ურიში - რედაქტირების ისტორია

Tkenchoshvili 20:42, 25 სექტემბერი 2023-ზე

2023-09-25T20:42:15Z

Tkenchoshvili: /* წყარი */

2023-06-19T11:50:16Z

‎წყარი

Tkenchoshvili 19:25, 4 ნოემბერი 2021-ზე

2021-11-04T19:25:24Z

Tkenchoshvili 14:51, 8 მარტი 2021-ზე

2021-03-08T14:51:33Z

Echelidze 12:42, 10 ნოემბერი 2016-ზე

2016-11-10T12:42:45Z

Tkenchoshvili: ახალი გვერდი: '''ურიში''' - '''(''Echinochloa frumentacea Link'')'''. ურიში უძველესი ფეტვნაირი პურეულია...

2016-11-10T12:03:49Z

ახალი გვერდი: '''ურიში''' - '''(''Echinochloa frumentacea Link'')'''. ურიში უძველესი ფეტვნაირი პურეულია...

ახალი გვერდი

'''ურიში''' - '''(''Echinochloa frumentacea Link'')'''. ურიში უძველესი ფეტვნაირი პურეულია. წერილობითი წყაროებისა და ეთნოგრაფიული მონაცემებით მტკიცდება, რომ კოლხები და მათი მონათესავე ქართველური ტომები ურიშის თესვა-მოყვანასაც მისდევდნენ.

ბიზანტიელი ისტორიკოსის პროკოპი კესარიელის გადმოცემით, VI ს.-ში. სკანდისა და შორაპნის სანახებში ადგილობრივ მოსახლეობას საკვებად რაღაც მარცვლოვანი „ელჳმოსი“ ჰქონია. ამ ისტორიკოსის ცნობით, ლაზები, ისევე როგორც უძველესი დროიდან კოლხები, „ელჳმოსით“ იკვებებოდნენ; მაგრამ „ელჳმოსი“ იმდენად დაბალი ღირსების ყოფილა, რომ ბერძენთა მეციხოვნე ჯარმა, რომელიც ჩაყენებული ყოფილა სკანდისა და შორაპნის ციხეებში, ვერ აიტანა ამ მცენარით კვება, ციხეები მიატოვა და წავიდა ''(ბაქრაძე, 1889; ჭყონია, 1890; ივ. ჯავახიშვილი, 1930).''

ალ. მაყაშვილის (1951) მოსაზრებით, პროკოპი კესარიელის მიერ მოხსენებული „ელჳმოსი“ ურიში უნდა იყოს. ამ მარცვლეულის სახელი „ელჳმოს“ კი ნაწარმოებია ბერძნული სიტყვა „ჰელოსისაგან“ („ჰელოს“ – ჭაობი), რადგან ეს მცენარე ნესტიან ადგილებსა და ჭაობებში იზრდება ''(ჯავახიშვილი, 1930)''.

ნოქალაქევის ნაქალაქარის ტერიტორიაზე (ძვ.წ. VIII-VI სს.; IV-II სს.) აღმოჩენილია ურიშის კარბონიზირებული მარცვლები. 2008 წ., ვანის ნაქალაქარის ტერიტორიაზე (ძვ.წ. IV-III სს.) გამოვლენილია ურიშის დანახშირებული მარცვლები ''(ბოკერია, 2010)''

ამ კულტურის არსებობა დამოწმებულია დასავლეთ [[საქართველო|საქართველოს]] ეთნოგრაფიულ ყოფაშიც. ურიში ერთ-ერთი უძველესი პურეულია სამეგრელოში, ეს მცენარე აქ XIX ს.-ის ბოლომდე მოჰყავდათ.

მარტვილის რაიონის სოფ. კურზუს მცხოვრებთა გადმოცემით, სამეგრელოში თესავდნენ ერთგვარ მარცვლოვან მცენარეს, რომელიც „ფატს“ ([[ფეტვი|ფეტვს]]) ჰგავდა, მაგრამ ფეტვი არ იყო და „ფაიძასაც“, „თამაკსაც“ ეძახდნენ. ამ მცენარის პირველი სახელი „ფაიძა“ რუსულიდან ჩანს შემოსული – „Паиза“, რაც ჩინური სახელწოდების „პაიცზას“ შესატყვისია. რაც შეეხება „თამაკს“, როგორც ჩანს, ამ მცენარის ძველთაძველი მეგრული სახელია. მთიან სამეგრელოში არის სოფელი თამაკონი, სადაც თამაკი ითესებოდა ''(ბებია, 2003).''

