https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?action=history&feed=atom&title=%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%A4%E1%83%94%E1%83%9B%E1%83%90 2026-04-26T01:52:05Z ამ გვერდის შესწორებათა ისტორია ვიკიში MediaWiki 1.19.24 https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%A4%E1%83%94%E1%83%9B%E1%83%90&diff=246366&oldid=prev 2025-05-07T19:37:50Z

<p>‎<span dir="auto"><span class="autocomment">წყარო</span></span></p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <tr valign='top'> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">←წინა ვერსია</td> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">19:37, 7 მაისი 2025-ის ვერსია</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 18:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 18:</td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>[[კატეგორია:ენათმეცნიერება]]</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>[[კატეგორია:ენათმეცნიერება]]</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>[[კატეგორია:გრამატიკა]]</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>[[კატეგორია:გრამატიკა]]</div></td></tr> <tr><td colspan="2">&#160;</td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;">[[კატეგორია:ქართული ენა]]</ins></div></td></tr> </table>

Tkenchoshvili https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%A4%E1%83%94%E1%83%9B%E1%83%90&diff=218560&oldid=prev 2024-02-05T19:22:03Z

<p>‎<span dir="auto"><span class="autocomment">წყარო</span></span></p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <tr valign='top'> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">←წინა ვერსია</td> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">19:22, 5 თებერვალი 2024-ის ვერსია</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 16:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 16:</td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>==წყარო==</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>==წყარო==</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>[[ქართული ენა: ენციკლოპედია]]</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>[[ქართული ენა: ენციკლოპედია]]</div></td></tr> <tr><td colspan="2">&#160;</td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;">[[კატეგორია:ენათმეცნიერება]]</ins></div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>[[კატეგორია:გრამატიკა]]</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>[[კატეგორია:გრამატიკა]]</div></td></tr> </table>

Tkenchoshvili https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%A4%E1%83%94%E1%83%9B%E1%83%90&diff=218539&oldid=prev 2024-02-05T11:44:31Z

