რაჭა - რედაქტირების ისტორია

Tkenchoshvili 21:30, 11 აპრილი 2024-ზე

2024-04-11T21:30:48Z

Tkenchoshvili 11:04, 11 ოქტომბერი 2022-ზე

2022-10-11T11:04:39Z

Tkenchoshvili 11:33, 26 ივლისი 2022-ზე

2022-07-26T11:33:41Z

Tkenchoshvili 12:13, 15 ივლისი 2022-ზე

2022-07-15T12:13:10Z

Tkenchoshvili: /* ისტორია */

2022-06-03T08:57:04Z

‎ისტორია

Tkenchoshvili 12:15, 16 სექტემბერი 2021-ზე

2021-09-16T12:15:42Z

Tkenchoshvili 11:28, 7 ივლისი 2021-ზე

2021-07-07T11:28:17Z

Tkenchoshvili: /* ისტორია */

2021-04-14T18:49:40Z

‎ისტორია

Tkenchoshvili 10:56, 31 აგვისტო 2020-ზე

2020-08-31T10:56:45Z

Tkenchoshvili: /* რიტუალები */

2020-02-21T12:57:26Z

‎რიტუალები

@@ ხაზი 2: / ხაზი 2: @@
 ისტორიულად რაჭა ზემო და ქვემო რაჭად იყოფა. ცალკე გამოიყოფა მთის რაჭაც. რაჭის ფართობი 2.818 კვ. კმ.-ია. დღეს რაჭა ფაქტობრივად დაცლილია მოსახლეობისაგან. 1897 წლისათვის რაჭაში 61.621 კაცი იყო აღრიცხული. რაჭის, როგორც ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარის მოხაზულობა რამდენჯერმე შეცვლილა. დღეს თუ რაჭის ტერიტორია მთლიანად მოიცავს ონისა და ამბროლაურის რაიონებს, არცთუ ისე დიდი ხნის წინ [[მდინარე]] ასკისწყლის მარჯვენა ნაპირზე მდებარე რამდენიმე სოფელი – ჭრებალო, ჟოშხა, გენდუში, ქვიშარი, ჭყვიში – ლეჩხუმში შედიოდა. სხვანაირადაც რომ ვთქვათ, რაჭას დასავლეთ საქართველოს უდიდესი მდინარის – რიონის ზემო წელი უკავია.
 ====ისტორია====
@@ ხაზი 67: / ხაზი 72: @@
 ==წყარო==
-[[საქართველოს ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარეები ]]
+* [[საქართველოს ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარეები ]]
+* [[ქართულ ტოპონიმთა განმარტებით-ეტიმოლოგიური ლექსიკონი]]
 [[კატეგორია:საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები]]

@@ ხაზი 27: / ხაზი 27: @@
 ====მეურნეობა====
-რაჭას, ლეჩხუმთან ერთად, დასავლეთ საქართველოში წამყვანი ადგილი ეკავა [[ხორბალი|ხორბლის]] ნათესებით. საქართველოს ტერიტორიაზე ცნობილი ხორბლის სახეობებიდან რაჭის ყანებში დადასტურებულია ცხრა სახეობა. [[ქერი]] და შვრია უფრო მაღალმთიან სოფლებში იყო გავრცელებული (1621 წლის დოკუმენტით რაჭველ გლეხებს გადასახადი ჰქონდათ შეწერილი პურზე, ქერზე, ღვინოზე...).
+რაჭას, ლეჩხუმთან ერთად, დასავლეთ საქართველოში წამყვანი ადგილი ეკავა [[ხორბალი|ხორბლის]] ნათესებით. საქართველოს ტერიტორიაზე ცნობილი ხორბლის სახეობებიდან რაჭის ყანებში დადასტურებულია ცხრა სახეობა. [[ქერი]] და შვრია უფრო მაღალმთიან სოფლებში იყო გავრცელებული (1621 წლის დოკუმენტით რაჭველ გლეხებს [[გადასახადი]] ჰქონდათ შეწერილი პურზე, ქერზე, ღვინოზე...).
 რაჭაში დიდი ადგილი ეკავა მევენახეობას. ქვემო რაჭაში მევენახეობა-მეღვინეობა იყო წამყვანი, სოფელმა თავისი მიკროჰავის შესაფერისი საგანგებო ჯიშიც კი გამოიყვანა (თხმორული, ხოტეური)... რიონის მარჯვენა სანაპიროზე მზიგულ, თირნიადაგიან ფერდობებზე გაშენებული [[ალექსანდროული]], [[მუჯურეთული|მუჯირეთული]] და კეთილშობილური [[საფერავი]] იძლეოდა საყოველთაოდ სახელმოხვეჭილ „ყიფიანის ღვინოს”, ამჟამად „ხვანჭკარის” სახელწოდებით რომაა ცნობილი” .  გარდა აღნიშნული ჯიშებისა, ეთნოლოგებს რაჭაში სხვა მრავალი ვაზის ჯიში აქვთ გამოვლენილი – საერთო ჯამში ას ჯიშზე მეტს ითვლიან, რომელთა უმეტესობა ადგილობრივი გლეხების მიერ იყო გამოყვანილი.

