თურქული ენები - რედაქტირების ისტორია

Tkenchoshvili 10:27, 29 თებერვალი 2024-ზე

2024-02-29T10:27:34Z

Tkenchoshvili 07:51, 6 თებერვალი 2024-ზე

2024-02-06T07:51:32Z

Tkenchoshvili 17:51, 22 იანვარი 2024-ზე

2024-01-22T17:51:51Z

ცვლილებების ჩვენება

Tkenchoshvili: /* ლიტერატურა */

2024-01-10T14:22:32Z

‎ლიტერატურა

Tkenchoshvili: /* ლიტერატურა */

2024-01-10T14:21:14Z

‎ლიტერატურა

Tkenchoshvili 14:07, 10 იანვარი 2024-ზე

2024-01-10T14:07:55Z

Tkenchoshvili 14:04, 10 იანვარი 2024-ზე

2024-01-10T14:04:17Z

Tkenchoshvili 13:49, 10 იანვარი 2024-ზე

2024-01-10T13:49:46Z

Tkenchoshvili 13:42, 10 იანვარი 2024-ზე

2024-01-10T13:42:39Z

Tkenchoshvili 13:32, 10 იანვარი 2024-ზე

2024-01-10T13:32:17Z

@@ ხაზი 7: / ხაზი 7: @@
 რუნული [[ანბანი]]ს გარდა, თურქული წარმომავლობის ტომთაგან უიღურებმა გამოიყენეს სოღდური ანბანი, რომლის ადაპტირებულ ვარიანტს შემდგომ უიღურული ანბანი უწოდეს. იგი XVIII ს-მდე გამოიყენებოდა. საერთოდ, ძველი და საშუალი თურქული ენობრივი პერიოდები წარმოდგენილია რუნული, ორხონულ-ენისეური, უიღურული, მანიქეური, ბრაჰმანული, არაბული და ნესტორიანული [[დამწერლობა|დამწერლობის]] ძეგლებით.
-თურქული ენების ტიპოლოგიური მოდელი აგლუტინაციურია. აგლუტინაციის თანმხლები პროცესია სინჰარმონიზმი. ხმოვანთა პალატალური ჰარმონია თურქული წარმომავლობის ყველა ენაში ვლინდება, ხოლო ჰარმონია ბაგისმიერობის მიხედვით
+თურქული ენების ტიპოლოგიური მოდელი აგლუტინაციურია. აგლუტინაციის თანმხლები პროცესია სინჰარმონიზმი. ხმოვანთა პალატალური ჰარმონია თურქული წარმომავლობის ყველა ენაში ვლინდება, ხოლო ჰარმონია ბაგისმიერობის მიხედვით სხვადასხვაგვარადაა წარმოდგენილი. საერთო თურქულში უნდა არსებულიყო გრძელი და მოკლე 8 ხმოვანი [[ფონემა]]: a, ə, o, u, y, i, ö, ű. რიგი მორფონოლოგიური პროცესების შედეგად გრძელი ხმოვნები შერჩა იაკუტურს, თურქმენულსა და ხალაჯურ ენებს. ოღუზური ენებისათვის დამახასიათებელია მჟღერი ანლაუტი, ყივჩაყურ ენებში კი უპირატესად ყრუ ხშულებია ანლაუტში (შდრ. ქართულში ყივჩაყურ ენათაგან შემოსული საკუთარი სახელები – თემური, თენგიზი და ოღუზური ენებიდან შემოღწეული დემური, დენიზა…). [[ბრუნვა (გრამატიკა)|ბრუნვის]] პარადიგმის მაორგანიზებელი ცენტრია ფუძე საწყის (სახელობით) ბრუნვაში. ბრუნების კატეგორიაში 6 ბრუნვაა (გარდა იაკუტურისა). თურქულ ენებში (გარდა ჩუვაშურისა) მრავლობითობა გადმოიცემა BAr [[აფიქსი]]თ. კუთვნილების კატეგორია გამოიხატება ფუძესთან პირის ნიშანთა მიერთებით. რიცხვით სახელთა შემადგენლობაშია ლექსიკური ერთეული პირველი ათეულის, 20-ის, 30-ის, 40-ის, 50-ის 100-ის, 1000-ის აღსანიშნავად, ხოლო 60, 70, 80, 90 – თხზული სიტყვებია. ჩვენებითი ნაცვალსახელები აღნიშნავენ საგანთა განლაგების 35 პლანს. კითხვით ნაცვალსახელებში ორი ფუძეა გარჩეული: kim „ვინ?“ და ne „რა?“, უკუქცევით ნაცვალსახელთა ფუძე ემყარება [[არსებითი სახელი|არსებით სახელს]]. ზმნის უღვლილებისას განსხვავებულია პირის ნიშანთა 2 ტიპი. დამახასიათებელი სინტაქსური კატეგორიაა იზაფეთი. ორ სახელს შორის მიმართების ეს ტიპი საერთო თურქულია და ყველა ენაში გვხვდება. საერთო თურქული მოვლენაა მარტივი სახელადი წინადადების მოდელი შემასმენლობითი აფიქსებით, ხოლო ზმნურ წინადადებათა ტიპებში გვხვდება ღერძული წევრი – პირველი ფორმა ზმნის წარსული ან აწმყო-[[მყოფადი]] დროის ფორმით. თურქულ ენებში მარტივი წინადადება უპირატესი სინტაქსური სტრუქტურაა. სიტყვაწარმოებაში ძირითადად გავრცელებულია აფიქსაცია, არის სხვა ფორმებიც.