<p></p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <tr valign='top'> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">←წინა ვერსია</td> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">11:44, 5 თებერვალი 2024-ის ვერსია</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 1:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 1:</td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>'''მორფემა''' – ბერძნ. morphe – ფორმა და -eme – რთული ტერმინების შემადგენლობაში ენის სტრუქტურული ერთეულის მაწარმოებელი), [[გრამატიკა|გრამატიკის]] ძირითადი ერთეული. მორფოლოგიური ანალიზის უმცირესი, შემდგომ განუყოფელი ერთეული.</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>'''მორფემა''' – ბერძნ. morphe – ფორმა და -eme – რთული ტერმინების შემადგენლობაში ენის სტრუქტურული ერთეულის მაწარმოებელი), [[გრამატიკა|გრამატიკის]] ძირითადი ერთეული. მორფოლოგიური ანალიზის უმცირესი, შემდგომ განუყოფელი ერთეული.</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>ტერმინი „მორფემა“ გამოიყენება სხვადასხვა მნიშვნელობით. ძირითადია ორი გაგება: 1. სიტყვის შემადგენელი უმცირესი ერთეული, რომელსაც აქვს მხოლოდ გრამატიკული მნიშვნელობა. ამ გაგებით მორფემა უპირისპირდება [[ლექსემა]]ს, როგორც ლექსიკური მნიშვნელობის მატარებელ ერთეულს. მორფემებად, ჩვეულებრივ, მიჩნეულია [[აფიქსი|აფიქსები]], თუმცა ხშირად ასეთებად განიხილება <del class="diffchange diffchange-inline">აგრეთეე </del>ტონი, [[მახვილი (გრამატიკა)|მახვილი]], სიტყვათა რიგი და მისთ.ზოგჯერ მორფემის საპირისპიროდ,</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>ტერმინი „მორფემა“ გამოიყენება სხვადასხვა მნიშვნელობით. ძირითადია ორი გაგება: 1. სიტყვის შემადგენელი უმცირესი ერთეული, რომელსაც აქვს მხოლოდ გრამატიკული მნიშვნელობა. ამ გაგებით მორფემა უპირისპირდება [[ლექსემა]]ს, როგორც ლექსიკური მნიშვნელობის მატარებელ ერთეულს. მორფემებად, ჩვეულებრივ, მიჩნეულია [[აფიქსი|აფიქსები]], თუმცა ხშირად ასეთებად განიხილება <ins class="diffchange diffchange-inline">აგრეთვე </ins>ტონი, [[მახვილი (გრამატიკა)|მახვილი]], სიტყვათა რიგი და მისთ.ზოგჯერ მორფემის საპირისპიროდ,</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>ძირეული მორფემის აღსანიშნავად გამოყენებულია ტერმ. სემანტემა.&lt;br /&gt;</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>ძირეული მორფემის აღსანიშნავად გამოყენებულია ტერმ. სემანტემა.&lt;br /&gt;</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>2. სიტყვის შემადგენლობაში მნიშვნელობის მქონე უმცირესი ერთეული, მინიმალური ნიშანი, რომელსაც შეიძლება ჰქონდეს ან გრამატიკული, ან ლექსიკური მნიშვნელობა. სიტყვა, რომელიც შედგება ერთი მორფემისაგან, იქნება მონომორფემა (ხე, პეპელა, მაგრამ, რომ…), ხოლო სიტყვა, რომელშიც შედის ერთზე მეტი მორფემა – პოლიმორფემა (კაც-უნებ-ი, მი-ფრინ-ავ-ენ, უ-მაღლ-ეს-ი…). სიტყვის სიღრმე განისაზღვრება მასში შემავალი მორფემების რაოდენობით. <del class="diffchange diffchange-inline">ხაობრივ </del>მიმდევრობაში მორფემათა განლაგებას შეისწავლის მორფოტაქტიკა. მორფემების მიერ გამოხატული მნიშვნელობის მიხედვით განსხვავებულია გრამატიკული და ლექსიკური</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>2. სიტყვის შემადგენლობაში მნიშვნელობის მქონე უმცირესი ერთეული, მინიმალური ნიშანი, რომელსაც შეიძლება ჰქონდეს ან გრამატიკული, ან ლექსიკური მნიშვნელობა. სიტყვა, რომელიც შედგება ერთი