@@ ხაზი 1: / ხაზი 1: @@
 '''რაჭა''' − [[საქართველო]]ს ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარე. რაჭას ჩრდილოეთით ოსეთისაგან კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედი ჰყოფს. სამხრეთით  ესაზღვრება [[იმერეთი]], აღმოსავლეთით რაჭას [[შიდა ქართლი]] ესაზღვრება, ჩრდილო-დასავლეთით – ქვემო [[სვანეთი]], დასავლეთით [[ლეჩხუმი]]. რაჭა, რომელიც რიონისა და ჯეჯორის ხეობებში მდებარეობს, დღევანდელი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფით ამბროლაურისა და ონის რაიონებს მოიცავს.
-ისტორიულად რაჭა ზემო და ქვემო რაჭად იყოფა. ცალკე გამოიყოფა მთის რაჭაც. რაჭის ფართობი 2.818 კვ. კმ.-ია. დღეს რაჭა ფაქტობრივად დაცლილია მოსახლეობისაგან. 1897 წლისათვის რაჭაში 61.621 კაცი იყო აღრიცხული. რაჭის, როგორც ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარის მოხაზულობა რამდენჯერმე შეცვლილა. დღეს თუ რაჭის ტერიტორია მთლიანად მოიცავს ონისა და ამბროლაურის რაიონებს, არცთუ ისე დიდი ხნის წინ მდინარე ასკისწყლის მარჯვენა ნაპირზე მდებარე რამდენიმე სოფელი – ჭრებალო, ჟოშხა, გენდუში, ქვიშარი, ჭყვიში – ლეჩხუმში შედიოდა. სხვანაირადაც რომ ვთქვათ, რაჭას დასავლეთ საქართველოს უდიდესი მდინარის – რიონის ზემო წელი უკავია.
+ისტორიულად რაჭა ზემო და ქვემო რაჭად იყოფა. ცალკე გამოიყოფა მთის რაჭაც. რაჭის ფართობი 2.818 კვ. კმ.-ია. დღეს რაჭა ფაქტობრივად დაცლილია მოსახლეობისაგან. 1897 წლისათვის რაჭაში 61.621 კაცი იყო აღრიცხული. რაჭის, როგორც ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარის მოხაზულობა რამდენჯერმე შეცვლილა. დღეს თუ რაჭის ტერიტორია მთლიანად მოიცავს ონისა და ამბროლაურის რაიონებს, არცთუ ისე დიდი ხნის წინ [[მდინარე]] ასკისწყლის მარჯვენა ნაპირზე მდებარე რამდენიმე სოფელი – ჭრებალო, ჟოშხა, გენდუში, ქვიშარი, ჭყვიში – ლეჩხუმში შედიოდა. სხვანაირადაც რომ ვთქვათ, რაჭას დასავლეთ საქართველოს უდიდესი მდინარის – რიონის ზემო წელი უკავია.
 ====ისტორია====