ურიში ერთწლოვანი კულტურაა. ის მორფოლოგიურად ძალიან ჰგავს ჩვენში ფართოდ გავრცელებულ სარეველა მცენარეს ბურჩხას – Echinochloa crus-galli (L). P. Beauv. ურიშს, ბურჩხას მსგავსად, ახასიათებს მძლავრად განვითარებული ფესვთა სისტემა, ბარტყობის კარგი უნარი (ხშირად ათამდე ღეროს ივითარებს); ფართოფოთლიანობა და უხვი შეფოთვლა. ურიშისათვის ნიადაგს ისე ამზადებდნენ, როგორც [[ბრინჯი|ბრინჯისათვის]]. მოწეული ურიშის თავთავს ხის [[დანა|დანით]] ან [[ნამგალი|ნამგლით]] ჭრიდნენ, ინახავდნენ სახლის სხვენზე ან [[ნალია|ნალიაში]] გასაშრობად და საჭიროების შემთხვევაში ცეხვავდნენ ''(მაისაია, ჯინჯიხაძე, 2013).''

ურიში გამოიყენებოდა საქონლის საკვებადაც. ახასიათებს მოთიბვის შემდეგ მწვანე მასის ერთდროული და სწრაფი განვითარება, რაც ვეგეტაციის პერიოდში ორჯერ მოთიბვის შესაძლებლობას იძლევა.

სამეგრელოში მცხოვრები ზოგიერთი მეურნის მონათხრობით, ურიში, როგორც საკვები პურეული, მეტად დაბალი ღირსებისაა. მის მარცვალს ძველად „ჩხვერის“ ([[ღომი|ღომის]]) მსგავსად მოხარშულს ხმარობდნენ, მაგრამ ძალიან ცუდი გემოსი ყოფილა, ამ საკვებით თურმე ძირითადად ყმა გლეხები იკვებებოდნენ.

ჯ. რუხაძის (1976) მონაცემებით, ურიშს ხშირად ხელწისქვილში (მეგრულად – „სკიბუში“) ცეხვავდნენ; მისგან ფაფას (მეგრულად – „ფითი“) ან მჭადს ამზადებდნენ. ურიში მწარე გემოსი ყოფილა, მისგან გამომცხვარი [[პური|პურის]] სტუმრისთვის მირთმევა სათაკილოდ მიაჩნდათ. სიმწარის დასაკარგად ურიშის ფაფას თაფლს ან ნიგოზს ურევდნენ.

დასავლეთ საქართველოს ეთნოგრაფიულ ყოფაში დამოწმებული მასალების მიხედვით ირკვევა, რომ ურიში ძველად სამეგრელოში ითესებოდა სამკურნალო მიზნითაც. ამ მიზნით დათესილი ურიში XX ს.-ის 50-იან წლებში ზუგდიდის რაიონის ზოგიერთ სოფელში სიმინდის ყანებში ყოფილა შერეული.

1948 წ. ურიში, სარეველა მცენარის სახით, დამოწმებულია მარტვილის რაიონის სოფ. კიწიაში ''(მაყაშვილი, 1951)''. მთხრობელთა გადმოცემით: „ურიშის მარცვალს კოლხეთში (აბაშის, მარტვილის, ზუგდიდის რაიონები) ზოგჯერ „ჩხვერის“ (ღომის) მაგივრად იყენებდნენ გრიპის წამლის „ტიბუს“ დასამზადებლად; თუ „ჩხვერის“ მარცვალი არ ჰქონდათ, მაშინ ნიორს, მწარე წიწაკას, ქონდარსა და ზაფრანას (ყვითელ ყვავილს) უმატებდნენ ურიშის მარცვლებს და ერთად წამოადუღებდნენ, ნაყენს ოფლის მოდენის მიზნით დღეში სამჯერ დაალევინებდნენ ავადმყოფს გაციების დროს“ ''(მაისაია და სხვ., 2005).''