 სხვადასხვაგვარადაა წარმოდგენილი. საერთო თურქულში უნდა არსებულიყო გრძელი და მოკლე 8 ხმოვანი ფონემა: a, ə, o, u, y, i, ö, ű. რიგი მორფონოლოგიური პროცესების შედეგად გრძელი ხმოვნები შერჩა იაკუტურს, თურქმენულსა და ხალაჯურ ენებს. ოღუზური ენებისათვის დამახასიათებელია მჟღერი ანლაუტი, ყივჩაყურ ენებში კი უპირატესად ყრუ ხშულებია ანლაუტში (შდრ. ქართულში ყივჩაყურ ენათაგან შემოსული საკუთარი სახელები – თემური, თენგიზი და ოღუზური ენებიდან შემოღწეული დემური, დენიზა…). [[ბრუნვა (გრამატიკა)|ბრუნვის]] პარადიგმის მაორგანიზებელი ცენტრია ფუძე საწყის (სახელობით) ბრუნვაში. ბრუნების კატეგორიაში 6 ბრუნვაა (გარდა იაკუტურისა). თურქულ ენებში (გარდა ჩუვაშურისა) მრავლობითობა გადმოიცემა BAr [[აფიქსი]]თ. კუთვნილების კატეგორია გამოიხატება ფუძესთან პირის ნიშანთა მიერთებით. რიცხვით სახელთა შემადგენლობაშია ლექსიკური ერთეული პირველი ათეულის, 20-ის, 30-ის, 40-ის, 50-ის 100-ის, 1000-ის აღსანიშნავად, ხოლო 60, 70, 80, 90 – თხზული სიტყვებია. ჩვენებითი ნაცვალსახელები აღნიშნავენ საგანთა განლაგების 35 პლანს. კითხვით ნაცვალსახელებში ორი ფუძეა გარჩეული: kim „ვინ?“ და ne „რა?“, უკუქცევით ნაცვალსახელთა ფუძე ემყარება [[არსებითი სახელი|არსებით სახელს]]. ზმნის უღვლილებისას განსხვავებულია პირის ნიშანთა 2 ტიპი. დამახასიათებელი სინტაქსური კატეგორიაა იზაფეთი. ორ სახელს შორის მიმართების ეს ტიპი საერთო თურქულია და ყველა ენაში გვხვდება. საერთო თურქული მოვლენაა მარტივი სახელადი წინადადების მოდელი შემასმენლობითი აფიქსებით, ხოლო ზმნურ წინადადებათა ტიპებში გვხვდება ღერძული წევრი – პირველი ფორმა ზმნის წარსული ან აწმყო-[[მყოფადი]] დროის ფორმით. თურქულ ენებში მარტივი წინადადება უპირატესი სინტაქსური სტრუქტურაა. სიტყვაწარმოებაში ძირითადად გავრცელებულია აფიქსაცია, არის სხვა ფორმებიც.
 [[ქართველები]]ს ურთიერთობას თურქულენოვან სამყაროსთან მრავალსაუკუნოვანი ისტორია აქვს. ადრეული შუა საუკუნეებიდან იყო კონტაქტები ჩრდილოეთ კავკასიაში – ჰუნებთან, ხაზარებთან, პაჭანიკებთან. თურქულენოვან მუსლიმთა დიდმა ეთნიკურმა ჯგუფებმა საფუძველი ჩაუყარეს [[აზერბაიჯანი]]ს [[სახელმწიფო]]ს, რომელთანაც [[საქართველო]]ს მრავალსაუკუნოვანი მეზობლობა აკავშირებს. თურქული მოდგმის ყივჩაყები [[დავით აღმაშენებელი|დავით აღმაშენებლის]] დროიდან საქართველოშიც სახლობდნენ. მთელი რიგი [[ომი|ომების]] შემდეგ საქართველოზე დამოკიდებული აღმოჩნდნენ თურქული სასულთნოები ირანის აზერბაიჯანშიც. ისტორიული თუ სხვა სახის წყაროებიდან ცნობილია, რომ თურქულენოვან სამყაროსთან ქართველთა ურთიერთობა მხოლოდ ომებით, სამხედრო შეტაკებებით არ განისაზღვრებოდა და კულტურულ-ეკონომიკურ სფეროსაც მოიცავდა. XV ს. II ნახევრიდან საქართველო დაუმეზობლდა ახალ თურქულ წარმონაქმნს – [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთს]], რომლის ექსპანსიური პოლიტიკა საქართველოზეც გავრცელდა. 1578 იქმნება ახალციხის საფაშოსგან გამოცალკევებული ჩილდირის ვილაიეთი. [[ისლამი]] ამ რეგიონში სწრაფად გავრცელდა. 1828-მდე სამხრეთ საქართველოს ეს ნაწილი ოსმალთა სახელმწიფოში რჩებოდა, შემდეგ კი [[ახალციხე (ქალაქი ახალციხის მუნიციპალიტეტში)|ახალციხე]], [[ახალქალაქი (ქალაქი ჯავახეთში)|ახალქალაქი]] და სამცხე გამოვიდა ოსმალთა ზედამხედველობის ზონიდან. [[რუსეთ-ოსმალეთის ომი 1877-78|1878–79 რუსეთ-თურქეთის ომი]]ს შედეგად ბათუმი, ყარსი, არტაანი, ართვინი, არტანუჯი, ბორჩხა, შავშეთი და ხოფის ნაწილი [[რუსეთი|რუსეთს]] დარჩა. გამუსლიმებულ მოსახლეობას მიეცა არჩევანის უფლება – მიეღო რუსეთის ქვეშევრდომობა ან გადასახლებულიყო ოსმალეთში.