@@ ხაზი 38: / ხაზი 38: @@
 რაჭველები სხვადასხვა დარგის საუკეთესო მოხელეებად იყვნენ ცნობილი. მოხელეობა და ხელოსნობა, მცირემიწიანობის გამო, რაჭველებს შემოსავლის დამატებით წყაროდ ჰქონდათ ქცეული. ძირითადი ხელობა რაჭაში დურგლობა იყო. „შინამრეწველობის მასალებშიც” ქვემო რაჭის შესახებ შენიშნულია: „მოსახლეობის საქმიანობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან დარგს წარმოადგენს ხე-ტყის დამუშავება. აქაური შინამრეწველობიდან უპირველესად თვალში გეცემათ ხეზე მუშაობა – დურგლობა. თითქმის ყველა სოფელში შეხვდებით ათამდე მაინც კარგ დახელოვნებულ დურგალს.
-სოფელი წედისი რკინის იარაღების დამზადებითაც იყო ცნობილი: „ჯეჯორისავე აღმოსავლით არს დაბა წედისი და ციხე მცირე. აქ არს ლითონი რკინისა და იღებენ მრავალს”. ჩვეულებრივ შემოდგომაზე და ზამთარში ამტვრევდნენ რკინის მადანს. მისი გამოდნობის შემდეგ რკინას ღებულობდნენ, რომლისაგანაც აკეთებდნენ [[ნალი|ნალებს]], [[ნამგალი|ნამგლებს]], [[ნაჯახი|ნაჯახებს]], სახნისს, ჯაჭვებს... 1820 წლისათვის წედისში 20 [[ქურა]] მდგარა. ისტორიკოსმა მამისა ბერძნიშვილმა ყურადღება მიაქცია იმ ფაქტს, რომ XI საუკუნის ნიკორწმინდის დაწერილში გაცვლის ობიექტად ხშირად სახნისია დასახელებული, მონასტრისაგან სულ თორმეტი სახნისი ყოფილა გასხვისებული. რკინის სახნისის გაკეთება კი მხოლოდ ხელოსანს შეეძლო. ამ გარემოებამ მეცნიერს სრულიად სამართლიანად აფიქრებინა, რომ მონასტერს გააჩნდა რკინის გარკვეული მარაგი და მონასტრის განკარგულებაში და დამოკიდებულებაში იყვნენ სახნისის დამზადების მცოდნე მოხელე-ხელოსნები.
+სოფელი წედისი რკინის იარაღების დამზადებითაც იყო ცნობილი: „ჯეჯორისავე აღმოსავლით არს დაბა წედისი და ციხე მცირე. აქ არს [[ლითონი]] რკინისა და იღებენ მრავალს”. ჩვეულებრივ შემოდგომაზე და ზამთარში ამტვრევდნენ რკინის მადანს. მისი გამოდნობის შემდეგ რკინას ღებულობდნენ, რომლისაგანაც აკეთებდნენ [[ნალი|ნალებს]], [[ნამგალი|ნამგლებს]], [[ნაჯახი|ნაჯახებს]], სახნისს, ჯაჭვებს... 1820 წლისათვის წედისში 20 [[ქურა]] მდგარა. ისტორიკოსმა მამისა ბერძნიშვილმა ყურადღება მიაქცია იმ ფაქტს, რომ XI საუკუნის ნიკორწმინდის დაწერილში გაცვლის ობიექტად ხშირად სახნისია დასახელებული, მონასტრისაგან სულ თორმეტი სახნისი ყოფილა გასხვისებული. რკინის სახნისის გაკეთება კი მხოლოდ ხელოსანს შეეძლო. ამ გარემოებამ მეცნიერს სრულიად სამართლიანად აფიქრებინა, რომ მონასტერს გააჩნდა რკინის გარკვეული მარაგი და მონასტრის განკარგულებაში და დამოკიდებულებაში იყვნენ სახნისის დამზადების მცოდნე მოხელე-ხელოსნები.
 ====რაჭული სამზარეულო====

