ხეთური ენა - რედაქტირების ისტორია

Tkenchoshvili 21:39, 26 მაისი 2024-ზე

2024-05-26T21:39:24Z

Tkenchoshvili 12:41, 26 მარტი 2024-ზე

2024-03-26T12:41:57Z

Tkenchoshvili: ახალი გვერდი: '''ხეთური ენა''' – წინარე ანატოლიური ინდოევროპული ენის დაშლის ...

2024-03-26T12:41:03Z

ახალი გვერდი: '''ხეთური ენა''' – წინარე ანატოლიური ინდოევროპული ენის დაშლის ...

ახალი გვერდი

'''ხეთური ენა''' – წინარე ანატოლიური ინდოევროპული ენის დაშლის შედეგად გამოყოფილი ენა (ლუვიურ და ფალაურ ენებთან ერთად) ინდოევროპელი ხეთებისა, რომლებმაც ძვ. წ. XVII ს-ში ცენტრალურ მცირე აზიაში ([[ანატოლია]]ში, თანამედროვე [[თურქეთი]]ს ტერიტორიაზე) შექმნეს ხეთების სამეფო (იარსება ძვ. წ. II
ათასწლ. ბოლომდე). ხეთურ ლურსმულ [[ტექსტი|ტექსტებში]] ამ ენას ეწოდება „ნესური“ (ნესიტური) ან „ქანესური“, რაც წარმომდგარია ცენტრალური, მცირე აზიის ქალაქის სახელწოდებისაგან: „ნესა“, იგივე „ქანესი“ (ადგილმდებარეობა უცნობია).

ტექსტები ხეთურ ენაზე შედგენილია ლურსმული დამწერლობის იმ სახეობით. რომელიც მომდინარეობს ძველი აქადური ლურსმული დამწერლობის ჩრდილო-მესოპოტამიური ან ჩრდილო-სირიული სახეობიდან. დამწერლობა მარცვლოვანია: მარცვალი შეიძლება იყოს ღია ან დახურული. გამოყენებულია იდეოგრამები დადეტერმინატივები. იდეოგრამებს საჭიროების შემთხვევაში ახლავთ ფონეტიკური კომპლემენტებიც.

ხეთური ენის ვოკალიზმი შეიცავს a, e. i და u [[ხმოვნები|ხმოვნებს]]. კონსონანტიზმი მოიცავს ხშულთა ქვესისტემას, რომელიც შედგება 6 [[თანხმოვნები|თანხმოვნისაგან]] (pp/p, tt/t, kk/k). სპირანტთა სისტემა მოიცავს s [[სიბილანტები|სიბილანტსა]] და უკანაენისმიერ h-ს, აფრიკატ z (tz)-ს. ხეთურში შენარჩუნებულია ლარინგალი, რომელიც დაკარგულია ძვ. ინდოევროპულ ენებში.

სახელს ([[არსებითი სახელი|არსებით]], [[ზედსართავი სახელი|ზედსართავ]], [[რიცხვითი სახელი|რიცხვითს]]) აქვს [[სქესი (გრამატიკა)|სქესი]]ს (საერთო, საშუალო), [[რიცხვი (გრამატიკა)|რიცხვი]]სა (მხოლობითი და მრავლობითი) და [[ბრუნვა|ბრუნვის]] კატეგორიები. ბრუნვის სისტემა შედგება შემდეგი
ბრუნვებისაგან: სახელობითი (საერთო, ბრუნვის ნიშანი -š/s), ბრალდებითი (საერთო, -n), ვოკატივი (საერთო, ბრუნვის ნიშანი -e), სახელობით-ბრალდებითი (საშუალო: n ბრუნვის ნიშნით), ნათესაობითი (ბრუნვის მაჩვენებელი - aš), მიცემითი (ბრუნვის ნიშანი -i), ადგილობითი (ლოკატივი, -i ბრუნვის
ნიშნით), გამოსვლითი (აბლატივი, ბრუნვის მაჩვენებელი -az), მოქმედებითი (ინსტრუმენტალისი, ბრუნვის ნიშანი -it). სახელი იბრუნვის ვოკალური და კონსონანტური ძირების მიხედვით.

ხეთური ენაში დადასტურებულია პირის, კუთვნილებითი, ჩვენებითი, კითხვითი, შედარებითი, განუსაზღვრელი
[[ნაცვალსახელი|ნაცვალსახელები]].