@@ ხაზი 8: / ხაზი 8: @@
 თურქული ენების ტიპოლოგიური მოდელი აგლუტინაციურია. აგლუტინაციის თანმხლები პროცესია სინჰარმონიზმი. ხმოვანთა პალატალური ჰარმონია თურქული წარმომავლობის ყველა ენაში ვლინდება, ხოლო ჰარმონია ბაგისმიერობის მიხედვით
-სხვადასხვაგვარადაა წარმოდგენილი. საერთო თურქულში უნდა არსებულიყო გრძელი და მოკლე 8 ხმოვანი ფონემა: a, ə, o, u, y, i, ö, ű. რიგი მორფონოლოგიური პროცესების შედეგად გრძელი ხმოვნები შერჩა იაკუტურს, თურქმენულსა და ხალაჯურ ენებს. ოღუზური ენებისათვის დამახასიათებელია მჟღერი ანლაუტი, ყივჩაყურ ენებში კი უპირატესად ყრუ ხშულებია ანლაუტში (შდრ. ქართულში ყივჩაყურ ენათაგან შემოსული საკუთარი სახელები – თემური, თენგიზი და ოღუზური ენებიდან შემოღწეული დემური, დენიზა…). [[ბრუნვა (გრამატიკა)|ბრუნვის]] პარადიგმის მაორგანიზებელი ცენტრია ფუძე საწყის (სახელობით) ბრუნვაში. ბრუნების კატეგორიაში 6 ბრუნვაა (გარდა იაკუტურისა). თურქულ ენებში (გარდა ჩუვაშურისა) მრავლობითობა გადმოიცემა BAr [[აფიქსი]]თ. კუთვნილების კატეგორია გამოიხატება ფუძესთან პირის ნიშანთა მიერთებით. რიცხვით სახელთა შემადგენლობაშია ლექსიკური ერთეული პირველი ათეულის, 20-ის, 30-ის, 40-ის, 50-ის 100-ის, 1000-ის აღსანიშნავად, ხოლო 60, 70, 80, 90 – თხზული სიტყვებია. ჩვენებითი ნაცვალსახელები აღნიშნავენ საგანთა განლაგების 35 პლანს. კითხვით ნაცვალსახელებში ორი ფუძეა გარჩეული: kim „ვინ?“ და ne „რა?“, უკუქცევით ნაცვალსახელთა ფუძე ემყარება [[არსებითი სახელი|არსებით სახელს]]. ზმნის უღვლილებისას განსხვავებულია პირის ნიშანთა 2 ტიპი. დამახასიათებელი სინტაქსური კატეგორიაა იზაფეთი. ორ სახელს შორის მიმართების ეს ტიპი საერთო თურქულია და ყველა ენაში გვხვდება. საერთო თურქული მოვლენაა მარტივი სახელადი წინადადების მოდელი შემასმენლობითი აფიქსებით, ხოლო ზმნურ წინადადებათა ტიპებში გვხვდება ღერძული წევრი – პირველი ფორმა ზმნის წარსული ან აწმყო-მყოფადი დროის ფორმით. თურქულ ენებში მარტივი წინადადება უპირატესი სინტაქსური სტრუქტურაა. სიტყვაწარმოებაში ძირითადად გავრცელებულია აფიქსაცია, არის სხვა ფორმებიც.
+სხვადასხვაგვარადაა წარმოდგენილი. საერთო თურქულში უნდა არსებულიყო გრძელი და მოკლე 8 ხმოვანი ფონემა: a, ə, o, u, y, i, ö, ű. რიგი მორფონოლოგიური პროცესების შედეგად გრძელი ხმოვნები შერჩა იაკუტურს, თურქმენულსა და ხალაჯურ ენებს. ოღუზური ენებისათვის დამახასიათებელია მჟღერი ანლაუტი, ყივჩაყურ ენებში კი უპირატესად ყრუ ხშულებია ანლაუტში (შდრ. ქართულში ყივჩაყურ ენათაგან შემოსული საკუთარი სახელები – თემური, თენგიზი და ოღუზური ენებიდან შემოღწეული დემური, დენიზა…). [[ბრუნვა (გრამატიკა)|ბრუნვის]] პარადიგმის მაორგანიზებელი ცენტრია ფუძე საწყის (სახელობით) ბრუნვაში. ბრუნების კატეგორიაში 6 ბრუნვაა (გარდა იაკუტურისა). თურქულ ენებში (გარდა ჩუვაშურისა) მრავლობითობა გადმოიცემა BAr [[აფიქსი]]თ. კუთვნილების კატეგორია გამოიხატება ფუძესთან პირის ნიშანთა მიერთებით. რიცხვით სახელთა შემადგენლობაშია ლექსიკური ერთეული პირველი ათეულის, 20-ის, 30-ის, 40-ის, 50-ის 100-ის, 1000-ის აღსანიშნავად, ხოლო 60, 70, 80, 90 – თხზული სიტყვებია. ჩვენებითი ნაცვალსახელები აღნიშნავენ საგანთა განლაგების 35 პლანს. კითხვით ნაცვალსახელებში ორი ფუძეა გარჩეული: kim „ვინ?