ფშავი - რედაქტირების ისტორია

Tkenchoshvili: /* წყარო */

2025-12-30T09:13:05Z

‎წყარო

Tkenchoshvili: /* წეს-ჩვეულებები */

2023-08-25T19:05:07Z

‎წეს-ჩვეულებები

Tkenchoshvili: /* სამოსი */

2022-10-11T09:51:55Z

‎სამოსი

Tkenchoshvili: /* ისტორია */

2022-09-19T12:19:25Z

‎ისტორია

Tkenchoshvili: /* წეს-ჩვეულებები */

2022-03-17T08:34:07Z

‎წეს-ჩვეულებები

Tkenchoshvili: /* ისტორია */

2021-04-14T18:19:22Z

‎ისტორია

Tkenchoshvili: /* წეს-ჩვეულებები */

2021-03-06T20:41:41Z

‎წეს-ჩვეულებები

Tkenchoshvili: /* წეს-ჩვეულებები */

2021-03-01T17:22:45Z

‎წეს-ჩვეულებები

Tkenchoshvili: /* ისტორია */

2020-06-15T16:04:56Z

‎ისტორია

Tkenchoshvili: /* წეს-ჩვეულებები */

2020-02-25T13:13:31Z

‎წეს-ჩვეულებები

@@ ხაზი 69: / ხაზი 69: @@
 ==წყარო==
 [[საქართველოს ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარეები ]]
+[[კატეგორია:საქართველოს გეოგრაფია]]
 [[კატეგორია:საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები]]

@@ ხაზი 37: / ხაზი 37: @@
 ფშავში ვაჟის სათემო ხატში გაყვანის წეს-ჩვეულება არსებობდა. ხატში გაყვანა აუცილებლად შესაწირი საკლავით ხდებოდა, სათანადო რიტუალს კი ხევისბერი ასრულებდა. ხდებოდა ვაჟის სისხლით განათვლა – სამსხვერპლო ცხოველის სისხლს ხევისბერი ნიკაპსა და შუბლზე ჯვარისებრად აცხებდა. ხატში გაყვანა იცოდნენ პატარძლისაც, ოღონდ სანამ ბავშვი ეყოლებოდა.
-ფშავში დიდი პატივისცემა ჰქონდა „კაი ყმას”. კაი ყმა გამორჩეულ ვაჟკაცს ეწოდებოდა. კაი ყმად ისეთი ვაჟკაცი მიიჩნეოდა, რომელიც თემის სამსახურში იყო ჩამდგარი, მის ინტერესებს იცადა: ::„მაშინ კარგია კაი ყმა, რო დილა-ბინდზე დგებოდეს,
+ფშავში დიდი პატივისცემა ჰქონდა „[[კაი ყმა]]ს”. კაი ყმა გამორჩეულ ვაჟკაცს ეწოდებოდა. კაი ყმად ისეთი ვაჟკაცი მიიჩნეოდა, რომელიც თემის სამსახურში იყო ჩამდგარი, მის ინტერესებს იცადა: ::„მაშინ კარგია კაი ყმა, რო დილა-ბინდზე დგებოდეს,
 ::იცვამდეს გრილსა რკინასა, „ომს ვიქამ”, ემზადებოდეს.
 ::ხვადი რო ჰხრავდეს ლაგამსა, წაღმა-უკუღმა დგებოდეს,