მორფემისაგან, იქნება მონომორფემა (ხე, პეპელა, მაგრამ, რომ…), ხოლო სიტყვა, რომელშიც შედის ერთზე მეტი მორფემა – პოლიმორფემა (კაც-უნებ-ი, მი-ფრინ-ავ-ენ, უ-მაღლ-ეს-ი…). სიტყვის სიღრმე განისაზღვრება მასში შემავალი მორფემების რაოდენობით. <ins class="diffchange diffchange-inline">ხაზობრივ </ins>მიმდევრობაში მორფემათა განლაგებას შეისწავლის მორფოტაქტიკა. მორფემების მიერ გამოხატული მნიშვნელობის მიხედვით განსხვავებულია გრამატიკული და ლექსიკური</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>მორფემები. გრამატიკულია მორფემები, რომლებიც გამოხატავენ მხოლოდ სრულმნიშვნელობიან სიტყვებს შორის მიმართებებს, გრამატიკულ კატეგორიებს, ან აწარმოებენ ახალ სიტყვებს. იმის გამო, რომ გრამატიკული მორფემები, აფიქსები, დამოუკიდებლად არ არსებობენ, განისაზღვრებიან როგორც დამოკიდებული მორფემები. გრამატიკულ მორფემას, რომლებიც ლექსიკურ <del class="diffchange diffchange-inline">მნიშენელობას </del>მოკლებული დამოუკიდებელი სიტყვებით გამოიხატება, უწოდებენ ფუნქციურ სიტყვებს. ზოგჯერ აფიქსისეული მორფემები სიტყვაში შეიძლება არც იყოს გამოხატული, ე. ი. წარმოდგენილი იყოს როგორც ნულოვანი მორფემა, მაგრამ სხვა მორფემებთან დაპირისპირებით, იგი მაინც ქმნიდეს სიტყვის გარკვეულ ფორმას (შდრ. მხ. რიცხვი კაც-ი – მრ. რიცხვი. კაც-ებ-ი). გრამატიკული მორფემების ინვენტარი ენებში რაოდენობრივად საკმაოდ შეზღუდულია, მაგრამ ძალზე დიდია მათი გამოყენების სიხშირე და მნიშვნელობა ტექსტის მთლიანობის შექმნაში. გრამატიკული მორფემებისაგან განსხვავებით, ლექსიკური, ძირეული მორფემები, რამდენადაც მათთან დაკავშირებულია სიტყვათა საგნობრივი მნიშვნელობები, <del class="diffchange diffchange-inline">ყოველოვის </del>გამოხატულია (ქალ-, ხელ-, კედელ-, ურო, ძმა,…). ისინი გამოიყენებიან ახალი სიტყვების ასაგებად (სა-ყურ-ე, სვან-ეთ-ი, ეკალ-ნარი, კეთილშობილი, შორიახლო,). ლექსიკური მორფემები, როგორც დამოუკიდებლად არსებული სიტყვები, განისაზღვრებიან როგორც თავისუფალი მორფემები.</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>მორფემები. გრამატიკულია მორფემები, რომლებიც გამოხატავენ მხოლოდ სრულმნიშვნელობიან სიტყვებს შორის მიმართებებს, გრამატიკულ კატეგორიებს, ან აწარმოებენ ახალ სიტყვებს. იმის გამო, რომ გრამატიკული მორფემები, აფიქსები, დამოუკიდებლად არ არსებობენ, განისაზღვრებიან როგორც დამოკიდებული მორფემები. გრამატიკულ მორფემას, რომლებიც ლექსიკურ <ins class="diffchange diffchange-inline">მნიშვნელობას </ins>მოკლებული დამოუკიდებელი სიტყვებით გამოიხატება, უწოდებენ ფუნქციურ სიტყვებს. ზოგჯერ აფიქსისეული მორფემები სიტყვაში შეიძლება არც იყოს გამოხატული, ე. ი. წარმოდგენილი იყოს როგორც ნულოვანი მორფემა, მაგრამ სხვა მორფემებთან დაპირისპირებით, იგი მაინც ქმნიდეს სიტყვის გარკვეულ ფორმას (შდრ. მხ. რიცხვი კაც-ი – მრ. რიცხვი. კაც-ებ-ი). გრამატიკული მორფემების ინვენტარი ენებში რაოდენობრივად საკმაოდ შეზღუდულია, მაგრამ ძალზე დიდია მათი გამოყენების სიხშირე და მნიშვნელობა ტექსტის მთლიანობის შექმნაში. გრამატიკული მორფემებისაგან განსხვავებით, ლექსიკური, ძირეული მორფემები, რამდენადაც მათთან დაკავშირებულია სიტყვათა საგნობრივი მნიშვნელობები, <ins class="diffchange diffchange-inline">ყოველთვის </ins>გამოხატულია (ქალ-, ხელ-, კედელ-, ურო, ძმა,…). ისინი გამოიყენებიან ახალი სიტყვების ასაგებად (სა-ყურ-ე, სვან-ეთ-ი, ეკალ-ნარი, კეთილშობილი, შორიახლო,). ლექსიკური მორფემები, როგორც დამოუკიდებლად არსებული სიტყვები, განისაზღვრებიან როგორც თავისუფალი მორფემები.