აკრძალვა ძალაში შედიოდა მხოლოდ მეომართა მფარველი ღვთაების, [[ვასთირჯი]]ს, სახელობის დღეებში. აქვე უნდა ითქვას, რომ მრავალი მონაცემით თუთირი და ვასთირჯი ტყუპისცალებივით გამოიყურებიან. სოლარული ბუნების ღვთაება ვასთირჯი ოსურ ფოლკლორში მგლის სახითაც გვხვდება. ნართული ეპოსის მიხედვით, [[ძერასა]]ს ვასთირჯისაგან შეეძინა ქალიშვილი – [[სათანა]]. ქალმა იმავდროულად დაბადა პირველი ცხენი და პირველი ძაღლი ([[მგელი]]).

@@ ხაზი 1: / ხაზი 1: @@
 '''თუთირ-ი''' (ოს. Тутыр) – [[მგელი|მგელთა]] უფალი, საქონლის ქურდების მფარველი, ოსური [[პანთეონი]]ს ერთ-ერთი ცენტრალური და თავისი ბუნებით
 ყველაზე რთული ღვთაება, რომლის ძლიერმა [[კულტი|კულტმა]] რწმენა-წარმოდგენათა და მაგიურ ქმედებათა ფართო ქსელი წარმოქმნა. ოსებს სწამდათ, რომ იგი პერიოდულად აწყობდა მგლების შეკრებას, აძლევდა მათ დავალებებს, განუსაზღვრავდა საკვების ოდენობას. მისი ნების გარეშე ნადირი ადამიანებსა
-და საქონელს ზიანს ვერ მიაყენებდა. თუ [[მგელი]] ცხვრის ფარას დაესხმოდა, მწყემსი დახმარებისთვის მაშინვე თუთირს მიმართავდა:
+და საქონელს ზიანს ვერ მიაყენებდა. თუ [[მგელი]] ცხვრის ფარას დაესხმოდა, [[მწყემსი]] დახმარებისთვის მაშინვე თუთირს მიმართავდა:
 :„ო, თუთირ, მე და ჩემი საქონელი შენი მფარველობის ქვეშ ვართ, ჩვენ შენი სტუმრები ვართ, დაგვიფარე შენი მგლებისგან, გარეკე ისინი შორს“.
 მწყემსების რწმენით, განრისხებულ თუთირს შეეძლო მგლისთვის პირი შეეკრა, ქვებით ამოევსო მისი გაუმაძღარი ხახა.

@@ ხაზი 29: / ხაზი 29: @@
 [[კატეგორია:მითოლოგია]]
 [[კატეგორია:კავკასიური მითები]]
-[[კატეგორია:აფხაზური მითები]]
+[[კატეგორია:ოსური მითები]]
-[[კატეგორია:ნართული ეპოსი]]
+[[კატეგორია:ღმერთები]]
-[[კატეგორია:ნართული ეპოსის პერსონაჟები]]
+[[კატეგორია:ოსური ღვთაებანი]]