@@ ხაზი 51: / ხაზი 51: @@
 =====სამოსი=====
-ფშაველი მამაკაცის სამოსი შინნაქსოვი შალისაგან მზადდებოდა. ქვემოდან პერანგი ეცვათ, შემდეგ – საგულე, საგულეზე – [[ახალუხი]] და ახალუხზე – [[ჩოხა]]. პერანგის საყელო ფშაველს არასდროს ჰქონდა გახსნილი, რადგან ყელგაღეღილობა უზრდელობად მიიჩნეოდა (ქალებშიც სირცხვილი იყო ფეხშიშველა სიარული, შიშველი ყელისა და მკერდის გამოჩენა. იკერავდნენ ვიწრო საგულეებს მკერდი დიდი რომ არ გამოსჩენოდათ). ფშაველი მამაკაცი, ისევე როგორც ხევსური, ქვედა საცვალს/პერანგის ამხანაგს არ იცვამდა. შალის შარვალი, რომელიც შინ იქსოვებოდა და რომელსაც შიშველ ტანზე იცვამდნენ მხოლოდ მუხლამდე სწვდებოდა. წვივებზე [[პაჭიჭი|პაჭიჭები]] ეცვათ, რაც ასევე შავი შალისაგან იყო შეკერილი. პაჭიჭები მუხლის თავამდე ჰქონდათ შემოცმული და შიგ შარვლის ტოტები იყო ჩატანებული. პაჭიჭები ქვემოთ რომ არ ჩასცურებოდათ, სახსარს ქვემოთ [[ბალთა|ბალთიანი]] თასმა ჰქონდათ შემოჭერილი; მას „წვივის საკრავს“ უწოდებდნენ . ფეხზე, როგორც [[ქართველები|ქართველების]] უმეტესობას, [[ქალამანი]] ეცვათ. ერთი წყვილი საქალამნის ფასი ნახევარი ფუთი [[ხორბალი]] ღირდა.
+ფშაველი მამაკაცის სამოსი შინნაქსოვი შალისაგან მზადდებოდა. ქვემოდან პერანგი ეცვათ, შემდეგ – საგულე, საგულეზე – [[ახალუხი]] და ახალუხზე – [[ჩოხა]]. პერანგის საყელო ფშაველს არასდროს ჰქონდა გახსნილი, რადგან ყელგაღეღილობა უზრდელობად მიიჩნეოდა (ქალებშიც სირცხვილი იყო ფეხშიშველა სიარული, შიშველი ყელისა და მკერდის გამოჩენა. იკერავდნენ ვიწრო საგულეებს მკერდი დიდი რომ არ გამოსჩენოდათ). ფშაველი მამაკაცი, ისევე როგორც ხევსური, ქვედა საცვალს/პერანგის ამხანაგს არ იცვამდა. შალის შარვალი, რომელიც შინ იქსოვებოდა და რომელსაც შიშველ ტანზე იცვამდნენ მხოლოდ მუხლამდე სწვდებოდა. წვივებზე [[პაჭიჭი|პაჭიჭები]] ეცვათ, რაც ასევე შავი შალისაგან იყო შეკერილი. პაჭიჭები მუხლის თავამდე ჰქონდათ შემოცმული და შიგ შარვლის ტოტები იყო ჩატანებული. პაჭიჭები ქვემოთ რომ არ ჩასცურებოდათ, სახსარს ქვემოთ [[ბალთა|ბალთიანი]] თასმა ჰქონდათ შემოჭერილი; მას „წვივის საკრავს“ უწოდებდნენ . ფეხზე, როგორც [[ქართველები|ქართველების]] უმეტესობას, [[ქალამანი]] ეცვათ. ერთი წყვილი საქალამნის [[ფასი]] ნახევარი ფუთი [[ხორბალი]] ღირდა.
 საპნის შემოსვლამდე ტანსაცმელს ნაცარწმენდილით რეცხავდნენ, შემდეგ კი მდინარის წყალში ავლებდნენ. ვაჟა-ფშაველა აღნიშნავდა, რომ ფშაველი დედაკაცი „ქმარს და შვილებს „თავის ხელით აცმევს”, როგორც თვითონვე ამბობს: მხოლოდ საპერანგის და საახალუხის ყიდვა სჭირდება. დედაკაცი ამზადებდა ფარდაკებს, [[წინდა|წინდებს]], [[ხურჯინი|ხურჯინებს]], ფლასებს, შალებს, სთელავს [[ნაბადი|ნაბდებს]]“.