ამჟამად ურიში, ისევე როგორც ღომი და [[ფეტვი]], საქართველოში აღარ ითესება.

==წყარი==

* პური ჩვენი არსობისა: წიგნი II /საქართველო სამიწათმოქმედო კულტურის უძველესი კერა/,-ავტ: ფრუიძე ლევან, მაისაია ინეზა, სიხარულიძე შალვა, თავართქილაძე მაია. თბილისი: პალიტრა L, -2016

[[კატეგორია:ეთნოგრაფია]]
[[კატეგორია:მარცვლეული კულტურა]]
[[კატეგორია:ფეტვნაირი კულტურა]]

@@ ხაზი 5: / ხაზი 5: @@
 ბიზანტიელი ისტორიკოსის პროკოპი კესარიელის გადმოცემით, VI ს.-ში. სკანდისა და შორაპნის სანახებში ადგილობრივ მოსახლეობას საკვებად რაღაც მარცვლოვანი „ელჳმოსი“ ჰქონია. ამ ისტორიკოსის ცნობით, [[ლაზები]], ისევე როგორც უძველესი დროიდან კოლხები, „ელჳმოსით“ იკვებებოდნენ; მაგრამ „ელჳმოსი“ იმდენად დაბალი ღირსების ყოფილა, რომ ბერძენთა მეციხოვნე ჯარმა, რომელიც ჩაყენებული ყოფილა სკანდისა და შორაპნის ციხეებში, ვერ აიტანა ამ მცენარით კვება, ციხეები მიატოვა და წავიდა ''(ბაქრაძე, 1889; ჭყონია, 1890; [[ჯავახიშვილი ივანე|ივ. ჯავახიშვილი]], 1930).''
-ალ. მაყაშვილის (1951) მოსაზრებით, პროკოპი კესარიელის მიერ მოხსენებული „ელჳმოსი“ ურიში უნდა იყოს. ამ მარცვლეულის სახელი „ელჳმოს“ კი ნაწარმოებია ბერძნული სიტყვა „ჰელოსისაგან“ („ჰელოს“ – ჭაობი), რადგან ეს მცენარე ნესტიან ადგილებსა და ჭაობებში იზრდება ''(ჯავახიშვილი, 1930)''.
+ალ. მაყაშვილის (1951) მოსაზრებით, პროკოპი კესარიელის მიერ მოხსენებული „ელჳმოსი“ ურიში უნდა იყოს. ამ მარცვლეულის სახელი „ელჳმოს“ კი ნაწარმოებია ბერძნული [[სიტყვა]] „ჰელოსისაგან“ („ჰელოს“ – ჭაობი), რადგან ეს მცენარე ნესტიან ადგილებსა და ჭაობებში იზრდება ''(ჯავახიშვილი, 1930)''.
 ნოქალაქევის ნაქალაქარის ტერიტორიაზე (ძვ.წ. VIII-VI სს.; IV-II სს.) აღმოჩენილია ურიშის კარბონიზირებული მარცვლები. 2008 წ., ვანის ნაქალაქარის ტერიტორიაზე (ძვ.წ. IV-III სს.) გამოვლენილია ურიშის დანახშირებული მარცვლები ''(ბოკერია, 2010)''

←წინა ვერსია		12:42, 10 ნოემბერი 2016-ის ვერსია
ხაზი 1:		ხაზი 1:
		+	[[ფაილი:UriSi.jpg\|thumb\|'''ურიში''' – Echinochloa frumentacea Link. ალ. მაყაშვილის ჰერბარიუმი, ივ. ჯავახიშვილის თბილისის სახ. უნივერსიტეტი]]
		+	[[ფაილი:BurCxa.jpg\|thumb\|'''ბურჩხა''' – Echinochloa crus-galli (L.) P. Beauv.]]
	'''ურიში''' - '''(''Echinochloa frumentacea Link'')'''. ურიში უძველესი ფეტვნაირი პურეულია. წერილობითი წყაროებისა და ეთნოგრაფიული მონაცემებით მტკიცდება, რომ კოლხები და მათი მონათესავე ქართველური ტომები ურიშის თესვა-მოყვანასაც მისდევდნენ.		'''ურიში''' - '''(''Echinochloa frumentacea Link'')'''. ურიში უძველესი ფეტვნაირი პურეულია. წერილობითი წყაროებისა და ეთნოგრაფიული მონაცემებით მტკიცდება, რომ კოლხები და მათი მონათესავე ქართველური ტომები ურიშის თესვა-მოყვანასაც მისდევდნენ.