“ და ne „რა?“, უკუქცევით ნაცვალსახელთა ფუძე ემყარება [[არსებითი სახელი|არსებით სახელს]]. ზმნის უღვლილებისას განსხვავებულია პირის ნიშანთა 2 ტიპი. დამახასიათებელი სინტაქსური კატეგორიაა იზაფეთი. ორ სახელს შორის მიმართების ეს ტიპი საერთო თურქულია და ყველა ენაში გვხვდება. საერთო თურქული მოვლენაა მარტივი სახელადი წინადადების მოდელი შემასმენლობითი აფიქსებით, ხოლო ზმნურ წინადადებათა ტიპებში გვხვდება ღერძული წევრი – პირველი ფორმა ზმნის წარსული ან აწმყო-[[მყოფადი]] დროის ფორმით. თურქულ ენებში მარტივი წინადადება უპირატესი სინტაქსური სტრუქტურაა. სიტყვაწარმოებაში ძირითადად გავრცელებულია აფიქსაცია, არის სხვა ფორმებიც.
 [[ქართველები]]ს ურთიერთობას თურქულენოვან სამყაროსთან მრავალსაუკუნოვანი ისტორია აქვს. ადრეული შუა საუკუნეებიდან იყო კონტაქტები ჩრდილოეთ კავკასიაში – ჰუნებთან, ხაზარებთან, პაჭანიკებთან. თურქულენოვან მუსლიმთა დიდმა ეთნიკურმა ჯგუფებმა საფუძველი ჩაუყარეს [[აზერბაიჯანი]]ს [[სახელმწიფო]]ს, რომელთანაც [[საქართველო]]ს მრავალსაუკუნოვანი მეზობლობა აკავშირებს. თურქული მოდგმის ყივჩაყები [[დავით აღმაშენებელი|დავით აღმაშენებლის]] დროიდან საქართველოშიც სახლობდნენ. მთელი რიგი [[ომი|ომების]] შემდეგ საქართველოზე დამოკიდებული აღმოჩნდნენ თურქული სასულთნოები ირანის აზერბაიჯანშიც. ისტორიული თუ სხვა სახის წყაროებიდან ცნობილია, რომ თურქულენოვან სამყაროსთან ქართველთა ურთიერთობა მხოლოდ ომებით, სამხედრო შეტაკებებით არ განისაზღვრებოდა და კულტურულ-ეკონომიკურ სფეროსაც მოიცავდა. XV ს. II ნახევრიდან საქართველო დაუმეზობლდა ახალ თურქულ წარმონაქმნს – [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთს]], რომლის ექსპანსიური პოლიტიკა საქართველოზეც გავრცელდა. 1578 იქმნება ახალციხის საფაშოსგან გამოცალკევებული ჩილდირის ვილაიეთი. [[ისლამი]] ამ რეგიონში სწრაფად გავრცელდა. 1828-მდე სამხრეთ საქართველოს ეს ნაწილი ოსმალთა სახელმწიფოში რჩებოდა, შემდეგ კი [[ახალციხე (ქალაქი ახალციხის მუნიციპალიტეტში)|ახალციხე]], [[ახალქალაქი (ქალაქი ჯავახეთში)|ახალქალაქი]] და სამცხე გამოვიდა ოსმალთა ზედამხედველობის ზონიდან. [[რუსეთ-ოსმალეთის ომი 1877-78|1878–79 რუსეთ-თურქეთის ომი]]ს შედეგად ბათუმი, ყარსი, არტაანი, ართვინი, არტანუჯი, ბორჩხა, შავშეთი და ხოფის ნაწილი [[რუსეთი|რუსეთს]] დარჩა. გამუსლიმებულ მოსახლეობას მიეცა არჩევანის უფლება – მიეღო რუსეთის ქვეშევრდომობა ან გადასახლებულიყო ოსმალეთში.