</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>ტერმინი მორფემა ენათმეცნიერებაში შემოიტანა ი. ბოდუენ დე კურტენემ (1877), რომელიც იყენებდა მას როგორც სიტყვის მორფოლოგიური ნაწილების (გრამატ. მორფემების), ისე შემდგომ დაუშლელი <del class="diffchange diffchange-inline">სიტყეების </del>(ძირების) აღსანიშნავად. მორფემის, როგორც გრამატ., ისე ლექსიკური მორფემების აღმნიშვნელი ტერმინის ნაცვლად საერთო სახელწოდებად ფრანგულ საენათმეცნიერო ლიტერატურაში გამოყენებულია ტერმინი მონემა (ა.მარტინე), ტერმინი მორფემა კი გამოიყენება მხოლოდ გრამატ. მორფემის სინონიმად.</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>ტერმინი მორფემა ენათმეცნიერებაში შემოიტანა ი. ბოდუენ დე კურტენემ (1877), რომელიც იყენებდა მას როგორც სიტყვის მორფოლოგიური ნაწილების (გრამატ. მორფემების), ისე შემდგომ დაუშლელი <ins class="diffchange diffchange-inline">სიტყვების </ins>(ძირების) აღსანიშნავად. მორფემის, როგორც გრამატ., ისე ლექსიკური მორფემების აღმნიშვნელი ტერმინის ნაცვლად საერთო სახელწოდებად ფრანგულ საენათმეცნიერო ლიტერატურაში გამოყენებულია ტერმინი მონემა (ა. მარტინე), ტერმინი მორფემა კი გამოიყენება მხოლოდ გრამატ. მორფემის სინონიმად.</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>მორფემები, როგორც ემიკური (სემიოტიკური მნიშვნელობის მქონე) ერთეულები, აბსტრაქციებია, რომლებიც მეტყველებაში <del class="diffchange diffchange-inline">რეალიზდებაკონკრეტული </del>ვარიანტებით (იხ. [[ალომორფი]], მორფი).</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>მორფემები, როგორც ემიკური (სემიოტიკური მნიშვნელობის მქონე) ერთეულები, აბსტრაქციებია, რომლებიც მეტყველებაში <ins class="diffchange diffchange-inline">რეალიზდება კონკრეტული </ins>ვარიანტებით (იხ. [[ალომორფი]], მორფი).</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>განხილული დეფინიციების მიხედვით, მორფემა არ არის უნივერსალური ცნება: სიტყვის შემადგენლობაში სიტყვაზე მცირე გრამატიკული სეგმენტების გამოყოფის შესაძლებლობა არ არის აბსოლუტური. ლაპარაკი შეიძლება მხოლოდ ენებში ასეთი შესაძლებლობის სხვადასხვა ხარისხზე (ჯ. ლაიონზი). მაგ., თუ თურქულში (აგლუტინაციური) ენის სიტყვა ადვილად ნაწევრდება შემადგენელ მორფემებად, ფლექსიური ტიპის ენისათვის ანალიზის ეს პრინციპი ძნელად გამოსაყენებელია. ასე, ლათინურში ერთი მორფემა მაგ., us (dom-us „სახლი“) ერთდროულად აღნიშნავს სახელობით ბრუნვასაც და მხოლობით რიცხვსაც (შდრ. <del class="diffchange diffchange-inline">ანალოგი-</del></div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>განხილული დეფინიციების მიხედვით, მორფემა არ არის უნივერსალური ცნება: სიტყვის შემადგენლობაში სიტყვაზე მცირე გრამატიკული სეგმენტების გამოყოფის შესაძლებლობა არ არის აბსოლუტური. ლაპარაკი შეიძლება მხოლოდ ენებში ასეთი შესაძლებლობის სხვადასხვა