@@ ხაზი 4: / ხაზი 4: @@
 ====ისტორია====
-XVI საუკუნეში ფშაველთა უკანაფშავიდან წინაფშავში მიგრაციის შედეგად წარმოიქმნა წინაფშავი და თავდაპირველი ფშავი უკანაფშავად იქნა სახელდებული. ფშავი თერთმეტი ტერიტორიული თემისაგან შედგებოდა, რომლებიც გარეგნულად გვაროვნული თემის შთაბეჭდილებას სტოვებდნენ, რადგან ამა თუ იმ ძირითადი გვარის გარშემო იყო წარმოქმნილ-შემომტკიცებული ესა თუ ის ტერიტორიული თემი. ყველა ტერიტორიულ თემს თავისი გამაერთიანებელი სალოცავი ჰქონდა. ამავე დროს ფშავის თერთმეტივე ტერიტორიული თემი მკაცრად იყო თავმოყრილი ცენტალური სალოცავის – [[ლაშარის ჯვარი|ლაშარის ჯვრის]] გარშემო. ქართული საისტორიო ტრადიციით – „აქ ფშავსა შინა არს ეკლესია მეფის ლაშასაგან აღშენებული, რომლისა შინა არიან მრავალნი ხატნი და ჯუარნი ოქრო-ვერცხლისანი ჭურჭელნი და წიგნნი, და უწოდებენ ლაშას ჯუარს და აქუთ [[სასოება]] მას ზედა ფრიად”. ცენტრალური სალოცავია თამარ-ღელის ხატიც. გადმოცემით, თამარ-ღელის ხატი თავდაპირველად არ ყოფილა. მის ადგილას გაბიდაურებს უცხოვრიათ, რომლებიც აყრილან და ხოშარაში გადასახლებულან. მათი ადგილ-მამული კი ღელეში [[თამარ მეფე|თამარ მეფის]] ხოდაბუნად გადაქცეულა. ასევე ფშავის ცენტრალურ სალოცავადაა მიჩნეული დამასტური, რომელსაც დარ-ავდრის მოწესრიგების ფუნქცია მიეწერება.
+XVI საუკუნეში ფშაველთა უკანაფშავიდან წინაფშავში მიგრაციის შედეგად წარმოიქმნა წინაფშავი და თავდაპირველი ფშავი უკანაფშავად იქნა სახელდებული. ფშავი თერთმეტი ტერიტორიული თემისაგან შედგებოდა, რომლებიც გარეგნულად გვაროვნული თემის შთაბეჭდილებას სტოვებდნენ, რადგან ამა თუ იმ ძირითადი გვარის გარშემო იყო წარმოქმნილ-შემომტკიცებული ესა თუ ის ტერიტორიული თემი. ყველა ტერიტორიულ თემს თავისი გამაერთიანებელი სალოცავი ჰქონდა. ამავე დროს ფშავის თერთმეტივე ტერიტორიული თემი მკაცრად იყო თავმოყრილი ცენტალური სალოცავის – [[ლაშარის ჯვარი|ლაშარის ჯვრის]] გარშემო. ქართული საისტორიო ტრადიციით – „აქ ფშავსა შინა არს ეკლესია მეფის ლაშასაგან აღშენებული, რომლისა შინა არიან მრავალნი ხატნი და ჯუარნი [[ოქრო]]-[[ვერცხლი]]სანი ჭურჭელნი და წიგნნი, და უწოდებენ ლაშას ჯუარს და აქუთ [[სასოება]] მას ზედა ფრიად”. ცენტრალური სალოცავია თამარ-ღელის ხატიც. გადმოცემით, თამარ-ღელის ხატი თავდაპირველად არ ყოფილა. მის ადგილას გაბიდაურებს უცხოვრიათ, რომლებიც აყრილან და ხოშარაში გადასახლებულან. მათი ადგილ-მამული კი ღელეში [[თამარ მეფე|თამარ მეფის]] ხოდაბუნად გადაქცეულა. ასევე ფშავის ცენტრალურ სალოცავადაა მიჩნეული დამასტური, რომელსაც დარ-ავდრის მოწესრიგების ფუნქცია მიეწერება.
 ფშაველთა თავდაპირველი საცხოვრისი რომ უკანაფშავი იყო ეს იქიდანაც ჩანს, რომ თერთმეტივე ფშაური ტერიტორიული თემის ძირითადი განსახლების არეალი და მათი სალოცავები უკანაფშავში იყო.