ხეთურ [[ზმნა]]ს აქვს [[რიცხვი (გრამატიკა)|რიცხვი]]ს, [[პირი (გრამატიკა)|პირი]]ს, [[კილო (გრამატიკა)|კილო]]ს (თხრობითი, ბრძანებითი), [[გვარი (ზმნის)|გვარი]]ს (მოქმედებითი, ვნებითი) და დროის (აწმყო, ნამყო) კატეგორიები. მოეპოვება ინფინიტივი, სუპინუმი, [[მიმღეობა (გრამატიკა)|მიმღეობა]]. განირჩევა ორი [[უღლება]], რომლითაც აწმყო დროის I პირის დაბოლოების მიხედვით ეწოდებათ mi- და hi- უღლება.

სახელის სიტყვაწარმოება აგებულია სუფიქსური მოდელების მიხედვით. ზმნის სიტყვაწარმოების
დროს [[სუფიქსი|სუფიქსთა]] გვერდით იხმარება [[პრეფიქსი|პრეფიქსებიც]], რომლებიც გამოიყენება აგრეთგე დამოუკიდებლად პრევერბების სახით.

[[სინტაქსი|სინტაქსს]] ახასიათებს მთელი რიგი არქაული ნიშნები, მაგ., [[წინადადება|წინადადების]] დასაწყისში ენკლიტიკური კომპლექსების გამოყენება (ციტირებული [[სიტყვა|სიტყვის]] ნაწილაკი,
უკუქცევითი [[ნაწილაკი]], ობიექტური ნაცვალსახელები და სხვ), რომლებიც განლაგებულია ჩართული
[[კავშირი (გრამატიკა)|კავშირების]] შემდებ. როგორიცაა „და“ „როდესაც“. [[ზმნისართი|ზმნისართები]] სამ
ფუნქციაში – პრევერბებისა, საკუთრივ ზმნისართებისა, წინდებულებისა ანდა [[თანდებული|თანდებულებისა]].
ზმნას წინადადებაში ბოლო ადგილი უკავია.

ხეთური ენის [[ლექსიკა|ლექსიკური]] ფონდი ინარჩუნებს ინდოევროპული ძირების მნიშვნელოვან რაოდენობას. ნათესაობის აღმნიშვნელი სიტყვათა დიდი ნაწილის მნიშვნელობები, იდეოგრამებში დაფარული, უცნობი რჩება.
სიტყვათა ნაწილი ხათურს, ხურიტულს ან სხვა რომელიმე უცნობ ენას განეკუთვნება. ლექსიკური იზოგლოსები სოციალური და საკრალური ლექსიკის სფეროში უკავშირდება თოხარულ, კელტურ-იტალიკურ და [[ბერძნული ენა|ბერძნულ ენებს]].

ხეთურ ენაზე შექმნილია მსოფლიოს ერთ-ერთი უძველესი და უმდიდრესი წერილობითი ძეგლები სხვადასხვა ჟანრისა, ისტორიული თხზულებები, მოთხრობები და [[ზღაპარი|ზღაპრები]], რელიგიური ლიტერატურა ([[ლოცვანი]], [[საგალობელნი|საგალობლები]], [[რიტუალი|რიტუალები]]), საკმაოდ მდიდარია ხეთური მითოლოგიური ლიტერატურა და ა. შ.

ხეთურ და [[ქართველური ენები|ქართველურ ენებს]] შორის მსგავსების ცალკეულ ნიშნებს ყურადღება მიაქცია ჯერ კიდევ მ. წერეთელმა (1924). ახლა უკვე ცნობილია, რომ ამ ენებში ვლინდება მსგავსება ან სრული იდენტურობა ზოგიერთი ბრუნვის ნიშნისა თითქმის ყველა (არსებითი, ზედსართავი, რიცხვითი) სახელისათვის. მაგ., [[ნათესაობითი ბრუნვა|ნათესაობითი ბრუნვის]] ნიშანი მხოლობით და მრავლობით რიცხვში -aš (წარმოითქმოდა -as) მსგავსია ყველა ქართველური ენის იმავე ბრუნვის [[ფორმანტი]]სა: -ის, -ს (ქართ), -იშ, -შ (მეგრული); -შ (ჭანური; -(ი)შ, -eშ (სვანური). მრავლობითი რიცხვის [[მიცემითი ბრუნვა|მიცემითი ბრუნვის]] მაჩვენებელი ხეთურში -aš წააგავს ყველა ქართველური ენის იმავე ბრუნვის ნიშანს -ს ფორმით. სრულ იდენტურობას ავლენენ მხოლობითი და მრავლობითი რიცხვის [[მოქმედებითი ბრუნვა|მოქმედებითი ბრუნვის]] მაჩვენებლები ხეთურსა და ქართველურ ენებში: -ით.