@@ ხაზი 28: / ხაზი 28: @@
 ==წყარი==
-* პური ჩვენი არსობისა: წიგნი II /საქართველო სამიწათმოქმედო კულტურის უძველესი კერა/,-ავტ: ფრუიძე ლევან, მაისაია ინეზა, სიხარულიძე შალვა, თავართქილაძე მაია. თბილისი: პალიტრა L, -2016
+* [[პური ჩვენი არსობისა]]
 [[კატეგორია:ეთნოგრაფია]]
 [[კატეგორია:მარცვლეული კულტურა]]
 [[კატეგორია:ფეტვნაირი კულტურა]]

@@ ხაზი 13: / ხაზი 13: @@
 მარტვილის რაიონის სოფ. კურზუს მცხოვრებთა გადმოცემით, სამეგრელოში თესავდნენ ერთგვარ მარცვლოვან მცენარეს, რომელიც „ფატს“ ([[ფეტვი|ფეტვს]]) ჰგავდა, მაგრამ ფეტვი არ იყო და „ფაიძასაც“, „თამაკსაც“ ეძახდნენ. ამ მცენარის პირველი სახელი „ფაიძა“ რუსულიდან ჩანს შემოსული – „Паиза“, რაც ჩინური სახელწოდების „პაიცზას“ შესატყვისია. რაც შეეხება „თამაკს“, როგორც ჩანს, ამ მცენარის ძველთაძველი მეგრული სახელია. მთიან სამეგრელოში არის სოფელი თამაკონი, სადაც თამაკი ითესებოდა ''(ბებია, 2003).''
-ურიში ერთწლოვანი კულტურაა. ის მორფოლოგიურად ძალიან ჰგავს ჩვენში ფართოდ გავრცელებულ სარეველა მცენარეს ბურჩხას – Echinochloa crus-galli (L). P. Beauv. ურიშს, ბურჩხას მსგავსად, ახასიათებს მძლავრად განვითარებული ფესვთა სისტემა, ბარტყობის კარგი უნარი (ხშირად ათამდე ღეროს ივითარებს); ფართოფოთლიანობა და უხვი შეფოთვლა. ურიშისათვის ნიადაგს ისე ამზადებდნენ, როგორც [[ბრინჯი|ბრინჯისათვის]]. მოწეული ურიშის თავთავს ხის [[დანა|დანით]] ან [[ნამგალი|ნამგლით]] ჭრიდნენ, ინახავდნენ სახლის სხვენზე ან [[ნალია|ნალიაში]] გასაშრობად და საჭიროების შემთხვევაში ცეხვავდნენ ''(მაისაია, ჯინჯიხაძე, 2013).''
+ურიში ერთწლოვანი კულტურაა. ის მორფოლოგიურად ძალიან ჰგავს ჩვენში ფართოდ გავრცელებულ სარეველა მცენარეს ბურჩხას – Echinochloa crus-galli (L). P. Beauv. ურიშს, ბურჩხას მსგავსად, ახასიათებს მძლავრად განვითარებული ფესვთა სისტემა, ბარტყობის კარგი [[უნარი]] (ხშირად ათამდე ღეროს ივითარებს); ფართოფოთლიანობა და უხვი შეფოთვლა. ურიშისათვის ნიადაგს ისე ამზადებდნენ, როგორც [[ბრინჯი|ბრინჯისათვის]]. მოწეული ურიშის თავთავს ხის [[დანა|დანით]] ან [[ნამგალი|ნამგლით]] ჭრიდნენ, ინახავდნენ სახლის სხვენზე ან [[ნალია|ნალიაში]] გასაშრობად და საჭიროების შემთხვევაში ცეხვავდნენ ''(მაისაია, ჯინჯიხაძე, 2013).''
 ურიში გამოიყენებოდა საქონლის საკვებადაც. ახასიათებს მოთიბვის შემდეგ მწვანე მასის ერთდროული და სწრაფი განვითარება, რაც ვეგეტაციის პერიოდში ორჯერ მოთიბვის შესაძლებლობას იძლევა.