@@ ხაზი 48: / ხაზი 48: @@
 ფშავზე როდესაც ვსაუბრობთ, შეუძლებელია ისეთ ტრადიციას ავუაროთ გვერდი როგორიცაა „წაწლობა”. ქალისა და ვაჟის წაწლობის სახით სიყვარულმა XX საუკუნის დასაწყისამდე იარსება და მასზე თავად ხალხმა თქვა უარი, რადგან მისი წარყვნის რამდენიმე შემთხვევა დადასტურდა. წაწლები ერთმანეთთან წვებოდნენ, მაგრამ ტანი და ფეხები ერთმანეთისაგან მოშორებული ჰქონდათ, ვაჟს ქალი ხელზე ეწვინა. ისინი ერთმანეთს ეფერებოდნენ და სასიყვარული სიტყვებს ეუბნებოდნენ. წაწლებს ერთმანეთზე დაქორწინება არ შეეძლოთ, ნაბუშარის გაჩენის შემთხვევაში, „ორივეს – ქალსა და კაცს სახალხოდ ხიდისყურზე ჩაქოლავდნენ”.
-ფშავში სხვისი თანდასწრებით ქმართან ცოლის თავისუფლად ლაპარაკი სირცხვილად მიაჩნდათ (ვაჟა-ფშაველა: „ნახევარი წლის განმავლობაში ის არ ელაპარაკება ცოლს, ოჯახში „ახალყოილნი” – ასე ეძახიან ახლად დაქორწინებულებს, – უმძრახად სხედან და თუ არავინ ჰხედავს, რა თქმა უნდა, ერთმანეთს დაუტკბებიან”. “ფშაველი ქმარი და მისი ცოლი ისე დაჰბერდებიან, რომ ერთმანეთს სახელს არ დაუძახებენ, – ეს უნამუსოობად, სირცხვილად მიაჩნიათ”). რძალი მამამთილს სახელით არასდროს არ მიმართავდა და არც სხვებთან ახსენებდა მის სახელს. ქალს თუ მაზლი ჰყავდა, რომელსაც, ვთქვათ, აპრილა ერქვა, მამამთილს მის სახელზე მიმართავდა: „აპრილას მამავ”, „აპრილას მამამ თქვა” და ა. შ. ასევე სახელით არ მიმართავდნენ ერთმანეთს ქმარი და ცოლი, სახელს აქ „კაცო” და „დედაკაცო” ცვლიდა. მამას ბავშვი არასდროს არ აჰყავდა ხელში და არც ეალერსებოდა.
+ფშავში სხვისი თანდასწრებით ქმართან ცოლის თავისუფლად ლაპარაკი სირცხვილად მიაჩნდათ ([[ვაჟა-ფშაველა]]: „ნახევარი წლის განმავლობაში ის არ ელაპარაკება ცოლს, ოჯახში „ახალყოილნი” – ასე ეძახიან ახლად დაქორწინებულებს, – უმძრახად სხედან და თუ არავინ ჰხედავს, რა თქმა უნდა, ერთმანეთს დაუტკბებიან”. “ფშაველი ქმარი და მისი ცოლი ისე დაჰბერდებიან, რომ ერთმანეთს სახელს არ დაუძახებენ, – ეს უნამუსოობად, სირცხვილად მიაჩნიათ”). რძალი მამამთილს სახელით არასდროს არ მიმართავდა და არც სხვებთან ახსენებდა მის სახელს. ქალს თუ მაზლი ჰყავდა, რომელსაც, ვთქვათ, აპრილა ერქვა, მამამთილს მის სახელზე მიმართავდა: „აპრილას მამავ”, „აპრილას მამამ თქვა” და ა. შ. ასევე სახელით არ მიმართავდნენ ერთმანეთს ქმარი და ცოლი, სახელს აქ „კაცო” და „დედაკაცო” ცვლიდა. მამას ბავშვი არასდროს არ აჰყავდა ხელში და არც ეალერსებოდა.
 =====სამოსი=====