@@ ხაზი 38: / ხაზი 38: @@
 * მისივე, ლაფშას ეტიმოლოგიისათვის. – კრ: „ქართველურ ენათა სტრუქტურის საკითხები“, VI, თბ. 1996;
 * მისივე, თურქულ-ქართული ენობრივი ურთიერთობიდან. – კრ.: „ეტიმოლოგიური ძიებანი“, VI, თბ., )1997;
-* გურგენიძე ნ. ჯიქია მკთურ�ქული წარმომავლობის ანთროპონი�მები ქართულში, თბ., 1994;
+* გურგენიძე ნ. ჯიქია მ. თურქული წარმომავლობის ანთროპონიმები ქართულში, თბ., 1994;
 * ჯიქია მ. თურქიზმები ქართველურ ანთროპონიმებში. – „სადისერტაციო მაცნე“, თბ., 1995.

←წინა ვერსია		14:21, 10 იანვარი 2024-ის ვერსია
ხაზი 24:		ხაზი 24:
	* მისივე, კოლექტიური შრომის ერთი ქართული ტერმინისათეის თურქულ ენებში. – „იკე“, I, თბ., 1946;		* მისივე, კოლექტიური შრომის ერთი ქართული ტერმინისათეის თურქულ ენებში. – „იკე“, I, თბ., 1946;
	* მისივე. შენიშენები „სიმინდ-სემადალის“ შესახებ. – „თსუ შრომები“, 1947, 30b-31b;		* მისივე. შენიშენები „სიმინდ-სემადალის“ შესახებ. – „თსუ შრომები“, 1947, 30b-31b;
		+	* მისივე, აღმოსავლური წარმოშობის სიტყვათა ისტორიიდან. I. – იქვე, ტ. 1, I960;
		+	* II. – „თსუ შრომები“. აღმოსავლეთმცოდნეობა, 1987, ტ. 273;
		+	* ბელთაძე მ. XVIII ს, თურქულენოვანი ძეგლი ქართული ტრანსკრიფციით. –
		+	* „თსუ შრომები“, 1967, ტ. 121
		+	* აბულაძე ც. ს-ს ორბელიანის ლექსიკონის სიტყვანის თურქული თარგმანები, თბ. 1968;
		+	* გურგენიძე ნ. აღმოსავლური წარმომობის ლექსიკური ელემენტები აჭარულსა და გურულში, თბ. 1973;
		+	* შერვაშიძე ლ. ტაიჯის შესახებ. – „მაცნე“ (ენისა და ლიტ. სერია), 1985;
		+	* შაყულაშვილი გ., ძველი თბილისის პოეზიის ისტორიიდან, თბ., 1987;
		+	* რუხაძე ლ. თურქიზმები ქართული ენის განმარტებით ლექსიკონში, თბ., 1993;
		+	* ბაღათურია ნ. თურქიზმები მესაქონლეობის ლექსიკაში. – „ენათმეცნიერების ინსტიტუტის 51-ე სამეცნ. კონფერენცია“, თბ. 1993;
		+	* მისივე, ალიკაპის ეტიმოლოგიისათვის. – ენათმეცნიერების ინ-ტის, 52-ე სამეცნ. სესია, თბ., 1993;
		+	* მისივე, ჯაღათაურ-ქართული ურთიერთობიდან. – ენათმეცნიერების ინსტიტუტის 51-ე სამეცნ. სესია, თბ., 1993;
		+	* მისივე, ლაფშას ეტიმოლოგიისათვის. – კრ: „ქართველურ ენათა სტრუქტურის საკითხები“, VI, თბ. 1996;
		+	* მისივე, თურქულ-ქართული ენობრივი ურთიერთობიდან. – კრ.: „ეტიმოლოგიური ძიებანი“, VI, თბ., )1997;
		+	* გურგენიძე ნ. ჯიქია მკთურ�ქული წარმომავლობის ანთროპონი�მები ქართულში, თბ., 1994;
		+	* ჯიქია მ. თურქიზმები ქართველურ ანთროპონიმებში. – „სადისერტაციო მაცნე“, თბ., 1995.
		+
		+	==წყარო==
		+	[[ქართული ენა: ენციკლოპედია]]
		+	[[კატეგორია:ენათა ოჯახები]]
		+	[[კატეგორია:ენები]]