@@ ხაზი 3: / ხაზი 3: @@
 '''ურიში''' - '''(''Echinochloa frumentacea Link'')'''. ურიში უძველესი ფეტვნაირი პურეულია. წერილობითი წყაროებისა და ეთნოგრაფიული მონაცემებით მტკიცდება, რომ კოლხები და მათი მონათესავე ქართველური ტომები ურიშის თესვა-მოყვანასაც მისდევდნენ.
-ბიზანტიელი ისტორიკოსის პროკოპი კესარიელის გადმოცემით, VI ს.-ში. სკანდისა და შორაპნის სანახებში ადგილობრივ მოსახლეობას საკვებად რაღაც მარცვლოვანი „ელჳმოსი“ ჰქონია. ამ ისტორიკოსის ცნობით, ლაზები, ისევე როგორც უძველესი დროიდან კოლხები, „ელჳმოსით“ იკვებებოდნენ; მაგრამ „ელჳმოსი“ იმდენად დაბალი ღირსების ყოფილა, რომ ბერძენთა მეციხოვნე ჯარმა, რომელიც ჩაყენებული ყოფილა სკანდისა და შორაპნის ციხეებში, ვერ აიტანა ამ მცენარით კვება, ციხეები მიატოვა და წავიდა ''(ბაქრაძე, 1889; ჭყონია, 1890; ივ. ჯავახიშვილი, 1930).''
+ბიზანტიელი ისტორიკოსის პროკოპი კესარიელის გადმოცემით, VI ს.-ში. სკანდისა და შორაპნის სანახებში ადგილობრივ მოსახლეობას საკვებად რაღაც მარცვლოვანი „ელჳმოსი“ ჰქონია. ამ ისტორიკოსის ცნობით, [[ლაზები]], ისევე როგორც უძველესი დროიდან კოლხები, „ელჳმოსით“ იკვებებოდნენ; მაგრამ „ელჳმოსი“ იმდენად დაბალი ღირსების ყოფილა, რომ ბერძენთა მეციხოვნე ჯარმა, რომელიც ჩაყენებული ყოფილა სკანდისა და შორაპნის ციხეებში, ვერ აიტანა ამ მცენარით კვება, ციხეები მიატოვა და წავიდა ''(ბაქრაძე, 1889; ჭყონია, 1890; [[ჯავახიშვილი ივანე|ივ. ჯავახიშვილი]], 1930).''
 ალ. მაყაშვილის (1951) მოსაზრებით, პროკოპი კესარიელის მიერ მოხსენებული „ელჳმოსი“ ურიში უნდა იყოს. ამ მარცვლეულის სახელი „ელჳმოს“ კი ნაწარმოებია ბერძნული სიტყვა „ჰელოსისაგან“ („ჰელოს“ – ჭაობი), რადგან ეს მცენარე ნესტიან ადგილებსა და ჭაობებში იზრდება ''(ჯავახიშვილი, 1930)''.
@@ ხაზი 19: / ხაზი 19: @@
 სამეგრელოში მცხოვრები ზოგიერთი მეურნის მონათხრობით, ურიში, როგორც საკვები პურეული, მეტად დაბალი ღირსებისაა. მის მარცვალს ძველად „ჩხვერის“ ([[ღომი|ღომის]]) მსგავსად მოხარშულს ხმარობდნენ, მაგრამ ძალიან ცუდი გემოსი ყოფილა, ამ საკვებით თურმე ძირითადად ყმა გლეხები იკვებებოდნენ.
-ჯ. რუხაძის (1976) მონაცემებით, ურიშს ხშირად ხელწისქვილში (მეგრულად – „სკიბუში“) ცეხვავდნენ; მისგან ფაფას (მეგრულად – „ფითი“) ან მჭადს ამზადებდნენ. ურიში მწარე გემოსი ყოფილა, მისგან გამომცხვარი [[პური|პურის]] სტუმრისთვის მირთმევა სათაკილოდ მიაჩნდათ. სიმწარის დასაკარგად ურიშის ფაფას თაფლს ან ნიგოზს ურევდნენ.