@@ ხაზი 44: / ხაზი 44: @@
 არსებობდა ძმადგაფიცვის ტრადიცია. ძმადგაფიცვის ორნაირი წესი ყოფილა: ძმადგასაფიცი, მარჯვენა ხელის საჩვენებელ თითს დანით გაიჭრიდნენ, ორივენი გაჭრილ თითებს ერთმანათს მიადებდნენ და სისხლს ერთმანეთში შეურევდნენ, ერთმანეთს გადაეხვეოდნენ და ამის შემდეგ ძმადნაფიცად მიიჩნეოდნენ. მეორე იყო ვერცხლით გაფიცვა: [[ყანწი|ყანწს]] ან კონჩხას [[არაყი|არაყით]] გაავსებდნენ და შიგ ჩაფხეკავდნენ ვერცხლის რაიმე სამკაულს, შემდეგ სათითაოდ დაილოცებოდნენ: „შენიმც დედმამანი ჩემი დედმამადაც ჩაითვლებიან, ჩემი და შენი და, შენი ცოლი ჩემი რძალი; ჩემი ცოლი შენი რძალი, შენი შვილები ჩემი ძმისწულები, ჩემი შვილები შენი ძმისწულები, ღმერთო დიდებულო, გაუმარჯვე ჩვენს უღალატო ძმობას და ჩვენს ურთიერთწამებას”. სასმისს ორივენი რიგრიგობით პირს შეახებდნენ, ამ ლოცვას წარმოთქვამდნენ და გამოსცლიდნენ. ბოლოს ერთმანეთს გადაეხვეოდნენ და ძმადნაფიცად ითვლებოდნენ.
-ქორწილის დროს სიმბოლური მნიშნელობა ჰქონდა [[კერა|კერას]]. „სახლში ფეხის შედგმისთანავე ნეფიონთ წინ მიუძღოდათ მეჯვარე. მეჯვარეს ხელში ეკავა პატარა [[ჯვარი]], რომელსაც წვერზე და ბოლოებზე ტკბილეულობა ჰქონდა წამოცმული. მეჯვარეს მიჰყვებოდა მთელი ნეფიონი ქალის მაყრებიანად. ნეფიონი კერის შემოვლას წაღმა დაიწყებდა, კერის თავზე – კოჭზე [[საკიდელი]] იყო ჩამოკიდებული. ამ დროს ვინმე კარგი ფერხისას მთქმელი, ფერხისის მოტივზე წამოიწყებდა „ჯვარი წინასა”: ''„ჯვარი წინასა, ჯვარი წინასა, ჯვარი წინასა, შე ქრისტეღმერთო, // დასწერე ჯვარი ჩვენ ნეფიონთა, ახალყოილთა, დასდევ ბეჭედი''”. ამ სიტყვებს წარმოთქვამდნენ სამჯერ და მთელი მაყრიონი სიმღერით ბანს აძლევდა, თან კერას გარშემო უვლიდა. კერის გარშემოვლის დროს ქალის მაყრები დაკიდებულ ჯვარს ხანჯლებს ურტყამდნენ. მესამე შემოვლის დროს ქალის მაყრებს გამოეყოფოდა ორი-სამი ვაჟკაცი, ჯაჭვს ბოლოში კეტს გაუყრიდა, დაგრეხდა, დაგრეხის შემდეგ დასწევდა და ჩამოწყვეტდა. მაყარი ხმამაღლა დაიძახებდა: „ნეფე-დედოფალს გაუმარჯოსო!” ერთი მაყარი ამ საკიდელს მხრზე გადაიკიდებდა და სანამ მის დასახსნელს – ერთ [[ხელადა]] არაყს არ მოუტანდნენ, ასე ატარებდა. შემდეგ მაყრიონი და ნეფე-დედოფალი თავ-თავის ადგილას სხდებოდნენ სუფრასთან”. ამრიგად, კერასთან [[რიტუალი|რიტუალს]] დიდი სიმბოლური დატვირთვა ჰონდა, აქ ქორწინების ლეგიტიმიზაცია ხდებოდა, ქრისტეღმერთს შესთხოვდნენ „ახალყოილთათვის” ჯვრის დაწერას.