@@ ხაზი 8: / ხაზი 8: @@
 „თაკვერი” დამოწმებულია VII საუკუნის სომხურ გეოგრაფიაში. თაკვერს თავდაპირველად რაჭის ერთეული გამოჰყოფია და „თაკვერის” სახელწოდება მხოლოდ ლეჩხუმს ჰქონდა შემორჩენილი. X საუკუნიდან რაჭა ცალკე საერისთავო იყო. რაჭის შემადგენელი ნაწილი იყო კუდაროს „ქვეყანაც”, რომელიც ჯეჯორის ხეობის ზემო წელშია. ის პირველად სორის [[სახარება|სახარების]] XVI საუკუნის მინაწერშია მოხსენიებული: „ერთი ზროხა კუდარული და ერთი ცხვარი”. იმავე სახარების XVI საუკუნის მინაწერში კი ვკითხულობთ: „ერთი ზროხა კუდაროს ბეგრისაგან”. გვიან ფეოდალურ ხანაში კუდაროში ოცამდე სოფელი შედიოდა. მოგვიანებით, კუდაროდან რაჭველთა გადასახლების შემდეგ, მათ ნასახლარებზე ოსები დაფუძნდნენ (XVIII საუკუნის დასაწყისი) – „მას ზეით მოსახლენი არიან ოვსნი, და უვენახო-უხილო, [[ვითარცა]] სხუანი მთის ადგილნი. უწოდებენ ამას კუდაროს”.
-მთის რაჭას რაც შეეხება, ის XV საუკუნემდე სვანეთის საკუთრება ყოფილა. ვახუშტი მთის რაჭის სოფლებს გლოლას, ჭიორასა და ღებს მოიხსენიებს, როგორც „კოშკოვან-გოდლოვან-ზღუდიან” დასახლებულ პუნქტებს. ეს სოფლები ზღვის დონიდან 1400, 1500 და 1550 მეტრზე მდებარეობს. ამას ადასტურებს დიუბუა დე მონპერეს მიერ XIX საუკუნის 30-იან წლებში გადაღებული ღების სურათი, სადაც რაჭულ დუროიან (სათოფურიან) სახლებს შორის არაერთი კოშკიც ჩანს. ეს არცაა გასაკვირი; როგორც 1503 წლის სასისხლო სიგელით ირკვევა, მთის რაჭა სვანეთის შემადგენელი ნაწილი იყო და ის „სვანეთის მთიულეთად” მოიხსენიებოდა.
+მთის რაჭას რაც შეეხება, ის XV საუკუნემდე სვანეთის საკუთრება ყოფილა. ვახუშტი მთის რაჭის სოფლებს გლოლას, ჭიორასა და ღებს მოიხსენიებს, როგორც „კოშკოვან-გოდლოვან-ზღუდიან” დასახლებულ პუნქტებს. ეს სოფლები ზღვის დონიდან 1400, 1500 და 1550 მეტრზე მდებარეობს. ამას ადასტურებს დიუბუა დე მონპერეს მიერ XIX საუკუნის 30-იან წლებში გადაღებული ღების სურათი, სადაც რაჭულ [[დურო]]იან (სათოფურიან) სახლებს შორის არაერთი კოშკიც ჩანს. ეს არცაა გასაკვირი; როგორც 1503 წლის სასისხლო სიგელით ირკვევა, მთის რაჭა სვანეთის შემადგენელი ნაწილი იყო და ის „სვანეთის მთიულეთად” მოიხსენიებოდა.
 მთის რაჭა ერთი მხრივ ესაზღვრებოდა საქართველოს ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მხარეს [[დვალეთი|დვალეთს]], სადაც XVI-XVII საუკუნეებიდან ქართველ მთიელ დვალებს სხვა ეთნოსი – ოსები – ჩაენაცვლნენ და ოსეთის დიგორის საზოგადოებას. მთის რაჭველებს დიგორელ ოსებთან მტრობაც ჰქონიათ და მოკეთეობაც.

@@ ხაზი 20: / ხაზი 20: @@
 საყურადღებო ფაქტია, რომ მთის რაჭის დუროიან სახლის ყველა სართულს ცალკე შესასვლელი ჰქონდა. პირველი სართულს შესასვლელი თუ აღმოსავლეთით ჰქონდა გაკეთებული, მეორეს – სამხრეთით, მესამეს და მეოთხეს – დასავლეთით. მიუხედავად ამისა ყოველი სართული ერთმანეთთან სართულთაშორისი ხვრელებითაც იყო დაკავშირებული. მეოთხე სართულს ციხეს უწოდებდნენ. როგორც სხვაგან, აქაც კერია ორ ნაწილად იყო გაყოფილი – საკაცოდ და საქალებოდ. აქვე ედგათ ოჯახის უფროსი მამაკაცისათვის განკუთვნილი [[სკამი]].
-რაჭველებს საცხოვრებელი სახლები საკუთარი ხელით დამზადებული ავეჯით ჰქონდათ დამშვენებული, დამშვენებული იმიტომ, რომ ისინი გემოვნებით მოჩუქურთმებული იყო. სამწუხაროდ სრულიად მოისპო ისეთი ჩუქურთმიანი ავეჯი, როგორიც არის კოჩაბანდი (ხის [[საწოლი]]), სალარო (ახლანდელი ბუფეტის მაგიერი), [[სკივრი|სკივრები]], [[სავარძელი|სავარძლები]].
+რაჭველებს საცხოვრებელი სახლები საკუთარი ხელით დამზადებული [[ავეჯი]]თ ჰქონდათ დამშვენებული, დამშვენებული იმიტომ, რომ ისინი გემოვნებით მოჩუქურთმებული იყო. სამწუხაროდ სრულიად მოისპო ისეთი ჩუქურთმიანი ავეჯი, როგორიც არის კოჩაბანდი (ხის [[საწოლი]]), სალარო (ახლანდელი ბუფეტის მაგიერი), [[სკივრი|სკივრები]], [[სავარძელი|სავარძლები]].
 სახლშივე ცალკე ჰქონიათ გაკეთებული „ქორეთი”, რომელიც განკუთვნილი ყოფილა ისეთი ჭირნახულის შესანახად, როგორიცაა კვახი, სათესლე [[სიმინდი|სიმინდის]] ტარო, [[ლობიო]], [[მუხუდო]] და სხვა. ქორეთზე სცოდნიათ აგრეთვე ხილის შენახვა.