←წინა ვერსია		14:07, 10 იანვარი 2024-ის ვერსია
ხაზი 18:		ხაზი 18:

	''მ. ჯიქია''		''მ. ჯიქია''
		+
		+	==ლიტერატურა==
		+	* ჯიქია ს. „ლაზუტ“ სიტყვის წარმოშობისათვის. – „სმამ“, 1944, ტ. 5,
		+	* №2;
		+	* მისივე, კოლექტიური შრომის ერთი ქართული ტერმინისათეის თურქულ ენებში. – „იკე“, I, თბ., 1946;
		+	* მისივე. შენიშენები „სიმინდ-სემადალის“ შესახებ. – „თსუ შრომები“, 1947, 30b-31b;

←წინა ვერსია		14:04, 10 იანვარი 2024-ის ვერსია
ხაზი 14:		ხაზი 14:

	[[ქართველები]]ს ურთიერთობას თურქულენოვან სამყაროსთან მრავალსაუკუნოვანი ისტორია აქვს. ადრეული შუა საუკუნეებიდან იყო კონტაქტები ჩრდილოეთ კავკასიაში – ჰუნებთან, ხაზარებთან, პაჭანიკებთან. თურქულენოვან მუსლიმთა დიდმა ეთნიკურმა ჯგუფებმა საფუძველი ჩაუყარეს [[აზერბაიჯანი]]ს [[სახელმწიფო]]ს, რომელთანაც [[საქართველო]]ს მრავალსაუკუნოვანი მეზობლობა აკავშირებს. თურქული მოდგმის ყივჩაყები [[დავით აღმაშენებელი\|დავით აღმაშენებლის]] დროიდან საქართველოშიც სახლობდნენ. მთელი რიგი [[ომი\|ომების]] შემდეგ საქართველოზე დამოკიდებული აღმოჩნდნენ თურქული სასულთნოები ირანის აზერბაიჯანშიც. ისტორიული თუ სხვა სახის წყაროებიდან ცნობილია, რომ თურქულენოვან სამყაროსთან ქართეელთა ურთიერთობა მხოლოდ ომებით, სამხედრო შეტაკებებით არ განისასღვრებოდა და კულტურულ-ეკონომიკურ სფეროსაც მოიცავდა. XV ს. II ნახ-ევრიდან საქართველო დაუმეზობლდა ახალ თურქულ წარმონაქმნს – [[ოსმალეთის იმპერია\|ოსმალეთს]], რომლის ექსპანსიური პოლიტიკა საქართველოზეც გავრცელდა. 1578 იქმნება ახალციხის საფაშოსგან გამოცალკევებული ჩილდირის ვილაიეთი. [[ისლამი]] ამ რეგიონში სწრაფად გაგრცელდა. 1828-მდე სამხრეთ საქართველოს ეს ნაწილი ოსმალთა სახელმწიფოში რჩებოდა, შემდეგ კი [[ახალციხე (ქალაქი ახალციხის მუნიციპალიტეტში)\|ახალციხე]], [[ახალქალაქი (ქალაქი ჯავახეთში)\|ახალქალაქი]] და სამცხე გამოვიდა ოსმალთა ზედამხედველობის ზონიდან. [[რუსეთ-ოსმალეთის ომი 1877-78\|1878–79 რუსეთ-თურქეთის ომი]]ს შედეგად ბათუმი, ყარსი, არტაანი, ართვინი, არტანუჯი, ბორჩხა, შავშვთი და ხოფის ნაწილი [[რუსეთი\|რუსეთს]] დარჩა. გამუსლიმებულ მოსახლეობას მიეცა არჩევანის უფლება – მიეღო რუსეთის ქვეშევრდომობა ან გადასახლებულიყო ოსმალეთში.		[[ქართველები]]ს ურთიერთობას თურქულენოვან სამყაროსთან მრავალსაუკუნოვანი ისტორია აქვს. ადრეული შუა საუკუნეებიდან იყო კონტაქტები ჩრდილოეთ კავკასიაში – ჰუნებთან, ხაზარებთან, პაჭანიკებთან. თურქულენოვან მუსლიმთა დიდმა ეთნიკურმა ჯგუფებმა საფუძველი ჩაუყარეს [[აზერბაიჯანი]]ს [[სახელმწიფო]]ს, რომელთანაც [[საქართველო]]ს მრავალსაუკუნოვანი მეზობლობა აკავშირებს. თურქული მოდგმის ყივჩაყები [[დავით აღმაშენებელი\|დავით აღმაშენებლის]] დროიდან საქართველოშიც სახლობდნენ. მთელი რიგი [[ომი\|ომების]] შემდეგ საქართველოზე დამოკიდებული აღმოჩნდნენ თურქული სასულთნოები ირანის აზერბაიჯანშიც. ისტორიული თუ სხვა სახის წყაროებიდან ცნობილია, რომ თურქულენოვან სამყაროსთან ქართეელთა ურთიერთობა მხოლოდ ომებით, სამხედრო შეტაკებებით არ განისასღვრებოდა და კულტურულ-ეკონომიკურ სფეროსაც მოიცავდა. XV ს. II ნახ-ევრიდან საქართველო დაუმეზობლდა ახალ თურქულ წარმონაქმნს – [[ოსმალეთის იმპერია\|ოსმალეთს]], რომლის ექსპანსიური პოლიტიკა საქართველოზეც გავრცელდა. 1578 იქმნება ახალციხის საფაშოსგან გამოცალკევებული ჩილდირის ვილაიეთი. [[ისლამი]] ამ რეგიონში სწრაფად გაგრცელდა. 1828-მდე სამხრეთ საქართველოს ეს ნაწილი ოსმალთა სახელმწიფოში რჩებოდა, შემდეგ კი [[ახალციხე (ქალაქი ახალციხის მუნიციპალიტეტში)\|ახალციხე]], [[ახალქალაქი (ქალაქი ჯავახეთში)\|ახალქალაქი]] და სამცხე გამოვიდა ოსმალთა ზედამხედველობის ზონიდან. [[რუსეთ-ოსმალეთის ომი 1877-78\|1878–79 რუსეთ-თურქეთის ომი]]ს შედეგად ბათუმი, ყარსი, არტაანი, ართვინი, არტანუჯი, ბორჩხა, შავშვთი და ხოფის ნაწილი [[რუსეთი\|რუსეთს]] დარჩა. გამუსლიმებულ მოსახლეობას მიეცა არჩევანის უფლება – მიეღო რუსეთის ქვეშევრდომობა ან გადასახლებულიყო ოსმალეთში.
		+
		+	საუკუნეთა განმავლობაში თურქულენოვან მოსახლეობასთან ახლო თუ შორეული კავშირების შედეგად ქართულში იკეეთება ნასესხებ ლექსიკურ ერთეულთა მთელი შრე. სხვადასხვა თურქული ენებიგან შემოსული ლექსემები ენაში დამკვიდრებისას ერთნაირ რეფლექსებს იძლევა, რაც აძნელებს სესხების უშუალო წყაროების დადგენას. ძირითად კრიტერიუმად რჩება ტერიტორიული სიახლოვე და ისტორიულ-ეკონომიკური ურთიერთობანი, რაც უპირატესად მაინც ხსნის თურქული ლექსიკის სიუხვეს [[ქართული ენა\|ქართულ ენასა]] და მის [[დიალექტი\|დიალექტებში]]. თურქულენოვანი ნასესხობების ნიმუშებად შეიძლება დასახელდეს: გემი, ელჩი, თუნუქი, შუქი, ალჩუ, არტალა, არხი, არმაღანი, იალქანი, ბუღა, ბურღული, დუდუკი, იარა, იარაღი, იერიში, ყაბახი, ხანი და სხვ. ხშირია თურქული წარმომაელობის სახელები ქართველურ [[ანთროპონიმიკა]]ში: ალთუნა, ასლან, ყაფლან, გელდია, დოლუნჯი, დურმიშხან, დურსუნ, ელგუჯა, ქუჩუკი, ჩოლაყა და სხვ. აღსანიშნავია, რომ თურქულენოვანი ნასესხობების მნიშენელოვანი ნაწილი, თავის მხრიე, სემიტურ-ირანული წარმოშობისაა. ეს ბუნებრივიცაა, თუ გავითეალისწინებთ, რომ არაბული იყო [[რელიგია\|რელიგიისა]] და მეცნიერების ენა, ხოლო ირანიზმების შეჭრას თურქულ ენებში ხელს უწყობდა სპარსული ლიტერატურა. ამიტომაც ხშირად ბევრი არაბული და სპარსული ლექსიკური ერთეული via turcica აღმოჩნდა ქართულში. მათგან ზოგი სიტყვა, რომელიც თურქულში უკვე აღარ ფიგურირებს, ქართულს შემორჩენია (მაგ., ყორჩიბაში).
		+
		+	''მ. ჯიქია''