+ჯ. რუხაძის (1976) მონაცემებით, ურიშს ხშირად ხელწისქვილში (მეგრულად – „სკიბუში“) ცეხვავდნენ; მისგან ფაფას (მეგრულად – „ფითი“) ან მჭადს ამზადებდნენ. ურიში მწარე გემოსი ყოფილა, მისგან გამომცხვარი [[პური|პურის]] სტუმრისთვის მირთმევა სათაკილოდ მიაჩნდათ. სიმწარის დასაკარგად ურიშის ფაფას [[თაფლი|თაფლს]] ან [[ნიგოზი|ნიგოზს]] ურევდნენ.
-დასავლეთ საქართველოს ეთნოგრაფიულ ყოფაში დამოწმებული მასალების მიხედვით ირკვევა, რომ ურიში ძველად სამეგრელოში ითესებოდა სამკურნალო მიზნითაც. ამ მიზნით დათესილი ურიში XX ს.-ის 50-იან წლებში ზუგდიდის რაიონის ზოგიერთ სოფელში სიმინდის ყანებში ყოფილა შერეული.
+დასავლეთ საქართველოს ეთნოგრაფიულ ყოფაში დამოწმებული მასალების მიხედვით ირკვევა, რომ ურიში ძველად სამეგრელოში ითესებოდა სამკურნალო მიზნითაც. ამ მიზნით დათესილი ურიში XX ს.-ის 50-იან წლებში ზუგდიდის რაიონის ზოგიერთ სოფელში [[სიმინდი]]ს [[ყანა|ყანებში]] ყოფილა შერეული.
-წ. ურიში, სარეველა მცენარის სახით, დამოწმებულია მარტვილის რაიონის სოფ. კიწიაში ''(მაყაშვილი, 1951)''. მთხრობელთა გადმოცემით: „ურიშის მარცვალს კოლხეთში (აბაშის, მარტვილის, ზუგდიდის რაიონები) ზოგჯერ „ჩხვერის“ (ღომის) მაგივრად იყენებდნენ გრიპის წამლის „ტიბუს“ დასამზადებლად; თუ „ჩხვერის“ მარცვალი არ ჰქონდათ, მაშინ ნიორს, მწარე წიწაკას, ქონდარსა და ზაფრანას (ყვითელ ყვავილს) უმატებდნენ ურიშის მარცვლებს და ერთად წამოადუღებდნენ, ნაყენს ოფლის მოდენის მიზნით დღეში სამჯერ დაალევინებდნენ ავადმყოფს გაციების დროს“ ''(მაისაია და სხვ., 2005).''
+წ. ურიში, სარეველა მცენარის სახით, დამოწმებულია მარტვილის რაიონის სოფ. კიწიაში ''(მაყაშვილი, 1951)''. მთხრობელთა გადმოცემით: „ურიშის მარცვალს კოლხეთში (აბაშის, მარტვილის, ზუგდიდის რაიონები) ზოგჯერ „ჩხვერის“ (ღომის) მაგივრად იყენებდნენ გრიპის წამლის „ტიბუს“ დასამზადებლად; თუ „ჩხვერის“ მარცვალი არ ჰქონდათ, მაშინ [[ნიორი|ნიორს]], მწარე წიწაკას, ქონდარსა და [[ზაფრანა|ზაფრანას]] (ყვითელ ყვავილს) უმატებდნენ ურიშის მარცვლებს და ერთად წამოადუღებდნენ, ნაყენს ოფლის მოდენის მიზნით დღეში სამჯერ დაალევინებდნენ ავადმყოფს გაციების დროს“ ''(მაისაია და სხვ., 2005).''
 ამჟამად ურიში, ისევე როგორც ღომი და [[ფეტვი]], საქართველოში აღარ ითესება.
 ==წყარი==
 * პური ჩვენი არსობისა: წიგნი II /საქართველო სამიწათმოქმედო კულტურის უძველესი კერა/,-ავტ: ფრუიძე ლევან, მაისაია ინეზა, სიხარულიძე შალვა, თავართქილაძე მაია. თბილისი: პალიტრა L, -2016