←წინა ვერსია		11:28, 7 ივლისი 2021-ის ვერსია
ხაზი 1:		ხაზი 1:
−	'''რაჭა''' − [[საქართველო]]ს ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარე. რაჭას ჩრდილოეთით ოსეთისაგან კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედი ჰყოფს. სამხრეთით ესაზღვრება [[იმერეთი]], აღმოსავლეთით რაჭას [[შიდა ქართლი]] ესაზღვრება, ჩრდილო-დასავლეთით – ქვემო სვანეთი, დასავლეთით [[ლეჩხუმი]]. რაჭა, რომელიც რიონისა და ჯეჯორის ხეობებში მდებარეობს, დღევანდელი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფით ამბროლაურისა და ონის რაიონებს მოიცავს.	+	'''რაჭა''' − [[საქართველო]]ს ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარე. რაჭას ჩრდილოეთით ოსეთისაგან კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედი ჰყოფს. სამხრეთით ესაზღვრება [[იმერეთი]], აღმოსავლეთით რაჭას [[შიდა ქართლი]] ესაზღვრება, ჩრდილო-დასავლეთით – ქვემო [[სვანეთი]], დასავლეთით [[ლეჩხუმი]]. რაჭა, რომელიც რიონისა და ჯეჯორის ხეობებში მდებარეობს, დღევანდელი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფით ამბროლაურისა და ონის რაიონებს მოიცავს.

	ისტორიულად რაჭა ზემო და ქვემო რაჭად იყოფა. ცალკე გამოიყოფა მთის რაჭაც. რაჭის ფართობი 2.818 კვ. კმ.-ია. დღეს რაჭა ფაქტობრივად დაცლილია მოსახლეობისაგან. 1897 წლისათვის რაჭაში 61.621 კაცი იყო აღრიცხული. რაჭის, როგორც ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარის მოხაზულობა რამდენჯერმე შეცვლილა. დღეს თუ რაჭის ტერიტორია მთლიანად მოიცავს ონისა და ამბროლაურის რაიონებს, არცთუ ისე დიდი ხნის წინ მდინარე ასკისწყლის მარჯვენა ნაპირზე მდებარე რამდენიმე სოფელი – ჭრებალო, ჟოშხა, გენდუში, ქვიშარი, ჭყვიში – ლეჩხუმში შედიოდა. სხვანაირადაც რომ ვთქვათ, რაჭას დასავლეთ საქართველოს უდიდესი მდინარის – რიონის ზემო წელი უკავია.		ისტორიულად რაჭა ზემო და ქვემო რაჭად იყოფა. ცალკე გამოიყოფა მთის რაჭაც. რაჭის ფართობი 2.818 კვ. კმ.-ია. დღეს რაჭა ფაქტობრივად დაცლილია მოსახლეობისაგან. 1897 წლისათვის რაჭაში 61.621 კაცი იყო აღრიცხული. რაჭის, როგორც ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარის მოხაზულობა რამდენჯერმე შეცვლილა. დღეს თუ რაჭის ტერიტორია მთლიანად მოიცავს ონისა და ამბროლაურის რაიონებს, არცთუ ისე დიდი ხნის წინ მდინარე ასკისწყლის მარჯვენა ნაპირზე მდებარე რამდენიმე სოფელი – ჭრებალო, ჟოშხა, გენდუში, ქვიშარი, ჭყვიში – ლეჩხუმში შედიოდა. სხვანაირადაც რომ ვთქვათ, რაჭას დასავლეთ საქართველოს უდიდესი მდინარის – რიონის ზემო წელი უკავია.