ხარისხზე (ჯ. ლაიონზი). მაგ., თუ თურქულში (აგლუტინაციური) ენის სიტყვა ადვილად ნაწევრდება შემადგენელ მორფემებად, ფლექსიური ტიპის ენისათვის ანალიზის ეს პრინციპი ძნელად გამოსაყენებელია. ასე, ლათინურში ერთი მორფემა მაგ., us (dom-us „სახლი“) ერთდროულად აღნიშნავს სახელობით ბრუნვასაც და მხოლობით რიცხვსაც (შდრ. <ins class="diffchange diffchange-inline">ანალოგიური </ins>ვითარება ქართულში, სადაც, მაგ., მორფემა ზმნის ფორმებში ერთდროულად აღნიშნავს III სუბიექტურ პირს და მხოლობით რიცხვს). მორფემის ცნების გამოყენებისათვის დაბრკოლება არსებობს ე. წ. „ამორფულ ენებშიც“ და ა. შ. ყველა მსგავსი შემთხვევისათვის გამოსავლის ძიება მიმდინარეობს სხვადასხვა მიმართულებით.</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div><del class="diffchange diffchange-inline">ური </del>ვითარება ქართულში, სადაც, მაგ., მორფემა ზმნის ფორმებში ერთდროულად აღნიშნავს III სუბიექტურ პირს და მხოლობით რიცხვს). მორფემის ცნების გამოყენებისათვის დაბრკოლება არსებობს ე. წ. „ამორფულ ენებშიც“ და ა. შ. ყველა მსგავსი შემთხვევისათვის გამოსავლის ძიება მიმდინარეობს სხვადასხვა მიმართულებით.</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div></div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>''ი. ქობალავა''</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>''ი. ქობალავა''</div></td></tr> </table>

Tkenchoshvili https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%A4%E1%83%94%E1%83%9B%E1%83%90&diff=218537&oldid=prev 2024-02-05T11:42:08Z

<p>ახალი გვერდი: &#039;&#039;&#039;მორფემა&#039;&#039;&#039; – ბერძნ. morphe – ფორმა და -eme – რთული ტერმინების შემადგ...</p> <p><b>ახალი გვერდი</b></p><div>'''მორფემა''' – ბერძნ. morphe – ფორმა და -eme – რთული ტერმინების შემადგენლობაში ენის სტრუქტურული ერთეულის მაწარმოებელი), [[გრამატიკა|გრამატიკის]] ძირითადი ერთეული. მორფოლოგიური ანალიზის უმცირესი, შემდგომ განუყოფელი ერთეული.<br /> <br /> ტერმინი „მორფემა“ გამოიყენება სხვადასხვა მნიშვნელობით. ძირითადია ორი გაგება: 1. სიტყვის შემადგენელი უმცირესი ერთეული, რომელსაც აქვს მხოლოდ გრამატიკული მნიშვნელობა. ამ გაგებით მორფემა უპირისპირდება [[ლექსემა]]ს, როგორც ლექსიკური მნიშვნელობის მატარებელ ერთეულს. მორფემებად, ჩვეულებრივ, მიჩნეულია [[აფიქსი|აფიქსები]], თუმცა ხშირად ასეთებად განიხილება აგრეთეე ტონი, [[მახვილი (გრამატიკა)|მახვილი]], სიტყვათა რიგი და მისთ.ზოგჯერ მორფემის საპირისპიროდ,<br /> ძირეული მორფემის აღსანიშნავად გამოყენებულია ტერმ. სემანტემა.&lt;br /&gt;<br /> 2. სიტყვის შემადგენლობაში მნიშვნელობის მქონე უმცირესი ერთეული, მინიმალური ნიშანი, რომელსაც შეიძლება ჰქონდეს ან გრამატიკული, ან ლექსიკური მნიშვნელობა. სიტყვა, რომელიც შედგება ერთი მორფემისაგან, იქნება მონომორფემა (ხე, პეპელა, მაგრამ, რომ…), ხოლო სიტყვა, რომელშიც შედის ერთზე მეტი მორფემა – პოლიმორფემა (კაც-უნებ-ი, მი-ფრინ-ავ-ენ, უ-მაღლ-ეს-ი…). სიტყვის სიღრმე განისაზღვრება მასში შემავალი მორფემების რაოდენობით. ხაობრივ მიმდევრობაში მორფემათა განლაგებას შეისწავლის მორფოტაქტიკა. მორფემების მიერ გამოხატული მნიშვნელობის მიხედვით განსხვავებულია