←წინა ვერსია		13:49, 10 იანვარი 2024-ის ვერსია
ხაზი 13:		ხაზი 13:
	კატეგორია გამოიხატება ფუძესთან პირის ნიშანთა მიერთებით. რიცხვით სახელთა შემადგენლობაშია ლექსიკური ერთეული პირველი ათეულის, 20-ის, 30-ის, 40-ის, 50-ის 100-ის, 1000-ის აღსანიშნავად, ხოლო 60, 70, 80, 90 – თხზული სიტყვებია. ჩვენებითი ნაცვალსახელები აღნიშნავენ საგანთა განლაგების 35 პლანს. კითხვით ნაცვალსახელებში ორი ფუძეა გარჩეული: kim „ვინ?“ და ne „რა?“, უკუქცევით ნაცვალსახელთა ფუძე ემყარება [[არსებითი სახელი\|არსებით სახელს]]. ზმნის უღელილებისას განსხვავებულია პირის ნიშანთა 2 ტიპი. დამახასიათებელი სინტაქსური კატეგორიაა იზსაფეთი. ორ სახელს შორის მიმართების ეს ტიპი საერთო თურქულია და ყველა ენაში გვხვდება. საერთო თურქული მოვლენაა მარტივი სახელადი წინადადების მოდელი შემასმენლობითი აფიქსებით, ხოლო ზმნურ წინადადებათა ტიპებში გვხედება ღერძული წევრი – პირიელი ფორმა ზმნის წარსული ან აწმყო-მყოფადი დროის ფორმით. თურქულ ენებში მარტივი წინადადება უპირატესი სინტაქსური სტრუქტურაა. სიტყვაწარმოებაში ძირითადად გავრცელებულია აფიქსაცია, არის სხვა ფორმებიც.		კატეგორია გამოიხატება ფუძესთან პირის ნიშანთა მიერთებით. რიცხვით სახელთა შემადგენლობაშია ლექსიკური ერთეული პირველი ათეულის, 20-ის, 30-ის, 40-ის, 50-ის 100-ის, 1000-ის აღსანიშნავად, ხოლო 60, 70, 80, 90 – თხზული სიტყვებია. ჩვენებითი ნაცვალსახელები აღნიშნავენ საგანთა განლაგების 35 პლანს. კითხვით ნაცვალსახელებში ორი ფუძეა გარჩეული: kim „ვინ?“ და ne „რა?“, უკუქცევით ნაცვალსახელთა ფუძე ემყარება [[არსებითი სახელი\|არსებით სახელს]]. ზმნის უღელილებისას განსხვავებულია პირის ნიშანთა 2 ტიპი. დამახასიათებელი სინტაქსური კატეგორიაა იზსაფეთი. ორ სახელს შორის მიმართების ეს ტიპი საერთო თურქულია და ყველა ენაში გვხვდება. საერთო თურქული მოვლენაა მარტივი სახელადი წინადადების მოდელი შემასმენლობითი აფიქსებით, ხოლო ზმნურ წინადადებათა ტიპებში გვხედება ღერძული წევრი – პირიელი ფორმა ზმნის წარსული ან აწმყო-მყოფადი დროის ფორმით. თურქულ ენებში მარტივი წინადადება უპირატესი სინტაქსური სტრუქტურაა. სიტყვაწარმოებაში ძირითადად გავრცელებულია აფიქსაცია, არის სხვა ფორმებიც.

−	[[ქართველები]]ს ურთიერთობას თურქულენოვან სამყაროსთან მრავალსაუკუნოვანი ისტორია აქვს. ადრეული შუა საუკუნეებიდან იყო კონტაქტები ჩრდილოეთ კავკასიაში – ჰუნებთან, ხაზარებთან, პაჭანიკებთან. თურქულენოვან მუსლიმთა დიდმა ეთნიკურმა ჯგუფებმა საფუძველი ჩაუყარეს [[აზერბაიჯანი]]ს [[სახელმწიფო]]ს, რომელთანაც [[საქართველო]]ს მრავალსაუკუნოვანი მეზობლობა აკავშირებს. თურქული მოდგმის ყივჩაყები [[დავით აღმაშენებელი\|დავით აღმაშენებლის]] დროიდან საქართველოშიც სახლობდნენ. მთელი რიგი [[ომი\|ომების]] შემდეგ საქართველოზე დამოკიდებული აღმოჩნდნენ თურქული სასულთნოები ირანის აზერბაიჯანშიც. ისტორიული თუ სხვა სახის წყაროებიდან ცნობილია, რომ თურქულენოვან სამყაროსთან ქართეელთა ურთიერთობა მხოლოდ ომებით, სამხედრო შეტაკებებით არ განისასღვრებოდა და კულტურულ-ეკონომიკურ სფეროსაც მოიცავდა. XV ს. II ნახ-ევრიდან საქართველო დაუმეზობლდა ახალ თურქულ წარმონაქმნს – [[ოსმალეთის იმპერია\|ოსმალეთს]], რომლის ექსპანსიური პოლიტიკა საქართველოზეც ~~გაერცელდა~~.	+	[[ქართველები]]ს ურთიერთობას თურქულენოვან სამყაროსთან მრავალსაუკუნოვანი ისტორია აქვს. ადრეული შუა საუკუნეებიდან იყო კონტაქტები ჩრდილოეთ კავკასიაში – ჰუნებთან, ხაზარებთან, პაჭანიკებთან. თურქულენოვან მუსლიმთა დიდმა ეთნიკურმა ჯგუფებმა საფუძველი ჩაუყარეს [[აზერბაიჯანი]]ს [[სახელმწიფო]]ს, რომელთანაც [[საქართველო]]ს მრავალსაუკუნოვანი მეზობლობა აკავშირებს. თურქული მოდგმის ყივჩაყები [[დავით აღმაშენებელი\|დავით აღმაშენებლის]] დროიდან საქართველოშიც სახლობდნენ. მთელი რიგი [[ომი\|ომების]] შემდეგ საქართველოზე დამოკიდებული აღმოჩნდნენ თურქული სასულთნოები ირანის აზერბაიჯანშიც. ისტორიული თუ სხვა სახის წყაროებიდან ცნობილია, რომ თურქულენოვან სამყაროსთან ქართეელთა ურთიერთობა მხოლოდ ომებით, სამხედრო შეტაკებებით არ განისასღვრებოდა და კულტურულ-ეკონომიკურ სფეროსაც მოიცავდა. XV ს. II ნახ-ევრიდან საქართველო დაუმეზობლდა ახალ თურქულ წარმონაქმნს – [[ოსმალეთის იმპერია\|ოსმალეთს]], რომლის ექსპანსიური პოლიტიკა საქართველოზეც გავრცელდა. 1578 იქმნება ახალციხის საფაშოსგან გამოცალკევებული ჩილდირის ვილაიეთი. [[ისლამი]] ამ რეგიონში სწრაფად გაგრცელდა. 1828-მდე სამხრეთ საქართველოს ეს ნაწილი ოსმალთა სახელმწიფოში რჩებოდა, შემდეგ კი [[ახალციხე (ქალაქი ახალციხის მუნიციპალიტეტში)\|ახალციხე]], [[ახალქალაქი (ქალაქი ჯავახეთში)\|ახალქალაქი]] და სამცხე გამოვიდა ოსმალთა ზედამხედველობის ზონიდან. [[რუსეთ-ოსმალეთის ომი 1877-78\|1878–79 რუსეთ-თურქეთის ომი]]ს შედეგად ბათუმი, ყარსი, არტაანი, ართვინი, არტანუჯი, ბორჩხა, შავშვთი და ხოფის ნაწილი [[რუსეთი\|რუსეთს]] დარჩა. გამუსლიმებულ მოსახლეობას მიეცა არჩევანის უფლება – მიეღო რუსეთის ქვეშევრდომობა ან გადასახლებულიყო ოსმალეთში.