@@ ხაზი 6: / ხაზი 6: @@
 ხშირად რაჭას ლეჩხუმის ეთნოგრაფიულ ერთეულთან ერთად გაიაზრებენ ხოლმე – „რაჭა-ლეჩხუმი”. მაგრამ საქართველოს ჩრდილოეთის ეს ორი მხარე დამოუკიდებელი ტერიტორიულ-ეთნოგრაფიული ერთეულებია. რაჭისა და ლეჩხუმის ერთად გააზრებას, ერთ კომპლექსში წარმოდგენას ისტორიული საფუძველიც აქვს. ამ ორი ეთნოგრაფიული ერთეულის გაჩენამდე, ეს ორი კუთხე ერთი ისტორიულ-ეთნოგრაფიული რეგიონი იყო, რომელსაც თაკვერი ეწოდებოდა.
-„თაკვერი” დამოწმებულია VII საუკუნის სომხურ გეოგრაფიაში. თაკვერს თავდაპირველად რაჭის ერთეული გამოჰყოფია და „თაკვერის” სახელწოდება მხოლოდ ლეჩხუმს ჰქონდა შემორჩენილი. X საუკუნიდან რაჭა ცალკე საერისთავო იყო. რაჭის შემადგენელი ნაწილი იყო კუდაროს „ქვეყანაც”, რომელიც ჯეჯორის ხეობის ზემო წელშია. ის პირველად სორის [[სახარება|სახარების]] XVI საუკუნის მინაწერშია მოხსენიებული: „ერთი ზროხა კუდარული და ერთი ცხვარი”. იმავე სახარების XVI საუკუნის მინაწერში კი ვკითხულობთ: „ერთი ზროხა კუდაროს ბეგრისაგან”. გვიან ფეოდალურ ხანაში კუდაროში ოცამდე სოფელი შედიოდა. მოგვიანებით, კუდაროდან რაჭველთა გადასახლების შემდეგ, მათ ნასახლარებზე ოსები დაფუძნდნენ (XVIII საუკუნის დასაწყისი) – „მას ზეით მოსახლენი არიან ოვსნი, და უვენახო-უხილო, ვითარცა სხუანი მთის ადგილნი. უწოდებენ ამას კუდაროს”.
+„თაკვერი” დამოწმებულია VII საუკუნის სომხურ გეოგრაფიაში. თაკვერს თავდაპირველად რაჭის ერთეული გამოჰყოფია და „თაკვერის” სახელწოდება მხოლოდ ლეჩხუმს ჰქონდა შემორჩენილი. X საუკუნიდან რაჭა ცალკე საერისთავო იყო. რაჭის შემადგენელი ნაწილი იყო კუდაროს „ქვეყანაც”, რომელიც ჯეჯორის ხეობის ზემო წელშია. ის პირველად სორის [[სახარება|სახარების]] XVI საუკუნის მინაწერშია მოხსენიებული: „ერთი ზროხა კუდარული და ერთი ცხვარი”. იმავე სახარების XVI საუკუნის მინაწერში კი ვკითხულობთ: „ერთი ზროხა კუდაროს ბეგრისაგან”. გვიან ფეოდალურ ხანაში კუდაროში ოცამდე სოფელი შედიოდა. მოგვიანებით, კუდაროდან რაჭველთა გადასახლების შემდეგ, მათ ნასახლარებზე ოსები დაფუძნდნენ (XVIII საუკუნის დასაწყისი) – „მას ზეით მოსახლენი არიან ოვსნი, და უვენახო-უხილო, [[ვითარცა]] სხუანი მთის ადგილნი. უწოდებენ ამას კუდაროს”.
 მთის რაჭას რაც შეეხება, ის XV საუკუნემდე სვანეთის საკუთრება ყოფილა. ვახუშტი მთის რაჭის სოფლებს გლოლას, ჭიორასა და ღებს მოიხსენიებს, როგორც „კოშკოვან-გოდლოვან-ზღუდიან” დასახლებულ პუნქტებს. ეს სოფლები ზღვის დონიდან 1400, 1500 და 1550 მეტრზე მდებარეობს. ამას ადასტურებს დიუბუა დე მონპერეს მიერ XIX საუკუნის 30-იან წლებში გადაღებული ღების სურათი, სადაც რაჭულ დუროიან (სათოფურიან) სახლებს შორის არაერთი კოშკიც ჩანს. ეს არცაა გასაკვირი; როგორც 1503 წლის სასისხლო სიგელით ირკვევა, მთის რაჭა სვანეთის შემადგენელი ნაწილი იყო და ის „სვანეთის მთიულეთად” მოიხსენიებოდა.