+ქორწილის დროს სიმბოლური მნიშნელობა ჰქონდა [[კერა|კერას]]. „სახლში ფეხის შედგმისთანავე ნეფიონთ წინ მიუძღოდათ მეჯვარე. მეჯვარეს ხელში ეკავა პატარა [[ჯვარი]], რომელსაც წვერზე და ბოლოებზე ტკბილეულობა ჰქონდა წამოცმული. მეჯვარეს მიჰყვებოდა მთელი ნეფიონი ქალის მაყრებიანად. ნეფიონი კერის შემოვლას წაღმა დაიწყებდა, კერის თავზე – კოჭზე [[საკიდელი]] იყო ჩამოკიდებული. ამ დროს ვინმე კარგი ფერხისას მთქმელი, ფერხისის მოტივზე წამოიწყებდა „ჯვარი წინასა”: ''„ჯვარი წინასა, ჯვარი წინასა, ჯვარი წინასა, შე ქრისტეღმერთო, // დასწერე ჯვარი ჩვენ ნეფიონთა, ახალყოილთა, დასდევ [[ბეჭედი]]''”. ამ სიტყვებს წარმოთქვამდნენ სამჯერ და მთელი მაყრიონი სიმღერით ბანს აძლევდა, თან კერას გარშემო უვლიდა. კერის გარშემოვლის დროს ქალის მაყრები დაკიდებულ ჯვარს ხანჯლებს ურტყამდნენ. მესამე შემოვლის დროს ქალის მაყრებს გამოეყოფოდა ორი-სამი ვაჟკაცი, ჯაჭვს ბოლოში კეტს გაუყრიდა, დაგრეხდა, დაგრეხის შემდეგ დასწევდა და ჩამოწყვეტდა. მაყარი ხმამაღლა დაიძახებდა: „ნეფე-დედოფალს გაუმარჯოსო!” ერთი მაყარი ამ საკიდელს მხრზე გადაიკიდებდა და სანამ მის დასახსნელს – ერთ [[ხელადა]] არაყს არ მოუტანდნენ, ასე ატარებდა. შემდეგ მაყრიონი და ნეფე-დედოფალი თავ-თავის ადგილას სხდებოდნენ სუფრასთან”. ამრიგად, კერასთან [[რიტუალი|რიტუალს]] დიდი სიმბოლური დატვირთვა ჰონდა, აქ ქორწინების ლეგიტიმიზაცია ხდებოდა, ქრისტეღმერთს შესთხოვდნენ „ახალყოილთათვის” ჯვრის დაწერას.
 ფშავზე როდესაც ვსაუბრობთ, შეუძლებელია ისეთ ტრადიციას ავუაროთ გვერდი როგორიცაა „წაწლობა”. ქალისა და ვაჟის წაწლობის სახით სიყვარულმა XX საუკუნის დასაწყისამდე იარსება და მასზე თავად ხალხმა თქვა უარი, რადგან მისი წარყვნის რამდენიმე შემთხვევა დადასტურდა. წაწლები ერთმანეთთან წვებოდნენ, მაგრამ ტანი და ფეხები ერთმანეთისაგან მოშორებული ჰქონდათ, ვაჟს ქალი ხელზე ეწვინა. ისინი ერთმანეთს ეფერებოდნენ და სასიყვარული სიტყვებს ეუბნებოდნენ. წაწლებს ერთმანეთზე დაქორწინება არ შეეძლოთ, ნაბუშარის გაჩენის შემთხვევაში, „ორივეს – ქალსა და კაცს სახალხოდ ხიდისყურზე ჩაქოლავდნენ”.