გრამატიკული და ლექსიკური<br /> მორფემები. გრამატიკულია მორფემები, რომლებიც გამოხატავენ მხოლოდ სრულმნიშვნელობიან სიტყვებს შორის მიმართებებს, გრამატიკულ კატეგორიებს, ან აწარმოებენ ახალ სიტყვებს. იმის გამო, რომ გრამატიკული მორფემები, აფიქსები, დამოუკიდებლად არ არსებობენ, განისაზღვრებიან როგორც დამოკიდებული მორფემები. გრამატიკულ მორფემას, რომლებიც ლექსიკურ მნიშენელობას მოკლებული დამოუკიდებელი სიტყვებით გამოიხატება, უწოდებენ ფუნქციურ სიტყვებს. ზოგჯერ აფიქსისეული მორფემები სიტყვაში შეიძლება არც იყოს გამოხატული, ე. ი. წარმოდგენილი იყოს როგორც ნულოვანი მორფემა, მაგრამ სხვა მორფემებთან დაპირისპირებით, იგი მაინც ქმნიდეს სიტყვის გარკვეულ ფორმას (შდრ. მხ. რიცხვი კაც-ი – მრ. რიცხვი. კაც-ებ-ი). გრამატიკული მორფემების ინვენტარი ენებში რაოდენობრივად საკმაოდ შეზღუდულია, მაგრამ ძალზე დიდია მათი გამოყენების სიხშირე და მნიშვნელობა ტექსტის მთლიანობის შექმნაში. გრამატიკული მორფემებისაგან განსხვავებით, ლექსიკური, ძირეული მორფემები, რამდენადაც მათთან დაკავშირებულია სიტყვათა საგნობრივი მნიშვნელობები, ყოველოვის გამოხატულია (ქალ-, ხელ-, კედელ-, ურო, ძმა,…). ისინი გამოიყენებიან ახალი სიტყვების ასაგებად (სა-ყურ-ე, სვან-ეთ-ი, ეკალ-ნარი, კეთილშობილი, შორიახლო,). ლექსიკური მორფემები, როგორც დამოუკიდებლად არსებული სიტყვები, განისაზღვრებიან როგორც თავისუფალი მორფემები.<br /> <br /> ტერმინი მორფემა ენათმეცნიერებაში შემოიტანა ი. ბოდუენ დე კურტენემ (1877), რომელიც იყენებდა მას როგორც სიტყვის მორფოლოგიური ნაწილების (გრამატ. მორფემების), ისე შემდგომ დაუშლელი სიტყეების (ძირების) აღსანიშნავად. მორფემის, როგორც გრამატ., ისე ლექსიკური მორფემების აღმნიშვნელი ტერმინის ნაცვლად საერთო სახელწოდებად ფრანგულ საენათმეცნიერო ლიტერატურაში გამოყენებულია ტერმინი მონემა (ა.მარტინე), ტერმინი მორფემა კი გამოიყენება მხოლოდ გრამატ. მორფემის სინონიმად.<br /> <br /> მორფემები, როგორც ემიკური (სემიოტიკური მნიშვნელობის მქონე) ერთეულები, აბსტრაქციებია, რომლებიც მეტყველებაში რეალიზდებაკონკრეტული ვარიანტებით (იხ. [[ალომორფი]], მორფი).<br /> <br /> განხილული დეფინიციების მიხედვით, მორფემა არ არის უნივერსალური ცნება: სიტყვის შემადგენლობაში სიტყვაზე მცირე გრამატიკული სეგმენტების გამოყოფის შესაძლებლობა არ არის აბსოლუტური. ლაპარაკი შეიძლება მხოლოდ ენებში ასეთი შესაძლებლობის სხვადასხვა ხარისხზე (ჯ. ლაიონზი). მაგ., თუ თურქულში (აგლუტინაციური) ენის სიტყვა ადვილად ნაწევრდება შემადგენელ მორფემებად, ფლექსიური ტიპის ენისათვის ანალიზის ეს პრინციპი ძნელად გამოსაყენებელია. ასე, ლათინურში ერთი მორფემა მაგ., us (dom-us „სახლი“) ერთდროულად აღნიშნავს სახელობით ბრუნვასაც და მხოლობით რიცხვსაც (შდრ. ანალოგი-<br /> ური ვითარება ქართულში, სადაც, მაგ., მორფემა ზმნის ფორმებში ერთდროულად აღნიშნავს III სუბიექტურ პირს და მხოლობით რიცხვს). მორფემის ცნების გამოყენებისათვის დაბრკოლება არსებობს ე. წ. „ამორფულ ენებშიც“ და ა. შ. ყველა მსგავსი შემთხვევისათვის გამოსავლის ძიება მიმდინარეობს სხვადასხვა მიმართულებით.<br /> <br /> ''ი. ქობალავა''<br /> <br /> ==წყარო==<br /> [[ქართული ენა: ენციკლოპედია]]<br /> [[კატეგორია:გრამატიკა]]</div>

Tkenchoshvili