←წინა ვერსია		10:56, 31 აგვისტო 2020-ის ვერსია
ხაზი 1:		ხაზი 1:
−	'''რაჭა''' − [[საქართველო]]ს ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარე. რაჭას ჩრდილოეთით ოსეთისაგან კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედი ჰყოფს. სამხრეთით ესაზღვრება [[იმერეთი]], აღმოსავლეთით რაჭას ~~შიდა~~ [[ქართლი]] ესაზღვრება, ჩრდილო-დასავლეთით – ქვემო სვანეთი, დასავლეთით [[ლეჩხუმი]]. რაჭა, რომელიც რიონისა და ჯეჯორის ხეობებში მდებარეობს, დღევანდელი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფით ამბროლაურისა და ონის რაიონებს მოიცავს.	+	'''რაჭა''' − [[საქართველო]]ს ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარე. რაჭას ჩრდილოეთით ოსეთისაგან კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედი ჰყოფს. სამხრეთით ესაზღვრება [[იმერეთი]], აღმოსავლეთით რაჭას [[შიდა ქართლი]] ესაზღვრება, ჩრდილო-დასავლეთით – ქვემო სვანეთი, დასავლეთით [[ლეჩხუმი]]. რაჭა, რომელიც რიონისა და ჯეჯორის ხეობებში მდებარეობს, დღევანდელი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფით ამბროლაურისა და ონის რაიონებს მოიცავს.

	ისტორიულად რაჭა ზემო და ქვემო რაჭად იყოფა. ცალკე გამოიყოფა მთის რაჭაც. რაჭის ფართობი 2.818 კვ. კმ.-ია. დღეს რაჭა ფაქტობრივად დაცლილია მოსახლეობისაგან. 1897 წლისათვის რაჭაში 61.621 კაცი იყო აღრიცხული. რაჭის, როგორც ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარის მოხაზულობა რამდენჯერმე შეცვლილა. დღეს თუ რაჭის ტერიტორია მთლიანად მოიცავს ონისა და ამბროლაურის რაიონებს, არცთუ ისე დიდი ხნის წინ მდინარე ასკისწყლის მარჯვენა ნაპირზე მდებარე რამდენიმე სოფელი – ჭრებალო, ჟოშხა, გენდუში, ქვიშარი, ჭყვიში – ლეჩხუმში შედიოდა. სხვანაირადაც რომ ვთქვათ, რაჭას დასავლეთ საქართველოს უდიდესი მდინარის – რიონის ზემო წელი უკავია.		ისტორიულად რაჭა ზემო და ქვემო რაჭად იყოფა. ცალკე გამოიყოფა მთის რაჭაც. რაჭის ფართობი 2.818 კვ. კმ.-ია. დღეს რაჭა ფაქტობრივად დაცლილია მოსახლეობისაგან. 1897 წლისათვის რაჭაში 61.621 კაცი იყო აღრიცხული. რაჭის, როგორც ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარის მოხაზულობა რამდენჯერმე შეცვლილა. დღეს თუ რაჭის ტერიტორია მთლიანად მოიცავს ონისა და ამბროლაურის რაიონებს, არცთუ ისე დიდი ხნის წინ მდინარე ასკისწყლის მარჯვენა ნაპირზე მდებარე რამდენიმე სოფელი – ჭრებალო, ჟოშხა, გენდუში, ქვიშარი, ჭყვიში – ლეჩხუმში შედიოდა. სხვანაირადაც რომ ვთქვათ, რაჭას დასავლეთ საქართველოს უდიდესი მდინარის – რიონის ზემო წელი უკავია.