←წინა ვერსია		13:32, 10 იანვარი 2024-ის ვერსია
ხაზი 7:		ხაზი 7:

	რუნული [[ანბანი]]ს გარდა, თურქული წარმომავლობის ტომთაგან უიღურებმა გამოიყენეს სოღდური ანბანი, რომლის ადაპტირებულ ვარიანტს შემდგომ უიღურული ანბანი უწოდეს. იგი XVIII ს-მდე გამოიყენებოდა. საერთოდ, ძველი და საშუალი თურქული ენობრივი პერიოდები წარმოდგენილია რუნული, ორხონულ-ენისეური, უიღურული, მანიქეური, ბრაჰმანული, არაბული და ნესტორიანული [[დამწერლობა\|დამწერლობის]] ძეგლებით.		რუნული [[ანბანი]]ს გარდა, თურქული წარმომავლობის ტომთაგან უიღურებმა გამოიყენეს სოღდური ანბანი, რომლის ადაპტირებულ ვარიანტს შემდგომ უიღურული ანბანი უწოდეს. იგი XVIII ს-მდე გამოიყენებოდა. საერთოდ, ძველი და საშუალი თურქული ენობრივი პერიოდები წარმოდგენილია რუნული, ორხონულ-ენისეური, უიღურული, მანიქეური, ბრაჰმანული, არაბული და ნესტორიანული [[დამწერლობა\|დამწერლობის]] ძეგლებით.
		+
		+	თურქული ენების ტიპოლოგიური მოდელი აგლუტინაციურია. აგლუტინაციის თანმხლები პროცესია სინჰარმონიზმი. ხმოვანთა პალატალური ჰარმონია თურქული წარმომავლობის ყველა ენაში ვლინდება, ხოლო ჰარმონია ბაგისმიერობის მიხედვით
		+	სხვადასხვაგვარადაა წარმოდგენილი. საერთო თურქულში უნდა არსებულიყო გრძელი და მოკლე 8 ხმოვანი ფონემა: a, ə, o, u, y, i, ö, ű. რიგი მორფონოლოგიური პროცესების შედეგად გრძელი ხმოვნები შერჩა იაკუტურს, თურქმენულსა და ხალაჯურ ენებს. ოღუზური ენებისათვის დამახასიათებელია მჟღერი ანლაუტი, ყივჩაყურ ენებში კი უპირატესად ყრუ ხშულებია ანლაუტში (შდრ. ქართულში
		+	ყივჩაყურ ენათაგან შემოსული საკუთარი სახელები – თემური, თენგიზი და ოღუზური ენებიდან შემოღწეული დემური, დენიზა…). [[ბრუნვა (გრამატიკა)\|ბრუნვის]] პარადიგმის მაორგანიზებელი ცენტრია ფუძე საწყის (სახელობით) ბრუნვაში. ბრუნების კატეგორიაში 6 ბრუნვაა (გარდა იაკუტურისა). თურქულ ენებში (გარდა ჩუვაშურისა) მრავლობითობა გადმო�იცემა BAr [[აფიქსი]]თ. კუთვნილების
		+	კატეგორია გამოიხატება ფუძესთან პირის ნიშანთა მიერთებით. რიცხვით სახელთა შემადგენლობაშია ლექსიკური ერთეული პირველი ათეულის, 20-ის, 30-ის, 40-ის, 50-ის 100-ის, 1000-ის აღსანიშნავად, ხოლო 60, 70, 80, 90 – თხზული სიტყვებია. ჩვენებითი ნაცვალსახელები აღნიშნავენ საგანთა განლაგების 35 პლანს. კითხვით ნაცვალსახელებში ორი ფუძეა გარჩეული: kim „ვინ?“ და ne „რა?“, უკუქცევით ნაცვალსახელთა ფუძე ემყარება [[არსებითი სახელი\|არსებით სახელს]]. ზმნის უღელილებისას განსხვავებულია პირის ნიშანთა 2 ტიპი. დამახასიათებელი სინტაქსური კატეგორიაა იზსაფეთი. ორ სახელს შორის მიმართების ეს ტიპი საერთო თურქულია და ყველა ენაში გვხვდება. საერთო თურქული მოვლენაა მარტივი სახელადი წინადადების მოდელი შემასმენლობითი აფიქსებით, ხოლო ზმნურ წინადადებათა ტიპებში გვხედება ღერძული წევრი – პირიელი ფორმა ზმნის წარსული ან აწმყო-მყოფადი დროის ფორმით. თურქულ ენებში მარტივი წინადადება უპირატესი სინტაქსური სტრუქტურაა. სიტყვაწარმოებაში ძირითადად გავრცელებულია აფიქსაცია, არის სხვა ფორმებიც.