ზოგიერთი ხეთური ზმნის პირის დაბოლოებათა შედარება ქართველურ ენათა ცალკეული პირის ნაცვალსახელებთან შემდეგ სურათს იძლევა: მოქმედებითი გვარის თხრობითი კილოს აწმყო დროის მხოლობითი რიცხვის I და II პირის მაჩვენებლები ხეთურში (-mi-ზე დაბოლოებული ზმნის უღლება) -mi და -ši) ბგერითი შემადგენლობით მსგავსია პირის ნაცვალსახელებისა I და II პირისათვის ქართველურ ენებში: -მე(ნ)-, მენა-(ქართ.); მა- (მეგრ.); მა(ნ)- (ჭან.); მი- (სვან.) „მე“ და შენ- (ქართ); სი- (მეგრ); სი(ნ)- (ჭან.); სი (სვან.) „შენ“. შდრ. ხეთური iia-mi და ქართული „ვაკეთებ მე“; ხეთ. iia-ši და ქართ. „აკეთებ შენ“.

მოქმედებითი გვარის თხრობითი კილოს აწმყო დროის I და II პირის მაჩვენებლები -weni და -teni
ხეთურში მსგავსებას ამჟღავნებს პირის ნაცვალსახელთა ფორმებთან ქართულში: ჩვენ და თქვენ.

საინტერესოა შემდეგი ლექსიკური პარალელები (როგორც სამეცნიერო ლიტერატურაშია აღნიშნული, ზოგიერთი მათგანი დასაკავშირებელია საერთო ინდოევროპულ ძირებთან):

ხეთ. ešiar (isiar) „სისხლი“ და ქართული სისხლ; ხეთ. hahharš - „სიცილი, ხარხარი“ და ქართ. ხარხარ იმავე მნიშვნელობით; ხეთ. (išlamana იმ- (išlamina) „ყური“, ištamaš – „მოსმენა“ და საერთო ქართველური *სმ-ინ „სმენა“; ხეთ. Kakkapa- (kaqqaba) „კაკაბი“ და საერთო ქართველური კაკაბ იმავე მნიშვნელობით: ხეთ. katkatiia „კანკალი“, katkattima – „კანკალი“ და ქართ. კაწკაწი; ხეთ. laplap- და ქართ. ლაპლაპი; ხეთ. hashas - ,გაპრიალება“ და ქართ. ხასხასი; ხეთ. gimmant- „ზამთარი“, gimmand(t)ariia „გამოზამთრება“ და ქართ. ზამთარი; ხეთ. suppi „წმინდა (რიტუალურად წმინდა)“ და ქართ. „სუფთა“; ხეთ. ta- „და (კავშირი) და ქართ. „და“; ხეთ. tekan „მიწა“ და ქართ. თიხა, ხეთ. wellu „ველი“ –ქართ. ველ- იმავე მნიშვნელობით; ხეთ. duddumili „ჩუმად, ფარულად“ – ქართ. დუმილი; ხეთ. aku „ქვა“ – ქართ. ქუა, ქვა იმაეე მნიშვნელობით და სხვა მრ.

როგორც ჩანს, ამ მსგავსებათა და პარალელთა ნაწილი საერთო ქართველურში განსახილველია როგორც უძველესი ინდოევროპული [[ნასესხობა|ნასესხობანი]], რომლებიც არ განეკუთვნებიან ანატოლიურ ინდოევროპულ ენათა ხანას (სავსებით დასაშვებია, რომ ისინი ეკუთვნიან საერთო ქართველურ, საერთო ინდოევროპულ და საერთო სემიტურ ურთიერთობათა პერიოდს). მათი გარკვეული ნაწილი კი სწორედ ისეთი მსგავსებები და ლექსიკური პარალელებია, რომლებიც წარმოიშვა მრავალსაუკუნოვანი კონტაქტების შედეგად ან ხეთურსა და ქართველურ (საერთო ქართველურ) ენებს შორის არა უადრეს ძვ. წ. II ათასწლ., ანდა საერთო ანატოლიურსა და საერთო
ქართველურ ენობრივ ერთეულებს შორის ძვ. წ. III ათასწლ. მანძილზე. ქართველურ ტომთა განსახლების ძირითადი უძველესი კერები სამხრეთ-დასავლეთით ემეზობლებოდნენ სწორედ ანატოლიურ ინდოევროპულ ენობრივ თუ კულტურულ სამყაროს.