@@ ხაზი 64: / ხაზი 64: @@
 საახალწლოდ ღორის დაკვლის ტრადიცია იყო. ამავე დროს აუცილებელი იყო ეზოში შეშით სავსე ურემი მდგარიყო, გამოეცხოთ ლობიანები, რომელსაც „ბაჭულებს” უწოდებდნენ და „კაც-ბასილა”. „კაც-ბასილას” ბავშვებს ურიგებდნენ. იცოდნენ სხვადასხვა დღესასწაულები: კოხიჯრობა, ბოსლობა, მელაკუდაობა, ჩიტფაფობა, გიორგობა და სხვა მრავალი.
-„ბოსლობა” ყველიერის დაწყების წინა დღეებში იცოდნენ. „ამ დღისათვის ყოველ ოჯახში განსხვავებული საჭმელი უნდა მომზადებულიყო. აცხობდნენ ბაჭულებს, ქადიანებს, ხარშავდნენ ლორს და ა. შ. საღამოზე ოჯახის უფროსები ბოსელში გზავნიდნენ ახალგაზრდებს, უმთავარესად ბიჭებს, თან გაატანდნენ ხოლმე ღორის ნაჭერსა და კვერცხს. ბიჭები გავიდოდნენ თუ არა ეზოში, ხმამაღლა დაიძახებდნენ „ბოსელ, ბოსელ, ბუ” და ამ ძახილით შევიდოდნენ ბოსელში. თავიანთ საქონელს ლორის მსუქან ნაჭერს ჩამოუსვამდნენ შუბლზე რამდენჯერმე და თან ეუბნებოდნენ: „სუქდებოდე, კეთდებოდე, ნადირს მოერიდებოდე, დათვი მჭლე და შენ მსუქანი”. ამის შემდეგ, ერთის გარდა, ყველანი გარეთ გამოვიდოდნენ. ვინც ბოსელში დარჩებოდა, წამოღებულ კვერცხს დამალავდა. მეორე დღეს, ვინც ამ კვერცხს იპოვიდა, ხალხური „რწმენით”, ის ბედნიერი იქნებოდა; როდესაც ბოსლიდან სახლისაკენ წამოვიდოდნენ, სახლის კარები დაკეტილი ხვდებოდათ. შიგნიდან დიასახლისი გარეთ მყოფებს ეკითხებოდა: „ხარებმა რა დაგაბარეს? – გუთანი დაგვახვედრეო, ძროხებმა რა დაგაბარეს? – რძის ჭურჭელი დაგვიმზადეთო, ცხენებმა რა დაგაბარეს? – ურემი გაგვიმზადეთო, ღორებმა რა დაგაბარეს? – საღორე გაგვიმზადეთო, ყანებმა რა დაგაბარეს? – ბეღლები დაგვიმზადეთო, ქათმებმა რა დაგაბარეს? – საბუდრები დაგვიმზადეთო.”  ასეთი კითხვა-პასუხის დამთავრების შემდეგ სახლში კარის ზღურბლთან დიასახლისი ხვდებოდათ, რომელსაც ხელში ეჭირა ჯამი თხლად აზელილი ქატოთი, ან სიმინდის ფქვილი და თითოეულ მათგანს სახეში შეაყრიდა. ხალხური რწმენით ოჯახის წევრებს ამის შემდეგ არავითარი სენი არ შეეყრებოდათ”.
+„ბოსლობა” ყველიერის დაწყების წინა დღეებში იცოდნენ. „ამ დღისათვის ყოველ ოჯახში განსხვავებული საჭმელი უნდა მომზადებულიყო. აცხობდნენ ბაჭულებს, ქადიანებს, ხარშავდნენ ლორს და ა. შ. საღამოზე ოჯახის უფროსები ბოსელში გზავნიდნენ ახალგაზრდებს, უმთავარესად ბიჭებს, თან გაატანდნენ ხოლმე ღორის ნაჭერსა და კვერცხს. ბიჭები გავიდოდნენ თუ არა ეზოში, ხმამაღლა დაიძახებდნენ „ბოსელ, ბოსელ, ბუ” და ამ ძახილით შევიდოდნენ ბოსელში. თავიანთ საქონელს ლორის მსუქან ნაჭერს ჩამოუსვამდნენ შუბლზე რამდენჯერმე და თან ეუბნებოდნენ: „სუქდებოდე, კეთდებოდე, ნადირს მოერიდებოდე, დათვი მჭლე და შენ მსუქანი”. ამის შემდეგ, ერთის გარდა, ყველანი გარეთ გამოვიდოდნენ. ვინც ბოსელში დარჩებოდა, წამოღებულ კვერცხს დამალავდა. მეორე დღეს, ვინც ამ კვერცხს იპოვიდა, ხალხური „რწმენით”, ის ბედნიერი იქნებოდა; როდესაც ბოსლიდან სახლისაკენ წამოვიდოდნენ, სახლის კარები დაკეტილი ხვდებოდათ. შიგნიდან დიასახლისი გარეთ მყოფებს ეკითხებოდა: „ხარებმა რა დაგაბარეს? – გუთანი დაგვახვედრეო, ძროხებმა რა დაგაბარეს? – რძის ჭურჭელი დაგვიმზადეთო, ცხენებმა რა დაგაბარეს? – ურემი გაგვიმზადეთო, ღორებმა რა დაგაბარეს? – საღორე გაგვიმზადეთო, ყანებმა რა დაგაბარეს? – ბეღლები დაგვიმზადეთო, ქათმებმა რა დაგაბარეს? – საბუდრები დაგვიმზადეთო.”  ასეთი კითხვა-პასუხის დამთავრების შემდეგ სახლში კარის ზღურბლთან დიასახლისი ხვდებოდათ, რომელსაც ხელში ეჭირა [[ჯამი]] თხლად აზელილი ქატოთი, ან სიმინდის ფქვილი და თითოეულ მათგანს სახეში შეაყრიდა. ხალხური რწმენით ოჯახის წევრებს ამის შემდეგ არავითარი სენი არ შეეყრებოდათ”.
 ==წყარო==