== წყარო ==
[[ქართული ენა: ენციკლოპედია]]
[[კატეგორია:ქართული ენა]]
[[კატეგორია:მსოფლიოს ენები]]
[[კატეგორია:ენები]]

←წინა ვერსია		21:39, 26 მაისი 2024-ის ვერსია
ხაზი 1:		ხაზი 1:
−	'''ხეთური ენა''' – წინარე ანატოლიური ინდოევროპული ენის დაშლის შედეგად გამოყოფილი ენა (ლუვიურ და ფალაურ ენებთან ერთად) ინდოევროპელი ხეთებისა, რომლებმაც ძვ. წ. XVII ს-ში ცენტრალურ მცირე აზიაში (~~[[ანატოლია]]ში~~, თანამედროვე [[თურქეთი]]ს ტერიტორიაზე) შექმნეს ხეთების სამეფო (იარსება ძვ. წ. II	+	'''ხეთური ენა''' – წინარე ანატოლიური ინდოევროპული ენის დაშლის შედეგად გამოყოფილი ენა (ლუვიურ და ფალაურ ენებთან ერთად) ინდოევროპელი ხეთებისა, რომლებმაც ძვ. წ. XVII ს-ში ცენტრალურ მცირე აზიაში (ანატოლიაში, თანამედროვე [[თურქეთი]]ს ტერიტორიაზე) შექმნეს ხეთების სამეფო (იარსება ძვ. წ. II
	ათასწლ. ბოლომდე). ხეთურ ლურსმულ [[ტექსტი\|ტექსტებში]] ამ ენას ეწოდება „ნესური“ (ნესიტური) ან „ქანესური“, რაც წარმომდგარია ცენტრალური, მცირე აზიის ქალაქის სახელწოდებისაგან: „ნესა“, იგივე „ქანესი“ (ადგილმდებარეობა უცნობია).		ათასწლ. ბოლომდე). ხეთურ ლურსმულ [[ტექსტი\|ტექსტებში]] ამ ენას ეწოდება „ნესური“ (ნესიტური) ან „ქანესური“, რაც წარმომდგარია ცენტრალური, მცირე აზიის ქალაქის სახელწოდებისაგან: „ნესა“, იგივე „ქანესი“ (ადგილმდებარეობა უცნობია).

@@ ხაზი 42: / ხაზი 42: @@
 როგორც ჩანს, ამ მსგავსებათა და პარალელთა ნაწილი საერთო ქართველურში განსახილველია როგორც უძველესი ინდოევროპული [[ნასესხობა|ნასესხობანი]], რომლებიც არ განეკუთვნებიან ანატოლიურ ინდოევროპულ ენათა ხანას (სავსებით დასაშვებია, რომ ისინი ეკუთვნიან საერთო ქართველურ, საერთო ინდოევროპულ და საერთო სემიტურ ურთიერთობათა პერიოდს). მათი გარკვეული ნაწილი კი სწორედ ისეთი მსგავსებები და ლექსიკური პარალელებია, რომლებიც წარმოიშვა მრავალსაუკუნოვანი კონტაქტების შედეგად ან ხეთურსა და ქართველურ (საერთო ქართველურ) ენებს შორის არა უადრეს ძვ. წ. II ათასწლ., ანდა საერთო ანატოლიურსა და საერთო
 ქართველურ ენობრივ ერთეულებს შორის ძვ. წ. III ათასწლ. მანძილზე. ქართველურ ტომთა განსახლების ძირითადი უძველესი კერები სამხრეთ-დასავლეთით ემეზობლებოდნენ სწორედ ანატოლიურ ინდოევროპულ ენობრივ თუ კულტურულ სამყაროს.
 == წყარო ==